Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 1 4399 2511185 2511150 2026-10-20T13:03:12Z Sovenhic 36254 /* La nom du langue */ Respònsa 2511185 wikitext text/x-wiki == samples == Adieu-siatz Vos propausi un cambiament de la Declaracion universala dels dreits umans en auvernhat: "Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa." Perque per ex. "entremièg" non existis en auvernhàs, ço me par... =============================================================================================== Bonjorn, Podetz apondre aqueste ligam a l'article "occitan" se vos plai, es per tal de cercar un mot en particular dins lo Cantalausa : http://www.ieo12.org (l'aplech de cerca es a la dreita d'aqueste sit) Bonjour, j'ai fait des samples du mot occitan pour la [[ko:오크어|page occitan en coréen]] placés sur commons que voici : * [[:commons:Image:Oc-Occitan.ogg|occitan]] * [[:commons:Image:Fr-Occitan.ogg|français]] Je ne parle pas occitan mais ayant toujours vécu dans la région (Toulouse) avec des grand parents occitanophones je me suis risqué à l'exercice, dites moi donc si le sample en occitan est correct :-) Merci. --[[Utilisator:Mammique|Mammique]] 9 dec 2005 à 01:08 (UTC) :J'aurais besoin de "Lenga d'òc" aussi, je ne suis pas sur de la prononciation, si quelqu'un pouvais m'aider... un exemple ? Merci :-) --[[Utilisator:Mammique|Mammique]] 9 dec 2005 à 01:10 (UTC) ::Voilà : [[:commons:Image:Oc-Lenga_d_Oc.ogg|Lenga d'òc]] / [[:commons:Image:Fr-Lenga_d_Oc.ogg|Langue d'Oc]]. C'est juste ? Merci. --[[Utilisator:Mammique|Mammique]] 9 dec 2005 à 18:59 (UTC) Vaqui un projecte de tablèu {| border="1" |+ Comparasons dels dialectes occitans ! Auvernhat !! Gascon !! Lengadocian !! Lemosin !! Provençau !! Vivaroalpenc !! LATIN |- |Farina |Haria |Farina |Farina |Farina |Farina |FARINA |- |Chantar |Cantar |Cantar |Chantar |Cantar |Chantar |CANTARE |- |Ostal |Ostau |Ostal |Ostau |Ostau |Ostau |HOSPITALIS |- |cellule1 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |- |cellule1 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |} =Modificacions e supressions non justificadas= Lo contributor anonim contunha de modificar d'un biais important d'articles sens ren justificar (grafia, contengut ; per exemple, supression dau passatge relatiu au ròtle d'Alibèrt dins la grafia classica : a completament disparegut). Es gaire confòrme a l'esperit de la Wikipedia. [[Utilisator:Vivarés|Vivarés]] 3 mai 2006 à 22:31 (UTC) ---- Ai restaurat la version precedenta! [[Utilisator:Cedric31|Cedric31]] 4 mai 2006 à 07:02 (UTC) =Carta dei dialèctes= Nòti que la carta mete en contacte dirècte lo gavaudanés e lo vivaroaupenc, çò que significa que lo l'occitan bas-vivarés i es considerat coma de gavaudanés... Remandi a l'article sus lo [[bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]] : deuriá permetre de precisar lei causas. [[Utilisator:Vivarés|Vivarés]] 18 jun 2006 à 21:30 (UTC) Soi ieu que l'ai facha aquela mapa e voliai balhar la vista "tradicionala" dels dialectes occitans. De tot biais la me calrà tornar far (Ex: Nissard...). Se vei pas tròp mas i a un degradat de colors entre los dialectes. La vòli ben tornar far aprèp que cadun aja fach d'amendaments (e m'agradaria melhor tres mapas: una dels dialectes tradicionals, una amb d'isoglòssas màger cha/ca ada/aa h/f t/0 etc..., e una de la vision "Beciana" dels dialectes que n'en pensatz?)--[[Utilisator:Gavach|Gavach]] 19 jun 2006 à 17:03 (UTC) == Perqué "Lenga occitana"??? == Perqué l'article es estat tornat nomenar "Lenga occitana"? Se es per diferenciar lenga occitana de pòble occitan perqué pas Occitan (lenga) e Occitan(pòble)? Va caler tornar nomenar francés en lenga francesa, breton en lenga bretona etc...? --[[Utilisator:Gavach|Gavach]] 26 set 2006 à 11:41 (UTC) ---- Ai fach una redireccion dins la tòca de permetre als ligams intèrnes [[:Lenga occitana]] d'èsser valids... Vai far lo contrari, que lo ligam "lenga occitana" mene a l'article "occitan"! As rason! Es mai logic, e mai coerent amb los autres articles tractant de lengas... Mercé!<br> [[Utilisator:Cedric31|Cedric31]] 26 set 2006 à 18:15 (UTC) == Creissent e roiasc == Ai precisat lo passatge tocant l'apertenéncia del [[Creissent]] e del [[roiasc]] a Occitània. Ai creat dos articles, [[Creissent]] e [[roiasc]], ont detalhi la question aquela.--[[Utilisator:Aubadaurada|Aubadaurada]] 3 oct 2006 à 22:36 (UTC) == Carta de l'occitan : limit entre lengadocian e vivaroaupenc == Sus lo ponch seguent, la carta es pas satisfasenta : i a pas de contacte entre gavaudanés e vivaroaupenc. Lo limit es entre bas-vivarés (lengadocian nòrd-cevenòu) e vivaroaupenc. [[Utilisator:Vivarés|Vivarés]] 4 oct 2006 à 17:55 (UTC) ==Ligams extèrnes== {{Wikipompièrs}} Ai remes los ligams dels contributor [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] en plaça, en esperant de justificacions de la part de [[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] sus sa decision de levar aquestes ligams... Trobarèm plan una solucion a tot aquò! {{;)}}<br> [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 13 de decembre de 2006 a 23:09 (UTC) Adiu! Perqué as levat los ligams qu'èran estat ajustats a l'article [[Occitan]]? Qui es aqueste Cassinhac?<br> [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 30 de nov de 2006 a 11:02 (UTC) : Cedric31, es pas dins l'èime de Wikipèdia d'aver levat aquestes ligams atal. Recapti los ligams e espèri que seguiretz las reglas de neutraletat de Wikipèdia, qu'es pas lo siti d'una persona, d'un bodolh o d'un vejaire particular. Lo trabalh d'A. Cassinhac eisistís e pòt èsser mencionat sens problème dins un simple ligam esterne. Vos demandi solament de respechar la filosofiá de Wikipèdia. Mercé. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 13 de decembre de 2006 a 12:02 (UTC) ::La filosofia de Wikipèdia es de fornir d'informacions fisablas als internautas. Lo trabalh de Cassinhac es pas fisable e es pas reconegut per los lingüistas. Es un pauc comparable a las socopas volantas o a las teorias fantasiosas sus Atlantida... Donc es normal: 1º siá de suprimir los ligams de Cassinhac, 2º siá de gardar los ligams de Cassinhac mas en dire almens que menan a un trabalh qu'es pas scientific (qu'es pas admés dins la lingüistica occitana). En tot cas me sembla pas normal de metre los ligams de Cassinhac sens informar los legeires sus lor natura problematica. Ara espèri l'opinion de nòstres administrators.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 13 de decembre de 2006 a 20:03 (UTC) ::: Aubadaurada, t'enganas sus aquestes ligams, i'a pas degun que vòl parlar del trabalh d'Arve Cassinhac sus Wikipèdia ara. Se vòles botar un comentari critic (e complet amb la responsa...) sul ligam panOccitan.org, li faras una publicitat que ieu demandi pas... [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 13 de decembre de 2006 a 20:39 (UTC) :::Wikipèdia deu (dins l'ideal) fornir d'informacions fisablas dins son contengut, valent a dire sos articles. Los ligams extèrnes son pas de la responsabilitat de la Wiki e son aqui per 1 Apregondir un subjècte 2 En cas de subjècte plan polemic menar a de contenguts "partesans". Pensi que los ligams cap a un siti de HV (se vos plai pas de nom de personas sus la Wiki)an la lora plaça sus wiki mas se un bona part dels Wikipedians (a la gròssa la mitat) an de dobte sus la validitat de las tèsis exprimidas sul siti, es normal de far seguir lo ligam d'un comentari ("aquel siti exprima de punts de vistes pauc despartits" o quicòm aital...). Aprèp sus l'argument d'Aubadaurada "Pas admés dins la linguistica occitana" una nòta: l'argument d'autoritat es acceptat sus las Wiki mas en cas de problèma (grèu) cal que sia validat per una citacion. Donc ma posicion es la seguenta: òc als ligams mas òc atanben als comentaris suls ligams, redigits d'un biais neutre e non polemic. --[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 13 de decembre de 2006 a 20:25 (UTC) ::::Adiu! Voldriai plan préner partit, mas abans, voldriai compréner un pauc... D'en primièr, quin es Cassinhac? En de qué pausa problèma dins son sit? -- [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 13 de decembre de 2006 a 20:24 (UTC) :'''1''' '''Responsa a Gavach''' - Soi d'acòrdi amb la solucion que prepausas e compreni ta clarificacion dels principis (gardar lo ligam mas en indicar que i a una controvèrsia). Soi pas d'acòrdi sus un detalh: HV o Arvèi/Hervé Cassinhac assumís publicament son trabalh dins lo sit en question. Cresi doncas que podèm citar son nom dins aquesta discussion. — '''2''' '''Responsa a Cedric''' - Cassinhac reïnventa la lenga occitana amb de formas o de senses qu'existisson pas. Dins lo cas dels neologismes, inventa de solucions que sortisson completament de la tradicion de neologia de l'occitan e de la tendéncia de las lengas romanicas. Coma exemples d'aquela lenga artificiala de Cassinhac, legissèm dins los messatges de [[utilizaire:Dracula|Dracula]] çai sus: ''neutraletat*'' per ''neutralitat'', ''eisistís*'' per ''existís'', ''respechar*'' per ''respectar'', ''filosofiá*'' per ''filosofia'', etc. Lo problèma es la manca de pression sociala sus l'usatge de l'occitan: l'occitan es fòrça vulnerable, donc i a de personas que ne profièchan per i impausar de lubias personalas.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 13 de decembre de 2006 a 23:58 (UTC) ::Ajusti que lo sit de Cassinhac es enganaire perque: 1º Presenta un 'corregidor ortografic' que n'es pas un: permet pas una aplicacion de l'[[ortografia]]; 2º Presenta un 'diccionari' en linha qu'es pas un diccionari vertadièr, mas una lista de mots, amb los problèmas de senses e de formas ja evocats.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 14 de decembre de 2006 a 00:10 (UTC) :Ben! La solucion sembla doncas trobada... Sufís ara de saber se lo compromes conven a [[Utilizaire:Dracula|Dracula]]. [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 14 de decembre de 2006 a 07:09 (UTC) :: I'a pas de contravèrsa "sapientifica" simplament perqué lo trabalh d'A.C. es pas encara publicat e foguet pas estudiat seriosament per degun. A.C. es pas lo subjècte. L'idèa de publicar aquestes ligams es de mostrar qu'eisistísson apleches pels que vòlon estudiar l'òc sus Internet e i'a des tèstes publicats cada día per legir. De segur caldrà fàser un artícol sul panoccitan prepausat per Arve Cassinhac, mas los concèptes, la metodologiá sapientifica e las metas deuran èsser esplicats pel fasedor el-meteis, pas per un Drac. Per respónder a Dom-Aubadaurada, i'a pas cap d'engana lenguistica, l'Occitan presentat es pas nomat "Lengadocian" mas Occitan "forma neutra". Lo condrechor ortografic es coerent amb lo diccionari, la conjugason en linha e las reglas d'ecridura de l'acent tonic de l'"òc neutre". [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 14 de decembre de 2006 a 09:59 (UTC) :::E mai s'Arvèi Cassinhac a pas publicat una justificacion de son trabalh, son trabalh es disponible dins los sits en question, e i podèm legir de formas absurdas coma "sapientific", "condrechor" e "escridura"... Aquò sufís per indicar dins Wikipèdia qu'aqueles sits de Cassinhac presentan una forma de lenga qu'es fòrça artificiala, qu'es pas socializada e qu'es pas representativa de l'occitan parlat, ensenhat e cultivat. Ieu ajustariái qu'es una engana (una volontat d'enganar) e una escrocariá. Es malonèst de presentar aquò coma un occitan "nèutre", normal e anodin.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 14 de decembre de 2006 a 13:37 (UTC) :::: Aubadaurada, Lo teu vejaire me sembla mas "epidermic" que "sapientific". Qual comentari concrèt prepausas d'ajustar que seguisca la rèula de neutraletat de Wikipèdia ? Oblides pas qu'as besonh d'una sorga esterna, es atal, Wikipèdia es contrarotlat per de sapientifics e unes díson qu'aqueles apuèi la mòrt, gardan las pòrtas de l'infèrn ! ;) mas seriosament tot aquò es pas un gran afar. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 14 de decembre de 2006 a 16:34 (UTC) :Perdrai pas mon temps amb qualqu'un que me ditz que soi pas "sapientific", tant val mai ne rire... Prepausi als administrators de metre lo comentari seguent als ligams: "Aquel sit presenta una concepcion de l'occitan fòrça controversiada e pauc partejada". Podètz verificar la polemica que provòcan aqueles sits d'A. Cassinhac [http://listes.cict.fr/wws/arc/list-oc/2006-12/msg00028.html aquí] e [http://taban.canalblog.com/archives/2006/10/05/2836310.html aquí]. D'alhors i vesèm las correccions de Patric Sauzet qu'es un lingüista reconegut. --[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 14 de decembre de 2006 a 20:36 (UTC) :: Desencusa, dobti pas de las teunas qualitats. Pensi que lo comentari prepausat es un afortiment, pas mai. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 14 de decembre de 2006 a 22:33 (UTC) :Jutjar lo trabalh del sénher Cassinhac despassa mas competéncias, pòdi doncas pas tròp préner partit... Çaquelà, pensi que se deu poder mostrar tot çò "que se fa" en lenga nòstra; o fasèm remirablament en difusent de tèxtes en mantun dialècte (ne profiti que dire òsca a [[utilizaire:Gessa|Gessa]] per sa produccion aranesa), o en presentant objectivament de grafias autras que la qu'utilizam. Cresi qu'[[utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]], amb sa preocupacion lausabla de perfeccion, es un pauc rud amb los autres lingüistas (o los que se dison lingüistas). Pensi qu'aquestes ligams pausan pas un vertadièr problèma, se i a d'"imperfeccions lingüisticas", cal, en efièch, lo precisar. Soi partidari d'una formula mens categorica coma: "cèrtas formas lexicalas son discutiblas e engatjan pas que l'autor". Seriá aprofechable que [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] prepause una formula, ajudariá a trobar un compromes. Per acabar, rapèli que lo projècte wikipèdia es un sit de léser que cal abordar amb ''umor'' e bona ''umor''.[[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 14 de decembre de 2006 a 23:37 (UTC) ::: Wikipèdia pòt pas èsser una sorga primièra per un comentari critic e un foròm es pas una sorga per Wikipèdia. Aubadaurada es un doctor en lenguistica (http://oc.wikipedia.org/wiki/Utilizaire:Aubadaurada), alavetz se escriu (o escriguèt ja ?) un artícol (el o un autre professor del seu nivèl) dins un siti seriós (al mens mièg-professional), me sembla corrècte d'ajustar "per un commentari critic d'aquestes sitis, véser <ligam>". Va plan ? [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 15 de decembre de 2006 a 09:20 (UTC) Es normal que WP parle de las nòrmas mistralenca, bonaudiana o de l'Escòla dau Pò perque son d'usatges ''socializats'', ''istorics'' e ''collectius''. La sistèma d'A. Cassinhac es lo d'una sola persona, a pas engenerat cap d'escòla ni cap de tradicion sociala d'usatge collectiu. Aquò se pòt pas comparar.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 15 de decembre de 2006 a 13:54 (UTC) : Lo trabalh d'A.C. es nòu (relativament) e en cors, per aquò se tracha pas aicí d'augmentar l'artícol sus las nòrmas o d'escriure un artícol sus "l'òc neutre". Lèu se rescontra un resson afavoriu, perqué pas ? Ara parlam solament de mencionar dos sitis que publícan un diccionari e de tèstes qu'un Professor critiquèt mas tanben que los diguèt "basicament lengadocian". Alavetz, i'a pas res de grèu per la lenga e pensi que lo deuriás simplament ignorar se pensas qu'es pas un bon camin, mas pas lo censurar. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 15 de decembre de 2006 a 14:56 (UTC) Aubadaurada, pòdes levar lo teu comentari e respechar lo bandèl ? Mercé. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 15 de decembre de 2006 a 20:43 (UTC) :Cal que siá clar: :*Respècti lo bendèl. :*Ai mes un comentari en m'inspirant de la suggestion d'un administrator, e mai se ieu assumissi completament e personalament la responsabilitat d'aquel comentari, tant dins la forma coma dins lo fons. :*Ai demandat IEU als administrators d'intervenir per trencar la question. Donc mon actitud es irreprochabla. Respècti ben las institucions de WP. :*Sul fons de la question, ja me soi justificat longament: aquò o disi a Cedric, que ditz çai subre que me soi pas justificat. :*Participi a la Wikipèdia occitana tant qu'es possible de i faire un trabalh seriós. Mas s'aquò es pas pus possible, se soi obligat de me "justificar" de contunh, durant de setmanas, ieu un lingüista professional, fàcia a qualque pseudolingüista amator, alara arrestarai de pèrdre mon temps aicí. WP es interessanta se la competéncia i servís a quicòm. Mon temps es preciós e lo gerissi en foncion dels projèctes qu'avançan e que son credibles. O prenètz coma volètz.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 15 de decembre de 2006 a 22:36 (UTC) ::Confirmi que las proceduras son estadas respectadas. Lo trabalh qu'as fach es remirable, o sabèm totes, sustot ieu que comencèri lo projècte alara que i aviá pas que 700 articles. Nos as permés d'eliminar un fum d'errors (Utilisator, gentili, discutida... e ne passi...). Ai de dificultats a compréner l'amplor qu'a pres aquela istòria! Son pas de "justificacions" que demandi, mas lo trabalh es comun e i a de còps que demandi a compréner, perque i a de modificacions que n'implican d'autras (soi encara a modificar los "utilisator" {{;)}}). Per çò que concernís los ligams vèrs los sites del Mossu Cassinhac, t'avèm demandat de justificar un escafament de contengut (çò qu'es normal) e l'as fach (çò qu'es ben). Aprèp, l'idèa de metre un comentari me sembla bona, cal soncament se metre d'acòrdi sus la forma! Soi segur qu'existís un compromes, que lo trabarem... Aquesta situacion es agradabla per degun, e ieu tanben ai d'autras causas que far (coma corregir los "utilisators", per exemple {{;)}}). Ben coralament! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 15 de decembre de 2006 a 23:32 (UTC) :::Cedric, ja t'ai dich que deuriás pas passar ton temps liure a corregir los 'utilisator'. Las correccions mai visiblas ja son fachas, e ja es una bona causa. Per la controvèrsia suls ligams, ai demandat als administrators de la trencar: podètz fixar una formula definitiva, tu e Gavach, e basta. Ieu, cossí que ne vire, arrèsti de m'embestiar amb aquò. Coralament.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 16 de decembre de 2006 a 00:00 (UTC) Soi segur que Aubadaurada fa de bon trabalh aicí e espèri que el e vosautres contunharetz longtemps de fargar Wikipèdia ! M'agradariá de vos ajudar mas lo meu lengatge favorit es pas... "natural". Aubadaurada botèt lo seu comentari pendent la discuta, demandi que lo lève e que seguisca las reglas de sòla de WP. Dins [http://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Contenu_%C3%A9vasif Contenu évasif] podètz legir: "Méthode "QQOQC" : Qui, quoi, où, quand, comment, (combien, pourquoi)" Espèri al mens las responsas a las questions seguentas: - Qui faguèt lo comentari ? Ont ? - Quant lo parcenéjan ? "pauc parcenejat" correspond a qual percentatge ? Mercé. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 10:10 (UTC) Vèsi pas en que lo comentari es pas neutre: *Las concepcions d'HV son pauc partejadas: es un fach. Tant i pòt aver un molon de mond qu'utilizan d'exemple la -e de sosten, tant la gent qu'utilizan de mots coma "sapientific" son plan pauc nombroses. Tròbi de mai que "pauc partejada" es un eufemisme. *Fòrça controversada: un fach atanben. Vivi a Tolosa e coneissi mantuna gent dins lo mitan occitan: rare son los que me lausenjèron lo trabalh d'en HC e ne'n diguèron puslèu lo contrari... Son trabalh es donc controversat. Per ieu, mai se seguirai l'afar, la discutida se pòt e se deu arrestar aqui.--[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 16 de decembre de 2006 a 11:08 (UTC) : Gavach, respechi lo teu vejaire mas pensi que deuriás tornar legir "Contenu évasif" e comparar amb los teus "un fach", "mantuna gent", "molon de mond", "plan pauc nombroses", els. Cedric31, pensi qu'avèm besonh d'un Wikipompièr. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 11:40 (UTC) Je pense que nous manquons de Wikipompiers, aussi je viens de lancer un appel sur Wikipedia Fr et j'espère que nous en trouverons au moins un qui pourra lire notre discussion. Je pense qu'il est préférable de résoudre le conflit grâce à son aide plutôt que de faire une demande officielle d'arbitrage. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 20:35 (UTC) :Dracula, '''1''' Aicí deves escriure en occitan, pas en francés. '''2''' La Wikipèdia occitana es independenta de la Wikipèdia francofòna: los Wikipompièrs francofòns an pas ges de mandat per intervenir dins la Wikipèdia occitana. '''3''' As besonh d'aprene lo foncionament de las institucions ...e de las respectar.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 16 de decembre de 2006 a 21:16 (UTC) :: Aubadaurada, lo mandat dels wikipompièrs es solament d'ajudar, pòdon pas trencar, e los admin tanpauc. I a una rèula simpla que dis qu'òm pòt pas jamai botar una critica (e mai se es fòrta) sens balhar una sorga seriosa e esterna. Qu'espèras per levar lo comentari ? i a un fum d'autres luòcs ont pòdes dire ço que vòles... [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 22:46 (UTC) :Bonjour à tous ! Adiu ! Je suis désolé mais je ne pourrais pas écrire en occitan, car je peux juste le comprendre. J'ai lu avec intéret votre discussion, et déjà une remarque : les 2 liens ne sont pas le vrai problème, vous ne devriez pas vous focaliser là dessus. La finalité des Wikipédia est de fournir un contenu "autonome". Un article qui a besoin de liens externes n'est donc pas totalement terminé. :A mon avis, vous devriez plutôt essayer de déterminer si les travaux de ce Mr Cassinhac doivent être évoqués ici, dans cet article ou dans un article à part. Est-ce que ce monsieur a suffisamment de notoriété dans la communauté occitane pour prétendre avoir un article sur ses travaux ? Si réponse positive, un paragraphe sur la portée de ses travaux et la nature des conflits engendrés serait je pense intéressant encyclopédiquement parlant. Si réponse négative, Wikipédia n'a pas à évoquer de travaux inédits. Il faudra attendre un peu plus de notoriété ;) :Dans tous les cas je vous souhaite bonne continuation dans ce Wikipedia que je viens de découvrir, et qui me donne envie d'apprendre à écrire la langue de mes ancêtres :) Bravo à tous ! [[fr:Utilisateur:Zedh|Zedh]] :: Zedh, Grandmercé pels comentaris ! [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 03:50 (UTC) Dracula, i a una autra règla, de cortesia o de saber-viure, sus la wiki: la d'esperar, de contribuir un minimum abans de lançar de polemicas, de cridar a d'intervencions exterioras (e coma o ditz Aubadaurada, los wikipompièrs de la wiki francesa an pas d'intervenir sus l'occitana) e de monopolizar l'energia dels contributors. Ta sola contribucion es l'ajust d'un ligam que creèt la polemica, çò que me permet de dobtar (mas s'afirmi pas res) de tas motivacions primièras en venir sus la wiki. Sul fons o tòrni dire: lo comentari d'aubadaurada es totalament dins las règlas de la wiki. Se me podes provar: *Que las preconizacions de HC son espandidas e socializadas. *Que la màger part dels especialistas de la lenga las consideran coma mai o mens logica alara començarai a cambiar de vejaire sus aquel afar... --[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 17 de decembre de 2006 a 18:40 (UTC) : Gavach, Non ! Lo fach que siagui pas un contribuidor es pas important per trencar e soi pas vengut sus WP Òc especialament, botèri los ligams sus WP Fr tanben. Los ligams son esternes e doncas engàtjan pas Wikipèdia. Un diccionari "engatja pas que los fasedors" aquò es totjorn lo cas ! Lo comentari ajustat es pas neutre perqué es fòrça critic, pas justificat, e mai engatja Wikipèdia. E la Revista de premsa, pensas qu'es pas en occitan ?? ieu m'agradariá de saber escriure en òc atal, pas tu ? [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 19:37 (UTC) Aubadaurada, bevi las teunas [http://fr.wikipedia.org/wiki/Discuter:Aquitaine paraulas]. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 19:38 (UTC) Ajusti que per ieu i a pas de polemica, ensajam de resòlver amassa un conflicte d'edicion del biais normal. Se trobam pas de solvucion, caldrà demandar un arbitrage, e sabi pas consi farem. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 20:02 (UTC) Me sembla qu'ara veirem pas de Wikipompièr e pas mai d'arbitres. Lo trabalh d'A.C. era pas lo subjècte mas vos daissi veire [http://www.panoccitan.org/cours/ Le cours d'Occitan], se me disètz qu'es pas en Occitan corrècte termenèrem aquela discuta e segurament levarai completament los ligams. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 23 de decembre de 2006 a 10:44 (UTC) :O disi sens cap d'esitacion, aquel ligam presenta pas un occitan corrècte. La primièra leiçon, "porgiment", ja a un error dins lo títol: lo "porgiment" es l'acte de presentar o d'ofrir (de porgir) una causa (cf. [[TDF]]), es pas l'acte de "SE presentar" (per de personas que fan coneissença, se ditz "se presentar", pas jamai "se porgir"). Aquò es una manifestacion tipica del mite de la "distanciacion maxima". I a un fum d'autras errors, coma ''dis*'' en luòc de ''ditz'', etc. Doncas pòdes levar los ligams, Dracula.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 23 de decembre de 2006 a 14:57 (UTC) :: Ai levat los dos ligams seguents, perqué los comentaris son pas corrèctes per los fasedors dels sitis e per los legidors de Wikipèdia, e per pas fàser de problèmes dins la vòstra còla. Coralament [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 23 de decembre de 2006 a 18:05 (UTC) *[http://www.panoccitan.org/ panOccitan.org] Aquel sit presenta una concepcion de l'occitan fòrça controversiada e pauc partejada. *[http://www.tvist1.com/ TVist'1] Aquel sit presenta una concepcion de l'occitan fòrça controversiada e pauc partejada. == Un tablèu pels dialèctes == Anatz fintar aquela pagina... [[Utilizaire:Gavach/tèst tablèu dialecte]] --[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 23 de decembre de 2006 a 18:42 (UTC) ==Mónegue== A Monègue se parla occitan ?? n'ei pas meilèu lo ligure ? :Tot es explicat en detalh a [[Mónegue#Lengas]].--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 3 d'abril de 2007 a 13:06 (UTC) == estatut dera lengua en catalonha == dempús 09/08/2006, era lengua occitana ei oficiau en catalonha article 6 5. Era lengua occitana, denominada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d’aguest territòri e ei '''oficiau en Catalonha''', cossent damb çò qu’establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica. http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/ ==[[Occitana]]== Est-ce qu'[[Occitana]] devrait rediriger ici? [[:fr:Utilisateur:Mglovesfun|Mglovesfun]] == Paragraf en gascon == No'm sembla que co qui ei estat corregit en gascon e hosse estat brica fantasios. Se preni la libertat de d'escriver qu'aquo que'm geina un pauc, qu'ei per'mor que credi poder ac diser shens povocacion e en tota hidanca. Tant qui la lenga b'ei correcta non vedi pas l'interest (sustot quan e's tracta de comparar los dialectes enter eths) de cambiar un mot per un son sinonim. Solide que sus ua escala de 10 l'interest d'aqueth comentari qu'escrivi qu'ei haut o baish de 0,5, mes que demori un drin perlexe. --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] 19 de junh de 2007 a 22:04 (UTC) :Bensè aurí degut parlar de "''presentacion'' un drin fantasiosa deu gascon" e non pas de "''version'' un drin fantasiosa". Aqueth tablèu que deu demorar equilibrat: que vòu presentar cada gran dialècte de manèra equilibrada. N'ei pas equitable de hicar tres versions gasconas en fàcia d'ua sola version peus autes dialèctes. Tanben l'interès deu tablèu qu'ei de muishar los mots comuns e las formas comunas entre los dialèctes: donc en gascon qu'èi hicat "naishen" en fàcia de la forma "naisson" deus autes dialèctes. Aquò non vòu pas díser que "vaden" ei marrit ("vaden", si qu'ei un mot corrècte); aquò que vòu muishar solament que i a ua correspondéncia interdialectala "naishen-naisson". Que't demandi de deishar foncionar aqueth tablèu dab la soa concepcion iniciala: qu'ei de muishar l'unitat de l'occitan dab extrèits equilibrats deus dialèctes, e non pas de har un tractat de dialectologia dab centenats de variacions.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 20 de junh de 2007 a 07:56 (UTC) Oc, que compreni e qu'ei vertat que la version auvenhat (hera difusida) que m'a tostemps semblada estranha (peu pretzheit de comparar) e qu'ei avut la bona suspresa de veder au ras aquiu (dilheu que l'as hicada tu) ua version mei equivalenta qui permet de veder las diferencias de relacion enter cada dialecte a la grafia classica. Merces per aquesta precision e dinc a las purmera Coraument, --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] 20 de junh de 2007 a 09:13 (UTC) == Guèrra d'edicion ? == De tira que pregui totom de'm desencusar s'intervieni shens aver compres co qui's escad aquiu mes que 'm sembla que i a ua mena de guerra d'edicion. Personaument (e com e'm poish enganar non cau pas esitar a perpausar cambiaments) que 'm sembla que non se pot pas multiplicar los exemples microdilectaus dens aqueth article (mes dens un sosarram d'aqueth article, de segur). Lo gascon pirenenc non pot donc pas i estar hicat shens perder en clartat. Au contre, l'aranes, s'ei de segur gascon, que possedeish normas e variantas qui, com peu nissard, s'amerita ua mencion a despart (mes aquo qu'ei sonque lo men biais d'ac veder). En tot cas non cau pas cambiar arren anonimament e shens nat explic, n'ei pas que sia veda, mes la version justificada (se non i pas qu'ua) qu'aura mei aisidament la prioritat. :Bon, sus aqueste afar del corregeire masquetat que ten de tornar per ajustar lo gascon pirenenc e que te sabi. O sabon aquel monde que pertot i a variantas, que dins lo lengadocian se poiriá apondre lo guianés, dins lo guianés lo roergàs, l'agenés, lo sarladés, lo carcinòl; dins lo carcinòl, lo carcinòl naut e lo carcinòl bas; dins lo carcinòl naut, lo dordonhenc, lo caussanèl, lo segalin, etc. Auriam lèu fach de te far una brava paginassa amb la declaracion dels dreches umans. Es pas lo subjècte de l'article "Lenga occitana", çò'm par. Lo gascon apassiona totòm, e aurem plaser de legir aquestas contribucions endacòm mai. Cal far servir los ligams, sèrvon a aquò. Nos estrambordam totes pels nòstres parlar, quand ne vira. Tant val canalizar aquel estrambòrd e fa créisser los autres articles.[[Utilizaire:Raidako|Raidako]] 7 de julh de 2007 a 16:22 (UTC) == Perqué 3 formas de Gascon en tablèu? Er'arresponsa: == Qu'ei jo qui, peth permèr còp, qu'ei botat 2 fòrmas deth Gascon en mes de la dejà presenta, non pas tà valorisar eth "ultralocalise" o entà hèr un tractat de dialectologia com qu'ac èi podut leguir. Non, arren de tot aquò, qu'èi botar aqueras duas autas versions por'mor: -Permèrament, tà hèr veir que, com eths autes dialectes, eth Gascon n'ei pas eth madeish d'un costat ar aute dera zòna on ei parlat coma qu'ac posca hèr créger era carta deths dialèctes de l'occitan. Aquera qu'ensenha que, laguens cada-un deths grans dialèctes sonque entau Gascon, que trobam tanben fòrmas differentas. Meslèu, eth "parlar negre", eth "parlar clar", eth Biarnés o eth Aranés, non mensionat sus aquera carta, que presenta dilhèu autant de diferènças entre eths qu'eth Tolosenc dab eth Gavaldanés. Atau, hèr pareisher aqueras diferenças en tablèu que conpença dab er'idea faussa d'homogeneítat deth Gascon dèishada pera carta. -Dusaument, hèr pareisher eth Aranés que'm sembla èstar legitima por'mor n'ei pas ua fòrma fantansiosa deth Gascon com qu'ei estat escriu, mès plan un parlar reconèishut e codifiat puish qu'a un estatu oficiau ena val d'Aran ond, ena lei deth "règim especiau dera Val d’Aran", qu'ei ditz: "Era lengua occitana, nomentada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d'aguest territòri e ei oficiau en Catalonha cossent damb eth que establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica". Alavetz, que'm a pareishut normau de botar aquesta auta fòrma de Gascon, ajant vis qu'un aute parlar Provençau, a saber eth Niçart, qu'èra dejà originaument en tablèu. -Tresaument, qu'èi causit de'i hicar taben en Gascon pirenenc meslèu qu'un aute parlar por'mor que hè ua trasicion entre eth Aranés, que Occitans que troban plan estranh dilhèu per emplec der article pirenenc (eth e era), e d'un Gascon mes comun, eth Biarnés dera Planha se voletz entà hèr viste. Atau, qu'òm pòt veir, qu'a maugrat dera influencia Castelhana e Catalana segura sus er Aranés, non constitua pas vertaderamant un parlat de qui er'apatenencia ath Gascon e donc ar Occitan que podiá èstar contestada. Qu'a en comun dab eth Gascon Pirenenc de França er emplec der article pirenenc per exemple mès que n'emplega pas era particula enonciativa (que), specificitat Gascona, alavetz qu'eths autes parlars Gascons Pirenenc, tiò. Donc que pensi que de tirar aqueras duas versions en dídant qu'ei entà ua rason d'equilibre e dèishar era version en Niçart qu'ei un peichic contradictòri. Ara limita, se las cau tirar, autant hèr parièr tath Niçart tà non gardar qu'eras versions ena fòrma generau de cada dialècte. Mès en encastre d'ua enciclopèdia, entà jo, cada informacions suplementarias que son eras planvengudas sustot en aqueth tablèu puish que facilta er'interactivitat en permetant peth bias deths ligams internes ara gent que'n vòu saber mes sus eth Gascon Pirenenc, sus eth Aranés on encara sus eth Niçart d'anar ara pagina corresponentas de manèra mes aidida. :Mercés per er'arresponsa. Soi pas qu'un intervenent recent dins la wiki, e soi pas un professional de la lenga. Me pensi que dins l'encastre de l'article "lenga occitana", tot aquò pòt pas dintrar. Se pòt introduire lo caractèr dialectal de la lenga. Quitament far un paragraf per dire que d'unes èran pas d'acòrdi, mas me sembla que lo tablèu deu demorar de bèl legir. Ja que i figura la grafia. Personalament coneissi plan monde que se bòtan pas a l'occitan perque ne fasèm tròp sus la dialectologia. Quitament quand aprenes l'arabi, començan pas per te far lo presic suls dialèctes. En occitan o fasèm a tengut. Ara ne legiriái de tropeladas sus la dialectologia (bon, gasconegi), mas cal primièr pensar de servar de dimensions normalas a aquel articles e tanben descorar pas los legeires. [[Utilizaire:Raidako|Raidako]] 7 de julh de 2007 a 17:39 (UTC) ---- Ai la meteissa opinion de Raidako. Es pas realista de metre tantei variacions diferentas dins un article generau que presenta l'occitan. Ajusti un argument de pes sus la diferéncia entre lo niçard e lo gascon pirenenc/aranés: *Lo niçard (amb una -d finala, se vos plai) es sociologicament (mai non dialectologicament) una varietat d'occitan independenta dau provençau generau, e es a l'origina d'un estandard regionau particular. Tanben lo niçard a la basa demografica d'una zona de 530 000 abitants amb un particularisme istoric e culturau incontestables ([[Comtat de Niça]] + [[Mónegue]]). * L'aranés es una varietat dau gascon pirenenc (e non pas una varietat separada dau pirenenc). Tanben lo gascon pirenenc (aranés inclús) es sociologicament integrat dins lo gascon. La basa demografica per lo gascon pirenenc es pas comparabla amb aquela dau niçard. E aquela de l'aranés es de 7000 abitants. I a ges de metropòli regionala dins lei Pirenèus comparabla a [[Niça]]. Enfin i a pas ges de particularisme istoric que crèa un sentiment pirenenc diferent dau sentiment gascon; mentre que i a ben un sentiment niçard fòrt, sovent distint dau sentiment provençau. Ara pòdi ben far una concession: botar lei dos articles gascons dins l'extrach (unenc) en gascon: "la (/era)".--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 7 de julh de 2007 a 19:03 (UTC) :Un autre argument important, per nòstre usatgier anonim: lo tablèu en question se tròba ''dins una seccion consagrada ai grafias'', qu'es integrada dins una seccion pus larga subre lei ''questions de codificacion''. Aqueu tablèu es pas previst per una seccion consagrada a la dialectologia. Demandi a nòstre usatgier anonim de respectar la coeréncia enciclopedica de l'article.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 7 de julh de 2007 a 19:33 (UTC) == Problèma sintaxic dins lo tablèu== Adissiatz, I a una pèca gramaticala dins lo tèxt en gascon del tablèu (la declaracion dels dreches de l'òme): Dins la meteissa frasa, s'i trapan ''que'u''s e entre ''eras''. Aquò va pas. O disèm que las... e entre eras o que'us e entre eths, mas es pas corrècte de barrejar los genres coma o es actualament. ''e que'us cau agir entre ETHS dab un esperit de hrairessa.'' de corregir, se vos plai. agir entre eras: es un calc del francés, se ditz pas en gascon autentic. har/hèr l'un envèrs l'aute. ''Hrairessa'' se ditz pas tanpauc en gascon. Podètz gardar frairessa o remplaçar per fraternitat. Coralament [[Utilizaire:Pibol|Pibol]] ([[Discussion Utilizaire:Pibol|d]]) 12 julhet de 2009 a 15.46 (UTC) :Adieu, as lo drech de modificar la pagina.. es lo principi de Wikipèdia ! . coralament [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 12 julhet de 2009 a 16.05 (UTC) ::Non Pibol, i a pas d'error de gramatica. En gascon, lo pronom d'objècte indirècte es identic au masculin e au femenin, es ben "los~'us". Per exemple en gascon "los disi = que'us disi (a eras)" correspònd en lengadocian a "lor disi (a elas)". Siáu pas segur que lo mot "hrairessa" siá impossible en gascon; eventualament, seriáu d'acòrdi per botar la forma latinizanta "fraternitat" dins totei lei dialèctes dau tablèu, aquò passariá pus aisadament.--[[Utilizaire:Nil Blau|Nil Blau]] ([[Discussion Utilizaire:Nil Blau|d]]) 12 julhet de 2009 a 16.26 (UTC) Nil Blau: Que'us: a, d'acòrdi. Deu èsser de bearnés, aquò. En çò nòstre, en Gasconha, disèm lis. ''Los'' pausat aquí me fa estranh. E lor es encara viu en gascon. Mas bon...Deu far mai gascon... Mertyl: o farai pas, prepausi, e pro!!! Amistat a totes. == Consonantas a la fin == Bonjorn, J'essaye d'apprendre l'occitan (au moins lire la Wiki en occitan), mais je n'ai jamais trouvé nulle part la prononciation des consonantes à la fin. Las consonantas se prononçan a la fin de los mots o pa (a la manièra francèsa)? Per exemple : '''l'estat francès''' [leta franse] o [lestat frances]? '''l'accent tonic pòt tombar''' [laksent tunik put tombar] o [laksen tonik pu tomba]? '''Drech d'autor''' [dreč dautur] o [dre dautu]? Mercè! ''(Peut-être ça serait une bonne idée d'écrire un article là-dessus ?)'' :Bojnjorn, :Aquò depend del dialècte. En lengadocian, l'r e l'n finalas se prononcian pas (veire los patronims e sa version afrancesada: Martin/Marty, Molin/Mouly) mas las autras finalas s'ausisson, emai se i a d'assimilacions se i a mai d'una consonanta finala o a la ligason de dos mots. Ex. tròp bèl - /tròbbèl/ o Magdalena /mattalena/ o encara jorn que segon los luòcs s'ausis /jon/ o /jor/ (o /jort/ en aupenc). Senon, los digrafs palatalizats s'ausisson despalaltalizats (lo filh /lo fil/, junh /jun/, Albanh /alban/ vs. Montalban /montalbà/). Per reprene vòstres exemples: /l'estaffrancés/ /l'accentonik òttombà/, /dreddautor/ - lo ch s'assimila a la d que seguis. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 17 julhet de 2012 a 08.29 (UTC) ::L'article existís ja : de veire [[Pronóncia de l'occitan]].[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 17 julhet de 2012 a 09.57 (UTC) ::: Mercè Mercè ben! Informations molt utiles! == Nombre de locutors == Ne'n siau pas fanatic mai l'estudi de l'Institut Occitan de Bearn que parla de 110000 locutors per Occitània tota, ne'n faudria pas parlar ? Subretot que metre dins l'infobox qu'es parlat per 1 939 000 personas sensa ges de sorgas fa creire qu'es una realitat alòr que degun saup ren de la chifra exacta ( e lo fach de sortir una chifra que sembla "preciza" de 1 939 000 a luèga d'escriure "aperaqui 2 000 000" dona l'impression qu'es quauquaren de verificat e de reconoissut).[[Utilizaire:Matieu Castel|Matieu Castel]] ([[Discussion Utilizaire:Matieu Castel|d]]) 14 de junh de de 2013 a 13.20 (UTC) == Errour en lou tablèu de coumparisoun == En nissart mistralenc, fraternitat s'escriéu fraternità, mà noun pouòdi lou moudificà iéu-meme. Se quauqun pouòsque lou faire per iéu... (Iéu aurìi escrich "tra" en plaça de "entre", mà aco pòu si trouvà en lou diciounari) [[Utilizaire:Soleuh|Soleuh]] ([[Discussion Utilizaire:Soleuh|d]]) 8 mai de 2015 a 12.23 (UTC) :Enca'un còu, noun capissi couma edità lou tablèu de coumparisoun dei graphìa... [[Utilizaire:Soleuh|Soleuh]] ([[Discussion Utilizaire:Soleuh|d]]) 7 de junh de de 2015 a 21.17 (UTC) == "Principat" de Catalonha == L'article possa que l'occità és oficial al "Principat" de Catalonha. Catalonha no és un "principat". Je pense qu'on doit change ça de "principat" et metter toute seule "Catalonha". == La nom du langue == Je pensais qu'il s'appelle <<occità>>, pas <<occitan>> en la langue d'oc. Ça devrait être ajouté en tant que variation? [[Utilizaire:Eel of Oppo|Eel of Oppo]] ([[Discussion Utilizaire:Eel of Oppo|d]]) 19 octobre de 2026 a 16.25 (UTC) :En occitan se ditz «occitan». En catalan se ditz «occità». Es facil trobar aquesta informacion. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 20 octobre de 2026 a 13.03 (UTC) 9aww46cn25wlx6cexmiaek5cimpc2ea 2511188 2511185 2026-10-20T13:23:44Z Eel of Oppo 65725 /* La nom du langue */ Respònsa 2511188 wikitext text/x-wiki == samples == Adieu-siatz Vos propausi un cambiament de la Declaracion universala dels dreits umans en auvernhat: "Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa." Perque per ex. "entremièg" non existis en auvernhàs, ço me par... =============================================================================================== Bonjorn, Podetz apondre aqueste ligam a l'article "occitan" se vos plai, es per tal de cercar un mot en particular dins lo Cantalausa : http://www.ieo12.org (l'aplech de cerca es a la dreita d'aqueste sit) Bonjour, j'ai fait des samples du mot occitan pour la [[ko:오크어|page occitan en coréen]] placés sur commons que voici : * [[:commons:Image:Oc-Occitan.ogg|occitan]] * [[:commons:Image:Fr-Occitan.ogg|français]] Je ne parle pas occitan mais ayant toujours vécu dans la région (Toulouse) avec des grand parents occitanophones je me suis risqué à l'exercice, dites moi donc si le sample en occitan est correct :-) Merci. --[[Utilisator:Mammique|Mammique]] 9 dec 2005 à 01:08 (UTC) :J'aurais besoin de "Lenga d'òc" aussi, je ne suis pas sur de la prononciation, si quelqu'un pouvais m'aider... un exemple ? Merci :-) --[[Utilisator:Mammique|Mammique]] 9 dec 2005 à 01:10 (UTC) ::Voilà : [[:commons:Image:Oc-Lenga_d_Oc.ogg|Lenga d'òc]] / [[:commons:Image:Fr-Lenga_d_Oc.ogg|Langue d'Oc]]. C'est juste ? Merci. --[[Utilisator:Mammique|Mammique]] 9 dec 2005 à 18:59 (UTC) Vaqui un projecte de tablèu {| border="1" |+ Comparasons dels dialectes occitans ! Auvernhat !! Gascon !! Lengadocian !! Lemosin !! Provençau !! Vivaroalpenc !! LATIN |- |Farina |Haria |Farina |Farina |Farina |Farina |FARINA |- |Chantar |Cantar |Cantar |Chantar |Cantar |Chantar |CANTARE |- |Ostal |Ostau |Ostal |Ostau |Ostau |Ostau |HOSPITALIS |- |cellule1 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |- |cellule1 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |cellule2 |} =Modificacions e supressions non justificadas= Lo contributor anonim contunha de modificar d'un biais important d'articles sens ren justificar (grafia, contengut ; per exemple, supression dau passatge relatiu au ròtle d'Alibèrt dins la grafia classica : a completament disparegut). Es gaire confòrme a l'esperit de la Wikipedia. [[Utilisator:Vivarés|Vivarés]] 3 mai 2006 à 22:31 (UTC) ---- Ai restaurat la version precedenta! [[Utilisator:Cedric31|Cedric31]] 4 mai 2006 à 07:02 (UTC) =Carta dei dialèctes= Nòti que la carta mete en contacte dirècte lo gavaudanés e lo vivaroaupenc, çò que significa que lo l'occitan bas-vivarés i es considerat coma de gavaudanés... Remandi a l'article sus lo [[bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]] : deuriá permetre de precisar lei causas. [[Utilisator:Vivarés|Vivarés]] 18 jun 2006 à 21:30 (UTC) Soi ieu que l'ai facha aquela mapa e voliai balhar la vista "tradicionala" dels dialectes occitans. De tot biais la me calrà tornar far (Ex: Nissard...). Se vei pas tròp mas i a un degradat de colors entre los dialectes. La vòli ben tornar far aprèp que cadun aja fach d'amendaments (e m'agradaria melhor tres mapas: una dels dialectes tradicionals, una amb d'isoglòssas màger cha/ca ada/aa h/f t/0 etc..., e una de la vision "Beciana" dels dialectes que n'en pensatz?)--[[Utilisator:Gavach|Gavach]] 19 jun 2006 à 17:03 (UTC) == Perqué "Lenga occitana"??? == Perqué l'article es estat tornat nomenar "Lenga occitana"? Se es per diferenciar lenga occitana de pòble occitan perqué pas Occitan (lenga) e Occitan(pòble)? Va caler tornar nomenar francés en lenga francesa, breton en lenga bretona etc...? --[[Utilisator:Gavach|Gavach]] 26 set 2006 à 11:41 (UTC) ---- Ai fach una redireccion dins la tòca de permetre als ligams intèrnes [[:Lenga occitana]] d'èsser valids... Vai far lo contrari, que lo ligam "lenga occitana" mene a l'article "occitan"! As rason! Es mai logic, e mai coerent amb los autres articles tractant de lengas... Mercé!<br> [[Utilisator:Cedric31|Cedric31]] 26 set 2006 à 18:15 (UTC) == Creissent e roiasc == Ai precisat lo passatge tocant l'apertenéncia del [[Creissent]] e del [[roiasc]] a Occitània. Ai creat dos articles, [[Creissent]] e [[roiasc]], ont detalhi la question aquela.--[[Utilisator:Aubadaurada|Aubadaurada]] 3 oct 2006 à 22:36 (UTC) == Carta de l'occitan : limit entre lengadocian e vivaroaupenc == Sus lo ponch seguent, la carta es pas satisfasenta : i a pas de contacte entre gavaudanés e vivaroaupenc. Lo limit es entre bas-vivarés (lengadocian nòrd-cevenòu) e vivaroaupenc. [[Utilisator:Vivarés|Vivarés]] 4 oct 2006 à 17:55 (UTC) ==Ligams extèrnes== {{Wikipompièrs}} Ai remes los ligams dels contributor [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] en plaça, en esperant de justificacions de la part de [[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] sus sa decision de levar aquestes ligams... Trobarèm plan una solucion a tot aquò! {{;)}}<br> [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 13 de decembre de 2006 a 23:09 (UTC) Adiu! Perqué as levat los ligams qu'èran estat ajustats a l'article [[Occitan]]? Qui es aqueste Cassinhac?<br> [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 30 de nov de 2006 a 11:02 (UTC) : Cedric31, es pas dins l'èime de Wikipèdia d'aver levat aquestes ligams atal. Recapti los ligams e espèri que seguiretz las reglas de neutraletat de Wikipèdia, qu'es pas lo siti d'una persona, d'un bodolh o d'un vejaire particular. Lo trabalh d'A. Cassinhac eisistís e pòt èsser mencionat sens problème dins un simple ligam esterne. Vos demandi solament de respechar la filosofiá de Wikipèdia. Mercé. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 13 de decembre de 2006 a 12:02 (UTC) ::La filosofia de Wikipèdia es de fornir d'informacions fisablas als internautas. Lo trabalh de Cassinhac es pas fisable e es pas reconegut per los lingüistas. Es un pauc comparable a las socopas volantas o a las teorias fantasiosas sus Atlantida... Donc es normal: 1º siá de suprimir los ligams de Cassinhac, 2º siá de gardar los ligams de Cassinhac mas en dire almens que menan a un trabalh qu'es pas scientific (qu'es pas admés dins la lingüistica occitana). En tot cas me sembla pas normal de metre los ligams de Cassinhac sens informar los legeires sus lor natura problematica. Ara espèri l'opinion de nòstres administrators.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 13 de decembre de 2006 a 20:03 (UTC) ::: Aubadaurada, t'enganas sus aquestes ligams, i'a pas degun que vòl parlar del trabalh d'Arve Cassinhac sus Wikipèdia ara. Se vòles botar un comentari critic (e complet amb la responsa...) sul ligam panOccitan.org, li faras una publicitat que ieu demandi pas... [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 13 de decembre de 2006 a 20:39 (UTC) :::Wikipèdia deu (dins l'ideal) fornir d'informacions fisablas dins son contengut, valent a dire sos articles. Los ligams extèrnes son pas de la responsabilitat de la Wiki e son aqui per 1 Apregondir un subjècte 2 En cas de subjècte plan polemic menar a de contenguts "partesans". Pensi que los ligams cap a un siti de HV (se vos plai pas de nom de personas sus la Wiki)an la lora plaça sus wiki mas se un bona part dels Wikipedians (a la gròssa la mitat) an de dobte sus la validitat de las tèsis exprimidas sul siti, es normal de far seguir lo ligam d'un comentari ("aquel siti exprima de punts de vistes pauc despartits" o quicòm aital...). Aprèp sus l'argument d'Aubadaurada "Pas admés dins la linguistica occitana" una nòta: l'argument d'autoritat es acceptat sus las Wiki mas en cas de problèma (grèu) cal que sia validat per una citacion. Donc ma posicion es la seguenta: òc als ligams mas òc atanben als comentaris suls ligams, redigits d'un biais neutre e non polemic. --[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 13 de decembre de 2006 a 20:25 (UTC) ::::Adiu! Voldriai plan préner partit, mas abans, voldriai compréner un pauc... D'en primièr, quin es Cassinhac? En de qué pausa problèma dins son sit? -- [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 13 de decembre de 2006 a 20:24 (UTC) :'''1''' '''Responsa a Gavach''' - Soi d'acòrdi amb la solucion que prepausas e compreni ta clarificacion dels principis (gardar lo ligam mas en indicar que i a una controvèrsia). Soi pas d'acòrdi sus un detalh: HV o Arvèi/Hervé Cassinhac assumís publicament son trabalh dins lo sit en question. Cresi doncas que podèm citar son nom dins aquesta discussion. — '''2''' '''Responsa a Cedric''' - Cassinhac reïnventa la lenga occitana amb de formas o de senses qu'existisson pas. Dins lo cas dels neologismes, inventa de solucions que sortisson completament de la tradicion de neologia de l'occitan e de la tendéncia de las lengas romanicas. Coma exemples d'aquela lenga artificiala de Cassinhac, legissèm dins los messatges de [[utilizaire:Dracula|Dracula]] çai sus: ''neutraletat*'' per ''neutralitat'', ''eisistís*'' per ''existís'', ''respechar*'' per ''respectar'', ''filosofiá*'' per ''filosofia'', etc. Lo problèma es la manca de pression sociala sus l'usatge de l'occitan: l'occitan es fòrça vulnerable, donc i a de personas que ne profièchan per i impausar de lubias personalas.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 13 de decembre de 2006 a 23:58 (UTC) ::Ajusti que lo sit de Cassinhac es enganaire perque: 1º Presenta un 'corregidor ortografic' que n'es pas un: permet pas una aplicacion de l'[[ortografia]]; 2º Presenta un 'diccionari' en linha qu'es pas un diccionari vertadièr, mas una lista de mots, amb los problèmas de senses e de formas ja evocats.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 14 de decembre de 2006 a 00:10 (UTC) :Ben! La solucion sembla doncas trobada... Sufís ara de saber se lo compromes conven a [[Utilizaire:Dracula|Dracula]]. [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 14 de decembre de 2006 a 07:09 (UTC) :: I'a pas de contravèrsa "sapientifica" simplament perqué lo trabalh d'A.C. es pas encara publicat e foguet pas estudiat seriosament per degun. A.C. es pas lo subjècte. L'idèa de publicar aquestes ligams es de mostrar qu'eisistísson apleches pels que vòlon estudiar l'òc sus Internet e i'a des tèstes publicats cada día per legir. De segur caldrà fàser un artícol sul panoccitan prepausat per Arve Cassinhac, mas los concèptes, la metodologiá sapientifica e las metas deuran èsser esplicats pel fasedor el-meteis, pas per un Drac. Per respónder a Dom-Aubadaurada, i'a pas cap d'engana lenguistica, l'Occitan presentat es pas nomat "Lengadocian" mas Occitan "forma neutra". Lo condrechor ortografic es coerent amb lo diccionari, la conjugason en linha e las reglas d'ecridura de l'acent tonic de l'"òc neutre". [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 14 de decembre de 2006 a 09:59 (UTC) :::E mai s'Arvèi Cassinhac a pas publicat una justificacion de son trabalh, son trabalh es disponible dins los sits en question, e i podèm legir de formas absurdas coma "sapientific", "condrechor" e "escridura"... Aquò sufís per indicar dins Wikipèdia qu'aqueles sits de Cassinhac presentan una forma de lenga qu'es fòrça artificiala, qu'es pas socializada e qu'es pas representativa de l'occitan parlat, ensenhat e cultivat. Ieu ajustariái qu'es una engana (una volontat d'enganar) e una escrocariá. Es malonèst de presentar aquò coma un occitan "nèutre", normal e anodin.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 14 de decembre de 2006 a 13:37 (UTC) :::: Aubadaurada, Lo teu vejaire me sembla mas "epidermic" que "sapientific". Qual comentari concrèt prepausas d'ajustar que seguisca la rèula de neutraletat de Wikipèdia ? Oblides pas qu'as besonh d'una sorga esterna, es atal, Wikipèdia es contrarotlat per de sapientifics e unes díson qu'aqueles apuèi la mòrt, gardan las pòrtas de l'infèrn ! ;) mas seriosament tot aquò es pas un gran afar. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 14 de decembre de 2006 a 16:34 (UTC) :Perdrai pas mon temps amb qualqu'un que me ditz que soi pas "sapientific", tant val mai ne rire... Prepausi als administrators de metre lo comentari seguent als ligams: "Aquel sit presenta una concepcion de l'occitan fòrça controversiada e pauc partejada". Podètz verificar la polemica que provòcan aqueles sits d'A. Cassinhac [http://listes.cict.fr/wws/arc/list-oc/2006-12/msg00028.html aquí] e [http://taban.canalblog.com/archives/2006/10/05/2836310.html aquí]. D'alhors i vesèm las correccions de Patric Sauzet qu'es un lingüista reconegut. --[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 14 de decembre de 2006 a 20:36 (UTC) :: Desencusa, dobti pas de las teunas qualitats. Pensi que lo comentari prepausat es un afortiment, pas mai. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 14 de decembre de 2006 a 22:33 (UTC) :Jutjar lo trabalh del sénher Cassinhac despassa mas competéncias, pòdi doncas pas tròp préner partit... Çaquelà, pensi que se deu poder mostrar tot çò "que se fa" en lenga nòstra; o fasèm remirablament en difusent de tèxtes en mantun dialècte (ne profiti que dire òsca a [[utilizaire:Gessa|Gessa]] per sa produccion aranesa), o en presentant objectivament de grafias autras que la qu'utilizam. Cresi qu'[[utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]], amb sa preocupacion lausabla de perfeccion, es un pauc rud amb los autres lingüistas (o los que se dison lingüistas). Pensi qu'aquestes ligams pausan pas un vertadièr problèma, se i a d'"imperfeccions lingüisticas", cal, en efièch, lo precisar. Soi partidari d'una formula mens categorica coma: "cèrtas formas lexicalas son discutiblas e engatjan pas que l'autor". Seriá aprofechable que [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] prepause una formula, ajudariá a trobar un compromes. Per acabar, rapèli que lo projècte wikipèdia es un sit de léser que cal abordar amb ''umor'' e bona ''umor''.[[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 14 de decembre de 2006 a 23:37 (UTC) ::: Wikipèdia pòt pas èsser una sorga primièra per un comentari critic e un foròm es pas una sorga per Wikipèdia. Aubadaurada es un doctor en lenguistica (http://oc.wikipedia.org/wiki/Utilizaire:Aubadaurada), alavetz se escriu (o escriguèt ja ?) un artícol (el o un autre professor del seu nivèl) dins un siti seriós (al mens mièg-professional), me sembla corrècte d'ajustar "per un commentari critic d'aquestes sitis, véser <ligam>". Va plan ? [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 15 de decembre de 2006 a 09:20 (UTC) Es normal que WP parle de las nòrmas mistralenca, bonaudiana o de l'Escòla dau Pò perque son d'usatges ''socializats'', ''istorics'' e ''collectius''. La sistèma d'A. Cassinhac es lo d'una sola persona, a pas engenerat cap d'escòla ni cap de tradicion sociala d'usatge collectiu. Aquò se pòt pas comparar.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 15 de decembre de 2006 a 13:54 (UTC) : Lo trabalh d'A.C. es nòu (relativament) e en cors, per aquò se tracha pas aicí d'augmentar l'artícol sus las nòrmas o d'escriure un artícol sus "l'òc neutre". Lèu se rescontra un resson afavoriu, perqué pas ? Ara parlam solament de mencionar dos sitis que publícan un diccionari e de tèstes qu'un Professor critiquèt mas tanben que los diguèt "basicament lengadocian". Alavetz, i'a pas res de grèu per la lenga e pensi que lo deuriás simplament ignorar se pensas qu'es pas un bon camin, mas pas lo censurar. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 15 de decembre de 2006 a 14:56 (UTC) Aubadaurada, pòdes levar lo teu comentari e respechar lo bandèl ? Mercé. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 15 de decembre de 2006 a 20:43 (UTC) :Cal que siá clar: :*Respècti lo bendèl. :*Ai mes un comentari en m'inspirant de la suggestion d'un administrator, e mai se ieu assumissi completament e personalament la responsabilitat d'aquel comentari, tant dins la forma coma dins lo fons. :*Ai demandat IEU als administrators d'intervenir per trencar la question. Donc mon actitud es irreprochabla. Respècti ben las institucions de WP. :*Sul fons de la question, ja me soi justificat longament: aquò o disi a Cedric, que ditz çai subre que me soi pas justificat. :*Participi a la Wikipèdia occitana tant qu'es possible de i faire un trabalh seriós. Mas s'aquò es pas pus possible, se soi obligat de me "justificar" de contunh, durant de setmanas, ieu un lingüista professional, fàcia a qualque pseudolingüista amator, alara arrestarai de pèrdre mon temps aicí. WP es interessanta se la competéncia i servís a quicòm. Mon temps es preciós e lo gerissi en foncion dels projèctes qu'avançan e que son credibles. O prenètz coma volètz.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 15 de decembre de 2006 a 22:36 (UTC) ::Confirmi que las proceduras son estadas respectadas. Lo trabalh qu'as fach es remirable, o sabèm totes, sustot ieu que comencèri lo projècte alara que i aviá pas que 700 articles. Nos as permés d'eliminar un fum d'errors (Utilisator, gentili, discutida... e ne passi...). Ai de dificultats a compréner l'amplor qu'a pres aquela istòria! Son pas de "justificacions" que demandi, mas lo trabalh es comun e i a de còps que demandi a compréner, perque i a de modificacions que n'implican d'autras (soi encara a modificar los "utilisator" {{;)}}). Per çò que concernís los ligams vèrs los sites del Mossu Cassinhac, t'avèm demandat de justificar un escafament de contengut (çò qu'es normal) e l'as fach (çò qu'es ben). Aprèp, l'idèa de metre un comentari me sembla bona, cal soncament se metre d'acòrdi sus la forma! Soi segur qu'existís un compromes, que lo trabarem... Aquesta situacion es agradabla per degun, e ieu tanben ai d'autras causas que far (coma corregir los "utilisators", per exemple {{;)}}). Ben coralament! [[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] 15 de decembre de 2006 a 23:32 (UTC) :::Cedric, ja t'ai dich que deuriás pas passar ton temps liure a corregir los 'utilisator'. Las correccions mai visiblas ja son fachas, e ja es una bona causa. Per la controvèrsia suls ligams, ai demandat als administrators de la trencar: podètz fixar una formula definitiva, tu e Gavach, e basta. Ieu, cossí que ne vire, arrèsti de m'embestiar amb aquò. Coralament.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 16 de decembre de 2006 a 00:00 (UTC) Soi segur que Aubadaurada fa de bon trabalh aicí e espèri que el e vosautres contunharetz longtemps de fargar Wikipèdia ! M'agradariá de vos ajudar mas lo meu lengatge favorit es pas... "natural". Aubadaurada botèt lo seu comentari pendent la discuta, demandi que lo lève e que seguisca las reglas de sòla de WP. Dins [http://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Contenu_%C3%A9vasif Contenu évasif] podètz legir: "Méthode "QQOQC" : Qui, quoi, où, quand, comment, (combien, pourquoi)" Espèri al mens las responsas a las questions seguentas: - Qui faguèt lo comentari ? Ont ? - Quant lo parcenéjan ? "pauc parcenejat" correspond a qual percentatge ? Mercé. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 10:10 (UTC) Vèsi pas en que lo comentari es pas neutre: *Las concepcions d'HV son pauc partejadas: es un fach. Tant i pòt aver un molon de mond qu'utilizan d'exemple la -e de sosten, tant la gent qu'utilizan de mots coma "sapientific" son plan pauc nombroses. Tròbi de mai que "pauc partejada" es un eufemisme. *Fòrça controversada: un fach atanben. Vivi a Tolosa e coneissi mantuna gent dins lo mitan occitan: rare son los que me lausenjèron lo trabalh d'en HC e ne'n diguèron puslèu lo contrari... Son trabalh es donc controversat. Per ieu, mai se seguirai l'afar, la discutida se pòt e se deu arrestar aqui.--[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 16 de decembre de 2006 a 11:08 (UTC) : Gavach, respechi lo teu vejaire mas pensi que deuriás tornar legir "Contenu évasif" e comparar amb los teus "un fach", "mantuna gent", "molon de mond", "plan pauc nombroses", els. Cedric31, pensi qu'avèm besonh d'un Wikipompièr. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 11:40 (UTC) Je pense que nous manquons de Wikipompiers, aussi je viens de lancer un appel sur Wikipedia Fr et j'espère que nous en trouverons au moins un qui pourra lire notre discussion. Je pense qu'il est préférable de résoudre le conflit grâce à son aide plutôt que de faire une demande officielle d'arbitrage. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 20:35 (UTC) :Dracula, '''1''' Aicí deves escriure en occitan, pas en francés. '''2''' La Wikipèdia occitana es independenta de la Wikipèdia francofòna: los Wikipompièrs francofòns an pas ges de mandat per intervenir dins la Wikipèdia occitana. '''3''' As besonh d'aprene lo foncionament de las institucions ...e de las respectar.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 16 de decembre de 2006 a 21:16 (UTC) :: Aubadaurada, lo mandat dels wikipompièrs es solament d'ajudar, pòdon pas trencar, e los admin tanpauc. I a una rèula simpla que dis qu'òm pòt pas jamai botar una critica (e mai se es fòrta) sens balhar una sorga seriosa e esterna. Qu'espèras per levar lo comentari ? i a un fum d'autres luòcs ont pòdes dire ço que vòles... [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 16 de decembre de 2006 a 22:46 (UTC) :Bonjour à tous ! Adiu ! Je suis désolé mais je ne pourrais pas écrire en occitan, car je peux juste le comprendre. J'ai lu avec intéret votre discussion, et déjà une remarque : les 2 liens ne sont pas le vrai problème, vous ne devriez pas vous focaliser là dessus. La finalité des Wikipédia est de fournir un contenu "autonome". Un article qui a besoin de liens externes n'est donc pas totalement terminé. :A mon avis, vous devriez plutôt essayer de déterminer si les travaux de ce Mr Cassinhac doivent être évoqués ici, dans cet article ou dans un article à part. Est-ce que ce monsieur a suffisamment de notoriété dans la communauté occitane pour prétendre avoir un article sur ses travaux ? Si réponse positive, un paragraphe sur la portée de ses travaux et la nature des conflits engendrés serait je pense intéressant encyclopédiquement parlant. Si réponse négative, Wikipédia n'a pas à évoquer de travaux inédits. Il faudra attendre un peu plus de notoriété ;) :Dans tous les cas je vous souhaite bonne continuation dans ce Wikipedia que je viens de découvrir, et qui me donne envie d'apprendre à écrire la langue de mes ancêtres :) Bravo à tous ! [[fr:Utilisateur:Zedh|Zedh]] :: Zedh, Grandmercé pels comentaris ! [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 03:50 (UTC) Dracula, i a una autra règla, de cortesia o de saber-viure, sus la wiki: la d'esperar, de contribuir un minimum abans de lançar de polemicas, de cridar a d'intervencions exterioras (e coma o ditz Aubadaurada, los wikipompièrs de la wiki francesa an pas d'intervenir sus l'occitana) e de monopolizar l'energia dels contributors. Ta sola contribucion es l'ajust d'un ligam que creèt la polemica, çò que me permet de dobtar (mas s'afirmi pas res) de tas motivacions primièras en venir sus la wiki. Sul fons o tòrni dire: lo comentari d'aubadaurada es totalament dins las règlas de la wiki. Se me podes provar: *Que las preconizacions de HC son espandidas e socializadas. *Que la màger part dels especialistas de la lenga las consideran coma mai o mens logica alara començarai a cambiar de vejaire sus aquel afar... --[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 17 de decembre de 2006 a 18:40 (UTC) : Gavach, Non ! Lo fach que siagui pas un contribuidor es pas important per trencar e soi pas vengut sus WP Òc especialament, botèri los ligams sus WP Fr tanben. Los ligams son esternes e doncas engàtjan pas Wikipèdia. Un diccionari "engatja pas que los fasedors" aquò es totjorn lo cas ! Lo comentari ajustat es pas neutre perqué es fòrça critic, pas justificat, e mai engatja Wikipèdia. E la Revista de premsa, pensas qu'es pas en occitan ?? ieu m'agradariá de saber escriure en òc atal, pas tu ? [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 19:37 (UTC) Aubadaurada, bevi las teunas [http://fr.wikipedia.org/wiki/Discuter:Aquitaine paraulas]. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 19:38 (UTC) Ajusti que per ieu i a pas de polemica, ensajam de resòlver amassa un conflicte d'edicion del biais normal. Se trobam pas de solvucion, caldrà demandar un arbitrage, e sabi pas consi farem. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 17 de decembre de 2006 a 20:02 (UTC) Me sembla qu'ara veirem pas de Wikipompièr e pas mai d'arbitres. Lo trabalh d'A.C. era pas lo subjècte mas vos daissi veire [http://www.panoccitan.org/cours/ Le cours d'Occitan], se me disètz qu'es pas en Occitan corrècte termenèrem aquela discuta e segurament levarai completament los ligams. [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 23 de decembre de 2006 a 10:44 (UTC) :O disi sens cap d'esitacion, aquel ligam presenta pas un occitan corrècte. La primièra leiçon, "porgiment", ja a un error dins lo títol: lo "porgiment" es l'acte de presentar o d'ofrir (de porgir) una causa (cf. [[TDF]]), es pas l'acte de "SE presentar" (per de personas que fan coneissença, se ditz "se presentar", pas jamai "se porgir"). Aquò es una manifestacion tipica del mite de la "distanciacion maxima". I a un fum d'autras errors, coma ''dis*'' en luòc de ''ditz'', etc. Doncas pòdes levar los ligams, Dracula.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 23 de decembre de 2006 a 14:57 (UTC) :: Ai levat los dos ligams seguents, perqué los comentaris son pas corrèctes per los fasedors dels sitis e per los legidors de Wikipèdia, e per pas fàser de problèmes dins la vòstra còla. Coralament [[Utilizaire:Dracula|Dracula]] 23 de decembre de 2006 a 18:05 (UTC) *[http://www.panoccitan.org/ panOccitan.org] Aquel sit presenta una concepcion de l'occitan fòrça controversiada e pauc partejada. *[http://www.tvist1.com/ TVist'1] Aquel sit presenta una concepcion de l'occitan fòrça controversiada e pauc partejada. == Un tablèu pels dialèctes == Anatz fintar aquela pagina... [[Utilizaire:Gavach/tèst tablèu dialecte]] --[[Utilizaire:Gavach|Gavach]] 23 de decembre de 2006 a 18:42 (UTC) ==Mónegue== A Monègue se parla occitan ?? n'ei pas meilèu lo ligure ? :Tot es explicat en detalh a [[Mónegue#Lengas]].--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 3 d'abril de 2007 a 13:06 (UTC) == estatut dera lengua en catalonha == dempús 09/08/2006, era lengua occitana ei oficiau en catalonha article 6 5. Era lengua occitana, denominada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d’aguest territòri e ei '''oficiau en Catalonha''', cossent damb çò qu’establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica. http://www.gencat.net/generalitat/cat/estatut/ ==[[Occitana]]== Est-ce qu'[[Occitana]] devrait rediriger ici? [[:fr:Utilisateur:Mglovesfun|Mglovesfun]] == Paragraf en gascon == No'm sembla que co qui ei estat corregit en gascon e hosse estat brica fantasios. Se preni la libertat de d'escriver qu'aquo que'm geina un pauc, qu'ei per'mor que credi poder ac diser shens povocacion e en tota hidanca. Tant qui la lenga b'ei correcta non vedi pas l'interest (sustot quan e's tracta de comparar los dialectes enter eths) de cambiar un mot per un son sinonim. Solide que sus ua escala de 10 l'interest d'aqueth comentari qu'escrivi qu'ei haut o baish de 0,5, mes que demori un drin perlexe. --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] 19 de junh de 2007 a 22:04 (UTC) :Bensè aurí degut parlar de "''presentacion'' un drin fantasiosa deu gascon" e non pas de "''version'' un drin fantasiosa". Aqueth tablèu que deu demorar equilibrat: que vòu presentar cada gran dialècte de manèra equilibrada. N'ei pas equitable de hicar tres versions gasconas en fàcia d'ua sola version peus autes dialèctes. Tanben l'interès deu tablèu qu'ei de muishar los mots comuns e las formas comunas entre los dialèctes: donc en gascon qu'èi hicat "naishen" en fàcia de la forma "naisson" deus autes dialèctes. Aquò non vòu pas díser que "vaden" ei marrit ("vaden", si qu'ei un mot corrècte); aquò que vòu muishar solament que i a ua correspondéncia interdialectala "naishen-naisson". Que't demandi de deishar foncionar aqueth tablèu dab la soa concepcion iniciala: qu'ei de muishar l'unitat de l'occitan dab extrèits equilibrats deus dialèctes, e non pas de har un tractat de dialectologia dab centenats de variacions.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 20 de junh de 2007 a 07:56 (UTC) Oc, que compreni e qu'ei vertat que la version auvenhat (hera difusida) que m'a tostemps semblada estranha (peu pretzheit de comparar) e qu'ei avut la bona suspresa de veder au ras aquiu (dilheu que l'as hicada tu) ua version mei equivalenta qui permet de veder las diferencias de relacion enter cada dialecte a la grafia classica. Merces per aquesta precision e dinc a las purmera Coraument, --[[Utilizaire:Lembeye|Lembeye]] 20 de junh de 2007 a 09:13 (UTC) == Guèrra d'edicion ? == De tira que pregui totom de'm desencusar s'intervieni shens aver compres co qui's escad aquiu mes que 'm sembla que i a ua mena de guerra d'edicion. Personaument (e com e'm poish enganar non cau pas esitar a perpausar cambiaments) que 'm sembla que non se pot pas multiplicar los exemples microdilectaus dens aqueth article (mes dens un sosarram d'aqueth article, de segur). Lo gascon pirenenc non pot donc pas i estar hicat shens perder en clartat. Au contre, l'aranes, s'ei de segur gascon, que possedeish normas e variantas qui, com peu nissard, s'amerita ua mencion a despart (mes aquo qu'ei sonque lo men biais d'ac veder). En tot cas non cau pas cambiar arren anonimament e shens nat explic, n'ei pas que sia veda, mes la version justificada (se non i pas qu'ua) qu'aura mei aisidament la prioritat. :Bon, sus aqueste afar del corregeire masquetat que ten de tornar per ajustar lo gascon pirenenc e que te sabi. O sabon aquel monde que pertot i a variantas, que dins lo lengadocian se poiriá apondre lo guianés, dins lo guianés lo roergàs, l'agenés, lo sarladés, lo carcinòl; dins lo carcinòl, lo carcinòl naut e lo carcinòl bas; dins lo carcinòl naut, lo dordonhenc, lo caussanèl, lo segalin, etc. Auriam lèu fach de te far una brava paginassa amb la declaracion dels dreches umans. Es pas lo subjècte de l'article "Lenga occitana", çò'm par. Lo gascon apassiona totòm, e aurem plaser de legir aquestas contribucions endacòm mai. Cal far servir los ligams, sèrvon a aquò. Nos estrambordam totes pels nòstres parlar, quand ne vira. Tant val canalizar aquel estrambòrd e fa créisser los autres articles.[[Utilizaire:Raidako|Raidako]] 7 de julh de 2007 a 16:22 (UTC) == Perqué 3 formas de Gascon en tablèu? Er'arresponsa: == Qu'ei jo qui, peth permèr còp, qu'ei botat 2 fòrmas deth Gascon en mes de la dejà presenta, non pas tà valorisar eth "ultralocalise" o entà hèr un tractat de dialectologia com qu'ac èi podut leguir. Non, arren de tot aquò, qu'èi botar aqueras duas autas versions por'mor: -Permèrament, tà hèr veir que, com eths autes dialectes, eth Gascon n'ei pas eth madeish d'un costat ar aute dera zòna on ei parlat coma qu'ac posca hèr créger era carta deths dialèctes de l'occitan. Aquera qu'ensenha que, laguens cada-un deths grans dialèctes sonque entau Gascon, que trobam tanben fòrmas differentas. Meslèu, eth "parlar negre", eth "parlar clar", eth Biarnés o eth Aranés, non mensionat sus aquera carta, que presenta dilhèu autant de diferènças entre eths qu'eth Tolosenc dab eth Gavaldanés. Atau, hèr pareisher aqueras diferenças en tablèu que conpença dab er'idea faussa d'homogeneítat deth Gascon dèishada pera carta. -Dusaument, hèr pareisher eth Aranés que'm sembla èstar legitima por'mor n'ei pas ua fòrma fantansiosa deth Gascon com qu'ei estat escriu, mès plan un parlar reconèishut e codifiat puish qu'a un estatu oficiau ena val d'Aran ond, ena lei deth "règim especiau dera Val d’Aran", qu'ei ditz: "Era lengua occitana, nomentada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d'aguest territòri e ei oficiau en Catalonha cossent damb eth que establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica". Alavetz, que'm a pareishut normau de botar aquesta auta fòrma de Gascon, ajant vis qu'un aute parlar Provençau, a saber eth Niçart, qu'èra dejà originaument en tablèu. -Tresaument, qu'èi causit de'i hicar taben en Gascon pirenenc meslèu qu'un aute parlar por'mor que hè ua trasicion entre eth Aranés, que Occitans que troban plan estranh dilhèu per emplec der article pirenenc (eth e era), e d'un Gascon mes comun, eth Biarnés dera Planha se voletz entà hèr viste. Atau, qu'òm pòt veir, qu'a maugrat dera influencia Castelhana e Catalana segura sus er Aranés, non constitua pas vertaderamant un parlat de qui er'apatenencia ath Gascon e donc ar Occitan que podiá èstar contestada. Qu'a en comun dab eth Gascon Pirenenc de França er emplec der article pirenenc per exemple mès que n'emplega pas era particula enonciativa (que), specificitat Gascona, alavetz qu'eths autes parlars Gascons Pirenenc, tiò. Donc que pensi que de tirar aqueras duas versions en dídant qu'ei entà ua rason d'equilibre e dèishar era version en Niçart qu'ei un peichic contradictòri. Ara limita, se las cau tirar, autant hèr parièr tath Niçart tà non gardar qu'eras versions ena fòrma generau de cada dialècte. Mès en encastre d'ua enciclopèdia, entà jo, cada informacions suplementarias que son eras planvengudas sustot en aqueth tablèu puish que facilta er'interactivitat en permetant peth bias deths ligams internes ara gent que'n vòu saber mes sus eth Gascon Pirenenc, sus eth Aranés on encara sus eth Niçart d'anar ara pagina corresponentas de manèra mes aidida. :Mercés per er'arresponsa. Soi pas qu'un intervenent recent dins la wiki, e soi pas un professional de la lenga. Me pensi que dins l'encastre de l'article "lenga occitana", tot aquò pòt pas dintrar. Se pòt introduire lo caractèr dialectal de la lenga. Quitament far un paragraf per dire que d'unes èran pas d'acòrdi, mas me sembla que lo tablèu deu demorar de bèl legir. Ja que i figura la grafia. Personalament coneissi plan monde que se bòtan pas a l'occitan perque ne fasèm tròp sus la dialectologia. Quitament quand aprenes l'arabi, començan pas per te far lo presic suls dialèctes. En occitan o fasèm a tengut. Ara ne legiriái de tropeladas sus la dialectologia (bon, gasconegi), mas cal primièr pensar de servar de dimensions normalas a aquel articles e tanben descorar pas los legeires. [[Utilizaire:Raidako|Raidako]] 7 de julh de 2007 a 17:39 (UTC) ---- Ai la meteissa opinion de Raidako. Es pas realista de metre tantei variacions diferentas dins un article generau que presenta l'occitan. Ajusti un argument de pes sus la diferéncia entre lo niçard e lo gascon pirenenc/aranés: *Lo niçard (amb una -d finala, se vos plai) es sociologicament (mai non dialectologicament) una varietat d'occitan independenta dau provençau generau, e es a l'origina d'un estandard regionau particular. Tanben lo niçard a la basa demografica d'una zona de 530 000 abitants amb un particularisme istoric e culturau incontestables ([[Comtat de Niça]] + [[Mónegue]]). * L'aranés es una varietat dau gascon pirenenc (e non pas una varietat separada dau pirenenc). Tanben lo gascon pirenenc (aranés inclús) es sociologicament integrat dins lo gascon. La basa demografica per lo gascon pirenenc es pas comparabla amb aquela dau niçard. E aquela de l'aranés es de 7000 abitants. I a ges de metropòli regionala dins lei Pirenèus comparabla a [[Niça]]. Enfin i a pas ges de particularisme istoric que crèa un sentiment pirenenc diferent dau sentiment gascon; mentre que i a ben un sentiment niçard fòrt, sovent distint dau sentiment provençau. Ara pòdi ben far una concession: botar lei dos articles gascons dins l'extrach (unenc) en gascon: "la (/era)".--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 7 de julh de 2007 a 19:03 (UTC) :Un autre argument important, per nòstre usatgier anonim: lo tablèu en question se tròba ''dins una seccion consagrada ai grafias'', qu'es integrada dins una seccion pus larga subre lei ''questions de codificacion''. Aqueu tablèu es pas previst per una seccion consagrada a la dialectologia. Demandi a nòstre usatgier anonim de respectar la coeréncia enciclopedica de l'article.--[[Utilizaire:Aubadaurada|Aubadaurada]] 7 de julh de 2007 a 19:33 (UTC) == Problèma sintaxic dins lo tablèu== Adissiatz, I a una pèca gramaticala dins lo tèxt en gascon del tablèu (la declaracion dels dreches de l'òme): Dins la meteissa frasa, s'i trapan ''que'u''s e entre ''eras''. Aquò va pas. O disèm que las... e entre eras o que'us e entre eths, mas es pas corrècte de barrejar los genres coma o es actualament. ''e que'us cau agir entre ETHS dab un esperit de hrairessa.'' de corregir, se vos plai. agir entre eras: es un calc del francés, se ditz pas en gascon autentic. har/hèr l'un envèrs l'aute. ''Hrairessa'' se ditz pas tanpauc en gascon. Podètz gardar frairessa o remplaçar per fraternitat. Coralament [[Utilizaire:Pibol|Pibol]] ([[Discussion Utilizaire:Pibol|d]]) 12 julhet de 2009 a 15.46 (UTC) :Adieu, as lo drech de modificar la pagina.. es lo principi de Wikipèdia ! . coralament [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 12 julhet de 2009 a 16.05 (UTC) ::Non Pibol, i a pas d'error de gramatica. En gascon, lo pronom d'objècte indirècte es identic au masculin e au femenin, es ben "los~'us". Per exemple en gascon "los disi = que'us disi (a eras)" correspònd en lengadocian a "lor disi (a elas)". Siáu pas segur que lo mot "hrairessa" siá impossible en gascon; eventualament, seriáu d'acòrdi per botar la forma latinizanta "fraternitat" dins totei lei dialèctes dau tablèu, aquò passariá pus aisadament.--[[Utilizaire:Nil Blau|Nil Blau]] ([[Discussion Utilizaire:Nil Blau|d]]) 12 julhet de 2009 a 16.26 (UTC) Nil Blau: Que'us: a, d'acòrdi. Deu èsser de bearnés, aquò. En çò nòstre, en Gasconha, disèm lis. ''Los'' pausat aquí me fa estranh. E lor es encara viu en gascon. Mas bon...Deu far mai gascon... Mertyl: o farai pas, prepausi, e pro!!! Amistat a totes. == Consonantas a la fin == Bonjorn, J'essaye d'apprendre l'occitan (au moins lire la Wiki en occitan), mais je n'ai jamais trouvé nulle part la prononciation des consonantes à la fin. Las consonantas se prononçan a la fin de los mots o pa (a la manièra francèsa)? Per exemple : '''l'estat francès''' [leta franse] o [lestat frances]? '''l'accent tonic pòt tombar''' [laksent tunik put tombar] o [laksen tonik pu tomba]? '''Drech d'autor''' [dreč dautur] o [dre dautu]? Mercè! ''(Peut-être ça serait une bonne idée d'écrire un article là-dessus ?)'' :Bojnjorn, :Aquò depend del dialècte. En lengadocian, l'r e l'n finalas se prononcian pas (veire los patronims e sa version afrancesada: Martin/Marty, Molin/Mouly) mas las autras finalas s'ausisson, emai se i a d'assimilacions se i a mai d'una consonanta finala o a la ligason de dos mots. Ex. tròp bèl - /tròbbèl/ o Magdalena /mattalena/ o encara jorn que segon los luòcs s'ausis /jon/ o /jor/ (o /jort/ en aupenc). Senon, los digrafs palatalizats s'ausisson despalaltalizats (lo filh /lo fil/, junh /jun/, Albanh /alban/ vs. Montalban /montalbà/). Per reprene vòstres exemples: /l'estaffrancés/ /l'accentonik òttombà/, /dreddautor/ - lo ch s'assimila a la d que seguis. Coralament, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 17 julhet de 2012 a 08.29 (UTC) ::L'article existís ja : de veire [[Pronóncia de l'occitan]].[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 17 julhet de 2012 a 09.57 (UTC) ::: Mercè Mercè ben! Informations molt utiles! == Nombre de locutors == Ne'n siau pas fanatic mai l'estudi de l'Institut Occitan de Bearn que parla de 110000 locutors per Occitània tota, ne'n faudria pas parlar ? Subretot que metre dins l'infobox qu'es parlat per 1 939 000 personas sensa ges de sorgas fa creire qu'es una realitat alòr que degun saup ren de la chifra exacta ( e lo fach de sortir una chifra que sembla "preciza" de 1 939 000 a luèga d'escriure "aperaqui 2 000 000" dona l'impression qu'es quauquaren de verificat e de reconoissut).[[Utilizaire:Matieu Castel|Matieu Castel]] ([[Discussion Utilizaire:Matieu Castel|d]]) 14 de junh de de 2013 a 13.20 (UTC) == Errour en lou tablèu de coumparisoun == En nissart mistralenc, fraternitat s'escriéu fraternità, mà noun pouòdi lou moudificà iéu-meme. Se quauqun pouòsque lou faire per iéu... (Iéu aurìi escrich "tra" en plaça de "entre", mà aco pòu si trouvà en lou diciounari) [[Utilizaire:Soleuh|Soleuh]] ([[Discussion Utilizaire:Soleuh|d]]) 8 mai de 2015 a 12.23 (UTC) :Enca'un còu, noun capissi couma edità lou tablèu de coumparisoun dei graphìa... [[Utilizaire:Soleuh|Soleuh]] ([[Discussion Utilizaire:Soleuh|d]]) 7 de junh de de 2015 a 21.17 (UTC) == "Principat" de Catalonha == L'article possa que l'occità és oficial al "Principat" de Catalonha. Catalonha no és un "principat". Je pense qu'on doit change ça de "principat" et metter toute seule "Catalonha". == La nom du langue == Je pensais qu'il s'appelle <<occità>>, pas <<occitan>> en la langue d'oc. Ça devrait être ajouté en tant que variation? [[Utilizaire:Eel of Oppo|Eel of Oppo]] ([[Discussion Utilizaire:Eel of Oppo|d]]) 19 octobre de 2026 a 16.25 (UTC) :En occitan se ditz «occitan». En catalan se ditz «occità». Es facil trobar aquesta informacion. [[Utilizaire:Sovenhic|Sovenhic]] ([[Discussion Utilizaire:Sovenhic|d]]) 20 octobre de 2026 a 13.03 (UTC) ::D'accord. Les occitans que je connais le prononcent « occità », sans voyelle ou consonne nasale, mais j'imagine désormais que ce n'est pas la forme standard. [[Utilizaire:Eel of Oppo|Eel of Oppo]] ([[Discussion Utilizaire:Eel of Oppo|d]]) 20 octobre de 2026 a 13.23 (UTC) 7ic7sz7wmajxaebjq2l2ec0c00dqpel 0 23454 2511221 2511107 2026-10-21T04:58:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau teatre au cinèma */ 2511221 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Biografia == === Jovença e formacion === Sergei Eisenstein nasquèt lo 10 de genier de [[1888]]<ref>Lo 22 de genier de [[1888]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref> a [[Riga]] dins lo [[govèrn de Livònia]], una subdivision de l'[[Russia|Empèri Rus]]<ref>Au sen de l'Empèri, lei regions balticas tengudas per lei [[Suècia|Suedés]] avián conservat divèrsei privilègis, especialament dins lei domenis [[religions|religiós]] (proteccion dau [[protestantisme]]) e [[drech|juridics]] (mantenement d'un drech locau d'origina germanica).</ref>. Sa [[familha (parentèla)|familha]] fasiá partida de la [[classa sociala|classa mejana]]. Son paire, [[Mikhail Eisenstein]] ([[1867]]-[[1920]]), èra un [[arquitectura|arquitècte]] d'origina [[judaïsme|jusieva]] convertit au [[cristianisme]] [[ortodoxia|ortodòx]] avans son [[maridatge]] en [[1897]]<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Роман Соколов e Анна Сухорукова « Новые данные о предках Сергея Михайловича Эйзенштейна », ''Киноведческие записки'', vol. 102-103, 2013, pp. 314—323.</ref>. Relativament famós, aguèt un ròtle important dins l'implantacion de l'estil [[Art Nouveau]] a [[Riga]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janis Krastins, ''Jugendstilmetropole. Art Nouveau Metropolis. Jugendstila Metropole'', Riga, Baltika, 1996, p. 30.</ref>. Sa maire, Iuliia Konetzkaia ([[1875]]-[[1946]]) èra la filha d'una familha de marchands prospèrs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Cambridge, Harvard University Press, 1993, p. 1.</ref>. Durant la [[Revolucion Russa de 1905]], Sergei e sa maire desmainatjèron a [[Sant Petersborg]]. Son paire quitèt [[Riga]] en [[1910]] per lei rejónher, mai lo pareu [[divòrci|divorcièt]] rapidament après sa reünion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 20-22.</ref>. A [[Sant Petersborg]]<ref>De [[1914]] a [[1924]], la vila portèt lo nom de [[Petrograd]].</ref> Sergei Eisenstein estudièt l'[[arquitectura]] e l'[[engenhariá]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 28.</ref>. Pasmens, en [[1918]], decidèt d'abandonar l'escòla e de s'engatjar coma engenhaire dins l'[[Armada Roja]]. En revènge, son paire sostenguèt lei Blancs e deguèt s'exiliar a [[Berlin]] onte moriguèt en [[1920]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 34-35.</ref>. Durant la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]], Sergei foguèt afectat a [[Petrograd]], [[Vologda]], [[Dvinsk]] e [[Minsk]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 35.</ref>. S'interessèt tanben au [[teatre]] ''[[kabuki]]'' e aprenguèt 300 [[kanji]]s, çò qu'aguèt una certana influéncia sus lo desvolopament de sei concepcions [[art|artisticas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 37.</ref>. === Carriera === ==== Dau teatre au cinèma ==== Après la guèrra civila, Eisenstein s'installèt a [[Moscòu]] en [[1920]] e comencèt una carriera de decoraire de [[teatre]] au sen dau ''Proletkult'', una organizacion artistica cercant de transformar lei formas [[art|artisticas]] per crear una [[estetica]] [[Proletariat|proletariana]] e [[comunisme|revolucionària]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', L'Âge d'homme, 1980, p. 12.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 41.</ref>. Pasmens, participèt rapidament a la mesa en scena de pèças e comencèt de publicar d'articles teorics dins de revistas especializadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ian Christie e Richard Taylor, ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', Nòva York, Routledge, 1994, pp. 87-89.</ref>. Rescontrèt e trabalhèt tanben brèvament amb [[Vsevolod Meyerhold]] ([[1874]]-[[1940]]), director dau [[teatre de Moscòu]], que desvolopèt plusors tèsis precursoras dau « montatge intellectuau » imaginat per Eisenstein<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Irène Perelli-Contos, « Stanislavski et Meyerhold : pionniers de la pédagogie théâtrale », ''Études littéraires'', vol. 20, n° 3,‎ 1988, pp. 13–25.</ref>. Foguèt dins aqueu quadre d'Eisenstein realizèt son premier film, ''[[Lo Jornau de Glumov]]'', un cort metratge borlesc destinat a introdurre la pèça ''Un Òme Savi'' d'[[Alexandre Ostrovskii]] ([[1823]]-[[1886]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', Urbana, University of Illinois Press, 1993, p. 32.</ref>. === Fin de vida e mòrt === == Òbra == === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.</ref>. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).''</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada<ref>A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).</ref>. D'efiech, lo film sembla un omenatge ambigü a [[Iòssif Stàlin|Estalin]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 40 e 123-124 e pp. 298-299.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Gillespie, « Sergei Eisenstein and the Articulation of Masculinity », ''New Zealand Slavonic Journal'', vol. 42, 2008, pp. 1-53.</ref><ref>'''[[rus|(ru)]]''' Neya Zorkaya, ''История советского кино'', Sant Petersborg, Алетейя, 2006, p. 275.</ref>. Durant la premiera partida, lo grand-duc [[Ivan IV lo Terrible|Ivan IV]] i es coronat tsar en despiech de l'oposicion dei [[noblesa|nòbles]], dei [[boiar]]s e de sa tanta Yefrosinya que vòu plaçar son fiu Vladimir sus lo tròne. Puei, se [[maridatge|marida]] amb Anastasia, egalament cortejada per lo prince Kurbski, reprimís una revòuta populara menada per lei boiars e dirigís una campanha còntra lei [[Tatars]]. En parallèl, dèu luchar còntra lei complòts organizats per Yefrosinya e Kurbski. La premiera capita d'empoisonar Anastasia e Ivan, descoratjat, decidís d'abdicar. Dins aquò, la populacion de [[Moscòu]] s'acampa per li formar una garda personala e li demandar de demorar au poder. Durant la segonda partida, Ivan apren lo ròtle de Yefrosinya dins la [[mòrt]] d'Anastasia e ordona l'execucion de tres boiars. Yefrosinya organiza alora l'[[assassinat]] dau tsar mai l'astücia d'Ivan li permet de desjogar lei plans de sa tanta. Vladimir es ansin [[assassinat]] a sa plaça e Ivan pòu proclamar la necessitat d'un poder fòrt per véncer leis enemics dau pòble. Lo film èra un film-opèra caracterizat per un estil grandiós. Cada plan èra estudiat e concebut coma un tablèu [[teatre|teatrau]] amb una atencion fina portada a la plastica e au dinamisme de la scena. L'objectiu èra d'obtenir una òbra ieratica e convulsiva capabla de se raprochar dei tragèdias de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Un còp de mai, Prokofiev foguèt encargat de la musica e Eisenstein integrèt de scenas colorizadas dins lo film après aver assistit a una conferéncia sus lo tèma. Pasmens, donèt un aspècte psicologic e non realista ai passatges en color. L'acuelh dau film per la critica e lo public foguèt mitigat en foncion dei país. Leis efiechs especiaus e lo trabalh estetic foguèron largament reconeguts, mai l'intriga, lo ritme ò lo jòc d'actor foguèron pus sovent criticats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp.301-304.</ref>. Dins aquò, la percepcion dau film se melhorèt pauc a cha pauc e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es desenant considerat coma un film major d'Eisenstein e de l'istòria dau cinèma<ref>Dempuei lo corrent deis [[ans 1960]]-[[ans 1980|1980]], èra ansin regularament mencionat dins lei classaments dei melhors films prepausats per de critics de cinèma (Jim Hillier, ''Cahiers du Cinéma. The 1950s: Neo-realism, Hollywood, New Wave'', Cambridge, Harvard University Press, 1985, p. 287 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 31, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1961–1962, p. 10 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 41, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1971–1972, p. 12 ; Leonid Kozlov, « Творчество С. М. Эйзенштейна », ''Iskusstvo Kino'', 1961, pp. 88-90 ; David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Harvard University Press, 1993, p. 266).</ref>. == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] n0rjja0rmxj9q6ckk9tsera1sxm0e4y 2511222 2511221 2026-10-21T04:58:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau teatre au cinèma */ 2511222 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Biografia == === Jovença e formacion === Sergei Eisenstein nasquèt lo 10 de genier de [[1888]]<ref>Lo 22 de genier de [[1888]] dins lo [[calendier gregorian]].</ref> a [[Riga]] dins lo [[govèrn de Livònia]], una subdivision de l'[[Russia|Empèri Rus]]<ref>Au sen de l'Empèri, lei regions balticas tengudas per lei [[Suècia|Suedés]] avián conservat divèrsei privilègis, especialament dins lei domenis [[religions|religiós]] (proteccion dau [[protestantisme]]) e [[drech|juridics]] (mantenement d'un drech locau d'origina germanica).</ref>. Sa [[familha (parentèla)|familha]] fasiá partida de la [[classa sociala|classa mejana]]. Son paire, [[Mikhail Eisenstein]] ([[1867]]-[[1920]]), èra un [[arquitectura|arquitècte]] d'origina [[judaïsme|jusieva]] convertit au [[cristianisme]] [[ortodoxia|ortodòx]] avans son [[maridatge]] en [[1897]]<ref>'''[[rus|(ru)]]''' Роман Соколов e Анна Сухорукова « Новые данные о предках Сергея Михайловича Эйзенштейна », ''Киноведческие записки'', vol. 102-103, 2013, pp. 314—323.</ref>. Relativament famós, aguèt un ròtle important dins l'implantacion de l'estil [[Art Nouveau]] a [[Riga]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janis Krastins, ''Jugendstilmetropole. Art Nouveau Metropolis. Jugendstila Metropole'', Riga, Baltika, 1996, p. 30.</ref>. Sa maire, Iuliia Konetzkaia ([[1875]]-[[1946]]) èra la filha d'una familha de marchands prospèrs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Cambridge, Harvard University Press, 1993, p. 1.</ref>. Durant la [[Revolucion Russa de 1905]], Sergei e sa maire desmainatjèron a [[Sant Petersborg]]. Son paire quitèt [[Riga]] en [[1910]] per lei rejónher, mai lo pareu [[divòrci|divorcièt]] rapidament après sa reünion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 20-22.</ref>. A [[Sant Petersborg]]<ref>De [[1914]] a [[1924]], la vila portèt lo nom de [[Petrograd]].</ref> Sergei Eisenstein estudièt l'[[arquitectura]] e l'[[engenhariá]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 28.</ref>. Pasmens, en [[1918]], decidèt d'abandonar l'escòla e de s'engatjar coma engenhaire dins l'[[Armada Roja]]. En revènge, son paire sostenguèt lei Blancs e deguèt s'exiliar a [[Berlin]] onte moriguèt en [[1920]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, pp. 34-35.</ref>. Durant la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]], Sergei foguèt afectat a [[Petrograd]], [[Vologda]], [[Dvinsk]] e [[Minsk]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 35.</ref>. S'interessèt tanben au [[teatre]] ''[[kabuki]]'' e aprenguèt 300 [[kanji]]s, çò qu'aguèt una certana influéncia sus lo desvolopament de sei concepcions [[art|artisticas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 37.</ref>. === Carriera === ==== Dau teatre au cinèma ==== Après la guèrra civila, Eisenstein s'installèt a [[Moscòu]] en [[1920]] e comencèt una carriera de decoraire de [[teatre]] au sen dau ''Proletkult'', una organizacion artistica cercant de transformar lei formas [[art|artisticas]] per crear una [[estetica]] [[Proletariat|proletariana]] e [[comunisme|revolucionària]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', L'Âge d'homme, 1980, p. 12.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marie Seton, ''Sergei M. Eisenstein: A Biography'', Nòva York, A. A. Wyn, 1952, p. 41.</ref>. Pasmens, participèt rapidament a la mesa en scena de pèças e comencèt de publicar d'articles teorics dins de revistas especializadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ian Christie e Richard Taylor, ''The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939'', Nòva York, Routledge, 1994, pp. 87-89.</ref>. Rescontrèt e trabalhèt tanben brèvament amb [[Vsevolod Meyerhold]] ([[1874]]-[[1940]]), director dau [[teatre de Moscòu]], que desvolopèt plusors tèsis precursoras dau « montatge intellectuau » imaginat per Eisenstein<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Irène Perelli-Contos, « Stanislavski et Meyerhold : pionniers de la pédagogie théâtrale », ''Études littéraires'', vol. 20, n° 3,‎ 1988, pp. 13–25.</ref>. Foguèt dins aqueu quadre qu'Eisenstein realizèt son premier film, ''[[Lo Jornau de Glumov]]'', un cort metratge borlesc destinat a introdurre la pèça ''Un Òme Savi'' d'[[Alexandre Ostrovskii]] ([[1823]]-[[1886]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', Urbana, University of Illinois Press, 1993, p. 32.</ref>. === Fin de vida e mòrt === == Òbra == === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.</ref>. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).''</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada<ref>A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).</ref>. D'efiech, lo film sembla un omenatge ambigü a [[Iòssif Stàlin|Estalin]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 40 e 123-124 e pp. 298-299.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Gillespie, « Sergei Eisenstein and the Articulation of Masculinity », ''New Zealand Slavonic Journal'', vol. 42, 2008, pp. 1-53.</ref><ref>'''[[rus|(ru)]]''' Neya Zorkaya, ''История советского кино'', Sant Petersborg, Алетейя, 2006, p. 275.</ref>. Durant la premiera partida, lo grand-duc [[Ivan IV lo Terrible|Ivan IV]] i es coronat tsar en despiech de l'oposicion dei [[noblesa|nòbles]], dei [[boiar]]s e de sa tanta Yefrosinya que vòu plaçar son fiu Vladimir sus lo tròne. Puei, se [[maridatge|marida]] amb Anastasia, egalament cortejada per lo prince Kurbski, reprimís una revòuta populara menada per lei boiars e dirigís una campanha còntra lei [[Tatars]]. En parallèl, dèu luchar còntra lei complòts organizats per Yefrosinya e Kurbski. La premiera capita d'empoisonar Anastasia e Ivan, descoratjat, decidís d'abdicar. Dins aquò, la populacion de [[Moscòu]] s'acampa per li formar una garda personala e li demandar de demorar au poder. Durant la segonda partida, Ivan apren lo ròtle de Yefrosinya dins la [[mòrt]] d'Anastasia e ordona l'execucion de tres boiars. Yefrosinya organiza alora l'[[assassinat]] dau tsar mai l'astücia d'Ivan li permet de desjogar lei plans de sa tanta. Vladimir es ansin [[assassinat]] a sa plaça e Ivan pòu proclamar la necessitat d'un poder fòrt per véncer leis enemics dau pòble. Lo film èra un film-opèra caracterizat per un estil grandiós. Cada plan èra estudiat e concebut coma un tablèu [[teatre|teatrau]] amb una atencion fina portada a la plastica e au dinamisme de la scena. L'objectiu èra d'obtenir una òbra ieratica e convulsiva capabla de se raprochar dei tragèdias de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. Un còp de mai, Prokofiev foguèt encargat de la musica e Eisenstein integrèt de scenas colorizadas dins lo film après aver assistit a una conferéncia sus lo tèma. Pasmens, donèt un aspècte psicologic e non realista ai passatges en color. L'acuelh dau film per la critica e lo public foguèt mitigat en foncion dei país. Leis efiechs especiaus e lo trabalh estetic foguèron largament reconeguts, mai l'intriga, lo ritme ò lo jòc d'actor foguèron pus sovent criticats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp.301-304.</ref>. Dins aquò, la percepcion dau film se melhorèt pauc a cha pauc e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' es desenant considerat coma un film major d'Eisenstein e de l'istòria dau cinèma<ref>Dempuei lo corrent deis [[ans 1960]]-[[ans 1980|1980]], èra ansin regularament mencionat dins lei classaments dei melhors films prepausats per de critics de cinèma (Jim Hillier, ''Cahiers du Cinéma. The 1950s: Neo-realism, Hollywood, New Wave'', Cambridge, Harvard University Press, 1985, p. 287 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 31, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1961–1962, p. 10 ; « Top/Ten », ''Sight and Sound'', vol. 41, n° 1, British Film Institute, Ivèrn 1971–1972, p. 12 ; Leonid Kozlov, « Творчество С. М. Эйзенштейна », ''Iskusstvo Kino'', 1961, pp. 88-90 ; David Bordwell, ''The Cinema of Eisenstein'', Harvard University Press, 1993, p. 266).</ref>. == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] 3tbgpa2yizsvlorevorug8fav7d4nls 0 33485 2511194 2511032 2026-10-20T15:51:00Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2511194 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Geografia fisica}} Los '''Monts Domas''', la '''Chadena daus Puèis'''<ref>Traduccion literala dau [[francés]].</ref> o la '''Linha daus/de los Puèis'''<ref>[[Joan Ros (1950-)|Joan Ros]], ''L'Auvergnat de Poche'', Chennevières-sur-Marne (Val-de-Marne), Assimil, <abbr>coll.</abbr> « Assimil évasion », 2002, 246 <abbr>p.</abbr>, « Les volcans. Los volcans », <abbr>p.</abbr> 70-76.</ref><ref>[[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]], Bïzà Neirà ([[Nòrma bonaudiana|Bisa Nèira]]), n°166, [[Chambalèira]], p.49. "là lenhà deù Peù".</ref>'''<ref>{{Obratge|lenga=fr|autor1=[[Joan Ros]]|títol=L'auvergnat de poche|passage=70-76|luòc=Chennevières-sur-Marne (Val-de-Marne)|editor=[[Assimil]]|colleccion=Assimil évasion|data=2002|paginas totalas=246|isbn=978-2-7005-0319-7|isbn2=2700503198|títol capítol=Les volcans. Los volcans}}</ref>''' z-es un ensemble d'a l'entorn de 80 <abbr>volcans</abbr> que s'estiran sobre mai de 45 <abbr>km</abbr> sobre la planesa daus Domas dins le nòrd dau [[Massís Central|Massís Centrau]] e forman una [[contrada d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situada en [[Auvèrnhe|Auvèrnha]]. Aquel ensemble fai partida mai dau [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]]. Associada embei la [[falha]] de [[Limanha (plana)|Limanha]], la chadena daus Puèis seguèt inscriuta le 2 de julhet 2018 sobre la lista daus sites naturaus dau [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|patrimòni mondiau]] de l'[[UNESCO]] per la <abbr>42^e</abbr> session dau Comitat dau patrimòni mondiau, coma « naut luòc [[Tectonica de las placas|tectonic]] ». Sa viala principala z-es [[Pontgibaud]]. [[Piare Bonaud]] baila tanben las fòrmas ''Leù Mou Doumad'' e ''Leù Doumei'' dins son diccionari francés-auvernhat, mas aquelas formas an gis d'indicacions geograficas e son pas utilizadas<ref>[[Piare Bonaud]], ''Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat'', éditions Créer, [[Sant Estève]], 1999, p. 224.</ref>. Emmanuel Grélois menciona le tèrme ''Monts Domés''<ref>{{Article|lenga=francés|autor1=Emmanuel Grélois|títol=Un lieu incertain dans les monts Dôme (Auvergne) : La Moréno|periodic=(dir. [[Joseph Morsel]]) Communautés d'habitants au Moyen Âge ({{sp-|XI|-|XV|s}})|luòc=[[París]]|editor=[[Sorbonne Université|Presses universitaires de la Sorbonne]]|data=2018|legir en linha=https://books.openedition.org/psorbonne/54063?lang=fr|pages=421-461}}</ref>. ==Geografia== ===Situacion=== La linha daus Puèis z-es situada dins le [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]], a l'oèst de [[Clarmont-Ferrand]], dins le departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la region [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse Aups]]. S'agís d'un grop de volcans alinhats segon un aisse orientat nòrd-sud, sobre una benda de 3 a 5 <abbr>km</abbr> de large per un pauc mai de 45 <abbr>km</abbr> de lonjor. Los monts Domas son entorats per las regions naturelas seguentas : * a l'oèst e au nòrd per la [[Combralha]] ; * a l'èst per la [[Limanha (contrada)|Limanha]] ; * au sud-oèst per los [[Monts Dòr]]. ===Topografia=== [[Fichièr:Chaîne des Puys - 139.jpg|vinheta|Versant septentrionau de la linha daus Puèis despuèi le [[puèi Parrion]] ; de gaucha a dreita, le puèi de Fraisse (darrèir le conifère), los puèis de Las Gotas e Chopina, le [[puèi de l'Oschadèira]], los puèis bessons de la Cauquilha e de Jume, le puèi de Chaumont e le puèi de la Nugèira.]] La linha daus Puèis (1 000–1 465 <abbr>m</abbr>), orientada nòrd-sud, se tròba sobre la planesa daus Domas (700–1 000 <abbr>m</abbr>), un [[òrst]] que domina a l'èst le [[graben]] de la plana de [[Limanha (contrada)|Limanha]] ([[rift]] continentau). Los dos ensembles son separats per una [[falha]] normala, escarpament caracterizat per una desclivitat a l'entorn de 30° e una desnivelacion que pòt aténher mai d'una centena de mètres. La linha compòrta una centena d'edificis volcanics apelats ''puèis''. Aquels [[Volcan|volcans]] datan de l'èra [[Quaternari|quaternària]], las promèiras erupcions aguèron luòc i a autorn de 95 000 ans, las mai recentas i a 8 600 ans, ce que fai dire a la comunautat scientifica qu'una represa de l'activitat volcanica dins aquela region z-es possible. Quauques v-uns d'aquels puèis an de cratèrs, d'autres pas. La quasi totalitat daus puèis, au contrari daus [[Cantal (montanha)|monts dau Cantau]] o daus [[monts Dòr]], son d'edificis monogenics : la construccion daus volcans resulta d'una sola fasa d'activitat eruptiva ; qu'es per de qué aquels volcans son de talha tan modèste. En efèit, la nautor absoluda daus puèis varia generalament entre 100 e 300 <abbr>m</abbr> ; sol le [[Puèi de Doma (mont)|Puèi de Doma]] despassa notablament aquela nautor, per ce que s'enauta a 550 <abbr>m</abbr> au dessús de la planesa daus Domas, [[sòcle ercinian]] (sòcle gneissic froncit que se dislòca i a près de 350 millions d'annadas mentre l'orogenèsi erciniana associada embei la mesa en plaça de ganitoïdes — granits, dioritas, gabros — intrusius dins las ròchas metamorficas) sobre la quna se son installats los volcans. La chadena daus puèis compren maitot de [[maars]] de nautor enquèra mendra. === Lista daus volcans === Los volcans son dau nòrd au sud : * le [[maar]] dau [[gorg de Tazenat|gorg de Tasenac]] ; * le [[puèi de Montiroir]] ; * le [[puèi de Chalard]] ; * le [[suc de Beaunit]] ; * le [[puèi de Monceau]] ; * le [[puèi de Veirèiras]] ; * le [[puèi du Teulet]] ; * le [[puèi de Champ Valleix]] ; * le [[puèi de Pradet]] ; * le [[puèi de Paunhac]], prigondament entalhat per una peirèira sarrada en 2001<ref>[http://www.charbonniereslesvarennes.fr/fr/information/16256/le-puy-paugnat Puy de Paugnat sur le site de la mairie de Charbonnières-les-Varennes].</ref> ; * le [[puèi de la Banèira]], a l'èst, en bordadura de la falha ; * le [[puèi la Baneyre]] ; * le [[puèi daus Marescs|puèi Desmarest]] ; * le [[puèi de la Gouly]] ; * le [[puèi de l'Espinassa]] ; * le [[suc de la Loba]] ; * le [[puèi de Tressous]] ; * le [[puèi de la Nugèira]] ; * le [[puèi de Ténuzet]], en cors de desmantelament per una peirèira ; * le [[puèi de l'Oschadèira]], esgolat ; * los puèis bessons de [[Puy de Jumes|Jume]] e de [[Puy de la Coquille|la Cauquilha]] ; * le [[puèi de Clarmont]] ; * le [[puèi de Chanac]] ; * le [[Puèis Chopina e de las Gotas|puèi de las Gotas]], còne d'escòrias traversat per l'edifici traquitic dau [[Puèis Chopina e de las Gotas|puèi Chopina]] ; * le [[puèi de Chaumont]] ; * le [[Petit Sarcoui]] ; * le [[puèi de Porcherolles]] ; * le [[puèi de Lemptégy]], desmantelat per una peirèira, vengut luòc toristic e d'estudis volcanologics<ref>[http://www.auvergne-volcan.com/presentation/presentation.asp Visite du volcan de Lemptégy].</ref> ; * le [[Grand Sarcouy|Grand Sarcoui]] ; * la [[Croix Mory]] ; * le [[puèi de las Golas]] ; * le [[puèi de Fraisse]] ; * le [[puèi de Còsme]] ; * le [[puèi Parrion]] ; * le [[Puèi de Clarzon]] ; * le [[Grand Suchet]] ; * le [[Petit Suchet]] ; * le [[puèi Balmet]] ; * le [[puèi Fuelhós]] ; * le [[puèi Plantas]] ; * le [[puèi de Gorce]] ; * le [[Petit puèi de Doma]] ; * le [[puèi de Colèiras]] ; * le [[puèi de Doma (mont)|puèi de Doma]] ; * le [[Le Petit Sault|Petit Sault]] ; * le [[Le Grand Sault|Grand Sault]] ; * le [[puèi Lacrotz]] ; * le [[puèi de Besaça]] ; * le [[puèi des Grosmanaux]] ; * le [[puèi de Salomon]] ; * le [[puèi de Gravanèira]], un pauc a part, a l'èst, en bordadura de la falha, prigondament entalhat per una peirèira sarrada en 1978 ; * le [[puèi de Monchier]] ; * los [[puèis de Barme]], la partida oèst es entalhada per una peirèira sarrada en 1989 per decision prefectorala<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007838313 Jugement du conseil d'état].</ref> ; * le [[puèi de la Mòrt Rainon]] ; * le [[Puèi de Las Chalms]] ; * le [[puèi de Montchar]] ; * le [[puèi de Biaune]] ; * le [[puèi Pelat]] ; * le [[puèi de Cocuset]] ; * le [[puèi de Mercuer]] ; * le [[puèi de Montelhet]] ; * le [[puèi de la Mai]], esgolat ; * le [[puèi de la Vacha]] e son besson le [[puèi de Las Olas]], esgolats ; * le [[puèi de Porcharet]] ; * le [[puèi de Montjuger]] ; * le [[puèi de Montgy]] ; * le [[Puèi de Montchalm (Aidac)|puèi de Montchalm]] ; * le [[puèi de Vichatèl]] ; * le [[puèi de la Topa]], en cors de desmantelament per una peirèira ; * le [[puèi de Charmont]] ; * le [[puèi de Borsós]] ; * le [[puèi de la Comba Grassa]] ; * le [[puèi Nan]] ; * le [[puèi de la Ròda]] ; * le [[puèi de l'Enfèrn]], chavat per una ribèira ; * le [[maar]] de la [[narsa d'Espinassa]] ; * le [[puèi de Monténard]]. ==Nòtas== <ref>Johannes Baier: ''Das Vulkanfeld Chaîne des Puys.'' In: Aufschluss 72 (6), S. 310–321, 2021.</ref> <references /> {{Multibendèl|Portal geografia|Portal environament|Portal Auvèrnhe|Portal Occitània}} [[Categoria:Monts Domats]] [[Categoria:Contrada d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Parçan occitan]] [[Categoria:Massís de montanha del Massís Central]] ls5dkcxx5bisrsq3c9bdt8tzahidawo 0 34799 2511190 1873357 2026-10-20T13:55:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511190 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''mandat politic''' es la durada al cors de laquala un elegit exercís sa responsabilitat. ==Mandats politics en França== * Mandat del [[conselh municipal|conselhièr municipal]] e del [[Cònsol]] : 6 ans * Mandat del [[conselh general (França)|conselhièr General]] (departament) : 6 ans * Mandat del [[conselh regional (França)|conselhièr Regional]] e [[President del conselh regional]] (region) : 6 ans * Mandat del [[Deputat]] a l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]] : 5 ans * Mandat del [[Senat (França)|senator]] : 6 ans (9 ans abans la reforma de [[2003]], 5 ans per los elegits al moment de las eleccions de [[2008]]) [https://web.archive.org/web/20110224144155/http://www.senat.fr/role/senate.html] * Mandat del [[President de la Republica francesa|President de la Republica]] : 5 ans * Mandat de l'[[Eurodeputat]] : 5 ans ==Mandats politics en Belgica== * Mandat del [[conselh municipal|conselhièr comunal]], dels [[Échevin (Belgica)|échevin]]s e del [[Borgmèstre (Belgica)|borgmèstre]] : 6 ans * Mandat del [[Províncias de Belgica|conselhièr provincial]] : 6 ans * Mandat del deputat [[Regions de Belgica|regional]] o [[Comunautats de Belgica|comunautari]] : 5 ans * Mandat del [[Cambre dels Representants de Belgica|deputat federal]] : 4 ans * Mandat del [[Senat bèlga|senator]] : 4 ans * Mandat de l'[[eurodeputat]] : 5 ans ==Mandats politics en SoÏssa== == Vejatz tanben== * [[mandat imperatiu]] e [[mandat representatiu]] [[Categoria:Institucion francesa]] brh7wuwy5loejswssqu6vcchgwdintr 10 39960 2511184 2497012 2026-10-20T12:51:43Z Kontributor 2K 52367 update img redirect 2511184 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Paleta RegFr | tematica = Paleta Geografia | carta=fr | estiltítol = {{Carta grafica|colorfr}} | títol = {{títolcolor|fr|Província istorica de França|Regions culturalas e istoricas}} de {{títolcolor|fr|França}} | sostítol = |estillista= text-align:center; line-height:2.5em; |lista1 = [[Imatge:Blason région fr Alsace (ancien).svg|20px]] [[Alsàcia]]''' • '''[[Image:Blason duche fr Anjou (moderne).svg|20px]] [[Anjau]]''' • '''[[Imatge:Blason comte fr Armagnac.svg|20px]] [[Armanhac (província)|Armanhac]]''' • '''[[Image:Blason comtes fr d'Artois 1.svg|20px]] [[Artés (província)|Artés]]''' • '''[[Imatge:Blason de l'Auvergne.svg|20px]] [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]''' • '''[[Imatge:Blason province fr Aunis.svg|20px]] [[Aunís]]''' • '''[[Imatge:Blason comtes d'Angoulême (ancien).svg|20px]] [[Engolmés]]''' • '''[[Imatge:Blason du Béarn.svg|20px]] [[Bearn]]''' • '''[[Imatge:Blason duche fr Berry (moderne).svg|20px]] [[Berric]]''' • '''[[Imatge:Blason_dpt_fr_HautesPyrenees.svg|20px]] [[Bigòrra]]''' • '''[[Imatge:Blason duche fr Bourbon (moderne).svg|20px]] [[Borbonés]]''' • '''[[Imatge:Blason fr Bourgogne.svg|20px]] [[Borgonha]]''' • '''[[Imatge:Blason maison de Baugé.svg|20px]] [[Bressa]]''' • '''[[Imatge:Blason département fr Lot.svg|20px]] [[Carcin]]''' • '''[[Imatge:Blason région fr Champagne-Ardenne.svg|20px]] [[Champanha]]''' • '''[[Imatge:Blason du comté de Foix.svg|20px]] [[Comtat de Fois]]''' • '''[[Imatge:Nice Arms.svg|20px]] [[Comtat de Niça]]''' • '''[[Image:Blason comtat Venaissin.svg|20px]] [[Comtat Venaicin]]''' • '''[[Imatge:Coat of Arms of Corsica.svg|20px]] [[Corsega]]''' • '''[[Imatge:Blason province fr Dauphine.svg|20px]] [[Daufinat]]''' • '''[[Imatge:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|20px]] [[Bretanha (istorica)|Bretanha]]''' • '''[[Imatge:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|20px]] [[Flandra]]''' • '''[[Imatge:Blason fr Franche-Comté.svg|20px]] [[Franc Comtat]]''' • '''[[Imatge:Blason province fr Gascogne.svg|20px]] [[Gasconha]]''' • '''[[Imatge:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|20px]] [[Guiana]]''' • '''[[Imatge:Blason France moderne.svg|20px]] [[Illa de França (província)|Illa de França]]''' • '''[[Imatge:Blason région fr Limousin.svg|20px]] [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]''' • '''[[Imatge:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Lengadòc]]''' • '''[[Imatge:Blason Lorraine.svg|20px]] [[Ducat de Lorena|Lorena]]''' • '''[[Imatge:Blason_Ville_fr_Lyon.svg|20px]] [[Lionés]]''' • '''[[Image:Blason dpt fr Sarthe.svg|20px]] [[Maine (província)|Maine]]''' • '''[[Image:Blason Boubon-La Marche.svg|20px]] [[Marcha (Lemosin)|Marcha]]''' • '''[[Imatge:Blason maison fr de Nevers.svg|20px]] [[Nivernés]]''' • '''[[Imatge:Blason Duché de Normandie.svg|20px]] [[Normandia]]''' • '''[[Image:Blason Dordogne 1.svg|20px]] [[Peiregòrd]]''' • '''[[Imatge:Blason région fr Picardie.svg|20px]] [[Picardia (província)|Picardia]]''' • '''[[Imatge:Blason duche fr Orleans (moderne).svg|20px]] [[Orleanés]]''' • '''[[Image:Armoiries Alphonse Poitiers.svg|20px]] [[Peitau]]''' • '''[[Imatge:Blason province fr Provence.svg|20px]] [[Provença]]''' • '''[[Imatge:Blason comtes de Rodez.svg|20px]] [[Roergue]]''' • '''[[Imatge:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg|20px]] [[Rosselhon]]''' • '''[[Image:Blason Saintonge.svg|20px]] [[Santonge]]''' • '''[[Imatge:Blason duché fr Savoie.svg|20px]] [[Savòia]]''' • '''[[Imatge:Blason comte fr Touraine.svg|20px]] [[Torena (província)|Torena]]}} <noinclude> [[Categoria:Paleta de navigacion]] [[Categoria:Modèl França]] </noinclude> ch380zeq86swx1yk5uuvixouxdi6a8z 0 71179 2511202 2486057 2026-10-20T17:51:20Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Adaptacions dins le parlar locau. 2511202 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Volcan | nom=Puèi de Sancí | nom2=Puèi de la Crotz | imatge=Vue du puy de Sancy.JPG | legenda=Vista del Puèi de Sancí, pendís sud | altitud=1 886 | ref altitud= | massís=[[Massís Central|Massís Centrau]] | latitud=45/31/42/N | longitud=2/48/51/E | ref coord= | país=Occitània | país2= França | region=[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]] | ligam region=[[Region francesa|Region]] | subdivision=[[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] | ligam subdivision=[[Departament francés|Departament]] | primièra ascension= | via= | edat=Fin de l'èra terciària | ròcas= | tipe=Estratovolcan | geolocalizacion=França }} Le '''Puèi de Sancí''' o le '''Puèi de la Crotz<ref>Vejatz la partida ''Toponimia'' dins l'article.</ref>''' (en francés ''le Puy de Sancy'') es un [[volcan]] tuat situat dins le [[Massís Central|Massís Centrau]], dins le departament del [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. Es situat a 35 quilomètres elh sud-oèst de [[Clarmont-Ferrand]]. Es la cima mai nauta del [[Massís Central|Massís Centrau]] embei 1&nbsp;886 mètres. Es un ancian [[volcan]] de tipe [[estratovolcan]] qu'apareguèt fai près de {{formatnum:220000}} ans. Dos torrents an lor fònt elh Puèi de la Crotz: ''Dòr'' a 1 680 mètres d'altitud, e ''Donha'' a 1 640 mètres d'altitud, e se rejonhon a 1 370 mètres d'altitud per faire nàisser le grand riu de [[Dordonha (aiga)|Dordonha]]<ref>Carte IGN 2432 ET au 1/25 000.</ref>. ==Toponimia== * '''''Le Puèi de Sancí''''' (embei de variacions coma '''''L<u>o</u> Puèi de San<u>t Circ</u>'''''...), que se pronóncia en [[occitan]] [[auvernhat]] [lə pe də sã ˈʃi], [lə pɸɥi də sɛ̃ˈʃə]<ref>Collectatge IEO 63. Dins los parlars de vèrs [[Picharanda]] e [[Orsinas]].</ref> o enquèra [lu ˈpɥej de saⁿˈʃi]<ref>En auvernhat central e meridional.</ref>, es una forma atestada: se tròba le tipe ''Sancí'' dins le diccionari occitan de [[Frederic Mistral]], [[Lou Tresor dóu Felibrige|''Lo Tresaur dau Felibritge (Lou Tresor dóu Felibrige)'']] [https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=sanci (tòme II, p. 840)] e dins la ''[https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/puei-de-sanci Gran Enciclopèdia Catalana]''. A partir de 1786, es apelat en [[francés]] ''le puy de Sancy'', tanben ''pic de Sancy'' en 1801, ''puy Sancy'' en 1823 e ''mont Sancy'' en 1840... ''Sancy'' es una grafia francizada de la forma occitana ''Sancí''. Se podriá tractar d'una prononciacion locala [sã ˈʃi] que representariá a l'origina ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ'' segon las ipotèsis de [[Piare Bonaud]] dins la revista ''Bisa Neira (Bïzà Neirà)'' (nº 121, p. 4, 2004). # L'ipotèsi de ''Sancí'' venent de ''Sant Circ'' repren una suposicion de [[Beneset Vidal|Benezet Vidal]] (Benoît Vidal) dins ''L'Auvergne littéraire, artistique et historique'' (nº 97, 1939). Pas luenh dau puèi, una glèisa es citada en 1096 coma ''ecclesiam sanctorum martyrum Cyrici et Julite'': en aquel cas le [[latin]] ''Cyrici'' (cas genitiu) o ''Cyricus'' (cas nominatiu) correspondriá ben embei ''Sant Circ''. # L'ipotèsi de ''Sancí'' venent de la fèsta de ''Sant Sixt'' se basa maitot sus d'arguments interessants. La fèsta de Sant Sixt se celèbra le 6 d'aost. Marcava autres còps la data d'un important pelegrinatge a la cima de la montanha ente anavan los abitants de las comunas vesinas, especialament los parrochians de [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]] que Sant Sixt n'es le patron. Dins aquesta ipotèsi, la forma occitana locala qu'es en circulacion, ''Sancí'' [sã ˈʃi], representariá ''Sant Sixt'' pusliau que ''Sant Circ''. * '''''Le Puei de la Crotz''''' es encara una forma viva en [[occitan]] [[auvernhat]]: trobèm le tipe [pe də la kʁu] dins la revista ''Parlem!'' nº 53, p. 18[https://web.archive.org/web/20190524085435/https://www.macarel.net/files/parlem/Parlem_2-053.pdf] e dins un collectatge de l'IEO 63, dins le parlar de [[Picharanda]]. Jusca elh sègle XIX, le nom ''le'' ''Puèi de la Crotz'' èra d'usatge generau en rason d'una crotz de fèrre monumentala situada a sa cima. * N'i a que supausan que ''le Mont Dòr'' seriá maitot un nom istoric del puèi. A la fin de la Nauta Edat Mejana, elh pè del puèi, se trobava, citada en 955-985, un domeni presentat coma quò en [[latin]]: ''cortem ... que vocatur Monteaurum'', valent a dire, l'actuala viala de [[Boenhs]]. Pendent tota la Nauta Edat Mejana e l'[[Ancian Regim]], le suc se seriá ''«Mondor» o'' ''«Mont Dor»'', del nom del domeni de la Nauta Edat Mejana. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Montanha d'Occitània]] [[Categoria:Montanha del Massís Central]] [[Categoria:Massís Central]] [[Categoria:Punt culminant]] {{Portal Auvèrnhe}} 4m9w9ev3ytapmod694ab0fa4cqybx6v 2511203 2511202 2026-10-20T17:53:17Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Puei de Sancí]] cap a [[Puèi de Sancí]] 2511202 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Volcan | nom=Puèi de Sancí | nom2=Puèi de la Crotz | imatge=Vue du puy de Sancy.JPG | legenda=Vista del Puèi de Sancí, pendís sud | altitud=1 886 | ref altitud= | massís=[[Massís Central|Massís Centrau]] | latitud=45/31/42/N | longitud=2/48/51/E | ref coord= | país=Occitània | país2= França | region=[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]] | ligam region=[[Region francesa|Region]] | subdivision=[[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] | ligam subdivision=[[Departament francés|Departament]] | primièra ascension= | via= | edat=Fin de l'èra terciària | ròcas= | tipe=Estratovolcan | geolocalizacion=França }} Le '''Puèi de Sancí''' o le '''Puèi de la Crotz<ref>Vejatz la partida ''Toponimia'' dins l'article.</ref>''' (en francés ''le Puy de Sancy'') es un [[volcan]] tuat situat dins le [[Massís Central|Massís Centrau]], dins le departament del [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. Es situat a 35 quilomètres elh sud-oèst de [[Clarmont-Ferrand]]. Es la cima mai nauta del [[Massís Central|Massís Centrau]] embei 1&nbsp;886 mètres. Es un ancian [[volcan]] de tipe [[estratovolcan]] qu'apareguèt fai près de {{formatnum:220000}} ans. Dos torrents an lor fònt elh Puèi de la Crotz: ''Dòr'' a 1 680 mètres d'altitud, e ''Donha'' a 1 640 mètres d'altitud, e se rejonhon a 1 370 mètres d'altitud per faire nàisser le grand riu de [[Dordonha (aiga)|Dordonha]]<ref>Carte IGN 2432 ET au 1/25 000.</ref>. ==Toponimia== * '''''Le Puèi de Sancí''''' (embei de variacions coma '''''L<u>o</u> Puèi de San<u>t Circ</u>'''''...), que se pronóncia en [[occitan]] [[auvernhat]] [lə pe də sã ˈʃi], [lə pɸɥi də sɛ̃ˈʃə]<ref>Collectatge IEO 63. Dins los parlars de vèrs [[Picharanda]] e [[Orsinas]].</ref> o enquèra [lu ˈpɥej de saⁿˈʃi]<ref>En auvernhat central e meridional.</ref>, es una forma atestada: se tròba le tipe ''Sancí'' dins le diccionari occitan de [[Frederic Mistral]], [[Lou Tresor dóu Felibrige|''Lo Tresaur dau Felibritge (Lou Tresor dóu Felibrige)'']] [https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=sanci (tòme II, p. 840)] e dins la ''[https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/puei-de-sanci Gran Enciclopèdia Catalana]''. A partir de 1786, es apelat en [[francés]] ''le puy de Sancy'', tanben ''pic de Sancy'' en 1801, ''puy Sancy'' en 1823 e ''mont Sancy'' en 1840... ''Sancy'' es una grafia francizada de la forma occitana ''Sancí''. Se podriá tractar d'una prononciacion locala [sã ˈʃi] que representariá a l'origina ''Sant Sixt'' o ''Sant Circ'' segon las ipotèsis de [[Piare Bonaud]] dins la revista ''Bisa Neira (Bïzà Neirà)'' (nº 121, p. 4, 2004). # L'ipotèsi de ''Sancí'' venent de ''Sant Circ'' repren una suposicion de [[Beneset Vidal|Benezet Vidal]] (Benoît Vidal) dins ''L'Auvergne littéraire, artistique et historique'' (nº 97, 1939). Pas luenh dau puèi, una glèisa es citada en 1096 coma ''ecclesiam sanctorum martyrum Cyrici et Julite'': en aquel cas le [[latin]] ''Cyrici'' (cas genitiu) o ''Cyricus'' (cas nominatiu) correspondriá ben embei ''Sant Circ''. # L'ipotèsi de ''Sancí'' venent de la fèsta de ''Sant Sixt'' se basa maitot sus d'arguments interessants. La fèsta de Sant Sixt se celèbra le 6 d'aost. Marcava autres còps la data d'un important pelegrinatge a la cima de la montanha ente anavan los abitants de las comunas vesinas, especialament los parrochians de [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]] que Sant Sixt n'es le patron. Dins aquesta ipotèsi, la forma occitana locala qu'es en circulacion, ''Sancí'' [sã ˈʃi], representariá ''Sant Sixt'' pusliau que ''Sant Circ''. * '''''Le Puei de la Crotz''''' es encara una forma viva en [[occitan]] [[auvernhat]]: trobèm le tipe [pe də la kʁu] dins la revista ''Parlem!'' nº 53, p. 18[https://web.archive.org/web/20190524085435/https://www.macarel.net/files/parlem/Parlem_2-053.pdf] e dins un collectatge de l'IEO 63, dins le parlar de [[Picharanda]]. Jusca elh sègle XIX, le nom ''le'' ''Puèi de la Crotz'' èra d'usatge generau en rason d'una crotz de fèrre monumentala situada a sa cima. * N'i a que supausan que ''le Mont Dòr'' seriá maitot un nom istoric del puèi. A la fin de la Nauta Edat Mejana, elh pè del puèi, se trobava, citada en 955-985, un domeni presentat coma quò en [[latin]]: ''cortem ... que vocatur Monteaurum'', valent a dire, l'actuala viala de [[Boenhs]]. Pendent tota la Nauta Edat Mejana e l'[[Ancian Regim]], le suc se seriá ''«Mondor» o'' ''«Mont Dor»'', del nom del domeni de la Nauta Edat Mejana. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Montanha d'Occitània]] [[Categoria:Montanha del Massís Central]] [[Categoria:Massís Central]] [[Categoria:Punt culminant]] {{Portal Auvèrnhe}} 4m9w9ev3ytapmod694ab0fa4cqybx6v 0 103490 2511191 2501720 2026-10-20T14:16:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511191 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Marsolàs | nom2 = ''Marsoulas'' | imatge = Bison, Marsoulas.JPG | descripcion = Un bison dens era espuga de Marçolàs. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Salias de Salat|Saliás deth Salat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cadira Garòna Salat|CC de Cadira Garòna Salat]] | insee = 31321 | cp = 31260 | cònsol = Alexandre Ader | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = marsolassenc | latitud = 43.1063888889 | longitud = 0.999444444444 | alt mini = 292 | alt mej = | alt maxi = 422 | km² = 2.4 |}} '''Marsolàs'''{{bdtopoc|6064}}{{RepTopMP}} o '''Marçolàs''' (''Marsoulas'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31321.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Marçolàs | nòrd = [[Cassanha (Comenge)|Cassanha]] | nòrd-èst = | èst = [[Bèthhag]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud-èst = | sud = [[Tolha]] | sud-oèst = | oèst = [[Salias de Salat|Saliás deth Salat]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [marsu'las] a [[Arrueda|Roeda]] <ref>enquèsta JPS, octobre de 2025</ref>. </br> Eths autors an pas cap pena per explicar ''[[Marçolan]]'' (nom d'òme ''Martiolus''), mèi per ''Marçolàs''. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Marçolàs'' que ven benlèu d'un nom latin d'òme ''Martiolus'', damb eth sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 438, a ''Marsolan''</ref> (foneticament malaisit). </br> Quitament [[Xavier Delamarre]] qu'explica ''Marçolan'', ''Marzolas'' (arpitan) damb eth nom celtic d'òme ''-Martiolā'', ''Martiolos'', mès pas ''Marçolàs'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 192, 302, 356</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Marçolàs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Cassanha (Nauta Garona)|Cassanha]], qu'ei Nòsta Dauna. A la revolucion, Marçolàs qu'èra en Arièja. En 1791 qu'ei transferida en Hauta Garona.<ref>“Les communes de Marsoulas, Cassaigne, Belbèse & Ausseing, sont distraites du département de l'Arriège & du district de Saint-Girons ; elles seront incorporées au département de la haute Garonne, district de Saint-Gaudens, canton de Saliez.” "LOI Portant établissement de Juges de commerce & de paix, & réunion de Municipalités sur les pétitions des départemens de Rhône & Loire, de la Côte d'Or, du Var, du Finistère, de la Seine inférieure, de la haute Loire, de Seine & Marne, de Saône & Loire, & de la haute Garonne." Donnée à Paris, le 11 Février 1791. [https://web.archive.org/web/20230428155405/https://artflsrv03.uchicago.edu/philologic4/revlawall1119/navigate/12/211/?byte=899421 ''La Loi de la Révolution française 1789-1799''].</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31321 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alexandre Ader |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Huguette David |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= [[1989]] |Identitat= Hugues-Vincent Barbe |Partit= RI (republicans independents) |Qualitat= jornalista parlementari }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1967 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Salias de Salat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31321 |1793=137 |1800=174 |1806=191 |1821=213 |1831=246 |1836=274 |1841=264 |1846=276 |1851=273 |1856=276 |1861=255 |1866=261 |1872=280 |1876=279 |1881=285 |1886=278 |1891=250 |1896=235 |1901=198 |1906=215 |1911=187 |1921=134 |1926=142 |1931=140 |1936=125 |1946=108 |1954=134 |1962=149 |1968=114 |1975=94 |1982=100 |1990=112 |1999=137 |cassini=21405 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|321}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|321}}/2.4) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Espeluga de Marsolàs]] ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] n81wxobrgexwmnabtrzyvricl88fr3h 0 114307 2511198 2497035 2026-10-20T16:34:14Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2511198 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Durtòu | nom2 = ''Durtol'' | imatge = Eglise de Durtol 13 juillet 2005.JPG | descripcion = La glèisa de vèrs Durtòu. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Durtol_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63141 | cp = 63830 | cònsol = Lucien Vray | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 3.05222222222 | latitud = 45.7972222222 | alt mej = | alt mini = 468 | alt maxi = 708 | km² = 4.01 }} '''Durtòu''' (''Durtol'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Disertolio'' (959), ''Desertolio'' (''ca'' 950-960), ''Deartuol'' (1232, 1234), ''Dortolh'' (1257), ''Doerteol/Deorteol'' (1257), ''Zortol'' (1258), ''Deptuol'' (cacografia per ''Dertuol'', 1276), ''Dorteul/Dortheul'' (1311, 1320, 1323, 1325), ''Durteul'' (1313, 1329), ''Dortolii/Dortolio'' (1352), ''Durtol'' (1354, 1496, 1507, 1532, 1553, 1607, 1739 jusca anuèit), ''Dourteulh'' (1399), ''Dourteul'' (1401), ''Durthol'' (1458), ''Durteulh'' (1494), ''Durtolh'' (1507), ''Durtou/Durtau'' (en [[auvernhat]], ca 1565), ''Dhurtol'' (1714). Segon [[Joan Pèire Chambon]] e [[Emmanuel Grélois]], le toponime ven d'un tipe gallo-latin '''*Desertóialu''', dau [[Gallés (lenga)|gallés]] ''*ialu-'' "clarèira/esclairada" e dau [[latin]] ''desertus'' "desèrt, embujat, enchaumat"<ref name=":1">[[Joan Pèire Chambon]], [[Emmanuel Grélois]], ''Analyse étymologique d'un toponyme obscur : Durtol (Puy-de-Dôme)'', Revue de linguistique romane, <abbr>vol.</abbr>&#x20;69,&#x200E; 2005, <abbr>p.</abbr>&#x20;465-482. DOI: https://doi.org/10.5169/seals-400104 </ref>. Vèrs [[Vorvic]], la comuna se ditz [dyrˈtœy]<ref>vidèo [[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha|Çaurcle Tèrra d'Auvèrnha]], ''Le cafî - récit en langue auvergnate'', 1:10.</ref>, vèrs [[Ceissac]] [dyrˈtow], vèrs [[Orsinas]] [dyrˈtu]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>, en [[auvernhat]] dau sègle XVI/XVII /dyrˈtɔw/ o /dyrˈtaw/<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p. 144 : "Durtau".</ref> e vèrs [[Saiac]] [djyrˈtau̯]<ref name=":1" />. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63141 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Lucien Vray|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63141 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] lf400nwrnhjcoeq6b3ywelfc6rsojwg 0 120469 2511206 2374236 2026-10-20T20:17:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511206 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=Parlament francés |carta= }}{{Infobox Organizacion|tematica=politica|carta=fr|imatge=[[Fichièr:Senat_(Frankreich)_Logo.png|150px]]<br><br>[[Fichièr:L'hémicycle du Sénat français en septembre 2009.jpg|250px]]|legenda=Logotipe oficial.|dirigent=[[Gérard Larcher]] (LR)<br>dempuèi lo 1 d'octobre de 2014|títol dirigent=President|budgèt=|tipe=[[Chambra auta|Cambra nauta]] del [[Parlament francés]]|persona clau=[[Bruno Retailleau]] (LR)<br>dempuèi lo 1 d'octobre de 2014<br><small>''Cap de la majoritat''</small> [[Patrick Kanner]] (PS)<br>dempuèi lo 23 de genièr de 2011<br><small>''Cap de l'oposicion''</small>|nom2=XV Legislatura|lenga=[[Francés]]|site web=https://www.senat.fr/|membre=348 senators|ancian nom=|rets socialas=Q215987}} {{PoliticaFrança}} Lo '''Senat''' (''Sénat'' en francés) constituís la [[cambra nauta]] del [[Parlament francés]] segon lo sistèma del[[bicamerisme]]. A lo [[poder legislatiu]] amb l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]]. Segon l'Article 24 de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]] de la Cinquena Republica francesa, es lo representant de las collectivitats territorialas e, amb l'Assemblada nacionala, dels franceses establits fòra de França. Ten sesilha al [[palais del Luxemborg]]. La cambra nauta èra dominada per la [[drecha politica)|drecha]] e del [[centre (politica)|centre]] dempuèi lo commençament de la de la Cinquena Republica fins a 2011 que, pel primièr còp, l'[[esquèrra (politica)|esquèrra]] ganhèt la majoritat absoluda. Dempuèi lo 2 d'octobre de 2014, lo president del Senat francés es [[Gérard Larcher]]. Lo Senat, que compta 348 senadors dempuèi lo renovelament de 2011, lo mòde d'eleccion evoluèt mai d'un còp. Dempuèi [[2003]], los senadors son elegits per {{formatnum:150000}} [[Grands electors franceses|grands electors]] al [[Sufragi universal|sufragi universal indirècte]], [[proporcionala|proporcional]] (52 %), o [[Sistèma uninominal majoritari amb dos torns|uninominal amb dos torns]] (48 %), per un mandat de sièis ans, renouvelable per mitat totes los tres ans dempuèi [[2011]]<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110224144155/http://www.senat.fr/role/senate.html] tipe d'escrutenh del Senat francés</ref>. == Istòria == L'istòria de [[França]] donèt de noms diferents a la Segonda Cambra (o [[Cambra nauta]]) : * Jos la [[Constitution de l'an III]] ([[1795]]-[[1799]]) èra lo [[Conselh dels Ancians]]. * Jol [[Consulat (1799 -1804)]] e lo [[Primièr Empèri]] venguèt lo Còs legislatiu,, lo Senat conservator avent de prerogativas constitucionalas (periòde [[1799]]-[[1814]]). * Jos la puis [[Restauracion francesa|Restauracion]] e [[monarquia de Julhet]] èra la [[Cambra dels pars]]. * Jol [[Second Empèri]] tornèt lo Senat. * la [[Tresena Republica francesa]] instituiguèt lo Senat ([[1875]]-[[1940]]). Lo 10 de julhet de 1940, los senators presents a Vichèi votèron los plans poders per [[Regim de Pétain|Philippe Pétain]] (235 votants, 212 per, 23 contra). * en [[1946]], jos la [[Quatrena Republica francesa]], venguèt lo « [[Conselh de la Republica]] » fins a [[1958]] (aveniment de la [[Cinquena Republica francesa]]). A l'origina, la lei del 14 de febrièr de 1875, que creèt lo Senat de la Tresena Republica, prescriviá que seriá compausat de 300 membres, que 225 elegits pels departaments e las colonias e 75 elegits a vida per l'Assemblada nacionala, lo Senators inamobles. == Sèti del Senat == [[Imatge:Luxembourg Palace.JPG|left|thumb|Lo [[palais de Luxemborg]], sèti del Sénat.]] Lo Sénat ten sesilha al palais del Luxemborg, dins lo 6{{n}} arrondiment de [[París]]. La gàrdia republicana assegura la vigiléncia dels luòcs, qu'incluson los jardins publics situats en fàcia ([[jardin del Luxemborg]]) e lo [[musèu del Luxemborg]]. == Foncions == [[Fichièr:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|400px|right|Lo Senat dins las institucions de la Cinquena Republica]] === Adoptar lo budgèt e las leis === Lo Senat vòta lo budgèt e las leis: [[Projècte de lei|projèctes de lei]] presentats pel govèrn o [[Proposicion de lei|proposicions de lei]] presentada par un parlementari. Un o mai senadors pòdon pausar una proposicion de lei al burèl del Senat, mas an cap de poder sus l'executiu, al contrari de l'Assemblada nacionale. E mai jos condicions, lo govèrn pòt s'opausar a une proposicion de lei. Dempuèi [[1958]], lo mandat de senador es incompatible amb une foncion [[Ministre|ministeriala]]. A sa nominacion al govèrn, l'elegit dispausa d'un delai d'un mes per causir entre lo mandat e la foncion. La meteissa règla s'aplica a un ministre elegit a un sèti de senador. Entretemps, lo ministre pòt pas participar als vòtes del Senat. === Interim de la presidéncia de la Republica === La [[Constitucion francesa de 1958]] autreja al [[President del Senat francés|president del Senat]] la carga d'assegurar l'interim de la [[President de la Republica Francesa|presidéncia de la Republica]] dins lo cas que le [[Conselh Constitucional (França)|Conselh Constitucional]] n'auriá constatat la vacança temporària o definitiva: decès, malautiá, demission, o d'autres cases. Lo President del Senat [[Alain Poher]] venguèt per dos còps al palais de l'Elisèu per assegurar aquel interim: en [[1969]], aprèp la demission de [[Charles de Gaulle]], puèi en [[1974]], aprèp la mòrt de [[Jòrdi Pompidor]]. === Revision constitucionala === La Constitucion de 1958 prevei, dins learticle 89, l'adopcion de ''revisions constitucionalas'' de dos biais: * per las doas cambras del [[Parlament francés|Parlament]] ([[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]] e Senat), que lo vòte de la proposicion (venent del Parlament) o del projècte (venent del govèrn) de revision constitucionala deu se far en biais identics. La revision es definitiva aprèp que lo pòble l'aprovèt per [[referendum]]. * pel Parlament reünit en [[Congrès del Parlament francés|Congrès]] sus la decision del President de la Republica, que lo projècte de revision deu obtenir 3/5{{n}} dels vòtes exprimits. Sola la primièra revision de l'article 6 en [[1962]], sul biais d'eleccion del [[President de la Republica Francesa|President de la Republica]] passant d'un vòte per un collègi electoral de {{formatnum:80000}} grands electors, al sufragi universal dirècte seguèt pas la via tradicionala. Le [[Charles de Gaulle|general de Gaulle]], savent lo Senat encontra, utilizèt l'Article 11 de la Constitucion definissent le referendum. Pasmens, aquel biais de revision èra pas previst per la Constitucion francesa e lo Conselh Constitucional siá sasit. Mas se declarèt pas incompetent a jutjar la conformitat de la lei referendària a la Constitucion, estimant que lo pòble, detenaire de la sobeiranetat, s'èra exprimit. Las autras revisions de la Constitucion seguèron la procedura de l'article 89, coma aquela pel [[Cinquenat (politica)|cinquenat]], aprobat per via referendària en [[2000]]. === Especificitats === En applicacion de l'article 26 de la Constitucion, lo senador, coma lo deputat, beneficia d'un regim d'immunitat parlementària. {{cita|Lo Senat assegura la representacion de las collectivitats territorialas de la Republica|Art. 24 de la Constitucion Francesa}}Lo Senat francés patroniza lo [[Prèmi del Senat del libre d'istòria]]. === Las reladions entre l'executiu e los Senadors === Tradicionalament, los ministres son èissits mai de l'Assemblada nacionala que del Senat. Aquò pòt explicar que lo mandat de senador es mens expausat mediaticament qu'aquel del deputat. ==Eleccions== === Composicion dels collègis electorals === Los senadors son elegits pels [[grands electors franceses|grands electors]], reünits dins cada departament dins un [[collègi electoral]] que se compausa atal: * de representants dels [[Comuna francesa|conselhs municipals]]. Representan 95 % del collègi electoral. * dels [[Conselh regional (França)|conselhièrs generals]], de las [[Region francesa|conselhièrs regionals]] e dels [[deputat]]s. Representon 5 % del collègi electoral. Los senadors son doncas d'''elegits d'elegits'', perque designats pel [[Sufragi universal|sufragi universal indirècte]], a saber pels grands electors, qu'els meteisses foguèron elegits al sufragi dirècte. Lo collègi electoral compren prèp de {{formatnum:150000}} personas: * {{formatnum:577}} deputats; * {{formatnum:1870}} conselhèrs regionals; * {{formatnum:4000}} conselhèrs generaux; * {{formatnum:142000}} delegats dels conselhs municipals. === Mòde d'eleccion === Dempuèi la mesa en aplicacion de la lei n°2003-697 del 30 de julhet de 2003 : * 180 senadors (o 52 %) son elegits a la [[proporcionala]] dins los 30 departaments elisent 4 senadors o mai. Los senadors representant los franceses establits fòra de França son tanben elegits per aquel mòde d'escrutenh. Cada lista electorala deu comportar dos noms de mai qu’i a de sètis a provesir e èsser compausat alternativament d’un candidat de cada sèxe. * 168 senadors (o 48 %) son elegits per [[escrutinh uninominal majoritari amb dos torns]] dins los 70 departaments elisent 3 senadors o mens e tanben [[Nòva Caledònia]] e las quatre [[collectivitats d’otramar]]. === Critèris de candidatura e durada del mandat === Dempuèi 2011, cal aver 24 ans revoluts per èsser candidat<ref>Lei organica n° 2011-410 del 14 d'abril de 2011 relativa a l'election dels deputats e senadors, {{fr}}[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000023877019&dateTexte=&categorieLien=id]</ref>. De 2004 a 2011, la limita èra de 30 ans minimum e 35 ans abans de 2004. Fins a [[2004]], los senadors èran elegits per nòu ans e renovelats per tèrç totes los tres ans (serias A, B e C, segon le classament alfabetic dels departaments). Dempuèi lo renovelament de [[setembre]] de [[2004]], la durada del [[mandat politic|mandat]] es progressivament redusida a sièis ans, lo renovelament se ferá en doas serias cada tres ans. Una partida dels senadors elegits en 2004 lo foguèron per 7 ans, l'autre, per 9 ans. === Senador onorari === Aprèp 18 ans de mandat, lo senador sortent a drech al títol de « senador onorari ». == Organizacion fonccionala== === Efectiu e origina geografica dels elegits === [[Imatge:Séries sénat.png|thumb|Reparticion departamentala dempuèi 2008.]] Nomenat tanben ''Nauta assemblada'', lo Senat se compausa de 348 senadors elegits. La reparticion dels sètis dels senadors par departament foguèron modificats per rebalar las evolucions de la populacion francesa. {| class="wikitable" |+ '''Attribucion dels sètis al Senat'''. ! rowspan="2" | Origina geografica || colspan="3" | Sèti |- ! 2004 || 2008 || 2011 |- | Departaments de metròpola e d'otramar<ref>Cada departament dispausas d'al mens un senador</ref>|| align="right" | 313 || align="right" | 322 || align="right" | 326 |- | [[Nòva Caledònia]] || align="right" | 1 || align="right" | 1 || align="right" | 2 |- | [[Polinesia francesa]] || align="right" | 1 || align="right" | 2 || align="right" | 2 |- | [[Maiòta]] || align="right" | 2 || align="right" | 2 || align="right" | 2 |- | [[Sant Bartomieu (illa)|Sant Bartomieu]]|| align="right" | &nbsp; || align="right" | 1 || align="right" | 1 |- | [[Collectivitat de Sant Martin|Saint-Martin]]|| align="right" | &nbsp; || align="right" | 1 || align="right" | 1 |- | [[Sant Pèire e Miquelon]] || align="right" | 1 || align="right" | 1 || align="right" | 1 |- | [[Wallis e Futuna]] || align="right" | 1 || align="right" | 1 || align="right" | 1 |- | Franceses establits fòra de França|| align="right" | 12 || align="right" | 12 || align="right" | 12 |- ! style="text-align:left" | Total || style="text-align:right" | 331 || style="text-align:right" | 343 || style="text-align:right" | 348 |- | colspan=4 style="text-align:center"| |- |} === Presidéncia del Senat === A cada renovelament parcial lo Senat elegit son burèl, e son president. Lo [[Présidents del Senat francés e cambras nautas|president del Senat]] en 2014 es [[Gérard Larcher]], elegit lo 2 d'octobre de 2014 aprèp la victòria de la drecha a las senatorialas, succedís a [[Jean-Pierre Bel]]. Lo ròtle del president es de representar lo Senat e de dirigir los debats de l'assemblada. Deu èsser consultat pel president de la Republica quand aquel darrièr vòl dissòlvre l'Assemblada nacionala o exercir los poders excepcionals autrejat per l'[[Article 16 de la Constitucion de la cinquena Republica francesa|article 16 de la Constitucion]]. Lo president del Senat assegura l'interim en cas de vacança de la Presidéncia de la Republica (mas sens lo drech de recorir al referendum, de dissòlvre l'Assemblada nacionala o de demandar una revision de la Constitucion). Aquò arribèt dos còps, aprèp la demission du [[Charles de Gaulle|general de Gaulle]] (1969) e aprèp la mòrt de [[Jòrdi Pompidor]] (1974), Ambedos còps l'interim foguèt assegurat per [[Alain Poher]]. <br /> Dins l’òrdre de presesilha definit pel decret del 13 de septembre de 1989<ref>{{fr}}[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000332354 Décret n°89-655 du 13 septembre 1989 relatif aux cérémonies publiques, préséances, honneurs civils et militaires]</ref>, lo president del Senat ven en tresena posicion (aprèp le President de la Republica e lo Primièr ministre). Es doncas lo tresen personatge de l’Estat. Lo president del Senat designa tres dels nòus membres del [[Conselh constitucional francés|Conselh constitucional]] e l'una de las tres personalitats qualificadas al [[Conselh superior de la magistratura (França)|Consemlh superior de la magistratura]] mas tanben de membres d'autras autoritats de regulacion: dos dels membres de l'[[Autoritat de regulacion de las comunicacions electronicas e de las pòstas]], l'una de las tres personnalitats qualificadas de l'[[Autoritat dels mercats financièrs (França)|Autoritat dels mercats financièrs]] e tres dels membres del [[Conselh superior de l'audiovisual (França)|Conselh superior de l'audiovisual]]. Lo president del Senat dispausa dempuèi 1825 del [[Pichon Luxemborg]], òstal tocant lo [[palais del Luxemborg]]. ==== Los presidents del Senat jos la Cinquena Republica ==== Jos la Cinquena Republica, lo Senat cenguèt sièis presidents : * [[Gaston Monnerville]] ([[1958]]-[[1968]]) * [[Alain Poher]] (8 mandats de tres ans, [[1968]]-[[1992]]) * [[René Monory]] ([[1992]]-[[1998]]) * [[Christian Poncelet]] ([[1998]]-[[2008]]) * [[Gérard Larcher]] ([[2008]]-[[2011]]) * [[Jean-Pierre Bel]] ([[2011]]-[[2014]]) * [[Gérard Larcher]] ([[2014]]-) === Burèl del Senat === Lo burèl del Senat se compausa de 22 membres: lo president, 6 vicepresidents, 3 questaires e 12 secretaris. Renovelat cada tres ans. Totes los grops politics i son obligatòriament representats. Lo president, los vicepresidents e los questaires son elegits per escrutinh secret, a la tribuna del Senat. Mas los secretaris son designats pel president sus proposicion consensuala dels presidents dels grops parlamentaris. Le burèl a totes los poderes per presidar a las deliberacions e organizar e dirigir totes los servicis d'aquela assemblada<ref>[http://www.senat.fr/role/fiche/bur.html Lo burèl del Senat].</ref>. === Commissions === === Budgèt e remuneracion dels senadors === Lo budgèt del Senat es de {{unitat|321900000|€}} en 2007, que {{unitat|11400000|€}} pel manteniment del [[Jardin del Luxemborg]] e {{unitat|1200000|€}} pel [[Musèu del Luxemborg]]<ref>"rapport_senat_p12"{{fr}} {[http://www.senat.fr/rap/r07-346/r07-3461.pdf] Rapport d'information de la commission spéciale chargée de vérifier et d'apurer les comptes du Sénat de l'exercice 2007; [[Marc Massion]]; 21 de mai de 2008; ed. Sénat français</ref>. Los senadors percevon, al 1{{èr}} de genièr de 2011, una indemnitat mensuala de {{Unitat|7100.15|€}}<ref>[http://www.senat.fr/role/senateurs_info/statut.html www.senat.fr]</ref> bruts, calculada segon lo tractament dels fonccionaris ocupant los emplecs mai naut de l'Estat. S'apond l'indemnitat representativa de còsts del mandat de {{unitat|6412|€}} per la locacion d'un luòcs de permanéncia per exemple, eca. Lo senador pòt s'adjundre de 1 a 3 collaborators salariats pel Senat. Dispausa per aquò de {{unitat|7548|€}} per mes. Les atacats parlamentaris an un salari minimum brut de {{unitat|2500|€}} per un temps plan<ref>"statut_senateurs" {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100608101718/http://www.senat.fr/role/statut.html] Le statut des sénateurs et de l'exercice du mandat; [[2008]]; ed. Sénat français</ref>. La règla vòl qu'un senador pòt emplegar pas qu'un sol membre de sa familha. S'es son esposa, lo salari deu pas depassar {{unitat|2500|€}} e de {{unitat|3800|€}} per un autre membre. Los senadors an deavantatges en natura equivalents a aqueles dels [[deputats]]<ref> "statut_senateurs" </ref>. == Nòtas e referéncias == <References/> == Vejatz tanben == {{commons|French Senate|Senat}} === Bibliografia === * {{fr}}[[Yvan Stefanovitch]], ''Enquête sur les super-privilégiés de la [[République française (régime politique)|République]]'', amb [[Robert Colonna d'Istria]], [[Éditions du Rocher]], 2008, 294 p. * {{fr}}[[Jean Garrigues]] (dir), ''Histoire du Parlement, de 1789 à nos jours'', Armand Colin, 2007, 515 p. * {{fr}}Presses Universitaires de France; Que sais-je ?; Jacques Baguenard; Le Sénat; París; 1997 * {{fr}}Le Sénat dans la société française; Jean Cluzel; Economica; París * {{fr}}Le Parlement de la Ve République; [[Pascal Jan]]; Ellipses Marketing; 1999 * {{fr}}Le président des assemblées parlementaires sous la Ve République; LGDJ; Arnaud Martin; París; 1996 * {{fr}}Le Parlement sous le Ve République; [[Didier Maus]]; Presses Universitaires de France; Que sais-je ?; París * {{de}} Das politische System Frankreichs; Hans J. Tümmer; ed. C. H. Beck; Munic * {{en}} Senates: Bicameralism in the Contemporary World; Samuel C. Patterson, Anthony Mughan; ed. Ohio State University; 1999 * {{en}} Bicameral Negotiations: The Navette System in France; George Tsebelis, Jeanette Money; ed. British Journal of Political * Lo site internet del Senat conten tanben una [https://web.archive.org/web/20130402121047/http://www.senat.fr/role/biblio/bibliosenat.html biblografia]. === Articles connexes === * [[Assemblada Nacionala (França)]] * [[Parlament francés]] * [[Palais du Luxembourg]] === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.senat.fr Site oficial] ** {{fr}}[http://www.senat.fr/rapsen.html Los rapòrts del Sénat] ** {{fr}}[https://web.archive.org/web/20110212091706/http://www.senat.fr/role/colleg.html Explicacion detalhada de la composicion del collègi electoral] ** {{fr}}[http://www.senat.fr/role/senateurs_info/statut.html L'indemnitat parlementària] d'un senador, e [http://www.senat.fr/role/senateurs_info/moyens_senateurs.html los mejans que lor son alogats] felkcsmqw77q0csvzy5kxzn05efjlzl 0 151377 2511199 2418563 2026-10-20T16:41:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511199 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Park Jung-yang.jpg|thumb|200px|Park Jung-yang ([[1940]])]] '''Park Jung-yang''', (en [[corean]]: '''박중양''', [[Escritura chinesa]]:'''朴重陽''') nascut lo [[3 de mai]] de [[1872]] – mòrt lo [[23 d'abril]] de [[1959]] foguèt un burocrata, politician, e filosòf del liberalisme de la [[Corèa del Sud]]. Èra escaissat '''Haeak'''(해악, 海岳), '''Ilso'''(일소, 一笑). === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20170517164512/http://www.imaeil.com/sub_news/sub_news_view.php?news_id=3463&yy=2010 "일제가 현대 조선 개신" 해방후에도 망발…친일파 박중양] The imaeil 2010.01.25 (Corèa) * [http://www.dailian.co.kr/news/news_view.htm?id=189674&page=41&code=&gubun=sh&search= 순종의 남행에는 친일파 뿐이었다] dailian 2010.01.30 (Corèa) * [https://web.archive.org/web/20160303234414/http://www.dailian.co.kr/news/news_view.htm?id=189730 "순종 남행이 박중양의 정치적 입지 높여"] dailian 2010.01.30 (Corèa) * [http://www.hani.co.kr/arti/society/society_general/407481.html 친일중의 친일 ‘3·1운동 자제단’은 누구?] Hankyorye 2010.03.01 (Corèa) [[Categoria:Personalitat politica sud-coreana]] [[Categoria:Corèa del Sud]] [[Categoria:Naissença en 1874]] [[Categoria:Decès en 1959]] 0qlej9wdczk7lww2r9m7vci39yapg9m 0 157136 2511208 2281941 2026-10-20T21:37:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511208 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:MarsTransitionV.jpg|thumb|Vista d'artista de las diferentas estapas de la terraformacion de Mart.]] La '''terraformacion''' es un tèma classic de la [[sciéncia-ficcion]], popularizat per l'autor [[Estats Units d'America|estatsunian]] Jack Williamson<ref>Jack Williamson utilisèt lo primièr aquel tèrme dins sa novèla ''Collision Orbit'' publicat en 1942 dins la revista ''Astounding Science Fiction''.</ref>. Es una [[sciéncia]] qu'estudia la transformacion de l'environament natural d'una [[planeta]], d'un [[satellit natural]] o d'un autre [[Objècte astronomic|còs celest]], per lo far abitable reünissent las condicions d'una [[vida]] de tipe [[Tèrra|terrestre]]. L'accion primièra per capitar es la modificacion o la creacion d'una [[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] de composicion pròche d'[[Atmosfèra (Tèrra)|aquela]] de la [[Tèrra]], compausanta màger del desvelopament de la vida. Tanben se dich d'ingenheria planetària se l'objectiu es pas de far ressemblar la planèta en question a la Tèrra. Cada candidat a la terraformacion presenta de condicions que li son pròprias, fasent lo procediment especific per cadun d'eles. Los principals estudis menats tractan de la planeta [[Mart (planeta)|Mart]]. D'autres concernisson [[Vènus (planeta)|Vènus]], [[Euròpa (luna)|Euròpa]] ([[Satellit natural|satellit]] de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]) e [[Titan (luna)|Titan]] (satellit de [[Saturne (planeta)|Saturne]]), veire d'autres còs, mas las condicions semblan fòrça mai dificilas a modificar. == De la ficcion cap a la sciéncia == Pauc a pauc, los scientifics s'interessèron a la terraformacion, per començar per l'american [[Carl Sagan]] que prepausèt de terraformar [[Vènus (planeta)|Vènus]] en [[1961]], amb d'[[Alga|algas]] injectadas dins son atmosfèra. L'environament venusian es pasment pro infernal, amb una [[temperatura]] de quasi 460<span title="860 °F ou 733,2 K" contenteditable="false"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C</abbr>. Aquelas condicions son ligadas a la preséncia de [[dioxid de carbòni]] (<span>C</span><span>O</span>₂) e de [[vapor d'aiga]], dos gases d'[[efièch de sèrra]]. Las algas deurian generar de dioxigèn per [[fotosintèsi]] e de [[carbòni]] mineral se decompausant. La bassa del taus de <span>C</span><span>O</span>₂ provocariá alara lo refregiment e la condensacion de la vapor d'aiga. Mas, lo carbòni a tendéncia a tornar formar del <span>C</span><span>O</span>₂ jos fòrta temperatura; l'objectiu sembla donc pas accessible. En seguida d'aquel primièr desvelopament, la terraformacion s'impausèt pauc a pauc coma una veradièra possibilitat e ara la terraformacion de Mart es un subjècte seriosament envisatjat per fòrça scientifics. == Mart == [[Fichièr:Mars_Valles_Marineris.jpeg|right|thumb|Vision d'artista de la terraformacion de Mart]] Los imatges evocats per [[Mart (planeta)|Mart]] son aqueles d'una planeta roja, seca, rocasuda… e subretot sens vida (s'es pas encara descobèrta). Pasmens, s'i pòt veire a vegadas de vals d'aparéncia limadas e la recercas ''in situ'' semblan indicar la preséncia d'ancians fluvis e d'ancianas mars. Mas si l'aiga, element essencial a la vida tal coma la coneissem, rajèt sus Mart, ont se trapa ara e se la pòt far resorgir? Son la questions principalas qu'animan los debats al subjècte de la terraformacion de la planeta. L'objectiu es donc de tornar balhar a Mart mitan qu'aurá perdut e apondre lo necessari per l'Òme. === Estat dels luòcs === [[Fichièr:Almost_terraformed_Mars.jpg|left|thumb|Vision d'artista de la terraformacion de Mart]] Mart possèda de punts comuns amb la Tèrra. Sa velocitat de rotacion, l'inclinason de son [[orbita]] o l'aspècte de sa superfícia dona de païsatges modelats per las sasons remembran aqueles de la Tèrra. Lo sol (regolit) martian es compausat de fòrça oxids (<span>Si</span><span>O</span>₂ a 45 % e <span>Fe</span>₂<span>O</span>₃ a 15 % gaireben). Pasmens lo clima actual es pas gaire favorable<span></span>: a causa de son alunhament del solelh, la temperatura mejana es a l'entorn de <span title="−76 °F ou 213,2 K" contenteditable="false">−60&nbsp;</span><span title="−76 °F ou 213,2 K" contenteditable="false"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C</abbr> e la pression atmosferica es 160 còps mendre a aquela de la Tèrra. Mai, Mart a una gravitat equivalenta a quasi un tèrç d'aquela de la Tèrra: una gravitat tan flaca provocariá a meja, tèrme moyen un aflaquiment e una pèrda de contraòtle musculars. Sola una activitat fisica importanta permetriá d'evitar aquela atrofia. En l'abséncia de [[camp magnetic]] e d'una atmosfèra consistenta, la superfícia de Mart es de contunh bombardada per de rais cosmics e [[Ultraviolet|ultraviolets]] qu'an un efièch letal sur l'òme a cort/mejan tèrme. Lo regolita martian es fin e abrasiu auriá d'efièchs plan nefasts sus la fisiologia umana. == Vènus == [[Fichièr:TerraformedVenus.jpg|thumb|228x228px|Vista d'artista de la terraformacion de Vènus.]] Lo principal obstacle a la Terraformacion de Vènus es sa temperatura de superfícia podent passar <span title="896 °F ou 753,2 K" contenteditable="false">480&nbsp;</span><span title="896 °F ou 753,2 K" contenteditable="false"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C</abbr>. La pression i es 90 còps mai d'aquela de la Tèrra, e es cobèrta de nívols d'[[acid sulfuric]]. Vènus fa pasmens gaireben leo mèsme diamètre que la Tèrra. === Mermar la temperatura === Doas dralhas son exploradas per mermar la temperatura a la superícia de [[Vènus (planeta)|Vènus]]: * mermar lo rai solar, o fasent d'ombra<ref><span class="ouvrage" id="Zubrin1999" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Robert_Zubrin1999"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Robert Zubrin, <cite class="italique" lang="en">Entering Space : Creating a Spacefaring Civilization</cite>,&#x200E; <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([http://books.google.ca/books/about/Entering_Space.html?id=67XuAAAAMAAJ&redir_esc=y presentacion en linha])</small>, ?</span></span><span class="ouvrage" id="Zubrin1999" contenteditable="false"></span></ref>, o aumentant l'[[albedo]] ; * mermar l'[[Efièch de sèrra|efièt de sèrra]]. === Mermar la pression atmosferica === Expulsar de gas fòra de la planeta sembla fòrça dificil. La solucion melhora seriá de transformar lo gas en compausat solids o liquids. De metòdes son envisatjables: o enviant de posca de [[magnèsi]] o de [[calci]] (que se pairiá levar de [[Mercuri (planeta)|Mercuri]]), çò que menariá a la formacion de carbonats, o injectant d'idrogèn que manariá a la produccion de [[grafit]] e d'aiga amb la reaccion de Bosch. Una autra solucion seriá d'introduire d'organismes vivents, coma de [[Bactèri|bactèris extremofilas]], mas se la temperatura al sol demra la mèsa, la matèria organica tornariá sul còp en gas carbonic. Transformar una quantitat importanta de gas carbonic en carbòni e aiga coma explica mai naut permetriá a aqueles organismes de subreviure en nauta atmosfèra e de far créisser lo taus d'oxigèn a una velocitat onorabla. === De ciutats flotantas dins los nívols === Una idèa originala per permetre una colonizacion aviada de Vènus, prepausada per Geoffrey A. Landis, es de far flotar d'immenses sacs de gas a uns <span class="nowrap" contenteditable="false">50&nbsp;km</span> d'altitud, a condicion que los quita sacs resistiscan a la pluèjas d'[[acid sulfuric]] frequentas a aquela altitud, ont la pression atmosferica e la temperatura son pròches de las condicions terrestres. Se poiriá bastir de vilas a l'interior dels sacs, que flotarián sus l'atmosfèra densa de Vènus coma de montgolfièras. Lo gas a l'interieur seriá una mescla respirabla. === Autras modificacions possiblas === La rotacion de Vènus es fòrça lenta, alara un jorn venusian dura quasi un an. Accelerar la rotacion demandariá tròp d'energia, mas un sistèma de miralhs en rotacion poirian realizar de successions de jorns de nuèchs mai abitualas pels Terrians. == Bibliografia == * {{fr}}revue ''Bifrost'' <abbr class="abbr" title="numéro" contenteditable="false">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro" contenteditable="false"></abbr>&nbsp;35, ''La terraformation'' par Roland Lehoucq. * {{fr}}revue : Au frontières de la science # 4 == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references></references> </div> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Colonizacion de l'espaci]] * La [[pantropia]], qu'es lo principi invers de la terraformacion<span></span>: adaptar l'èsser uman a l'environament local. === Ligams extèrnes === * {{Modèl:Fr}} [http://www.techno-science.net/?onglet=articles&article=7 Dossièr illustrat sus la terraformacion de Mart] * {{Modèl:Fr}} http://www.nirgal.net/terraformation.html * {{Modèl:Fr}} [https://web.archive.org/web/20050402011553/http://ifrance.com/mars-terraforming/ http://www.mars-terraforming.fr.st] * {{Modèl:En}} https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm * {{Modèl:En}} http://www.howstuffworks.com/terraforming.htm qrwx5wetv76uv8m2713jgexo4oke2x6 0 166551 2511207 2427118 2026-10-20T20:20:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511207 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Makart_Fuenf_Sinne.jpg|drecha|vinheta|350x350px|''Los Cinc Senses'' (seriá), 1872–79, Hans Makart.]] Al respècte de la [[fisiologia]], los '''senses''' son los organs de la percepcion. Los senses e lor foncionament, lor classificacion, e la teoria [[Epistemologia|epistemologica]] que sosten lor estudi son de subjèctes abordats per diferentas disciplinas, subretot las [[Neurosciéncia|neurosciéncias]], mas tanben la psicologia cognitiva (o sciéncia cognitiva), e totas las f[[Filosofia|ilosofias]] avent trach a la percepcion. Es mai sovent admes, dempuèi [[Aristòtel]] que l'èsser uman possedava cinc senses. En fach, ne possedís al mens set. == Istòria == * Los ''cinc senses'', [[Aristòtel]]<span></span>: la [[vista]], l'[[odorat]], lo [[gost]], l'[[ausida]] e lo [[tocar]]. * ''[[Āyatana|Ayatana]]'' e ''[[Shadayatana]]'' ? * Los crestians de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana, subretot los teologians, s'apièjan suls filosòfs grècs e la tradicion biblica per inventar un biais de veire los cinc senses al respècte del [[cristianisme]]<ref>{{Cite book}}.</ref>. == Definicion == La definicion mai largament admesa, prepausada istoricament per la fisiologista Bessa Vugo, es aquesta que fa dels senses un sistèma de receptors, o [[Cellula (biologia)|cellulas]] sensitivas, capable de capter e de traduire de formas d'[[energia]]<nowiki/> (stimuli) e de las transmetre al [[sistèma nerviós central]] jos forma d'influs nerviós. Aquestes influses nervioses, las quita sensacions<ref name="campbell">[//fr.wikipedia.org/wiki/Neil_Campbell_(biologiste) Neil Campbell], Jane Reece, ''Biologie'', {{7e|édition}}, 2007, {{ISBN|978-2-7440-7223-9}}, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;1138.</ref>, son alara interpretats per l'encefal, o son equivalent per las espècias que n'an pas, per permetre la [[percepcion]]. L'influs nerviós es en seguida codificat jos forma de potencials d'accions e l'informacion transmesa a des regions especializadas del cervèl. Segon lo tipe d'estimulacion, los centres de tractament del cervèl diferisson. Existís en efièch una zona especializada dins lo tractament dels estimuli olfactius, visuals, tactils, etc === Lo nombre de senses de l'uman === I a pas acòrdi vertadièr dels neurofisiologistas sul nombre exacte de senses per l'uman e los autres animals. La multiplicitat dels rapòrts entre lo mond sensible e lo mond intelligible daissa preveire de dificultats encontradas dins la recerca d'una definition precisa. Una definicion largament espandida e reductritz sosenten lo mond sensible coma restrench a cinc senses<span></span>: gost, odorat, ausida, vista e tocar. Mas es admes que la percepcion sensoriala dels animals es de fach mai vast. Pels mamifèrs, coma l'Òme, se pòt citar lo sens de l'equilibri percebut mejans tres canals semicirculars de l'aurelha intèrne, lo sens de la propriocepcion que nos signala la posicion relativa dels membres de nòtre còrs e que nos permet per exemple (quitament cècs e los uèis clauses) de menar nòtre indèx sus la punta del nas. Aquestes senses e d'autres dintran pas dins los cinc senses mai sovent conteguts. Las colombas o los dalfins son capables de percebre las linhas de camp magnetic terrèstres o sas variacions. Una disciplina controversida, la metapsiquica, prepausèt a diferentas epòcas, un sieisen sens que permetriá la comunicacion entre l'èsser vivent e d'autres èssers vivants, sens que siá coneguts los organs de percepcion, las energias  mecanismes mediators, o los organs efièchors, a la font d'aquestes fenomèns. Mas lo tèrme de sens pòt prene dos aspèctes plan diferents seguent que siam en preséncia d'una [[comunicacion]] immediata (donc instinctiva) o mediata (donc racionala, scientifica). [[Nicolas Malebranche|Malebranche]] ligava lo mond real a la rason e lo mond sensible a un mond illusòri e enganaire. De fach, los senses son pas sonque de transductors permetent la mesura de paramètres. Tota vision reduccionista assimilant la percepcion a una configuracion cerebrala sembla donc illusòria. Los senses son los instruments de la percepcion, es a dire lo ligam que liga l'organisme al mond exterior e que li permet de reconeisser, mercé a l'interpretacion donada per la [[pensada]] et la [[coneissença]], las informacions que, d'entre l'ensemble d'aquestas que li venon, poirián li èsser utils. == Senses e empirisme == Amb aquesta definicion pro vasta, mai d'un senses podon èsser identificadas. L'inventari d'aquestes senses pòt alara de desencadenar per la definicion aristoteliciana retenent aquestes cinc sens. [[Aristòtel]], en oposicion amb [[Platon]], descriviá l’aprendissatge de las règlas que governan los rapòrts fisics dels elements entre eles, la construccion de las leis universalas, coma fondada sus nòstres senses. Aquesta escola aristoteliciana serà a l'origina de la doctrina epistemologica de l'[[empirisme]]. == Sens umans e nonumans == Totes los animals presentan de receptors sensorials lor permetent de percebre lo mond a l'entorn d'eles, inclusissent mai d'uns ja citats, valables per l'Òme. Pasmens los mecanismes e capacitats pòdon variar. Par exemple, los [[Canis lupus familiaris|cans]] an un sens de l'odorat mai prim qu'aqueste de l'Òme, pasmens que lo mecanisme mes en jòc siá lo meteis. Los mites an de receptors olfactius sus lors antenas, e de receptors per las vibracions sonoras sus lors alas. Los [[Ctenophora|ctenophoras]] an un receptor de l'equilibri (un estatocita) que fonciona plan difentament dels canals semicirculars mamalians. == Tipe de sens == === La recepcion d'energia electromagnetica === ==== Vista ==== La partida mai importanta de l'uèlh es lo glòbe ocular qu'es lo verai organ de la vista. Lo glòb ocular a la forma d'una esfèra, e es format de tres sisas de teissuts superpausats: * l'esclerotica; * la coroïda amb l'iris e la [[pupilha]], que forman ensemble l'uvèa; * la retina ont se trapan las cellulas nerviosas d'ont part lo nervi optic. ==== Electropercepcion ==== L'electrocepcion (o electrorecepcion), lo mai significatiu dels senses nonumans, es la capacitat de detectar los camps electrics. Fòrça d'espècias de peissons, làmias, claveladas, pòdon sentir de modificacions del camp electric dins lor proximitat. Unes peissons sentisson passivament de cambiaments dins lo camp electric pròche; d'autres produson lo lor, d'intensitat fèbla, e pòdon sentir la reparticion del potencial sus lor superfícias corporala; d'autres encara utilizan aquestas capacitats de generacion e de sensacion per la comunicacion sociala. Los mecanismes permeton la construccion d'una representacion espaciala a partir d'infimas diferéncias de potencial implican la comparason dels temps de laténcia dels pics venent de caduna de las partidas del còrs. Lo sol òrdre de mamifèrs conegut per presentar la facultat d'electrocepcion es l'òrdre dels [[Monotremata|monotrèms]], amb l'[[ornitorinc]] qu'a lo sens mai desvelopat<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/19981206164009/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/bionb420.07/anelson/platypus.html].</ref>. Los umans (e benlèu los autres mamifèrs) pòdon detectar los camps electrics indirèctament, pel biais de l'efièch que provòcan suls pels. Per exemple, un objècte electricament cargat donarà una fòrça d'atraccion sus pels, çò pòt èsser sentit pel tocar, e èsser identificat coma venent d'una carga electrica (e non pas de vent o autre causa). ==== Magnetocepcion ==== La magnetocepcion es la capacitat a detectar de variacions del camp magnetic. Es abitualament observada pels [[Ausèl|ausèls]], e mai es aqueste sens que lor permetriá de s'orientar pendent lors migracions mejans lo [[camp magnetic]] terrèstre. La magnetocepcion es tanben observada pels insèctes coma las [[Abelha|abelhas]] e tanben de [[Cetacea|cetacèus]]. Se deu tanben l'inferir per unes mamifèrs coma los bovids: las vacas tendon a orientar l'axe longitudinal de lor còrs segon l'axe del magnetisme terrèstre. Aquesta constatacion estatistica s'encontra per las vacas brostilhant e par las vacas romiant alongadas. Aquesta constatcion se fa tanben pels cervids. Ni lo mecanisme, ni l'utilitat d'aqueste comportament son ara pas coneguts<ref>Les vaches s’aligneraient-elles sur les champs magnétiques ? par Henri Brugère - SPS {{n°|300}}, avril 2012 [http://www.pseudo-sciences.org/spip.php?article1873].</ref>. === Mecanorecepcion === ==== Tocar ==== Lo [[tocar]] dona d'informctions per contacta de la pèl amb la superfícia dels objèctes. La [[Pèu|pèl]] a doas sisas, son espessor es de un a quatre millimètres segon las partidas del còrs. Es fòrça elastica, çò que li permet una cèrta [[Plasticitat (biologia)|plasticitat]]. Es per la pèl que venon las sensacions del tocar<span></span>: tactila (reconeissença de texturas), o quitament emocionnala (sensualitat...). La primièra sisa superficiala de revestiment se nomena « epidèrme ». La segonda sisa es una partida prigonda ont i a los tèrmes nervioses, se nomena « dèrme ». Lo tocar per l'Òme es lo sens mai fondamental qu'apareis vèrs lo tresen mes de la vida uterina<span></span>: la pèl tactila es lo primièr nascut dels [[Organ (biologia)|organs umans]] e lo mai sensible<ref>{{Revista}}.</ref>. ==== Ausida ==== L'[[ausida]] o l'audicion es la capacitat de percebre de [[Son|sons]]. Resulta de l'espandiment de las ondas longitudinalas dins l'atmosfèra emesas dins une benda de frequéncias anant de 20 a 20 000 [[hertz]] per l'Òme (veire fins a 24 000&nbsp;hertz segon las personas), puèi recebudas e adaptadas per l'organ de l'ausida, l'[[aurelha]]. Lo pavalhon de l'aurelha extèrna focaliza e amplifica l'onde que passa dins lo conducte e fa vibrar lo timpan. Puèi es transmes per la cadena d'ossets fins a l'aurelha intèrna. Lo son es transmes al cervèl per las cellulas nerviosas a l'interior de la coclèa e le nervi auditiu. Es enseguida analizat e interpratat. ==== Ecolocalizacion ==== Plan desvelopada per unas espècias animalas espèces coma los [[Chiroptera|chiroptèrs]] e los cetacèus, l'[[ecolocalizacion]] es la percepcion d'un environament e la localzacion d'obstacles mejans l'ausida, per l'analisi del reson de las ondas sonoras o ultrasonoras emesas pel quita subjècte. Unes umans cècs utilizan l'[[Ecolocacion umana|ecolocacion]] per se desplaçar dins lor environament. Emeton de sons, que siá batent amb lor cana, o batent del pè o produsent de clics amb lor boca<ref name="thaler2011"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Thaler L, Arnott SR, Goodale MA, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Neural correlates of natural human echolocation in early and late blind echolocation experts</cite> »</span>, ''[//fr.wikipedia.org/wiki/PLOS_ONE <span class="lang-en" lang="en">PLoS One</span>]'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;6, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;5,&#x200E; <time>2011</time>, e20162. <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/PubMed PMID]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21633496 21633496]</span>, [//fr.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central PMCID]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3102086 PMC3102086]</span>, [//fr.wikipedia.org/wiki/Digital_Object_Identifier DOI]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[[doi:10.1371/journal.pone.0020162|10.1371/journal.pone.0020162]]</span>, [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0020162 lire en ligne] <abbr class="abbr indicateur-format format-html" title="Fichier au format Hypertext Markup Language (HTML)">&#x5B;html&#x5D;</abbr>)</small>{{Cite pmid|21633496}}.</ref>. ==== Propriocepcion ==== La [[propriocepcion]] es la percepcion del còrs. Es una percepcion que las gens an frequentament recors saes saber qu'exista. Mai aisidament mostrada qu'explicada, la propriocepcion es la percepcion « inconscienta » del luòc ont se tropan las diferentas partidas del còrs, e aquò a cada moment (aquò se mòstra a una persona li demandant de realizar un quin movement que siá, coma aquel de levar la man, alara que sos uèis son clauses; la quita persona aurà, a cada moment de l'instant del movement relizat, la coneissença del luòc ont se trapa la partida del còrs desplaçada, dins l'escasença de sa man; aquesta coneissença es permesa per la propriocepcion, qu'en principi los autres senses pòdon pa èsser ensenhats a respècte d'el). Lo muscle estriat es provesit de dos organs perceptius dedicats a la percepcion del tonús muscular<span></span>: l’organ tendinós de Golgi e lo fusèl neuromuscular que lo ròtle es d’evaluir la tenson del muscle ont son incluses. ==== Equilibriocepcion ==== Lo [[Equilibriocepcion|sens de l'equilibri]] es subretot ligat al sistèma vestibulari da l'aurelha intèrna. Per lo far simple, las cellulas receptrices an de cilhs situats dins un cròs emplit de liquid. Quant bolèga lo liquid jos l'efièch d'un cambiament d'orientacion de la tèsta o jos l'efièièch d'una acceleracion, los cilhs bolegan e las cellulas transmeton un senhal al sistèma nerviós, ensenhant sus las caracteristicas del movement. === Quimiorecepcion === ==== Gost ==== La lenga compta 3000 papilhas gustativas formadas de cellulas especializadas dins las sabors de basa<span></span>: acid o agre, amar, gras^{[https://web.archive.org/web/20180324041053/http://www.maxisciences.com/go%FBt/la-langue-detecterait-un-sixieme-gout-le-gras_art20650.html (8)]}, salat, sucrat e [[umami]]. Autrescòps se pensava que cada sabor dispausava d'una partida de la lenga que li auriá estat reservada, pasmens d'estudis mostrèron lo contrari per aplicacion d'una gota de substéncia salada o sucrada al meteis luòc<span></span>: lo subjècte capitava a reconeisser la sabor quina que siá la localizacion de la gouta, la "cartografia de las sabors" es donc obsolèta<ref>{{En}} L.M. Bartoshuk « The biological basis of food perception and acceptance » ''Food Qual Pref''. 1993;4:21-32. [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0950329393903103 Résumé].</ref>. Las cellulas receptrices captan las estimulacions e transmetpn al cervèl los senhals correspondents. Çò que permet de sentir lo [[gost]]. ==== Olfaccion ==== Lo nes es un organ fòrça sensible qu'es capable de percébre de miliers d'odors. L'[[olfaccion]] es lo segond dels senses après lo gost a utilizar una reaccion moleculària donc « [[Quimia|quimica]] ». Segon la teoria fisiologica ara en vigor, de configuracions especificas combinant de centenats de cellulas olfactivas, son destinadas a reagir a un cetenat de particularitat de la [[molecula]] odoranta. Quand respiram pel nas, l'aire passa en dirècte dins la garganta e una tota pichona partida arriba a las cellulas olfactivas. Aquestas cellulas van transmetre d'impulsions informativas al nervi olfactiu que manda un senhal electric al cervèl, li permetent de reconeisser l'odor pel sistèma olfactiu. Las neurònas receptriças olfactivas son diferentas de las autras neurònas que morisson e se regenèran a intervals regulars. === Termocepcion === La termocepcion es lo sens de percepcion de la [[calor]] e de l'abs"ncia de calor ([[freg]]) per la [[Pèu|pèl]]. Es lo primièr sens non identificat explicitament per Aristòtel. Mai existís de desacòrdis demoran al subjècte del nombre de senses consacrats a aqueste tipe de percepcion, essent donat lo fach que los termoreceptors cutanèus diferisson sensiblament de termoreceptors [[Omeostasia|omeostatics]] que permeton un retrocontraròtle de la temperatura intèrne del còrs. === Recepcion polimodala === L'exemple màger de recepcion polimodala es la [[nocicepcion]]<span></span>: es la percepcion dels estimuls lesionals o potencialament lesionals. Es associada a la [[dolor]]. Se pòt destriar en un a tres senses, aquò dependent del metòde de classificacion. Los tres tipes de nociceptors son<span></span>: * los receptors cutanèus al nivèl de la pèl. * los receptors somatics al nivèl de las articulacions e de òsses. * los receptors viscerals al nivèl dels organs viscerals. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === [[Categoria:Percepcion]] knz1xo8e06uoy57h368lw2oods4jdi8 0 167103 2511200 2503976 2026-10-20T17:19:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511200 wikitext text/x-wiki Una '''pila de combustible''' es una [[Pila electrica|pila]] que la generacion d'una tension electrica se fa mercé a l'[[Reaccion d'oxidacion|oxidacion]] sus un [[electròde]] d'un [[combustible]] reductor (per exemple l'[[Diidrogèn|idrogèn]]) acoblat a la reduccion sus l'autre electròde d'un oxidant, coma l'[[Dioxigèn|oxigèn]] de l'aire. [[Fichièr:Fuel_cell_NASA_p48600ac.jpg|vinheta|Pila de combustible, de la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] al [[metanòl]].]] == Istoric == Las estapas màger de las pilas de combustible son: : '''[[1839]]''': descobèrta de l'efièch pila de combustible per l'alemand [[Christian Schönbein]]. : ''' de 1839 a [[1842]]''': Realizacion del primièr modèl de laboratòri de pila de combustible per [[William Grove|William R. Grove]]. : '''[[1932]]''': Novèls estudís sus la pila de combustible per [[Francis Thomas Bacon|Francis T. Bacon]], que realiza un primièr prototipe de 1&nbsp;[[Watt|kW]] en [[1953]], puèi 5&nbsp;[[Watt|kW]] en [[1959]]. Aqueste prototipe servirà de modèl per las futuras pilas de combustible utilizadas pendent de missions espacialas [[Programa Apollo|Apollo]]. Plan fòrça temps (mai d'un sègle) passèt entre la realizacion del primièr modèl de pila de combustible e las primièras utilizacions s'explica pel plan fòrt desvolopament que coneguèron los autres tipes de generators d'energia electrica e pel fach que lo cost dels materials utilizats dins la pila de combustible demora ara encarat naut. == Generalitats == [[Fichièr:Woking_Park_Fuel_Cell_-_geograph.org.uk_-_22955.jpg|vinheta|Piscina municipala de [[Woking (Surrey)|Woking]]. Primièra experiéncia anglesa de pila de combustible foncionant en cogeneracion (calor + electricitat per l'esclairatge).]] Una pila de combustible es un generator ont la fabricacion de l'[[electricitat]] se fa mercé a l'oxidacion sus un electròde d'un [[combustible]] reductor (per exemple [[diidrogèn]]) acoblat a la reduccion sus l'autre electròde d'un oxidant, coma lo [[dioxigèn]] de l'aire. La [[Reaccion quimica|reaccion]] d'oxidacion de l'idrogèn es accelerada per un [[Catalisi|catalisor]] qu'es mai sovent de [[platin]]. Se d'autres combinasons son possiblas, la pila mai correnta es la pila [[diidrogèn]]-[[dioxigèn]] o diidrogèn-aire (aquò s'explica entre autre a causa de l'abondància de la fonts en idrogèn sus Tèrra e la facilitat de produccion del diidrogèn)<ref>[https://web.archive.org/web/20180118043223/http://eduscol.education.fr/orbito/pedago/pileh2/pile0.htm La pile à combustible et la réaction H2 + O2], sur education.fr, consulté le 25 octobre 2017</ref>. === Evolucions tecnicas === Dempuèi [[1977]], de pilas (utilizadas suls satellits) contenon<ref>ex : {{Lien|Nafion|langue=en}} de Dupont de Nemours, pour le PEMFC (Proton Exchange Membrane fuel Cell, pile à combustible à membrane échangeuse de protons), ces piles utilisées dans l'Espace</ref> de membranas en [[Polimèr|polimèrs]] (electrolit solid acid o alcalin) fachs conductors, prenent la forma d'una membrana prima separant les dos electròdes. Aquestes polimèrs contenon de [[platin]]. Coma es un metal rar, polluent e costós, se cèrca donc d'alternativas; es testat, per exemple en China, un polimèr ([[polisulfòn]] o polsulfòn d'amòni quaternari amb un catòde (costat oxigèn) en argent e un anòde (costat idrogèn) en [[niquèl]] placat de [[cròme]]<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20171113082039/http://www.pnas.org/content/105/52/20611 Alkaline polymer electrolyte fuel cells completely free from noble metal catalysts] - Shanfu Lu, Jing Pan, Aibin Huang, Lin Zhuang, et Juntao Lu, PNAS 2008</ref>. En [[2010]], de cercaires americans e de cercaires alemands prepausèron d'integrar un catalisor suplementari, mens costós e que poiriá devesir per dos la quantitat de platin de las pilas de combustibles ''Nature Chemistry''<ref>[http://www.nature.com/nchem/journal/v2/n4/index.html ''Lattice-strain control of the activity in dealloyed core-shell fuel cell catalysts''] ; Journal Nature</ref>; s'agís de nanosfèras bastidas amb d'atòms de platin e de [[coire]], que las particulas de coire son en seguida en partida extrachas, daissant una mena de nanoclòsc de platin d'unes atòms d'espessor. Lo metòde de produccion d'aquestas nanosfèras es tala que diminuís lor capacitat de fixacion de l'oxigèn, çò que favoriza la formacion d'aiga fasent la pila mai productiva. Segon aquesta equipa aquò poiriá reduire de 80 % lo priètz de las pilas de combustible. Aqueste procès poiriá èsser aplicat a d'autres metals per produire d'autres tipes de catalisors podent per exemple permetre una produccion d'idrogèn e d'oxigèn a partir d'aiga coma estocatge quimic de l'energia electrica producha per d'eolianas o de panèls solars, abans de la tornar jos forma d'electricitat. En [[2012]], la sociatat israeliana CellEra declarèr aver concebur una tecnologia de pila de combustible de membrana qu'utiliza pas de platin, mejan un electrolit polimèr solid que mena d'ions OH- en mitan alcalin<ref name="Platinum-Free Membrane fuel cell technology">{{Ligam web}}</ref>. Aquesta societat pausèt detz brevets al subjècte d'aquesta tecnologia<ref name="CELLERA - Assignee">{{Ligam web}}</ref> == Pila de combustible d'idrogèn == Lo foncionament d'una pila [[diidrogèn]]-[[dioxigèn]] es fòrça plan neta que produch pas que d'[[aiga]] e consoma sonque de [[Gas|gases]]. Mas fins a [[2010]] la fabricacion d'aquestas pilas èra plan costosa, que la quantitat non negligible de [[platin]] necessàri e del cost de las membranas escambiadissas d'[[Ion|ions]]<ref>{{Revista|nom1=Notter|nom2=Kouravelou|nom3=Karachalios|nom4=Daletou}}</ref>. === Quinas fonts e biais d'estocar per l'idrogèn === La sintèsi, l'estocatge e lo provesiment en diidrogèn son una partida de l'escomesa que sus Tèrra, l'idrogèn es abondant, mas sempre combinat (a l'[[Oxigèn|oxgèn]] ({{Formula quimica|H|2|O}}, es a dire l'aiga), de [[sofre]] ([[sulfur d'idrogèn]], {{Formula quimica|H|2|S}}), de [[carbòni]] (combustibles fossils de tipes [[Gas naturau|gas natural]] o [[Petròli|petròlis]])... * Lo diidrogèn pòt èsser produch en descompausant d'aiga, de metan o de fusta/[[gasogèn]]{{,}}<ref>Cf. projet « ''Intégration d’une pile à combustible dans une chaîne de valorisation de déchets (VALORPAC)'' » soutenu par l’ADEME, avec l'Institut des Matériaux de Nantes Jean Rouxel (IMN), les sociétés S3D, Syngas et Fiaxell (de Lausanne)</ref> (pendent 2 ans lo projècte « Epilog » testèt amb astre de pilas de combustible al gas natural a [[Forbach]]<ref>Environnement-Magazine (2016) ''[https://web.archive.org/web/20161027193620/http://www.environnement-magazine.fr/article/48351-pile-a-combustible-au-gaz-naturel-confirme-ses-promesses/ La pile à combustible au gaz naturel confirme ses promesses]'' , publié 25/10/2016</ref>), per via termica o electroquimica (electrolisi de l'aiga). <br>Produire d'idrogèn demanda una font d'energia renovelabla (coma l'idroelectrica, lo solar, l'eolian), d’electricitat nucleara o de [[Combustible fossil|combustibles fossils]]. * Lo diidrogèn pòt èsser estocat e transportat; ** per via gasosa: comprimat dins de botelhas o de sèrvas (pression mai sovent de 350, 550 o 700&nbsp;bar) ; ** per via solida: combinat dins d'[[idrur]] metallics; ** per via liquida: liqueficat (abandonat per la mobilitat) o combinat quimicament jos forma de [[metanòl]] o de [[metan]] que seràn enseguida transformats per liberar lo diidrogèn. ** potencialament dins de nanotubes de carbòni<ref>[https://web.archive.org/web/20180726005641/https://www.industrie-techno.com/des-nanotubes-de-carbone-pour-stocker-l-hydrogene.11705 Des nanotubes de carbone pour stocker l’hydrogène], sur industrie-techno.com du 5 juillet 2011, consulté le 20 octobre 2017</ref>. === Rendiments globals === Un grop electrogèn permet un rendiment de 25 % e una pila d'idrogèn pòt aténher 50 a 60% (veire encara mai amb la recuperacion de calor<ref name="Douard13">Frédéric Douard (2013) [http://www.bioenergie-promotion.fr/28941/une-pile-a-combustible-utilisant-le-bois-comme-moteur/ Une pile à combustible utilisant le bois comme moteur], sur bioenergie-promotion.fr du 13 mai 2013</ref>), mas los rendiments energetics comolats de la sintèsi del diidrogèn e de la compression o liquefaccion son encara plan fèbles. Aquí, lo diidrogèn es pas una font d'energia primària; es un vector d'energia. === Principi de foncionament === Lo principi de la pila de combustible es l'invèrs d'una electrolisi. La reaccion quimica producha per l'oxidacion e l'encontra de gas produch d'electricitat, d'aiga e de la calor. Lo foncionament de la pila de combustible demanda un provesiment en combustible, lo mai utilizat essent l'idrogèn. Una pila de combustible produch una tension electrica d'unes 0,7 a 0,8&nbsp;vòlt<ref>{{En}} [http://auto.howstuffworks.com/fuel-efficiency/alternative-fuels/fuel-cell2.htm Comment fonctionne une pile à combustible]</ref>, segon la carga (densitat de corrent) e produch de calor. Lor temperatura de foncionament varia de 60 a 200% segon los modèls. L'aiga es mai sovent largada jos forma de vapor amb lo demai de dioxigèn. Existís mai d'un tipes de pilas de combustibles que las mai conegudas son: * la pila de membrane escambiadoira de protons, * la pila d'oxid solid. ==== La pila de membrana escambiadoira de protons ==== [[Fichièr:Fuel_cell_FR.svg|vinheta|Pila de combustible]] Una pila de combustible de membrana d'escambidoira de protons conten: * doas placas bipolaras: *# una per distribuir l'idrogèn, *# una autra per distribuir l'oxigèn e sortir l'aiga, * dos electròdes: un anòde e un catòde per far circular lo corrent electric (electrons), * una membrana escambiadoira de protons fasent foncion d'electrolit<span></span>: bloc lo passatge dels electrons e daissa passar los ions H+ * de catalisors (platin): accelèran las reaccions entre los gases. L'idrogèn (venent d'una electrolisi o d'un reformatge d'idrocarburs) dintra per la placa bipolara a esquèrra sus la figura. Arribat a l'anòde, lo diidrogèn (H₂) se dissocia (oxidatcon) en ions H+ e en electrons segon<span></span>: 2H₂ = 4H⁺ + 4e⁻. Los ions passan alara la membrana, mas los electrons, blocats, son constrenchs de prene un circuit exterior, çò que generarà un corrent electric. Al catòde, los ions idrogèn, los electrons, e del dioxigèn (pur o venet de l'aire) s'encontran per formar d'aiga segon la reaccion: 4H⁺ + 4e⁻ + O₂ = 2H₂O. L'aiga e lo dioxigèn passan per la placa bipolara drecha. Aquesta reaccion produirà tanben d calor podent èsser recuperada. ==== La pila a oxid solid ==== Lo principi es lo mèsme. La sola diferéncia es que la membrana escambiadoira de protons es remplaçada per una autra membrana nomenada "membrana d'oxid solid". Las moleculas dins la pila de combustible van pas alara reagir del mèsme biais: * D'en primièr, l'idrogèn dintra per la placa bipolara a esquèrra sus la figura, e arriba sus l'anòde. * Aquí, l'idrogèn se dissocia: 2H₂ = 4H⁺ + 4e⁻ (fins alara, pas cap de cambiaments). * Los electrons (e-) prenon un circuit exterior, mas los [[Ion|ions]] H⁺ (protons), puslèu que de passar la membrana, demoran sus l'electròde. * Après que passèron los dipòls, los electrons rejongan lo catòde cargat en dioxigèn. Ambedoas moleculas van formar un ensems d’[[Anion|anions]] nomenat ions oxid (O²⁻) : O₂ + 4e⁻ → 2 O²⁻. * Los ions O²⁻ passant la membrana e se combinan amb los ions H⁺ per formar d'aiga segon<span></span>: 4H⁺ + 2O²⁻ = 2H₂+ O₂ = 2 H2&nbsp;°CO Mas aqueste tipe de pila es pas pus performant que la pila de membrana escambiadoira de protons, foncciona conque a "fòrça nauta" temperatura (600 a {{Lang|en|Reformed Methanol Fuel Cell}}) e sa fabricacion costa mai car per de pilas de fèbla poténcia. Son donc utilizadas per d'aplicacions especificas demandant una fòrta poténcia. == Pila de combustible al metanòl == Existís dos tipes de pilas de combustible de metanòl: * Las pilas RMFC (''{{Lang|en|Direct Methanol Fuel Cell}}''): dins aquestas pilas, lo metanòl es reformat per produire l'idrogèn que provesís la pila. * Las piles DMFC (''{{Lang|en|Direct Methanol Fuel Cell}}''): dins aquestas pilas, lo metanòl es dirèctament oxidat dins lo còr de la pila e se lo cal pas reformar. Al contrari de las pilas utilizant l'idrogèn, aquestas son pas "netas" que largan de [[Dioxid de carbòni|CO₂]] e tanbe de [[Monoxid de carbòni|CO]]. == Las diferentas tecnicas de pilas de combustible == {| class="wikitable" |+Tablèu recapitulatiu de las diferentas tecnicas de pilas de combustible !Tipes !Electrolit !Ions en question !Gas/liquid de l'anòde !Gas del catòde !Poténcia !Temperatura<br/>de foncionament !Rendiment<br/>electric !Maduritat !Domèni |- |AFC - [[Pila de combustible alcalina|Alcalina]] |Idroxid de potassi |OH⁻ |[[diidrogèn]] |[[dioxigèn]] | 10 a {{unitat|100|kW}} | 60 a {{unitat|90|°C}} |Pila sola: 60-70 % <br />Sistèma: 62 % |Commercializat/ Desvolopament |Portable, transpòrt |- |DBFC - [[Pila de combustible d'idrur de bòr dirècte|Idrur de bòr dirèct]] |Membrane protonique Membrane anionique | H⁺ OH⁻ | NaBH₄ liquid |[[dioxigèn]] | {{unitat|250|mW/cm|2}} |20 a {{unitat|80|°C}} |50 % monocellula |Desvelopament |portable <20W |- |PEMFC – [[Pila de combustible de membrana d'escambi de protons|de membrana d'escambi de protons]] |Membranas polimèra Nafion-PBI |H⁺ |[[diidrogèn]] |[[dioxigèn]] | 0.1 a {{unitat|500|kW}} |60 a {{untitat|220|°C}} |Pila: 50-70 % <br />Sistèma: 30–50 % |Commercializat/ Desvolopament |portable, transpòrt, estacionari |- |DMFC – [[Pila de combustible de metanòl dirècte|de metanòl dirècte]] |Membrana polimèra |H⁺ |[[metanòl]] |[[dioxigèn]] |mW a {{unitat|100|kW}} |90 a {{unitat|120|°C}} |Pila: 20–30 % |Commercializada/ Desvelopament |transpòrt, estacionari |- |DEFC – [[Pila de combustible d'etanòl dirècte|d'etanòl dirècte]] | | | | | |90 a {{unitat|120|°C}} | |Desvolopament | |- |FAFC – [[Pila de combustible d'acid formic|d'acid formic]] | | | | | |90 a{{unitat |120|°C}} | |Desvelopament | |- |PAFC – [[Pila de combustible d'acid fosforic|d'acid fosforic]] |Acid fosforic |H⁺ |[[diidrogèn]] |[[dioxigèn]] |fins a {{unitat|10|MW}} |gaireben {{tmp|200|°C}} |Pila: 55 % <br />Sistèma: 40 % |Desvelopament |transpòrt, estacionari |- |MCFC – [[Pila de combustible de carbonat fondut|de carbonat fondut]] |Carbonat de metals alcalins |CO₃²⁻ |[[diidrogèn]], [[Metan]], [[Gas de sintèsi]] |[[dioxigèn]] |fins a {{unitat|100|MW}} |gaireben {{tmp|650|°C}} |Pila: 55 % <br />Sistèma: 47 % |Desvolopament/ Mesa sul mercat |estacionari |- |PCFC – [[Pila de combustible de ceramica protonanta|de ceramica protonanta]] | | | | | |{{tmp|700|°C}} | |Desvolopament | |- |- |SOFC – [[Pila de combustible d'oxid solid|d'oxid solid]] |Ceramica |O²⁻ |[[diidrogèn]], [[Metan]], [[Gas de sintèsi]] |[[dioxigèn]] |fins a {{unitat|100|MW}} |800 {{unitat|1050|°C}} |Pila: 60–65 % <br />Sistèma: 55–60 % |Desvolopament |estacionari |- |} == Applicacions == Los camps d'aplicacion màger son: ; Los transpòrts : Las pilas de combustible d'idrogèn son utilizadas per provesir de prototipes de veituras electricas<ref>[https://web.archive.org/web/20140221123121/http://www.fch-ju.eu/Projects%20by%20application%20area/Transport%20and%20refuelling%20infrastructure Transport and refuelling infrastructure]</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20160924104004/http://www.afh2.org/uploads/memento/Fiche%209.1%20-%20PAC%20dans%20le%20transport%20automobile%20rev.avril%202009%20Th.Alleau.pdf Fiche PAC dans le transport automobile]</ref> e de buses electrics<ref>[https://web.archive.org/web/20140221154440/http://www.afhypac.org/images/documents/fiche_9.2.1_daimler_les_bus_pac_rev.oct2013_th.pdf Fiche Daimler les bus PAC]</ref>. Es tanben previst que de trains per de linhas ferroviàrias non electrifiicadas dintren en servici per 2018 en Allemanha<ref>{{Ligam web}}.</ref>. ; La produccion d'electricitat : Als EUA, lo departament american de l'energia, DOE, sosten l'espandiement de sistèmas de produccion electrica, que siá per de secors electric, de l'alimentacion de sites o de bastits, o de carris elevators electrics<ref>{{En}}[https://web.archive.org/web/20171021003448/https://energy.gov/eere/fuelcells/fuel-cell-technologies-office Industry trends un the full celle technology], sur energy.gov, consulté le 20 octobre 2017</ref>. ; La cogeneracion * De sistèmas de cogeneracions de pichonas poténcias (minicogeneracion) son desvelopats, per exemple en Euròpa, e son a un estadi de mòstra<ref>[https://web.archive.org/web/20140221123133/http://www.fch-ju.eu/Projects%20by%20application%20area/Stationary%20power%20production%20and%20CHP Non trouvé le 20 octobre 2017], sur fch-ju.eu</ref>. * Cogeneracion domestica o microcogeneracion<span></span>: d'aparelhs de caufatge domestics integrant una pila de combustible de 750&nbsp;W, nomenat ENE-FARM, son comercializats al Japon dempuèi 2009<ref>{{Ja}}[https://web.archive.org/web/20140827083755/http://www.tokyo-gas.co.jp/techno/stp1/00h1_e.html Non trouvé le 20 octobre 2017], sur tokyo-gas.co.jp</ref>. * De fabricants europèus de microcogeneracions amb pila de combustible testan ''in situ'' de prototipes precomercials dins 12 païses europèus<ref>{{Pdf}}{{En}}[https://web.archive.org/web/20160303171916/http://www.cogeneurope.eu/medialibrary/2012/09/28/7905d06f/27092012%20-%20ene.field%20press%20release.pdf European field trials for residential fuel cell micro-CHP kick off], sur cogeneurope.eu du 27 décembre 2012, consulté le 20 octobre 2017</ref>. En mai de2016 lo projècte de la [[Comission Europèa|Commission Europèa]] ''ene.field'' e "Pace" a per tòca de desvolopar de pilas de combustible domesticas pels particulars, amb de marcas associadas a aqueste projècte<ref name="Bechkri2017">Bechkri C.C (2017)[http://www.batiactu.com/edito/maison-pionniere-chauffage-eau-chaude-et-electricite-50899.php?MD5email=8a7cd0dbbc683f0744189295c8e379b8&utm_source=news_actu&utm_medium=edito&utm_content=article ''Maison pionnière : chauffage, eau chaude et électricité avec un seul appareil''] publié le 24/10/2017</ref>. ; Las perspectivas : Les pilas de combustible son envisatjadas per alimentar diferents aparelhs nomads, coma de telefons o d'ordinators portables. La viabilitat industriala buta encora contra un rendiment energetic global pro fèble al respècte del fach que cada estapa (sintèsi de l'idrogèn, sacatge del gas, estocatge, vaporizacion, rendiment de las reaccions electroquimicas de la pila, circulacion dels fluids, regulacion termica, mantenéncia, recuperation del [[platin]], etc.) contribuís a un rendiment global encore decebent. Pasmens, en 2009, de cercaires japoneses atenguèron un rendiment de 56 % pendent de centenas d'oras amb una pila de 3&nbsp;kW<ref>[https://web.archive.org/web/20160303175837/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/59106.htm Brève de l'ambassade de France au Japon / ADIT intitulée « Rendement record pour une nouvelle pile à combustible »] (BE Japon 501 du 2009 05 18), d'après une [https://web.archive.org/web/20111208055628/http://www.tohogas.co.jp/press/730.html#01 source japonaise]</ref> (amb en 2017 gaireben 200 000 unitats installadas en ostals individuals). Dins l'encastre del projècte ''HiPer-FC'' (''{{Lang|en|High Performance Fuel Cell}}'') lancat per la NEDO en 2008, un ''Centre de Recerca suls Nanomaterials per las Pilas de Combustible'' trabalha dempuèi lo 25 d'agost de 2009<ref>Centre initié en 2008 par la NEDO, le METI et le département de [//fr.wikipedia.org/wiki/Yamanashi Yamanashi]. Il est basé sur le campus de Kofu de l'Université de Yamanashi, piloté par le {{Pr}}. Masahiro WATANABE</ref>. Los cercaires (en 2009) son japoneses mas tanben nordamericans, alemands, franceses, coreans e chinés. == Programas de recerca o de desvolopament == === Per zonas geograficas === Los [[Estats Units d'America|EUA]] desvolopan fòrça projèctes sostenguts pel govern, a vegadas presentadas coma una de las solucions majoras contra l'[[Escalfament global|escaufament climatic]]. Au [[Canadà]], l'Institut d'Innovacion en Pilas de Combustible del Conselh Nacional de Recercas del Canadà (IIPC-CNRC), foguèt creat en setembre de 2006 sus 6 500&nbsp;m², en Colombia britanica (UBC), dons la grapa tecnologica de la region de Vancouver, pilòt dins aqueste domèni. L'Euròpa se dotèt en 2008 d'un encastre (reglament europèu) pel desvolopament dels veiculs d'idrogèn (coma combustible), mas sosten tanben de projècte de recerca sus las pilas d'idrogèn En [[França]], l’ADEME, EDF e lo CEA installèron un malhum « Pila a Combustible » (PACo) lo 25 de junh de 1999 pilotat per Catherine Ronge, directrice R&D d’Air liquide et Roger Ballay, director adjonch de la recerca a EDF, coanimat per l’ADEME e lo Comissariat a l’Energia Atomica (CEA). En 2005, lo malhum francés PACo foguèt remplaçat, pel programa PAN-H ''(Plan d'action sur l'hydrogène et les piles à combustible, 2005-2008)'' de l’ANR (Agéncia nacionala de la recerca), seguit del programa HPAC (Idrogèn e pilas de combustible) entre 2009 e 2010. Los diferents axes de recercas dels programas Pan-H e HPAC foguèron posicionats — o de nòu posicionats — en 2010 dins los programas PROGELEC (Production Renouvelable et Gestion de l’Électricité) e TTD ''(Transport Terrestre Durable)'' de l'ANR. ==== L'exemple japonés ==== Es sonque en [[2007]], jos l'egidi del [[Japon]], qu'un començament de reflexion sus de nòrmes, règlas e estandards de fabricacion e de seguretat foguè aviada, de biais a facilitar l'usatge generalizat de las pilas de combustible o pilas d'idrogèn. Unas annadas abans, sus l'initiativa del primièr ministre [[Junichiro Koizumi|Koizumi]]<ref>{{En}}{{Pdf}}[https://web.archive.org/web/20160530094001/http://iphe.net/docs/Meetings/USA_11-03/Japan_Statement_text.pdf Ministerial presentation at IPHE meeting], sur iphe.net du 20 novembre 2003, consulté le 20 octobre 2017</ref>, aviá estat possible en un pauc mai de 24&nbsp;meses de<span></span>: * revisar los 28 còdis contenguts dins las 6 leis que regissián l’utilizacion de l’idrogèn e de las pilas de combustible dins lo domèni grand public; * definir un programa de lançament de caudièras electrogènas de pila de combustible per Tokyo Gas<ref>[https://web.archive.org/web/20181108110851/http://energie.cnrs.fr/spip.php?action=acceder_document&arg=549&cle=e19e328e04547d65a504ff9c6665f53165d2a9a3&file=pdf%2F10-Stephane_Hody_-_GDF_SUEZ_-_La_muCHP_a_pile_a_combustible.pdf Présentation du projet ENE-Farm par GDF Suez et comparatif européen], sur cnrs.fr, consulté le 20 octobre 2017</ref> (subvencionnat per l’Estat); aqueste programa contunha per l'introduccion de la segonda generacion d’equipaments Ene-Farm en 2011<ref>{{En}}[https://web.archive.org/web/20171021003624/http://news.panasonic.com/global/press/data/en110209-2/en110209-2.html Tokyo Gas and Panasonic to Launch New Improved "Ene-Farm" Home Fuel Cell with World-Highest*1 Power Generation Efficiency at More Affordable Price], sur panasonic.com du 9 février 2011, consulté le 20 octobre 2017</ref> ; * garantir als utilizaires novèls detz ans de servici après-venda en escambi d’informacions sul comportament e los rendiments de l’installacion; * equipar los servicis del primièr ministre, lo 3 de decembre de 2002, de dos veiculs idrogèn (FCEV), un fabricat per Toyota, l'autre per Honda<ref>[http://www.japantimes.co.jp/text/nb20021203a6.html Non trouvé le 20 octobre 2017], sur japantimes.co.jp</ref> ; * installar dins la residéncia del primier ministre, lo 8 d'avril de 2005, una pila de combustible en cogeneracion<ref>{{En}}[http://www.terradaily.com/2005/050408115942.ff0tkp9r.html Japan's PM Koizumi gets fuel-cell power generators at his new home], sur terradaily.com du 8 avril 2005, consulté le 20 octobre 2017</ref> Lo Japon espèra atal reduire de 50 % sas emissions de [[Dioxid de carbòni|CO{{ind|2}}]] ligadas a la pichona electronica, propausant mai de batariás que l'autonomia serà multiplicat per tres<ref>{{En}} [http://www.nni.nikkei.co.jp/AC/TNKS/Nni20070928D28JFF03.htm Non trouvé le 25 octobre 2017], sur nikkei.co.jp (29 septembre 2007)</ref>. === Automobila === L’utilizacion de pilas d'idrogèn dins l’automobila s'apièja sus unes esquèmas: * Tot idrogèn o « full power »: es una pila d'idrogèn que se faguèt variar la poténcia de sortida qu'alimenta dirèctament lo o los motors electrics de propulsion (en anglés FCEV). * Ibrid o « mid range »: La pila d'idrogèn en foncionant dins una plaja estrecha dona d’électricitat qu'es utilizada per lo o los motors o per recargar una batariá de capacitat limitada (en anglés FCHEV). * de perlongator d’autonomia o « range extender »: Una pila pichona d'idrogèn ven recargar la batariá d’un veicul electric assegurant eventualament lo caufatge de l’abitacle. (en anglés EREV) ==== Constructors ==== [[Fichièr:Toyota_FCV_reveal_25_June_2014_-_by_Bertel_Schmitt_02.jpg|vinheta|Toyota Mirai, producha en seriá a partir de 2015]] * BMW: ** i8 * [[Mercedes-Benz|Daimler]]: ** ''veire Mercedes-Benz'' * [[Ford]]: ** ''Focus FCV'' * [[General Motors]] : ** ''Sequel voiture''. La pila d'idrogèn de 73&nbsp;kW es alimentada per tres sèrvas de [[diidrogèn]] en composit bobinat, de 700&nbsp;bars (2005). ** ''Chevy Volt'': concèpte presentat en genièr de 2007 al salon automobil de Detroit (EUA). ** ''Hydrogen 4'' presentat lo 6 de març de 2008 al 78n Salon Internacional de l’Automobila de Genèva (Soïssa). La pila de combustible del GM HydroGen4 se compausa de 440 cellulas connectada en seriá. L’ensemble del sistèma ofrís una poténcia electrica atenhent 93&nbsp;kW alimentant un motor electric sincròn de 73&nbsp;kW o 100&nbsp;ch. Permet a l’HydroGen4 de passar lo zèro a 100&nbsp;km/h en unas 12 segondas. Lo HydroGen4 dispausa d’un sistèma d'estocatge comprenent treis sèrvas de nauta pression de 700&nbsp;bars realisats en fibra de carbòni, podent conténer 4,2&nbsp;kg d'idrogèn. Çò que permet una autonomia de 320 quilomètres<ref>[https://web.archive.org/web/20180725184010/http://planer-motorshow.gmeuropearchive.info/shows/geneva08/downloads/gm/fr/pdf/FR_GM_at_78th_Motor_Show_in_Geneva.pdf GM au {{78e}} Salon International de l’Automobile de Genève] - [//fr.wikipedia.org/wiki/General_Motors GM Europe], 12 février 2008 {{Pdf}}</ref>. * GreenGT: ** [[Fichièr:Green_GT_H2_avant.jpg|vinheta|404x404px|Los 26 e 28 de junh 2016, la Green GT H2 est la première veitura d'idrogèn a aver fach las 24 Òra delres du Mans.]]''GreenGT H2'' : Primièr [[Escandau (modèl)|prototipe]] de competicion electriquidrogèn, la genèsi de la GreenGT H2 comença en 2009. Es oficialament presentada lo 2 de junh de 2012 per la jornada d'ensags de las 24 Òras del Mans. Lo 27 de junh de 2015, es presentada de biais dinamic pel Campionat del mond FIA de WTCC. A l’invitacion de Michelin, fa una segonda demonstracion, en obertura del primièr ''Paris ePrix'' de Formula E, lo 23 d'abril de 2016 es la primièra veitura moguda per un grop motopropulsor electriquidrogèn de realizar un torn du circuit automobil sartés. La poténcia de la GreenGT H2, equipada de dos motors electrics, es de 2 x 200 kW a 1 350 tr/min, o 544 ch. ** ''La H2 Speed'' : Nascuda a la demanda del carrossièr italian [[Pininfarina]], la H2 Speed es presentada al 86n Salon internacional de l'automobila de Genèva lo 1èr de març de 2016. * [[Honda]]: ** ''Honda FCX Clarity: primièra veitura de seriá'', commercializada (en locacion) al Japon e als EUA (Estat de Califòrnia).<br> ** ''Honda CR-X'' * Hummer: ** ''Hummer O2'': Concept-car toterren. * Hyundai: ** ''Tucson FCEV'': veitura ibrida. La pila d'idrogèn de 80&nbsp;kW es alimentada per una botelha de gas bobinada composita. ** ''iX35 FCEV'': novèla generacion del Tucson FCEV<ref>[http://www.cnetfrance.fr/cartech/traversee-europe-hyundai-ix-35-fcev-hydrogene-39771659.htm Ix35 traverse l'Europe], sur cnetfrance.fr</ref> que poiriá comença a èsser commercializada sus unes territòris especifics dotats d'una infrastructura de remplissatge idrogèn que cal. Hyundai anóncia una autonomia de 564&nbsp;km<ref>[http://www.turbo.fr/hyundai/hyundai-ix35/essai-auto/711539-essai-hyundai-ix35/ Essai et caractéristiques Hyundai ix35], Turbo, Juin 2014</ref>. * [[Mercedes-Benz|Mercedes]]: ** Concept car ''Ener-G-Force'' foncionant mercé a una pila de combustible alimentat amb de sèrvas d'aiga montadas sul teulat (presentat al Salon de Los Angeles en 2012). ** ''NECAR'' et ''F-Cell' '' ** Tota una familha de veiculs amb diferents tipes de combustible (idrogèn gasós, metanòl…)<ref>[http://www.lepoint.fr/auto-addict/actualites/l-hydrogene-veut-convaincre-l-europe-qu-il-fera-rouler-la-voiture-de-demain-12-10-2012-1516301_683.php L'hydrogène veut convaincre l'Europe qu'il fera rouler la voiture de demain], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Le_Point Le Point]'', 12 octobre 2012</ref>. Mercedes anóncia la produccion en seriá pel grand public de la classa B F-Cell Idrogèn en 2017<ref>[http://automobile.challenges.fr/essais/20110204.LQA3583/mercedes-benz-classe-b-f-cell-2011-un-p-tit-tour-et-puis-s-en-vont.html essai de Mercedes-Benz Classe B F-Cell (2011)] Challenges - 16 février 2011</ref>. * Michelin: ** Prototip de veiture ''Hy-light'' foncionant amb una pila d'idrogèn (presentacion en març de 2005). ** Prototipe de veitura ''Hy-light 2'' foncionant amb una pila de combustible fabricat per Michelin. foguèt presentada en setembre de 2007. ** ''F-City H2'', primièra veitura francesa de recebre una omologacion per la rota. Es una collaboracion entre Michelin e FAM Automobilas (devenu depuis France Craft Automobiles).<ref>[http://www.michelinchallengebibendum.com/fr/Actualites-et-publications/Actualites/La-F-City-H2-premier-vehicule-a-hydrogene-homologue-en-France FAM F-City H2], sur michelinchallengebibendum.com</ref> * PSA : ** ''Demonstrateur TAXI PAC'' pila de combustible alimentada per un ''rack'' (intercambiable) de botelhas d'idrogèn jos pression ** Démonstrateur ''H2O'' Veicul de pompièr amb ''range-extender'' de pila de combustible amb generacion in situ de l'idrogèna  partir de boro-idrur de sòdi ** Démonstrateur ''QUARK'' quad de pila de combustible comportant un motor electric dins caduna de las quatre ròdas ** Projet GENEPAC (2002-2006) menat en collaboracion amb lo CEA. Pila idrogèn de tipe PEMFC de 80&nbsp;kW. ** Démonstrateur ''207 CC Epure'' comportant la pila de combustible eissida del programa GENEPAC * [[Renault|Renault-Nissan]]: ** En 2008 presentacion del prototipe Renault scénic ''ZEV H2'' de pila de combustible<ref>[https://web.archive.org/web/20081104073923/http://www.renault.com/renault_com/fr/main/50_INOVATION_ET_TECHNOLOGIE/40_Environnement/_Scenic_ZEV_H2/index.aspx Prototype Scenic ZEV H2] - [//fr.wikipedia.org/wiki/Renault Renault] (voir archive)</ref>. * Suzuki (en collaboracion amb General Motors): ** Prototipe de veitura ''Mr Wagon FCW''. La pila d'idrogèn es alimentada per de diidrogèn contengut dins de sèrvas de {{unitat|700|bars}}. * SymbioFCell: ** ''HyKangoo'': sus la basa d’un Kangoo ZE, evolucion en veicul electric amb prolongator d’autonomia, amb una pila de 5&nbsp;kW e un pichon estocatge d'idrogèn, presentat al Mondial de l’Automobila 2012<ref>[http://voituredufutur.blogspot.fr/2012/11/hy-kangoo-lhydrogene-au-secours-de-la.html#!/2012/11/hy-kangoo-lhydrogene-au-secours-de-la.html HyKangoo au Mondial de l’Automobile], sur voituredufutur.blogspot.fr de novembre 2012</ref>.<br> * Toyota: ** Veitura cinc plaças ''FCHV-4'' e bus ''FCHV-US1''. Aquestes programas foguèron presentats pel primièr còp en 2001. An una pila d'idrogèn de 90&nbsp;kW. ** Toyota anóncia en junh de 2009 per 2015 lo desvolopament de veituras electricas entièrament fondadas sus las pilas de combustion en vente<ref>[https://web.archive.org/web/20140424130736/http://www.20minutes.fr/article/549107/Economie-Toyota-nouveau-projet-nouveau-patron.php Toyota: nouveau projet, nouveau patron] - ''[//fr.wikipedia.org/wiki/20_minutes 20 minutes]'', 23 juin 2009</ref>. En junh de 2014, Toyota confirma la commercializacion al Japon en abril de 2015 de sa primièra berlina de pila de combustible, la Mirai, a un prètz plan mai bas qu'aqueste previst pel observaires; serà tanben prepauzada en 2015 als EUA e unes païses europèus equipats d'estacions de recarga coma la Suècia<ref>[http://www.latribune.fr/entreprises-finance/industrie/automobile/20140625trib000836899/toyota-va-commercialiser-une-voiture-a-hydrogene-pour-50.000-euros.html Toyota va commercialiser une voiture à hydrogène pour 50.000 euros], site de [//fr.wikipedia.org/wiki/La_Tribune_(France) La Tribune], 25 juin 2014.</ref>. * Venturi Automobiles: ** La Venturi Buckeye Bullet 2 pasa lo recòrd de velocitat FIA per un veicul electric alimentat per una pila de combustible: 487&nbsp;km/h<ref>{{Pdf}}[https://web.archive.org/web/20110626170507/http://argent.fia.com/web/fia-public.nsf/D167033B0D09A227C125780E004ADA63/$FILE/Liste%20Records%20Cat%20A-040111.pdf Liste officielle des records de vitesse homologués par la FIA en catégorie A], sur fia.com</ref>. Es lo primièr veicul electric a passar la barra simbolica dels 300&nbsp;mph (mai de 480&nbsp;km/h). === Autres domènis === * Tractor: [https://web.archive.org/web/20090702035628/http://www.terre-net.fr/materiel-agricole/tracteur-quad/article-new-holland-hydrogene-pile-a-combustible-nh2-harris-ihrig-tracteur-hydrogene-prototype-hydrogen-fuel-cell-powered-tractor-207-53740.html prototipe de tractor foncionant a l'idrogèn] (New Holland). * Cachaira: AZTEC. * Naus: Se projècte de las utilizar per de veiculs marins, coma de naus de pèsca * Sistèmas Nomads: [https://web.archive.org/web/20130717041715/http://paxitech.fr/catalogue/systemes.1.htm Paxitech] concep de pilas de fèble poténcia per d'aplicacions nomadas, coma los cargaires USB, las lampas (cascos d'espeleologia). * Produccion electrica estacionària: ** Produchs de la societat americana ''Fuel Cell Energy'' ** Axane (Air liquide): Evopac, sistèma d'alimentacion autonòma alimentat per de diidrogèn. * Sistèma de refregiment per evaporacion inspirat de las plantas verdas per las pilas de combustible dels ordinators portables de deman<span></span>: ** [https://web.archive.org/web/20050307034222/http://www.cambridgeconsultants.com/news_pr133.shtml Cambridge Consultants]. * Aeronautica: ** [https://web.archive.org/web/20090928092905/http://www.dlr.de/en/desktopdefault.aspx/tabid-344/1345_read-18278 Antares DLR-H2] , ** [https://web.archive.org/web/20100619124743/http://www.hydrogen-flyingtour.org/ Hydrogen Flying Tour]<span></span>: lo 6 d'agost de 2009, 100 ans après l'expleit de Blériot, un ultra leugièr motorizat d'idrogèn travèrsa la Marga; concebur per Gérard Thévenot<ref>[https://web.archive.org/web/20130404103905/http://www.eaa.org/lightplaneworld/articles/1005_eflight_award.asp e-flight awarded], sur eaa.org</ref>. * Astronautica, subretot pendent lo [[programa Apollo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170912011557/https://airandspace.si.edu/collection-objects/fuel-cell-apollo-4 Fuel Cell, Apollo], sur airandspace.si.edu, consulté le 20 octobre 2017</ref>. * Pòl de competitivitat Tenerrdis amb son ecosistèma idrogèn. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === === Referéncias === {{Reflist}} == Bibliografia == * Benjamin Blunier et Abdellatif Miraoui, ''20 Questions sur la pile à combustible'', Éditions TECHNIP, 2009 {{ISBN|978-2710809241}}, 130 pages * Benjamin Blunier et Abdellatif Miraoui, ''Piles à combustible, Principes, modélisation, applications avec exercices et problèmes corrigés'', Ellipses, Technosup, 2007 {{ISBN|978-2-7298-3107-3}}, 192 pages * Méziane Boudellal, ''La pile à combustible'', Dunod, Technique et ingénierie, 2007 {{ISBN|978-2-1005-0112-0}}, 304 pages == Annèxes == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20180126210832/http://www.afhypac.org/ Association Française pour l'Hydrogène et les Piles à Combustible (AFHYPAC)] * [http://www.fclab.fr Fédération de Recherche FC Lab] * [https://web.archive.org/web/20180726024504/http://fcellsys.utbm.fr/ FCellSys, Plateforme technologique d'essais et d'études sur les systèmes à piles à combustible] 6hnf2k69395edpgfsts7z5b07qg3kok 0 167832 2511205 2368118 2026-10-20T19:07:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511205 wikitext text/x-wiki {{omon|ruda}} {{sostítol/Taxon|ns1=Ruta}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Ruta'' | Cloisters Rue 2.JPG| Cloisters Rue }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Rosidae }} {{Taxobox | òrdre | Sapindales }} {{Taxobox | familha | Rutaceae }} {{Taxobox taxon | vegetal | genre | Ruta | [[Carl von Linné|L.]] }} {{Taxobox fin}} [[File:Ruta angustifolia MHNT.BOT.2008.1.4.jpg|thumb|''Ruta angustifolia'' - [[Musèu de Tolosa]]]] Las '''rudas''' (latin: ''Ruta'') son lo genre de plantas que donan nom a la familha de las Rutacèas. Consideradas coma de plantas medicinalas, segon las dòsis, son basicament de plantas d'una granda toxicitat. Foguèron usadas tanben tradicionalament coma abortiu. == Caracteristicas == Son d'espècias d'una odor fòrta, de 20 a 60 cm de nautor, nativas de la [[Bacin Mediterranèu|region mediterranèa]], e del [[Asia del Sud-Èst|sud-èst asiatic.]] A [[Occitània|çò nòstre]] creisson las espècias de ruda: ''[[Ruta montana|Rota montana]]'' e ''[[Ruta chalepensis|Rota chalepensis]]''. Ambedoas son puslèu lenhosas, d'un mièg mètre de nautor, las flors son jaunas e lo fruchs de capsula. Passant pas 1,2 mètres de naut. La ''[[Ruta graveolens]]'' es cultivada per sas caracteristicas medicinalas e aromaticas. Aquesta planta, qu'es emplegada en infusions e medecina populara, pòt produire de reaccions allergicas per d'unes, entre autres efièches. [[Fichièr:Ruda, planta aromática.jpg|vinheta|Ruda, planta aromática (Mas de Flors).]] == Espècias == I a entre 8 e 40 espècias.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303193250/http://www.ppp-index.de/L1BQUF9TVEFSVFFVRVJZP1NFQVJDSFRZUD1QTEFOVCZOQlRfUEdBVD1SdXRhJk5CVF9QQVJUPSomTkJUX1BTT1I9KiZNSUQ9Mjc1Ng.html?UID=615FE9CEF29ADDEA9A864C855602821D07F2E8CBFC652035 Lista completa]</ref> Cal destacar: * ''[[Ruta angustifolia]]'' - Ruda de fuèlha estrecha * ''[[Ruta chalepensis]]'' * ''[[Ruta corsica]]'' * ''[[Ruta graveolens]]'' * ''[[Ruta microcarpa]]'' * ''[[Ruta montana]]'' == Referéncias == <references /> == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} dub18furrui5szgr41jsdq2pt3r40uu 0 168464 2511201 2445295 2026-10-20T17:23:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511201 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Pinus pinaster'' | Landes pins mimizan.JPG | <!-- insérer une légende descriptive de l'image --> }} {{Taxobox | division | Pinophyta }} {{Taxobox | classa | Pinopsida }} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha | Pinaceae }} {{Taxobox | sosfamilha | Pinoideae }} {{Taxobox | genre | Pinus }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Pinus pinaster | [[William Aiton|Aiton]], [[1789]] }} {{Taxobox sinonims | * ''Pinus maritima'' * ''Pinus mesogeensis''}} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha | Pinaceae }} {{Taxobox UICN | LC }} {{Taxobox reparticion | Pinus pinaster range.svg | Airal d'origina en vert. L'espècia foguèt introducha en Gasconha e en Euròpa cap al Nòrd e dans d'autras regions del Mond. }} {{Taxobox fin}} Lo '''pin maritim''', '''pin marin'''<ref>Frédéric Mistral, Lou Tresor dou Felibrige, 1878, Pin, https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?p=20577</ref> o '''pinastre ''' (''Pinus pinaster''), es una espècia de [[Pinophyta|conifèrs]] de la familha de las [[pinacèas]]. Es a vegada confondut amb lo [[Pinus halepensis|pin blanc]] o lo [[Pinus brutia|Pin brutia]]. == Descripcion == [[Fichièr:Pinus_pinaster_JPG2.jpg|esquèrra|vinheta|Ritidomas del pin maritim.]] [[Fichièr:Fleur_Pins.JPG|esquèrra|vinheta|Pinha mascla de pin maritim]] [[Fichièr:Pinus_pinaster_female.jpg|esquèrra|vinheta| Pinha femna de pin maritim]] === Aparelh vegetatiu === Es un arbre que pòt aténher 30&nbsp;m de naut (mai sovent entre 20 a 30&nbsp;m), que ven madur vèrs 40 o 50 ans e que pòt viure fins a 500 ans<ref name="Rameau">[https://books.google.fr/books?id=P282nNjQq50C&lpg=PA2313&dq=pinus%20pinaster&pg=PA343#v=onepage&q=pinus%20pinaster&f=false Flore forestière française: Région méditerranéenne Par Jean-Claude Rameau, Dominique Mansion, Gérard Dumé, Institut pour le développement forestier (France), France. Direction de l'espace rural et de la forêt]</ref>. La [[rusca]], gris pale pels subjèctes joves, ven rogenca puèu rogenca-negra amb l'edat. Espessa, se marca amb los ans e los ritidomas forman de grandas escatas. La camba del pin maritim es « flexuosa »: presenta de corbaduras en diferents sens. Las [[Pinophyta|agulhas]], espessas e regdas, son gropadas per dos (''geminadas''). Lor seccion transversala es en forma semicirculària. Mesuran de 10 a 20 cm de long, son persistantas, de color verd sorn e lusentas. La basa de las doas agulhas bessonas es enrodada per une gana. Venon marron al morrir, puèi cason. Se descompausan pro lentament e forman una mana lièch al pè de l'arbre. Los arbres joves an une forma pro regulara, conica. Los mai vièlhs, esbrancats a la basa, an un tufet mai dispersat, una cima irregulara, puslèu plana e espandit. L'enrasigament es d'en primièr cabussant, puèi orizontal. === Aparelh reproductor === Aquesta espècia es monoïca; los organs reproductors apareisson vèrs 6 a 8 ans après la semenada. Son de [[Pinha|pinhas]] masclas o femnas, mas presents ambedoas sul mèsme individú. La florason a çò nòstre se debana en abil o mai. Las pinhas masclas de 20 a 22 mm de long son ovoïdas, escatadas, de color brun-iranjat al madur. Se forman a la base dels brots longs de l'anada e produson una granda quantitat de [[pollèn]] jaune, escampilhat pel vent (planta anemogama). Unas annadas, i a tan de pollèn que cai dels arbres, que semblan plòure las granas jaunas. Aqueste fenomèn es se pòt nomenar « pluèja de sofre »<ref name="lpc">{{Cite book}}</ref>. Las pinhas femnas se forman dins la zona de la corona superiora dels rams. Pichona e discrètas al començament, se transforman un còp fecondadas (mai sovent al començament de lor segonda annada) en còns gaireben sessils de 10 a 18 centimètre de long. Tant que demoran sus l'arbre, aquesta pinha es oblonga, lusissenta e de color rogenca puèi brun-rós. Las escatas pòrta su lor costat extèrne una mena d'escut un pauc sortissent, carenat e espés. La dobertura de las escatas libèra de granas negras de forma ovala e leugièrament aplanidas de 8 millimètres de long e de 3 a 5 millimètres de largor. Son dotadas d'una aleta tres còp mai longa que la grana que permet la disseminacion per anemocoria. Lo pes de mila granas es de 30 a 70 gramas. La germinacion de las granas s'amaga après dos a tres ans. === Melhoracion genetica === Dempuèi 1960, l'INRA trabalha a la melhoracion genetica del pin maritim per obténer d'arbres avent una melhora rectitud de camba e creissença<ref>[http://www.planfor.fr/sylviculture,amelioration-genetique-du-pin-maritime.html L'Amélioration Génétique du Pin Maritime - Planfor]</ref>. Dempuèo 2012, de vergièrs de granas de tresena generacion (VF3) son productius. Aquesta melhoracion genetica contribuiguèt a aumentar la productivitat mejana del pinhadar de las Lanas dempuèi las annada 1960. Lo rendiment triplèt en 50 ans passant de 4,8 m3/ha/an en 1960 a 15 m3/ha/an en 2015 amb una rectitud melhorada de 40 %<ref>[http://www.sudouest.fr/2016/03/21/la-foret-de-pin-maritime-de-plus-en-plus-productive-2307473-2869.php "La forêt de pin maritime de plus en plus productive." - Sud Ouest le 21/03/2016] </ref>. Rendiment tanben melhorat per la fertilizacion fosfatada a la plantacion e en remandada a 3-4 ans, lo contraròtle de la vegetacion adventici e dels aclariment precòces e mai raprocadas. == Espandiment e abitat == Lo pin maritim es originari del [[Bacin mediterranèu]]. Considerat coma [[espècia invasiva]] dins unees païses ([[Sud-Africa|Africa del Sud]], [[Austràlia]], [[Chile]]<ref>{{En}} {{Ligam web}}</ref>...). == Istoric == En Occitània, jol vam de l'agronòma de França François Jules Hilaire Chambrelent, fòrça pins maritims foguèron plantats dins las [[Lanas de Gasconha]] al sègle XIX. Los objectius èran multiple<span>s</span>: assanir lo sól paludenc, téner las dunas, e produire un arbre de renda per una populacion avent a l'epòca pauc de fons de revengut. == Cultura == Le pin maritima agrada una exposicion en plen solelh, dons un sòl ordinari mas sempre non calcari (espècia calcifuga; la preséncia de calcari dins lo sòl provòca una cloròsi). Presenta una bona adaptacion als sòls acids (podzòls, sables dunaris) e paures (espècia oligotròfa), veire a l'idromorfia (pels individús aquitans); agrada los sòls prigonds, plan drenats, que la creissença es mai rapida. Lo pin maritim exigís de precipitacions annalas de 800-1000 mm. Tolèra de temperaturas passant 40 ° C pendent un periòde long mas agrada pas los fregs rigoroses e duradisses (Zona USDA 7-10). === Problèmas fitosanitaris === Lo polipòr del pin (''Heterobasidion annosum'') es una mycòta racinària que provòca la mortalitat del pin maritim a totes las edats. Los estenografs, pesolhs e las torçairas de tijas fan tanben damatge del Pin maritim. Aquesta espècias es tanben la cibla de la [[processionària del pin]] e de la ''Matsucoccus feytaudi''<ref>[https://web.archive.org/web/20140519113952/http://draaf.midi-pyrenees.agriculture.gouv.fr/Cochenille-du-pin-maritime Note de la Direction Régionale de l’Alimentation de l’Agriculture et de la Forêt de Midi-Pyrénées]</ref>. Introduch accidentelament al Portugal en 1999, un [[nematoda]] originari d'America del Nòrd (''[[Bursaphelenchus xylophilus]]'') fa tanben fòrça degalhs pels boscs dels païses, plan pauc de pins essent resistants. Son arribada en França, naturalament via l'insècte vector o per escasença via los transpòrts de fusta, es prevista per 2025 (50 % probable)<ref>https://web.archive.org/web/20131004231610/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/Le_nematode_du_pin_et_sa_dissemination__le_point_des_connaissances.pdf</ref>. Los fulhats (coma lo [[Quercus pyrenaica|chêne tausin]]) tenon un ròtle important per la [[biodiversitat]] mas tanben un ròtle fondamental de proteccion del bosc de produccion de pin maritim contra los insècte e las malautiás<ref>[https://web.archive.org/web/20161002074533/http://www.crpfaquitaine.fr/docs/fiches-techniques/tempete/R3_Diversification_des_essences.pdf Diversification des essences dans le massif des Landes de Gascogne. CRPF Aquitaine]</ref>. Cal notar pasmens que lo [[beç]] es sensible au ''[[fomes]]'' e que lo [[tremble]] es vector del rovilh causat per ''[[Melampsora]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20161002074529/http://www.crpfaquitaine.fr/docs/files/Temp%C3%AAte%20Klaus%202009/GT-Itin%C3%A9raires%20sylvicoles%20annexe%20rapport%20final%20v15-01-2010.pdf Expertise sur l'avenir du massif des Landes de Gascogne - Groupe de travail itinéraires sylvicoles]</ref>. === Expleitacion en silvicultura === [[Fichièr:Seekiefer_Dielen.jpg|vinheta|Fusta de pin maritim<ref>{{Cite book}}</ref>.]] Correspond a la produccion de fusta d'òbra amb 3 a 4 aclariments realizats entre 10 e 30 ans daissant un pòblament final d'unas 300 tijas/ha per una edat d'expleitacion compresa entre 35 e 50 ans. Las diferentas estapas son las seguentas: * Annada 0<span></span>: Netejatge de la parcela e plantacion amb apond d'engrais superfosfat<ref>[https://web.archive.org/web/20170817111934/http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/20327/RFF_1969_S_429.pdf?sequence=1 La fertilisation en sylviculture. M. Bonneau]</ref> * 2 ans<span></span>: Desgatjament manual * 5 ans<span></span>: Discatge/reconflatge engrais * 12 ans<span></span>: Desbosigament n° 1 * 12-15 ans: Primièr aclariment - Talh de 50 estèris/ectara. Après intervencion en talh<span></span>: Desbosigament n° 2 * 18-22 ans: talh de 70 st/ha. Après intervencion en aclariment: Desbosogament n° 3 * 25-28 ans: talh de 90 st/ha. Après intervencion en aclariment: Desbosigament n° 4 * 33-35 ans: talh de 140 st/ha. * 40 ans: talh ras - Talh de 350 st/ha ==== La reboscada ==== * La plantacion representa 80 % de las reboscadas. S'utiliza mai sovent per aquò de plants de 6 meses, plantats a de densitats inicialas de 1100 (4,5 m × 2 m) a 1400 plants/ha (4 m × 1,8). Fa mai aisit e redusís los entretens (avida rapida; mens d'aclariment) e lo poblament obtengut es omogenèu. * La semenada representa 20 % de las reboscadas, puslèu sus lanas secas e mesofilas. Cal saber que 2 a 3 kg de granas per ectara faràn al mens 10 000 plants/ha. Es donc necessari de preveire un o dos aclariments abant la setena annada (a 3 ans d'edat puèi a 6 ans) per manténer la densitat a unas 1200 tijas/ha. La plantacion es ara largament preferida a la semenda que 1 ectara de semenada pren 3 kg de granas es a dire 45 000 granas. E 45 000 granas semenadas donan 40 000 plants, es 30 ectaras de bosc que seràn reboscat per plantacion puslèu d'un ectara par semenada dirècta. ==== Fertilizacion e entreten ==== Los resultats de l’ensag de Berganton<ref>[https://web.archive.org/web/20180215204155/http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/5356/207_222.pdf?sequence=1&isAllowed=y FERTILISATION INITIALE ET RÉITÉRÉE DU PIN MARITIME (Pinus pinaster Aït.) : PRINCIPAUX RÉSULTATS DE L’ESSAI DE BERGANTON - P. TRICHET - F. VAUCHEL D. BERT - M. BONNEAU]</ref> confirman l’efièch benefic d’una fertilizacion [[Fosfat|fosfatada]] (65 kg/ha de superfosfat) portada a l’installacion d’un poblament de pin maritim seguit  d'una autra 11 ans (110 kg/ha de P2O5). A l’edat de 34 ans, se constata de ganhs de 25 % sul volum total de fusta obtenguda. La fertilizacion fosfatada enforça la rigiditat de l’arbre mas cal evitar l’apond d’[[azòt]] qei favorizarà subretot lo desvolopament de la massa foliària e aumentarà la presa al vent d’ont las corbaduras, casudas, trencadas<ref>[http://www7.inra.fr/dpenv/pdf/MartinD20.pdf Observations d’un sylviculteur sur le pin maritime par Roland Martin]</ref>. La vegetacion del pin maritim es pro rapida; buta de 30 à 40 cm de long cada annada. Cal preveire l'entreten de las interlinhas entre la segonda e la quatriena annada puèi cada 5 ans, per exemple abans una intervencion silvicòla. ==== Aclariments ==== Lo primièr aclariment se debana entre 10 e 15 ans segon la densitat del poblament e la qualitat del luòc, quand la circonferéncia mejana es compresa entre 40 e 60 cm. Se lèva alara de 25 a 50 % del nombre de tijas. Cal preveire d'enclauses d'expleitacion per de poblaments installats amb d'interlinhas de mens de 4 m (talh sistematica d'1 linha sus 5) o per de poblaments eissits de regeneracions naturalas. Los aclariments seguents se realizan quand lo cobèrt se tampa, çò que correspond a una creissença en circonferéncia de 15 a 20 cm entre 2 talhs, es a dire un interval de temps de 5 a 10 ans segon la densitat del poblament de la qualitat de l'estacion. A cada passatge, se lèva mens de 40 % del nombre de tijas. Mai sovent, 3 a 4 aclariments son necessaris. ==== Esbrancatge ==== Aquesta intervencion es recomandada per la produccion de fusta de qualitat dins los poblaments mai vigoroses presentant un nombre sufisent d'arbres de tria (mai de 400 t/ha). Se realiza: * Sus al mens 3 m de naut e al mens 600 arbres/ha quand la circonferéncia mejana es de 40 cm (abans lo primièr aclariment). * Puèi es possible a 5,5 m minim sus al mens 400 arbres/ha quand la circonferéncia mejana atenh 55 cm per un objectiu de produccion de fusta d'òbra de nauta qualitat. ==== Talh ras ==== L'edat e la dimension d'expleitacion son foncion de las qualitats dels luòcs e dels objectius economics del silvicultor. Aqueste modèl de silvicultura deu permetre la culhida d'arbres d'environ 1,2&nbsp;m³ entre 35 e 50 ans, amb una densitat finala d'unes 300 tijas/ha en Lanas de bona fertilitat o 250 tijas/ha en lanas secas. == Utilizacions == === Proprietats farmacologicas === [[Fichièr:Seveportugal.jpg|vinheta|Culhida de saba de pin maritim près de [[Nazaré (Portugal)|Nazaré]] al [[Portugal]]]] Los borrons d'aqueste pin e l'esséncia venet de sas agulhas son a vegada utilizats per la preparacion de siròps, de tisanas e de pastilhas contra la tós.Un estudi eslovac paregut en mai 2006 mostrèt que prene cada jorn 1 mg/kg de picnogenòl, una molecula extracha de la rusca de pin maritie, reduisiriá significativament los simptòmas du treble del deficit de l'atencion amb iperactivitat === Expleitacion industriala === En [[Aquitània (region)|Aquitània]], lo pin a un pes economic indiscutable, amb 30 000 emplecs dirèctes, rendent un ganh equivalent a aqueste dels [[Vin|vins]] de [[Vins de Bordèu|Bordèu]]. Mas declina de contunh d'en primièr a causa de la concurréncia dels produchs petrolièrs e tanben de la concurréncia de la fusta d'importacion (Nòrd de l'Euròpa, [[Siberia]]…). ==== Resina ==== Lo pin maritim èra expletat pels resinhèrs dempèi 2000 ans mas subretot dempuèi 1860 per culhir la [[Resina (vegetala)|resina]] dins las [[Lanas de Gasconha]]. Los principals produchs realizats a partir de la resina del pin maritim son la [[terebentina]] e la [[colofònia]]. La culhida de la resina a gaireben desapregut d'Occitània ara ont lo pin maritim es utilizat subreto per sa fusta. ==== Fusta de renda ==== Pendent l'expleitation forestièra, la fusta presa per talh de Pins maritims es destriada en foncion de la dimensions e de critèris qualitatius, e categorizat<span></span>: * La fusta d'òbra ven de la pertida inferiora de la camba de l'arbre copat en bilhas. Es gardat pels usatges nòbles per far de postam, bigas e contraplacats * La fusta d'industria ven de las partidas inutilisablas coma fusta d'òbra a causa del pichon diamètre, de mancas (tòrts, noses, fendilhas o crètas). S'utiliza en industrias de trissatge que dona la matèria essenciala per realizar de panèls de particuls o de [[pasta de papièr]]. Quand s'utiliza coma fusta de caufatge, se lèva sovent la [[rusca]] per demenir son odor de [[Resina (vegetala)|resina]]. == Classificacion e sistematica == === Descripcion de l'espècia e sinonimes === Aquesta espècia èra nomenada ''Pinus maritima'' Mill. e l'es encara dins unas publications, pasmens s'aquesta denominacion es obsolèta. === Sosespècias === * ''Pinus pinaster''<ref>EUFORGEN Technical Guidelines for genetic conservation and use for Maritime pine (''Pinus pinaster'')</ref> ** ''Pinus pinaster'' subsp. ''hamiltonii'' (Ten.) Villar; Pin maritim, Pinastre; ** ''Pinus pinaster'' subsp. ''pinaster'' ?. ** ''Pinus pinaster'' subsp. ''renoui'' (Villar) Maire, endemic d'Africa del Nòrd, classificada per l'UICN coma espècia en dangièr<ref>[http://www.iucnredlist.org/details/63554/0Farjon, A. (RBG Kew) 2007. ''Pinus pinaster ssp. renoui''. In: IUCN 2012. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2.]</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Ligams extèrnes == * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=506603 ''Pinus pinaster'' Soland., non Ait.] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : français">(fr)</abbr> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=506603 version anglaise]</small></span> <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>) * Referéncia GISD : [http://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=43 <small>espèce</small> ''Pinus pinaster'' Ait.] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{GISD|43|''Pinus pinaster'' Ait.}} * Referéncia [https://web.archive.org/web/20120501095724/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=2 Flora of China] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200005350 ''Pinus pinaster'' ] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{eFloras|2|200005350|Pinus pinaster}} * Referéncia [http://florabase.calm.wa.gov.au FloraBase (Australie-Occidentale)] : [http://florabase.calm.wa.gov.au/search/quick?q=Pinus+pinaster <small>classification</small> ''Pinus pinaster''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{Florabase|Pinus pinaster|017a|s|87}} * Referéncia [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html <span class="lang-en" lang="en">Tree of Life</span> Web Project] : [https://web.archive.org/web/20200814060859/http://tolweb.org/Pinus+pinaster ''Pinus pinaster''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{Tolweb|Pinus pinaster}} * Referéncia Catalogue of Life : [http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Pinus/species/pinaster/match/1 ''Pinus pinaster'' Aiton] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{CatalogueofLife espèce|Pinus|pinaster|Aiton}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-49677 ''Pinus pinaster'' Aiton, 1789] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : français">(fr)</abbr>{{Tela-métro|49677|''Pinus pinaster'' Aiton, 1789}} * Référence Tela Botanica ([https://web.archive.org/web/20141219023523/http://www.tela-botanica.org/page:bdnfm La Réunion]) : [http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFM/2006.01/nn/5414/information ''Pinus pinaster'' Aiton] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : français">(fr)</abbr>{{Tela-réunion|5414|''Pinus pinaster'' Aiton}} * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=71647 ''Pinus pinaster''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{NCBI|71647|''Pinus pinaster''}} * Referéncia [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|UICN]] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/42390 <small>espèce</small> ''Pinus pinaster'' Aiton, 1789] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2015-05-30" datetime="2015-05-30">30 mai 2015</time>)</small>{{UICN|42390|''Pinus pinaster'' Aiton, 1789|consulté le=30 mai 2015}} * Referéncia [http://www.ars-grin.gov/ GRIN] : [https://web.archive.org/web/20111119122856/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?28525 <small>espèce </small>''Pinus pinaster'' Aiton] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>{{GRIN espèce|28525|''Pinus pinaster'' Aiton}} [[Categoria:Boscassilha]] [[Categoria:Flòra (nom scientific)]] [[Categoria:Planta envasissenta]] [[Categoria:Arbre d'Occitània]] [[Categoria:Arbre d'Euròpa]] [[Categoria:Arbre d'Africa del Nòrd]] sv75zyka807ol0abymx14zrovh4g3cz 0 185223 2511189 2320132 2026-10-20T13:42:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2511189 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Artillerymen overcome stress, fear during Mobile Immersion Trainer 131114-M-OM885-279.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un M142 HIMARS en posicion de tir.]] Lo '''M142 HIMARS''' es un [[lança-roquetas multiple]] leugier desvolopat dins leis [[ans 1990]] per leis [[USA|Estats Units d'America]]. Intrat en servici en [[2005]], tira lei meteissei municions que lo [[M270|M270 MLRS]] mai sa [[massa]] de 16,25 t li permet d'èsser transportat dins un [[avion]] [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. Segon lei [[roqueta]]s utilizadas, pòu ansin atacar d'objectius situats a de distàncias maximalas de 32 a 70 km. L'engenh pòu tanben tirar de [[missil balistic tactic|missils balistics tactics]] [[MGM-140 ATACMS]] d'una portada de 300 km. Pasmens, a respècte dau [[M270]], son panier de roquetas a una capacitat pus febla (6 roquetas còntra 12). Lo còst unitari d'un M142 èra estimat a 5,6 milions de [[dolar]]s en [[2020]] e la produccion es totjorn en cors. L'[[Fòrças armadas estatsunidencas|armada estatsunidenca]] n'es l'utilizaire principau. Pasmens, en [[2020]], quauquei [[país]] aliats deis [[USA|Estats Units]] ([[Singapor]], [[Romania]], [[Jordania]] e leis [[Emirats Arabis Units|EAU]]) avián tanben adoptat aqueu [[lança-roquetas multiple]] dins sei fòrças. Quauqueis exemplaris foguèron donats a [[Ucraïna]] en [[2022]] durant la [[Guèrra d'Ucraïna|guèrra entre Kiev e Moscòu]]. D'autreis [[Estat]]s son tanben interessats per aquel armament. == Liames intèrnes == * [[Artilhariá]]. * [[Lança-roquetas multiple]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> * [https://web.archive.org/web/20260218220804/https://www.nsnlookup.com/equipment-intelligence/land/himars-m142 HIMARS Technical Manuals] [[Categoria:Lança-roquetas multiple]] szye19k8lp4rp5eru4zap0lqwdqo0pi 0 189878 2511186 2510741 2026-10-20T13:08:10Z Sovenhic 36254 2511186 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}[[File:Paul_Ricard_dans_Le_Petit_Journal_du_10_décembre_1938.png|thumb|Pau Ricard dins lo ''Petit Journal'' (1938)]] '''Pau Ricard''' (en francés ''Paul Louis Marius Ricard'') (nascut a [[Marselha]] lo 9 de julhet de 1909 e mòrt a [[Sinha]] lo 7 de novembre de 1997) foguèt un entrepreneire e un òme politic occitan, e mai lo cònsol màger de [[Sinha]] dins [[Var (departament)|Var]] de 1972 a 1980. Es lo creator dau pastís Ricard. Son entrepresa es uei integrada au grop Pernod Ricard. ==Biografia== === Jovença === Pau Ricard sortiguèt d'una familha de forniers e de negociants en vins. Vouguèt èstre pintor mai son paire, qu’èra mercadier de vin, refusèt. A 12 ans, rescontrèt Sénher Espanet, un ancian perruquier qu’èra vengut destillaire d'alcòl. Aqueu d'aquí li fisèt lo secret de sa recèpta de pastís a 60 gras. A 17 ans, quitèt lo licèu e temptèt amb son fraire Pèire de fabricar son pastís e de ne faire lo mai apreciat. Dins un pichon laboratòri improvisat a l'ostau, faguèt de mesclas per testar leis aròmas coma la regalícia e lei plantas provençalas. Faguèt una recèpta amb una mescla d'anís estelat e d'anís verd amb un pauc de regalícia. Puei, lo faguèt assajar dins lei cafès de son quartier de Santa Marta, a Marselha, maugrat que foguèsse illegau: l'aussent èra estat defendut en 1915, sota la pression dei ligas de vertut e viticòlas, per çò que disián que rendiá fòu e criminau.<ref>Paul Ricard et le « vrai pastis de Marseille » https://books.openedition.org/pup/25332?lang=fr#anchor-fulltext</ref> Lo 7 d’abriu de 1932, un decret autorizèt la fabricacion e la venda de bevendas anisadas a 40 gras. Pau Ricard finiguèt que creèt la recèpta originala de son pastís e li donèt son nom amb un eslogan, «Ricard, lo verai pastís de Marselha»: èra lo primier còp que lo mot ''pastís'' pareguèt sus l'etiqueta d'un aperitiu anisat. En uech mesadas, 250&nbsp;000 botelhas se vendèron. Ricard devenguèt lo primier vendeire de pastís en associant la bevenda a Marselha e Provença. === L'engatjament politic === En 1932, Pau Ricard rescontrèt l’occitanista felibre [[Jòrgi Rebol]], que ja aviá fondat l’associacion sociala e felibrenca ''[[Lou Calen|lo Calen (= lou Calen)]]'' en 1925. Se lancèt amb Jòrgi Rebol e amb un autre marselhés d’un an son ainat, [[Carles Camprós]] (Ricard èra originari dau quartier marselhés de Santa Marta e Camprós de la Bèla de Mai) dins lo ''Comitat per la Lenga d’Òc'' ò ''Grop Marselhés d'Occitània'', que venguèt puei lo ''Partit Federalista Provençau'' ò lo ''Partit dau Pòble Provençau.'' Es de notar que lo partit tanben s'apelèt ''Partit Provençau'' sus leis afichas electoralas. Fau remarcar l’unitat sus lei questions graficas: Ricard ò Rebol escrivián ''Parti Prouvençau'' en grafia mistralenca, Camprós escriviá ''Partit Provençau'' dins la grafia classica de Perbòsc. Lo principau èra de defendre ensems un avenir politic per Occitània e non de se batre sus de questions de grafia. Ben a son aise per menar de projèctes, Pau Ricard foguèt lo president naturau d’aquela chorma de marselhés. Aqueu partit èra de verai lo primier movement politic occitanista de l'Occitàna modèrna. Lo ''Partit Provençau'' èra la soleta seccion realament activa de la federacion dau ''Partit Occitanista'', que se situada a Marselha mai tanben –mejançant d’associacions– a Montpelhièr e Tolosa. Fondèron la revista ''L’Araire'' que devenguèt ''Occitània'' en 1934 après rescontrar [[Max Roqueta]]. Ricard ajudèt la revista e i faguèt passar de publicitats en occitan: ''«Bevètz un Ricard, aperitiu d’anís»''.<ref>Quand Pau Ricard èra occitanista engatjat https://web.archive.org/web/20190829200323/https://www.aquodaqui.info/Quand-Pau-Ricard-era-occitanista-engatjat_a240.html</ref> Dins un numèro d’''Occitània'' se desvelopèt lo «Programa occitanista basic». Revendiquèt l’autonomia dei regions d’un ponch de vista politic, economic e culturau dins l’encastre d’un sistèma federalista amb la paritat de l’occitan e dau francés dins l’ensenhament, per exemple. Èran influenciats per Proudhon.[[Fichièr:Parti provençal Affiche 1935.jpg|alt=Aficha dau Partit Provençau 1935|quadre|Aficha dau Partit Provençau 1935]] En 1935, Carles Camprós publiquèt un libre clau sus l’avenir politic occitanista: ''Per lo camp occitan''. Aqueu recuelh d’articles politics publicats dins ''Occitània'' prepausava de basas per bastir un avenir en favor d'Occitània. Preniá posicion un federalisme inter- e intranacionau, sus la basa de la lenga. Ansin redusiá lo problèma de la «nacion». Èra una argumentacion per evitar la guèrra en Euròpa, que n'aviá congut lo perilh amb la mòrt de son paire dau temps de la Primiera Guèrra Mondiala: una Occitània federala dins una França federala dins una Euròpa federala. Amb una organizacion federala, lei guèrras serián impossiblas, aquò èra la tòca. En 1936 se presentèron ais eleccions legislativas a Brinhòla. Aguèron quauquei problèmas amb lei gendarmas. Ricard e Rebol subiguèron un procès per afichatge politic irregular. De pichons auvaris fin finala. Lors afichas èran de negre e blanc mentre que d’afichas de color èran reservadas ais afichatges oficiaus de l’Estat francés. Au tribunau, refusèron de respòndre en francés. Fonguèron defenduts per l’avocat Frederic Mistral nebot. Aquò mostrèt una bèla unitat e un bèu sosten dins lo mitan occitanista-provençalista. Après aiçò, cambièron e metèron seis afichas ai colors d’Occitània, sanh e aur, en i apondent, per se trufar de sa mauparada, la mençon seguenta: «Aicesta aficha [...] es plaçada sota la proteccion de la Gendarmariá».<ref>Pau Ricard, occitanista segur…se li aviá agut una borgesiá marselhesa emancipada https://www.aquodaqui.info/Pau-Ricard-occitanista-segur-se-li-avia-agut-una-borgesia-marselhesa-emancipada_a259.html</ref> === L’entrepreneire === En 1940, lo pastís foguèt interdich per Pétain. Ricard faguèt alora de resisténcia economica. Comercializèr l’aiga ''Ventadorn = Ventadour'' de la fònt de Pestrin, a Mairàs, en Vivarés; produguèt de jus de frucha e destillèt d’alcòl per la Resisténcia. Ctompèt lo domeni de Mejana en Camarga per i faire de risicultura e de bovina. Ansin evitèt a seis emplegats de faire lo servici dau trabalh obligatòri (STO). Après la guèrra de 1939-45, Ricard semblèt de se destacar de son interès per la politica. Benlèu foguèt maucorat per lo pauc de mond qu'aviá resistit. Fau notar que Carles Pasqua, que trabalhèt dins l’entrepresa Ricard, lo vesiá coma un grand sénher, fòra nòrma. Diguèt que Ricard considerava totei leis òmes politics coma sensa interès. Benlèu Ricard sentiá que seriá ben complicat per tornar presentar seis idèas en politica dins l’Aprèsguèrra? La societat èra traumatizada, benlèu blocada. Pasmens, per simpatia per d’occitanistas, contunhèt d’ajudar a l’occitanisme, per exemple sostenguèt de publicacions. Fins a la fin, foguèt l’amic pròche de Carles Camprós qu'èra devengut universitari a Montpelhièr. Coma proprietari d’un domeni de mila ectaras a Sinha, s’engatgèt encara dins la societat en essent cònsol màger de la comuna per uech ans, de 1972 a 1980. Mai la vision de l’òme èra mai granda. Çò que poguèt pas desvolopar en politica, dins un ambient dificil, o poguèt desvolopar dins lo comèrci per que son entrepresa devenguèsse un grop mondiau dins lo sector de la fabricacion e distribucion de vins e d'alcòls. [[Fichièr:Ricard Pastis 01 09.jpg|alt=Botelha de pastís|esquèrra|Botelha de pastís|vinheta|330x330px]] Aicí e ailà, lei simbòls semblavan de reprene la crotz occitana, que foguèsse mejançant la crotz sus lei tèstas de buòus sus lo lògo dau ''Club Taurin Pau Ricard'', o que foguèsse lo blason de l’illa de Bendòrt. Coma i aguèt un Abansguèrra e un Aprèsguèrra, i aguèt una Occitània abans Ricard e una Occirània après Ricard. L’òme, Pau Ricard es tan celèbre que de son temps, se'n creèt un filme amb Fernandèl. Se i parla de la mitologica fondacion dau pastagà a Marselha, per aquel enfant de vendeire de vins. A la maniera de Frederic Mistral que cantava ''Leis Isclas d'Aur = Lis Isclo d'Or'', Pau Ricard faguèt de seis illas (Bendòrt e leis Embiers) e de son esperit un meteis simbòl dau biais de viure occitan a la Ricard. == Referéncias == [[Categoria:Occitània]] tg3tdgejc6bxiwlav4s6jzmvisrc8jt 2511187 2511186 2026-10-20T13:10:55Z Sovenhic 36254 2511187 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}[[File:Paul_Ricard_dans_Le_Petit_Journal_du_10_décembre_1938.png|thumb|Pau Ricard dins lo ''Petit Journal'' (1938)]] '''Pau Ricard''' (en francés ''Paul Louis Marius Ricard'') (nascut a [[Marselha]] lo 9 de julhet de 1909 e mòrt a [[Sinha]] lo 7 de novembre de 1997) foguèt un entrepreneire e un òme politic occitan, e mai lo cònsol màger de [[Sinha]] dins [[Var (departament)|Var]] de 1972 a 1980. Es lo creator dau pastís Ricard. Son entrepresa es uei integrada au grop Pernod Ricard. ==Biografia== === Jovença === Pau Ricard sortiguèt d'una familha de forniers e de negociants en vins. Vouguèt èstre pintor mai son paire, qu’èra mercadier de vin, refusèt. A 12 ans, rescontrèt Sénher Espanet, un ancian perruquier qu’èra vengut destillaire d'alcòl. Aqueu d'aquí li fisèt lo secret de sa recèpta de pastís a 60 gras. A 17 ans, quitèt lo licèu e temptèt amb son fraire Pèire de fabricar son pastís e de ne faire lo mai apreciat. Dins un pichon laboratòri improvisat a l'ostau, faguèt de mesclas per testar leis aròmas coma la regalícia e lei plantas provençalas. Faguèt una recèpta amb una mescla d'anís estelat e d'anís verd amb un pauc de regalícia. Puei, lo faguèt assajar dins lei cafès de son quartier de Santa Marta, a Marselha, maugrat que foguèsse illegau: l'aussent èra estat defendut en 1915, sota la pression dei ligas de vertut e viticòlas, per çò que disián que rendiá fòu e criminau.<ref>Paul Ricard et le « vrai pastis de Marseille » https://books.openedition.org/pup/25332?lang=fr#anchor-fulltext</ref> Lo 7 d’abriu de 1932, un decret autorizèt la fabricacion e la venda de bevendas anisadas a 40 gras. Pau Ricard finiguèt que creèt la recèpta originala de son pastís e li donèt son nom amb un eslogan, «Ricard, lo verai pastís de Marselha»: èra lo primier còp que lo mot ''pastís'' pareguèt sus l'etiqueta d'un aperitiu anisat. En uech mesadas, 250&nbsp;000 botelhas se vendèron. Ricard devenguèt lo primier vendeire de pastís en associant la bevenda a Marselha e Provença. === L'engatjament politic === En 1932, Pau Ricard rescontrèt l’occitanista felibre [[Jòrgi Rebol]], que ja aviá fondat l’associacion sociala e felibrenca ''[[Lou Calen|lo Calen (= lou Calen)]]'' en 1925. Se lancèt amb Jòrgi Rebol e amb un autre marselhés d’un an son ainat, [[Carles Camprós]] (Ricard èra originari dau quartier marselhés de Santa Marta e Camprós de la Bèla de Mai) dins lo ''Comitat per la Lenga d’Òc'' ò ''Grop Marselhés d'Occitània'', que venguèt puei lo ''Partit Federalista Provençau'' ò lo ''Partit dau Pòble Provençau.'' Es de notar que lo partit tanben s'apelèt ''Partit Provençau'' sus leis afichas electoralas. Fau remarcar l’unitat sus lei questions graficas: Ricard ò Rebol escrivián ''Parti Prouvençau'' en grafia mistralenca, Camprós escriviá ''Partit Provençau'' dins la grafia classica de Perbòsc. Lo principau èra de defendre ensems un avenir politic per Occitània e non de se batre sus de questions de grafia. Ben a son aise per menar de projèctes, Pau Ricard foguèt lo president naturau d’aquela chorma de marselhés. Aqueu partit èra de verai lo primier movement politic occitanista de l'Occitàna modèrna. Lo ''Partit Provençau'' èra la soleta seccion realament activa de la federacion dau ''Partit Occitanista'', que se situada a Marselha mai tanben –mejançant d’associacions– a Montpelhièr e Tolosa. Fondèron la revista ''L’Araire'' que devenguèt ''Occitània'' en 1934 après rescontrar [[Max Roqueta]]. Ricard ajudèt la revista e i faguèt passar de publicitats en occitan: ''«Bevètz un Ricard, aperitiu d’anís»''.<ref>Quand Pau Ricard èra occitanista engatjat https://web.archive.org/web/20190829200323/https://www.aquodaqui.info/Quand-Pau-Ricard-era-occitanista-engatjat_a240.html</ref> Dins un numèro d’''Occitània'' se desvelopèt lo «Programa occitanista basic». Revendiquèt l’autonomia dei regions d’un ponch de vista politic, economic e culturau dins l’encastre d’un sistèma federalista amb la paritat de l’occitan e dau francés dins l’ensenhament, per exemple. Èran influenciats per Proudhon.[[Fichièr:Parti provençal Affiche 1935.jpg|alt=Aficha dau Partit Provençau 1935|quadre|Aficha dau Partit Provençau 1935]] En 1935, Carles Camprós publiquèt un libre clau sus l’avenir politic occitanista: ''Per lo camp occitan''. Aqueu recuelh d’articles politics publicats dins ''Occitània'' prepausava de basas per bastir un avenir en favor d'Occitània. Preniá posicion un federalisme inter- e intranacionau, sus la basa de la lenga. Ansin redusiá lo problèma de la «nacion». Èra una argumentacion per evitar la guèrra en Euròpa, que n'aviá conegut lo perilh amb la mòrt de son paire dau temps de la Primiera Guèrra Mondiala: una Occitània federala dins una França federala dins una Euròpa federala. Amb una organizacion federala, lei guèrras serián impossiblas, aquò èra la tòca. En 1936 se presentèron ais eleccions legislativas a Brinhòla. Aguèron quauquei problèmas amb lei gendarmas. Ricard e Rebol subiguèron un procès per afichatge politic irregular. De pichons auvaris fin finala. Lors afichas èran de negre e blanc mentre que d’afichas de color èran reservadas ais afichatges oficiaus de l’Estat francés. Au tribunau, refusèron de respòndre en francés. Fonguèron defenduts per l’avocat Frederic Mistral nebot. Aquò mostrèt una bèla unitat e un bèu sosten dins lo mitan occitanista-provençalista. Après aiçò, cambièron e metèron seis afichas ai colors d’Occitània, sanh e aur, en i apondent, per se trufar de sa mauparada, la mençon seguenta: «Aicesta aficha [...] es plaçada sota la proteccion de la Gendarmariá».<ref>Pau Ricard, occitanista segur…se li aviá agut una borgesiá marselhesa emancipada https://www.aquodaqui.info/Pau-Ricard-occitanista-segur-se-li-avia-agut-una-borgesia-marselhesa-emancipada_a259.html</ref> === L’entrepreneire === En 1940, lo pastís foguèt interdich per Pétain. Ricard faguèt alora de resisténcia economica. Comercializèr l’aiga ''Ventadorn = Ventadour'' de la fònt de Pestrin, a Mairàs, en Vivarés; produguèt de jus de frucha e destillèt d’alcòl per la Resisténcia. Ctompèt lo domeni de Mejana en Camarga per i faire de risicultura e de bovina. Ansin evitèt a seis emplegats de faire lo servici dau trabalh obligatòri (STO). Après la guèrra de 1939-45, Ricard semblèt de se destacar de son interès per la politica. Benlèu foguèt maucorat per lo pauc de mond qu'aviá resistit. Fau notar que Carles Pasqua, que trabalhèt dins l’entrepresa Ricard, lo vesiá coma un grand sénher, fòra nòrma. Diguèt que Ricard considerava totei leis òmes politics coma sensa interès. Benlèu Ricard sentiá que seriá ben complicat per tornar presentar seis idèas en politica dins l’Aprèsguèrra? La societat èra traumatizada, benlèu blocada. Pasmens, per simpatia per d’occitanistas, contunhèt d’ajudar a l’occitanisme, per exemple sostenguèt de publicacions. Fins a la fin, foguèt l’amic pròche de Carles Camprós qu'èra devengut universitari a Montpelhièr. Coma proprietari d’un domeni de mila ectaras a Sinha, s’engatgèt encara dins la societat en essent cònsol màger de la comuna per uech ans, de 1972 a 1980. Mai la vision de l’òme èra mai granda. Çò que poguèt pas desvolopar en politica, dins un ambient dificil, o poguèt desvolopar dins lo comèrci per que son entrepresa devenguèsse un grop mondiau dins lo sector de la fabricacion e distribucion de vins e d'alcòls. [[Fichièr:Ricard Pastis 01 09.jpg|alt=Botelha de pastís|esquèrra|Botelha de pastís|vinheta|330x330px]] Aicí e ailà, lei simbòls semblavan de reprene la crotz occitana, que foguèsse mejançant la crotz sus lei tèstas de buòus sus lo lògo dau ''Club Taurin Pau Ricard'', o que foguèsse lo blason de l’illa de Bendòrt. Coma i aguèt un Abansguèrra e un Aprèsguèrra, i aguèt una Occitània abans Ricard e una Occirània après Ricard. L’òme, Pau Ricard es tan celèbre que de son temps, se'n creèt un filme amb Fernandèl. Se i parla de la mitologica fondacion dau pastagà a Marselha, per aquel enfant de vendeire de vins. A la maniera de Frederic Mistral que cantava ''Leis Isclas d'Aur = Lis Isclo d'Or'', Pau Ricard faguèt de seis illas (Bendòrt e leis Embiers) e de son esperit un meteis simbòl dau biais de viure occitan a la Ricard. == Referéncias == [[Categoria:Occitània]] s5fy6qz6ul1fa1wf2bh3c0oopv628vp 0 201416 2511195 2506217 2026-10-20T15:54:37Z Raymond Trencavel 26125 2511195 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Felip Bonnet.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''', President del Partit de la Nacion Occitana (P.N.O.).]] [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]]. Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009<ref>Ils veulent une Occitanie libre https://www.ladepeche.fr/2009/07/26/-5654271.php</ref> e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== {{ORDENA:Bonnet, Felip}} [[Categoria:Politician occitan]] [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Naissença en 1961]] qxscnr9juq73fxdc5phqjsw492a8lgz 2511196 2511195 2026-10-20T15:56:14Z Raymond Trencavel 26125 2511196 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Felip Bonnet.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''', President del Partit de la Nacion Occitana (P.N.O.).]] [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]].<ref>Conferéncia en Lorena a prepaus deu federalisme https://lejournaldugers.fr/article/94880-conferencia-en-lorena-a-prepaus-deu-federalisme</ref> Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009<ref>Ils veulent une Occitanie libre https://www.ladepeche.fr/2009/07/26/-5654271.php</ref> e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Foguèt elegit conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] en 2014. ==Referéncias== {{ORDENA:Bonnet, Felip}} [[Categoria:Politician occitan]] [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Naissença en 1961]] av55f9u3da9028et11r0mf4w7nzkrmx 2511197 2511196 2026-10-20T15:59:47Z Raymond Trencavel 26125 2511197 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Felip Bonnet.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''', President del Partit de la Nacion Occitana (P.N.O.).]] [[Imatge:Castèl de Querbús.jpg|200px|thumb|right|'''Felip Bonnet''' (al centre), aquí al [[castèl de Querbús]] lo 18 de julhet de 2026.]] '''Felip Bonnet''', o '''Felip Bonet''' (en francés : ''Philippe Bonnet''), nascut en 1961, es lo president del [[Partit de la Nacion Occitana]].<ref>Conferéncia en Lorena a prepaus deu federalisme https://lejournaldugers.fr/article/94880-conferencia-en-lorena-a-prepaus-deu-federalisme</ref> Foguèt un primièr còp l'efemèr president del [[Partit de la Nacion Occitana|PNO]] entre 2009<ref>Ils veulent une Occitanie libre https://www.ladepeche.fr/2009/07/26/-5654271.php</ref> e 2011, succedissent a [[Jaume Ressaire]] e a [[Francés Fontan]],<ref>Parti de la nation occitane : "Présenter des candidats à toutes les élections" https://www.ledauphine.com/vaucluse/2010/04/06/parti-de-la-nation-occitane-presenter-des-candidats-a-toutes-les-elections</ref> puèi es estat tornarmai elegit a la presidéncia d'aquel partit al mes de novembre de 2025.<ref>Philippe BONNET présente sa candidature à la présidence du P.N.O. (Parti de la Nation Occitane) https://occitan-touareg.over-blog.com/2025/12/philippe-bonnet-president-du-p.n.o.parti-de-la-nation-occitane.html</ref> Foguèt candidat en 2007 a las eleccions legislativas en [[França]] dins l'ochena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Foguèt conselhièr municipal a [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] entre 2008 e 2020. ==Referéncias== {{ORDENA:Bonnet, Felip}} [[Categoria:Politician occitan]] [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Naissença en 1961]] d7lse82hrouhl0igtlfue6culhq0xrg 0 201692 2511209 2511175 2026-10-20T21:50:47Z ~2026-56494-72 65747 2511209 wikitext text/x-wiki [[File:TeamMelvin2010Water.jpg|right|thumb|300px|''Team Melvin'' ("Equipa Melvin") travèrsa la [[Baia de Humboldt]] pendent lo Grand Campionat Cinetic de 2010.]] Las '''corsas d'esculturas cineticas''' (en [[anglés]]: ''kinetic sculpture race'') son de competicions organizadas d'[[òbra d'art|òbras d'art]] [[veïcul amfibí|amfibís]] [[veïcul tot-terren|tot-terren]] de [[propulsion umana]]. L'eveniment original, la World Championship Great Arcata To Ferndale Cross Country Kinetic Sculpture Race<ref>{{cite web | cognòm =Stein | nom =Mark | títol =Truly Moving Art : Zany Race Features Human_Powered Sculptures | òbra =Los Angeles Times| data =27 de mai de 1985 | url =https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-27-mn-6287-story.html | consulta = 10 de mai de 2014 }}</ref> (''Campionat del Mond Granda Corsa d'Escultura Cinetica Cross-Country de Arcata a Ferndale''),<ref group=nt>Dins lo mond francofòn de l'espòrt, l'adjectiu anglés "cross-country" (es a dire "a travèrs lo terren") se traduís pas. Per manca d'una traduccion dirècta occitana, aqueste estil s'emplega aicí.</ref> ara conegut coma la Kinetic Grand Championship (''Grand Campionat Cinetic'') al [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Comtat de Humboldt]], en [[Califòrnia]], es tanben apelat lo "Triathlon of the Art World" (''[[Triatlon]] del [[Monde de l'art|Mond de l'Art]]'') pr'amor que l'[[art]] e l'[[engenhariá]] son combinats amb l'[[endurança]] fisica pendent una corsa cross-country de tres jorns qu'inclús de [[sabla]], de [[fanga]], de [[betum]], una traversada de [[baia]], una traversada de [[ribièra]], e de grandas [[còlas]].<ref>{{cite web | títol =Weird and wonderful in Humboldt: Art hits the road in Northern California's annual Kinetic Sculpture Race | editor =Sunset Magazine | data =24 de mai de 2006 | url =http://www.sunset.com/travel/california/weird-and-wonderful-in-humboldt-00400000015478/ | consulta = 1 d'agost de 2011 }}</ref><ref>{{cite web | títol =Humboldt County: A place apart | editor =Salt Lake City, Utah Deseret News | data =1 de junh de 2003 | url =http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=DSNB&d_place=DSNB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FB69E1A21DD9C1D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | consulta = 1 d'agost de 2011}}</ref> ==Luòcs de corsa== ===Campionat del Mond=== [[File:kinetic sculpture race.jpg|right|thumb|300px|L{{'}}''Extreme Makeover'' de Duane Flatmo travèrsa la baia de Humboldt pendent lo Grand Campionat de 2005]] [[File:kinetic sculpture race 2.jpg|right|thumb|300px|''Wet Paint'' ("Pintura Fresca") s'arriba dins [[Old Town Eureka]]]] Lo concèpte de corsas d'esculturas cineticas s'originèt a [[Ferndale (Califòrnia)|Ferndale]], [[Califòrnia]] en [[1969]] quand l'escultor local [[Hobart Brown]] "amelhorèt" l'aparéncia del [[tricicle]] de son filh en i [[sòudatge|soudant]] doas ròdas adicionalas e d'autres embeliments. En vesent aqueste "Pentacycle" (''[[Pentacicle]]''), son collèga artista Jack Mays li desfiguèt a una corsa. D'autres se jonhèron mai tard per crear un peloton de 12 maquinas qu'inaugurèron la primièra corsa per la Main Street (''Carrièra Principala'') de Ferndale pendent lo festival artistic annadièr de la vila. Ni Brown ni Mays ganhèt; lo primièr victor èra Bob Brown de [[Eureka (Califòrnia)|Eureka]], Califòrnia, amb son escultura en forma d'una [[tartuga]] fumigèna que pond d'uòus. La corsa recebèt de publicitat larga quand de fotòs del [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|representant]] [[Donald H. Clausen|Don Clausen]] montant lo Pentacycle foguèron vistas nacionalament.<ref name="Bennett">{{cite book|nom=Stan|cognòm=Bennett|títol=Crazy Contraptions: A Light-hearted Look at Ferndale's Kinetic Sculpture Race|url=https://books.google.com/books?id=AihPtwAACAAJ|an=1975|editor=Low Tide Lumber Company}}</ref> ===Campionat de la Còsta Èst a Baltimore=== ==Reinas rutabagas e d'autras numeràrias== <!--rutabagà en lengadocian, rutabaga en gascon--> ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Ligams extèrnes== * [http://khum.com KHUM radio], que cobrís l'eveniment al Comtat de Humboldt. * [https://www.amazon.com/Kinetic-Kompendium-Years-Sculpture-Racing/dp/0692057412/ Kinetic Kompendium]: 50 Years of Kinetic Sculpture Racing, libre per Dawn Thomas ===Campionat Mondial=== *[http://kineticgrandchampionship.com Kinetic Grand Championship] d'informacions de la corsa per l'Annual Grand Championship Kinetic Sculpture Race. *[https://web.archive.org/web/20070929013310/http://rutabagaqueen.com/ Rutabaga Queens] *[http://gregvanderlaan.com/ksr06.aspx/ Fotografias de la corsa de 2006 dins l'aiga] *[http://gregvanderlaan.com/ksr08.aspx/ Fotòs de la corsa de 2008 a Eureka ] ===Autras corsas=== * [https://www.lowellkinetic.com/ Lowell Kinetic Sculpture Race] Lowell, Massachusetts * [https://kineticbaltimore.com/ KineticBaltimore.com] inclusent una istòria fotografica extensiva de l'East Coast Championship; Baltimore, Maryland * [https://www.klamathkinetic.org/ Klamath Kinetic Challenge] Klamath Falls, Oregon * [https://web.archive.org/web/20070822191444/http://www.davinci-days.org/kinetic_challenge.php Da Vinci Days Kinetic Challenge] a Corvallis, Oregon * [https://web.archive.org/web/20071201191413/http://www.pvksr.org/ Prescott Valley, Arizona Kinetic Sculpture Race] * [https://www.ptkineticrace.org/ Port Townsend, Washington Kinetic Sculpture Race] * [https://web.archive.org/web/20071110183037/http://www.kineticrace.com/ Kinetic Sculpture Race of Ventura, California] * [http://www.kineticists.org/ Colorado Kinetic Sculpture Events] {{Multibendèl|Portal Arts|<!--Portal espòrt|Portal Califòrnia|Portal Maryland|-->Portal EUA}} [[Categoria:Transpòrt de propulsion umana]] [[Categoria:Comtat de Humboldt (Califòrnia)]] 3tqr6sm4dr14xxi8f2ca98wla9ximyi 2511210 2511209 2026-10-20T22:02:50Z Briantin de Montrei 37340 2511210 wikitext text/x-wiki [[File:TeamMelvin2010Water.jpg|right|thumb|300px|''Team Melvin'' ("Equipa Melvin") travèrsa la [[Baia de Humboldt]] pendent lo Grand Campionat Cinetic de 2010.]] Las '''corsas d'esculturas cineticas''' (en [[anglés]]: ''kinetic sculpture race'') son de competicions organizadas d'[[òbra d'art|òbras d'art]] [[veïcul amfibí|amfibias]] [[veïcul tot-terren|tot-terren]] de [[propulsion umana]]. L'eveniment original, la World Championship Great Arcata To Ferndale Cross Country Kinetic Sculpture Race<ref>{{cite web | cognòm =Stein | nom =Mark | títol =Truly Moving Art : Zany Race Features Human_Powered Sculptures | òbra =Los Angeles Times| data =27 de mai de 1985 | url =https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-27-mn-6287-story.html | consulta = 10 de mai de 2014 }}</ref> (''Campionat del Mond Granda Corsa d'Escultura Cinetica Cross-Country d'Arcata a Ferndale''),<ref group=nt>Dins lo mond francofòn de l'espòrt, l'adjectiu anglés "cross-country" (es a dire "a travèrs lo terren") se traduís pas. Per manca d'una traduccion dirècta occitana, aqueste estil s'emplega aicí.</ref> ara conegut coma la Kinetic Grand Championship (''Grand Campionat Cinetic'') al [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Comtat de Humboldt]], en [[Califòrnia]], es tanben apelat lo "Triathlon of the Art World" (''[[Triatlon]] del [[Monde de l'art|Mond de l'Art]]'') pr'amor que l'[[art]] e l'[[engenhariá]] son combinats amb l'[[endurança]] fisica pendent una corsa cross-country de tres jorns qu'inclús de [[sabla]], de [[fanga]], de [[betum]], una traversada de [[baia]], una traversada de [[ribièra]], e de grandas [[còlas]].<ref>{{cite web | títol =Weird and wonderful in Humboldt: Art hits the road in Northern California's annual Kinetic Sculpture Race | editor =Sunset Magazine | data =24 de mai de 2006 | url =http://www.sunset.com/travel/california/weird-and-wonderful-in-humboldt-00400000015478/ | consulta = 1 d'agost de 2011 }}</ref><ref>{{cite web | títol =Humboldt County: A place apart | editor =Salt Lake City, Utah Deseret News | data =1 de junh de 2003 | url =http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=DSNB&d_place=DSNB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FB69E1A21DD9C1D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | consulta = 1 d'agost de 2011}}</ref> ==Luòcs de corsa== ===Campionat del Mond=== [[File:kinetic sculpture race.jpg|right|thumb|300px|L{{'}}''Extreme Makeover'' de Duane Flatmo travèrsa la baia de Humboldt pendent lo Grand Campionat de 2005]] [[File:kinetic sculpture race 2.jpg|right|thumb|300px|''Wet Paint'' ("Pintura Fresca") s'arriba dins [[Old Town Eureka]]]] Lo concèpte de corsas d'esculturas cineticas s'originèt a [[Ferndale (Califòrnia)|Ferndale]], [[Califòrnia]] en [[1969]] quand l'escultor local [[Hobart Brown]] "amelhorèt" l'aparéncia del [[tricicle]] de son filh en i [[sòudatge|soudant]] doas ròdas adicionalas e d'autres embeliments. En vesent aqueste "Pentacycle" (''[[Pentacicle]]''), son collèga artista Jack Mays li desfiguèt a una corsa. D'autres se jonhèron mai tard per crear un peloton de 12 maquinas qu'inaugurèron la primièra corsa per la Main Street (''Carrièra Principala'') de Ferndale pendent lo festival artistic annadièr de la vila. Ni Brown ni Mays ganhèt; lo primièr victor èra Bob Brown de [[Eureka (Califòrnia)|Eureka]], Califòrnia, amb son escultura en forma d'una [[tartuga]] fumigèna que pond d'uòus. La corsa recebèt de publicitat larga quand de fotòs del [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|representant]] [[Donald H. Clausen|Don Clausen]] montant lo Pentacycle foguèron vistas nacionalament.<ref name="Bennett">{{cite book|nom=Stan|cognòm=Bennett|títol=Crazy Contraptions: A Light-hearted Look at Ferndale's Kinetic Sculpture Race|url=https://books.google.com/books?id=AihPtwAACAAJ|an=1975|editor=Low Tide Lumber Company}}</ref> ===Campionat de la Còsta Èst a Baltimore=== ==Reinas rutabagas e d'autras numeràrias== <!--rutabagà en lengadocian, rutabaga en gascon--> ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Ligams extèrnes== * [http://khum.com KHUM radio], que cobrís l'eveniment al Comtat de Humboldt. * [https://www.amazon.com/Kinetic-Kompendium-Years-Sculpture-Racing/dp/0692057412/ Kinetic Kompendium]: 50 Years of Kinetic Sculpture Racing, libre per Dawn Thomas ===Campionat Mondial=== *[http://kineticgrandchampionship.com Kinetic Grand Championship] d'informacions de la corsa per l'Annual Grand Championship Kinetic Sculpture Race. *[https://web.archive.org/web/20070929013310/http://rutabagaqueen.com/ Rutabaga Queens] *[http://gregvanderlaan.com/ksr06.aspx/ Fotografias de la corsa de 2006 dins l'aiga] *[http://gregvanderlaan.com/ksr08.aspx/ Fotòs de la corsa de 2008 a Eureka ] ===Autras corsas=== * [https://www.lowellkinetic.com/ Lowell Kinetic Sculpture Race] Lowell, Massachusetts * [https://kineticbaltimore.com/ KineticBaltimore.com] inclusent una istòria fotografica extensiva de l'East Coast Championship; Baltimore, Maryland * [https://www.klamathkinetic.org/ Klamath Kinetic Challenge] Klamath Falls, Oregon * [https://web.archive.org/web/20070822191444/http://www.davinci-days.org/kinetic_challenge.php Da Vinci Days Kinetic Challenge] a Corvallis, Oregon * [https://web.archive.org/web/20071201191413/http://www.pvksr.org/ Prescott Valley, Arizona Kinetic Sculpture Race] * [https://www.ptkineticrace.org/ Port Townsend, Washington Kinetic Sculpture Race] * [https://web.archive.org/web/20071110183037/http://www.kineticrace.com/ Kinetic Sculpture Race of Ventura, California] * [http://www.kineticists.org/ Colorado Kinetic Sculpture Events] {{Multibendèl|Portal Arts|<!--Portal espòrt|Portal Califòrnia|Portal Maryland|-->Portal EUA}} [[Categoria:Transpòrt de propulsion umana]] [[Categoria:Comtat de Humboldt (Califòrnia)]] f49ed654lt8rk10iwb71bozydonxser 2511211 2511210 2026-10-20T22:03:20Z Briantin de Montrei 37340 2511211 wikitext text/x-wiki [[File:TeamMelvin2010Water.jpg|right|thumb|300px|''Team Melvin'' ("Equipa Melvin") travèrsa la [[Baia de Humboldt]] pendent lo Grand Campionat Cinetic de 2010.]] Las '''corsas d'esculturas cineticas''' (en [[anglés]]: ''kinetic sculpture race'') son de competicions organizadas d'[[òbra d'art|òbras d'art]] [[veïcul amfibí|amfibias]] [[veïcul tot-terren|tot-terren]] de [[propulsion umana]]. L'eveniment original, la World Championship Great Arcata To Ferndale Cross Country Kinetic Sculpture Race<ref>{{cite web | cognòm =Stein | nom =Mark | títol =Truly Moving Art : Zany Race Features Human_Powered Sculptures | òbra =Los Angeles Times| data =27 de mai de 1985 | url =https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-27-mn-6287-story.html | consulta = 10 de mai de 2014 }}</ref> (''Campionat del Mond Granda Corsa d'Esculturas Cineticas Cross-Country d'Arcata a Ferndale''),<ref group=nt>Dins lo mond francofòn de l'espòrt, l'adjectiu anglés "cross-country" (es a dire "a travèrs lo terren") se traduís pas. Per manca d'una traduccion dirècta occitana, aqueste estil s'emplega aicí.</ref> ara conegut coma la Kinetic Grand Championship (''Grand Campionat Cinetic'') al [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Comtat de Humboldt]], en [[Califòrnia]], es tanben apelat lo "Triathlon of the Art World" (''[[Triatlon]] del [[Monde de l'art|Mond de l'Art]]'') pr'amor que l'[[art]] e l'[[engenhariá]] son combinats amb l'[[endurança]] fisica pendent una corsa cross-country de tres jorns qu'inclús de [[sabla]], de [[fanga]], de [[betum]], una traversada de [[baia]], una traversada de [[ribièra]], e de grandas [[còlas]].<ref>{{cite web | títol =Weird and wonderful in Humboldt: Art hits the road in Northern California's annual Kinetic Sculpture Race | editor =Sunset Magazine | data =24 de mai de 2006 | url =http://www.sunset.com/travel/california/weird-and-wonderful-in-humboldt-00400000015478/ | consulta = 1 d'agost de 2011 }}</ref><ref>{{cite web | títol =Humboldt County: A place apart | editor =Salt Lake City, Utah Deseret News | data =1 de junh de 2003 | url =http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=DSNB&d_place=DSNB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FB69E1A21DD9C1D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | consulta = 1 d'agost de 2011}}</ref> ==Luòcs de corsa== ===Campionat del Mond=== [[File:kinetic sculpture race.jpg|right|thumb|300px|L{{'}}''Extreme Makeover'' de Duane Flatmo travèrsa la baia de Humboldt pendent lo Grand Campionat de 2005]] [[File:kinetic sculpture race 2.jpg|right|thumb|300px|''Wet Paint'' ("Pintura Fresca") s'arriba dins [[Old Town Eureka]]]] Lo concèpte de corsas d'esculturas cineticas s'originèt a [[Ferndale (Califòrnia)|Ferndale]], [[Califòrnia]] en [[1969]] quand l'escultor local [[Hobart Brown]] "amelhorèt" l'aparéncia del [[tricicle]] de son filh en i [[sòudatge|soudant]] doas ròdas adicionalas e d'autres embeliments. En vesent aqueste "Pentacycle" (''[[Pentacicle]]''), son collèga artista Jack Mays li desfiguèt a una corsa. D'autres se jonhèron mai tard per crear un peloton de 12 maquinas qu'inaugurèron la primièra corsa per la Main Street (''Carrièra Principala'') de Ferndale pendent lo festival artistic annadièr de la vila. Ni Brown ni Mays ganhèt; lo primièr victor èra Bob Brown de [[Eureka (Califòrnia)|Eureka]], Califòrnia, amb son escultura en forma d'una [[tartuga]] fumigèna que pond d'uòus. La corsa recebèt de publicitat larga quand de fotòs del [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|representant]] [[Donald H. Clausen|Don Clausen]] montant lo Pentacycle foguèron vistas nacionalament.<ref name="Bennett">{{cite book|nom=Stan|cognòm=Bennett|títol=Crazy Contraptions: A Light-hearted Look at Ferndale's Kinetic Sculpture Race|url=https://books.google.com/books?id=AihPtwAACAAJ|an=1975|editor=Low Tide Lumber Company}}</ref> ===Campionat de la Còsta Èst a Baltimore=== ==Reinas rutabagas e d'autras numeràrias== <!--rutabagà en lengadocian, rutabaga en gascon--> ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Ligams extèrnes== * [http://khum.com KHUM radio], que cobrís l'eveniment al Comtat de Humboldt. * [https://www.amazon.com/Kinetic-Kompendium-Years-Sculpture-Racing/dp/0692057412/ Kinetic Kompendium]: 50 Years of Kinetic Sculpture Racing, libre per Dawn Thomas ===Campionat Mondial=== *[http://kineticgrandchampionship.com Kinetic Grand Championship] d'informacions de la corsa per l'Annual Grand Championship Kinetic Sculpture Race. *[https://web.archive.org/web/20070929013310/http://rutabagaqueen.com/ Rutabaga Queens] *[http://gregvanderlaan.com/ksr06.aspx/ Fotografias de la corsa de 2006 dins l'aiga] *[http://gregvanderlaan.com/ksr08.aspx/ Fotòs de la corsa de 2008 a Eureka ] ===Autras corsas=== * [https://www.lowellkinetic.com/ Lowell Kinetic Sculpture Race] Lowell, Massachusetts * [https://kineticbaltimore.com/ KineticBaltimore.com] inclusent una istòria fotografica extensiva de l'East Coast Championship; Baltimore, Maryland * [https://www.klamathkinetic.org/ Klamath Kinetic Challenge] Klamath Falls, Oregon * [https://web.archive.org/web/20070822191444/http://www.davinci-days.org/kinetic_challenge.php Da Vinci Days Kinetic Challenge] a Corvallis, Oregon * [https://web.archive.org/web/20071201191413/http://www.pvksr.org/ Prescott Valley, Arizona Kinetic Sculpture Race] * [https://www.ptkineticrace.org/ Port Townsend, Washington Kinetic Sculpture Race] * [https://web.archive.org/web/20071110183037/http://www.kineticrace.com/ Kinetic Sculpture Race of Ventura, California] * [http://www.kineticists.org/ Colorado Kinetic Sculpture Events] {{Multibendèl|Portal Arts|<!--Portal espòrt|Portal Califòrnia|Portal Maryland|-->Portal EUA}} [[Categoria:Transpòrt de propulsion umana]] [[Categoria:Comtat de Humboldt (Califòrnia)]] evy66u6t6sxkb89os62j911kqt3wxm3 2511212 2511211 2026-10-20T22:04:26Z Briantin de Montrei 37340 Briantin de Montrei a desplaçat la pagina [[Corsa d'escultura cinetica]] cap a [[Corsa d'esculturas cineticas]] 2511211 wikitext text/x-wiki [[File:TeamMelvin2010Water.jpg|right|thumb|300px|''Team Melvin'' ("Equipa Melvin") travèrsa la [[Baia de Humboldt]] pendent lo Grand Campionat Cinetic de 2010.]] Las '''corsas d'esculturas cineticas''' (en [[anglés]]: ''kinetic sculpture race'') son de competicions organizadas d'[[òbra d'art|òbras d'art]] [[veïcul amfibí|amfibias]] [[veïcul tot-terren|tot-terren]] de [[propulsion umana]]. L'eveniment original, la World Championship Great Arcata To Ferndale Cross Country Kinetic Sculpture Race<ref>{{cite web | cognòm =Stein | nom =Mark | títol =Truly Moving Art : Zany Race Features Human_Powered Sculptures | òbra =Los Angeles Times| data =27 de mai de 1985 | url =https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-27-mn-6287-story.html | consulta = 10 de mai de 2014 }}</ref> (''Campionat del Mond Granda Corsa d'Esculturas Cineticas Cross-Country d'Arcata a Ferndale''),<ref group=nt>Dins lo mond francofòn de l'espòrt, l'adjectiu anglés "cross-country" (es a dire "a travèrs lo terren") se traduís pas. Per manca d'una traduccion dirècta occitana, aqueste estil s'emplega aicí.</ref> ara conegut coma la Kinetic Grand Championship (''Grand Campionat Cinetic'') al [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Comtat de Humboldt]], en [[Califòrnia]], es tanben apelat lo "Triathlon of the Art World" (''[[Triatlon]] del [[Monde de l'art|Mond de l'Art]]'') pr'amor que l'[[art]] e l'[[engenhariá]] son combinats amb l'[[endurança]] fisica pendent una corsa cross-country de tres jorns qu'inclús de [[sabla]], de [[fanga]], de [[betum]], una traversada de [[baia]], una traversada de [[ribièra]], e de grandas [[còlas]].<ref>{{cite web | títol =Weird and wonderful in Humboldt: Art hits the road in Northern California's annual Kinetic Sculpture Race | editor =Sunset Magazine | data =24 de mai de 2006 | url =http://www.sunset.com/travel/california/weird-and-wonderful-in-humboldt-00400000015478/ | consulta = 1 d'agost de 2011 }}</ref><ref>{{cite web | títol =Humboldt County: A place apart | editor =Salt Lake City, Utah Deseret News | data =1 de junh de 2003 | url =http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=DSNB&d_place=DSNB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FB69E1A21DD9C1D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | consulta = 1 d'agost de 2011}}</ref> ==Luòcs de corsa== ===Campionat del Mond=== [[File:kinetic sculpture race.jpg|right|thumb|300px|L{{'}}''Extreme Makeover'' de Duane Flatmo travèrsa la baia de Humboldt pendent lo Grand Campionat de 2005]] [[File:kinetic sculpture race 2.jpg|right|thumb|300px|''Wet Paint'' ("Pintura Fresca") s'arriba dins [[Old Town Eureka]]]] Lo concèpte de corsas d'esculturas cineticas s'originèt a [[Ferndale (Califòrnia)|Ferndale]], [[Califòrnia]] en [[1969]] quand l'escultor local [[Hobart Brown]] "amelhorèt" l'aparéncia del [[tricicle]] de son filh en i [[sòudatge|soudant]] doas ròdas adicionalas e d'autres embeliments. En vesent aqueste "Pentacycle" (''[[Pentacicle]]''), son collèga artista Jack Mays li desfiguèt a una corsa. D'autres se jonhèron mai tard per crear un peloton de 12 maquinas qu'inaugurèron la primièra corsa per la Main Street (''Carrièra Principala'') de Ferndale pendent lo festival artistic annadièr de la vila. Ni Brown ni Mays ganhèt; lo primièr victor èra Bob Brown de [[Eureka (Califòrnia)|Eureka]], Califòrnia, amb son escultura en forma d'una [[tartuga]] fumigèna que pond d'uòus. La corsa recebèt de publicitat larga quand de fotòs del [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|representant]] [[Donald H. Clausen|Don Clausen]] montant lo Pentacycle foguèron vistas nacionalament.<ref name="Bennett">{{cite book|nom=Stan|cognòm=Bennett|títol=Crazy Contraptions: A Light-hearted Look at Ferndale's Kinetic Sculpture Race|url=https://books.google.com/books?id=AihPtwAACAAJ|an=1975|editor=Low Tide Lumber Company}}</ref> ===Campionat de la Còsta Èst a Baltimore=== ==Reinas rutabagas e d'autras numeràrias== <!--rutabagà en lengadocian, rutabaga en gascon--> ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Ligams extèrnes== * [http://khum.com KHUM radio], que cobrís l'eveniment al Comtat de Humboldt. * [https://www.amazon.com/Kinetic-Kompendium-Years-Sculpture-Racing/dp/0692057412/ Kinetic Kompendium]: 50 Years of Kinetic Sculpture Racing, libre per Dawn Thomas ===Campionat Mondial=== *[http://kineticgrandchampionship.com Kinetic Grand Championship] d'informacions de la corsa per l'Annual Grand Championship Kinetic Sculpture Race. *[https://web.archive.org/web/20070929013310/http://rutabagaqueen.com/ Rutabaga Queens] *[http://gregvanderlaan.com/ksr06.aspx/ Fotografias de la corsa de 2006 dins l'aiga] *[http://gregvanderlaan.com/ksr08.aspx/ Fotòs de la corsa de 2008 a Eureka ] ===Autras corsas=== * [https://www.lowellkinetic.com/ Lowell Kinetic Sculpture Race] Lowell, Massachusetts * [https://kineticbaltimore.com/ KineticBaltimore.com] inclusent una istòria fotografica extensiva de l'East Coast Championship; Baltimore, Maryland * [https://www.klamathkinetic.org/ Klamath Kinetic Challenge] Klamath Falls, Oregon * [https://web.archive.org/web/20070822191444/http://www.davinci-days.org/kinetic_challenge.php Da Vinci Days Kinetic Challenge] a Corvallis, Oregon * [https://web.archive.org/web/20071201191413/http://www.pvksr.org/ Prescott Valley, Arizona Kinetic Sculpture Race] * [https://www.ptkineticrace.org/ Port Townsend, Washington Kinetic Sculpture Race] * [https://web.archive.org/web/20071110183037/http://www.kineticrace.com/ Kinetic Sculpture Race of Ventura, California] * [http://www.kineticists.org/ Colorado Kinetic Sculpture Events] {{Multibendèl|Portal Arts|<!--Portal espòrt|Portal Califòrnia|Portal Maryland|-->Portal EUA}} [[Categoria:Transpòrt de propulsion umana]] [[Categoria:Comtat de Humboldt (Califòrnia)]] evy66u6t6sxkb89os62j911kqt3wxm3 2511214 2511212 2026-10-20T22:37:02Z Briantin de Montrei 37340 2511214 wikitext text/x-wiki [[File:TeamMelvin2010Water.jpg|right|thumb|300px|''Team Melvin'' ("Equipa Melvin") travèrsa la [[Baia de Humboldt]] pendent lo Grand Campionat Cinetic de 2010.]] Las '''corsas d'esculturas cineticas''' (en [[anglés]]: ''kinetic sculpture race'') son de competicions organizadas d'[[òbra d'art|òbras d'art]] [[veïcul amfibí|amfibias]] [[veïcul tot-terren|tot-terren]] de [[propulsion umana]]. L'eveniment original, la World Championship Great Arcata To Ferndale Cross Country Kinetic Sculpture Race<ref>{{cite web | cognòm =Stein | nom =Mark | títol =Truly Moving Art : Zany Race Features Human_Powered Sculptures | òbra =Los Angeles Times| data =27 de mai de 1985 | url =https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-27-mn-6287-story.html | consulta = 10 de mai de 2014 }}</ref> (''Campionat del Mond Granda Corsa d'Esculturas Cineticas Cross-Country d'Arcata a Ferndale''),<ref group=nt>Dins lo mond francofòn de l'espòrt, l'adjectiu anglés "cross-country" (es a dire "a travèrs lo terren") se traduís pas. Per manca d'una traduccion dirècta occitana, aqueste estil s'emplega aicí.</ref> ara conegut coma lo Kinetic Grand Championship (''Grand Campionat Cinetic'') al [[Comtat de Humboldt (Califòrnia)|Comtat de Humboldt]], en [[Califòrnia]], es tanben apelat lo "Triathlon of the Art World" (''[[Triatlon]] del [[Monde de l'art|Mond de l'Art]]'') pr'amor que l'[[art]] e l'[[engenhariá]] son combinats amb l'[[endurança]] fisica pendent una corsa cross-country de tres jorns qu'inclús de [[sabla]], de [[fanga]], de [[betum]], una traversada de [[baia]], una traversada de [[ribièra]], e de grandas [[còlas]].<ref>{{cite web | títol =Weird and wonderful in Humboldt: Art hits the road in Northern California's annual Kinetic Sculpture Race | editor =Sunset Magazine | data =24 de mai de 2006 | url =http://www.sunset.com/travel/california/weird-and-wonderful-in-humboldt-00400000015478/ | consulta = 1 d'agost de 2011 }}</ref><ref>{{cite web | títol =Humboldt County: A place apart | editor =Salt Lake City, Utah Deseret News | data =1 de junh de 2003 | url =http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=DSNB&d_place=DSNB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FB69E1A21DD9C1D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | consulta = 1 d'agost de 2011}}</ref> ==Luòcs de corsa== ===Campionat del Mond=== [[File:kinetic sculpture race.jpg|right|thumb|300px|L{{'}}''Extreme Makeover'' de Duane Flatmo travèrsa la baia de Humboldt pendent lo Grand Campionat de 2005]] [[File:kinetic sculpture race 2.jpg|right|thumb|300px|''Wet Paint'' ("Pintura Fresca") s'arriba dins [[Old Town Eureka]]]] Lo concèpte de corsas d'esculturas cineticas s'originèt a [[Ferndale (Califòrnia)|Ferndale]], [[Califòrnia]] en [[1969]] quand l'escultor local [[Hobart Brown]] "amelhorèt" l'aparéncia del [[tricicle]] de son filh en i [[sòudatge|soudant]] doas ròdas adicionalas e d'autres embeliments. En vesent aqueste "Pentacycle" (''[[Pentacicle]]''), son collèga artista Jack Mays li desfiguèt a una corsa. D'autres se jonhèron mai tard per crear un peloton de 12 maquinas qu'inaugurèron la primièra corsa per la Main Street (''Carrièra Principala'') de Ferndale pendent lo festival artistic annadièr de la vila. Ni Brown ni Mays ganhèt; lo primièr victor èra Bob Brown de [[Eureka (Califòrnia)|Eureka]], Califòrnia, amb son escultura en forma d'una [[tartuga]] fumigèna que pond d'uòus. La corsa recebèt de publicitat larga quand de fotòs del [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|representant]] [[Donald H. Clausen|Don Clausen]] montant lo Pentacycle foguèron vistas nacionalament.<ref name="Bennett">{{cite book|nom=Stan|cognòm=Bennett|títol=Crazy Contraptions: A Light-hearted Look at Ferndale's Kinetic Sculpture Race|url=https://books.google.com/books?id=AihPtwAACAAJ|an=1975|editor=Low Tide Lumber Company}}</ref> ===Campionat de la Còsta Èst a Baltimore=== ==Reinas rutabagas e d'autras numeràrias== <!--rutabagà en lengadocian, rutabaga en gascon--> ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Ligams extèrnes== * [http://khum.com KHUM radio], que cobrís l'eveniment al Comtat de Humboldt. * [https://www.amazon.com/Kinetic-Kompendium-Years-Sculpture-Racing/dp/0692057412/ Kinetic Kompendium]: 50 Years of Kinetic Sculpture Racing, libre per Dawn Thomas ===Campionat Mondial=== *[http://kineticgrandchampionship.com Kinetic Grand Championship] d'informacions de la corsa per l'Annual Grand Championship Kinetic Sculpture Race. *[https://web.archive.org/web/20070929013310/http://rutabagaqueen.com/ Rutabaga Queens] *[http://gregvanderlaan.com/ksr06.aspx/ Fotografias de la corsa de 2006 dins l'aiga] *[http://gregvanderlaan.com/ksr08.aspx/ Fotòs de la corsa de 2008 a Eureka ] ===Autras corsas=== * [https://www.lowellkinetic.com/ Lowell Kinetic Sculpture Race] Lowell, Massachusetts * [https://kineticbaltimore.com/ KineticBaltimore.com] inclusent una istòria fotografica extensiva de l'East Coast Championship; Baltimore, Maryland * [https://www.klamathkinetic.org/ Klamath Kinetic Challenge] Klamath Falls, Oregon * [https://web.archive.org/web/20070822191444/http://www.davinci-days.org/kinetic_challenge.php Da Vinci Days Kinetic Challenge] a Corvallis, Oregon * [https://web.archive.org/web/20071201191413/http://www.pvksr.org/ Prescott Valley, Arizona Kinetic Sculpture Race] * [https://www.ptkineticrace.org/ Port Townsend, Washington Kinetic Sculpture Race] * [https://web.archive.org/web/20071110183037/http://www.kineticrace.com/ Kinetic Sculpture Race of Ventura, California] * [http://www.kineticists.org/ Colorado Kinetic Sculpture Events] {{Multibendèl|Portal Arts|<!--Portal espòrt|Portal Califòrnia|Portal Maryland|-->Portal EUA}} [[Categoria:Transpòrt de propulsion umana]] [[Categoria:Comtat de Humboldt (Califòrnia)]] gb8buqpdqayize95scpgqthgp5or03h 0 201700 2511183 2511182 2026-10-20T12:29:55Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2511183 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Volcan |nom=Puèi de las Golas |nom2=''Puy des Goules'' |imatge=Le Puy des Goules.JPG |legenda=Le puèi de las Golas, vegut dau [[puèi Parrion]]. |altitud=1146 |massís=[[Monts Domas]]<br>([[Massís Central|Massís Centrau]]) |latitud=45.809489 |longitud=2.980589 |país=Occitània |país2=França |region=[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]] |subdivision=[[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] |edat=31 000 ans |tipe=Volcan de rift |activitat=Tuat |erupcion=A l'entorn de 30 000 ans dav. J.-C. |identificant=210020 |observatòri=Ges }} Le '''puèi de las Golas''', egalament apelat '''Montgoleda''', es un [[volcan]] daus [[Monts Domas]], dins le [[Massís Central|Massís Centrau]]. == Oronimia == Los dos noms dau puèi venon dau [[latin]] ''gula'', e podrián doncas èstre una allusion a las formas femeninas o ben a la forma d'una [[Boca (anatomia)|gòrja]]<ref>[[Alain de Goër de Hervé]], ''Approche toponymique des volcans de la Chaîne des Puys'', 1999. Legir en linha : https://www.persee.fr/doc/rsna_0373-2851_1999_num_63_1_3154</ref>. Dins le parlar de [[Ceissac]], se ditz [lə pø də laː ˈguːla]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Geografia == Situat vèrs bisa dau [[pas de las Golas]], le puèi de las Golas es un ancian [[volcan]] efusiu, de [[Erupcion estromboliana|tipe estrombolian]] tipic ; sembla pas aveire emetut de [[colada de lava]]. Possedís un [[Cratèr volcanic|cratèr]] ben regular de quaranta mètres de prigondor e que culmina a {{unitat|1146|mètres}} d'altitud. Los bòrds dau còne son, a quauques endreits, denudats e laissan aparéisser las escòrias rogenchas sobre las quanhas essaja de se crochetar una vegetacion soumetuda a las plenas [[vent|aura]]s de travèrsa. Aquel contraste de vegetacion entre l'interior dau cratèr vèrs solelh couchant abritat de las auras e tapat d'abrissons e quela darrèira partida denudada es bravament correnta dins los [[Monts Domas]]. [[Fichièr:Puydesgoules2.jpg|thumb|left|upright=2.0|Puèi de las Golas sos l'ivèrn.]] == Nòtas e referéncias == {{referéncias}} == Veire maitot == [[Categoria:Portal:Geografia/Articles ligats]] 72gutxv5l7gbqiu4h90e8417eudz6a8 0 201701 2511192 2026-10-20T14:52:17Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Crèa en tradusissent la pagina « [[:fr:Special:Redirect/revision/235231129|Puy de la Moréno]] » 2511192 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha|nom=Puy de la Moréno|ref coord=<ref name="Géoportail">{{Géoportail|latitude=45/44/15/N|longitude=2/56/42/E}}</ref>|subdivision=[[Puy-de-Dôme]]|type=Volcan de rift}} Le '''puèi de la Mòrt Rainon''' es un suc d'origina [[Volcan|volcanica]] que culmina a {{Nombre amb unitat|1159|m}} d'altitud dins le departament francés dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. == Geografia == Le puèi de la Mòrt Rainon es situat dins los [[Monts Domas]], au sen dau [[Massís Central|Massís Centrau]]. == Nòtas e referéncias == == Veire maitot == [[Categoria:Portal:Geografia/Articles ligats]] 4fki4pxmmry9y4xidx6sl9mmxx4unzr 2511193 2511192 2026-10-20T15:46:58Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2511193 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Volcan |nom=Puèi de la Mòrt Rainon |nom2=''Puy de la Moréno'' |altitud=1159 |massís=[[Monts Domas]]<br>[[Massís Central|Massís Centrau]] |latitud=45/44/15/N |longitud=2/56/42/E |país=Occitània |país2=França |region=[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]] |subdivision=[[departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] |tipe=Volcan de rift |activitat=Tuat |identificant=210020 |observatòri=Ges }} Le '''puèi de la Mòrt Rainon''' (''puy de la Moréno'' en [[francés]]) es un suc d'origina [[Volcan|volcanica]] que culmina a {{Nombre amb unitat|1159|m}} d'altitud dins le departament francés dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. == Oronimia == Las atestacions ancianas son ''la Mort Raynó'' (1266, 1269, 1305), ''la Mort Rayno'' (1284, 1363), ''ad Mortem Rayno'' (1284), ''la Mort Resnon'' (1504)<ref>[[Emmanuel Grélois]], « Chapitre 9. Paroisse et communauté », ''Communautés d’habitants au Moyen Âge'', Joseph Morsel, Éditions de la Sorbonne, 2018, https://doi.org/10.4000/books.psorbonne.54063.</ref><ref>[[Gabriel Fournier]], ''L'étang du Fung (commune d'Olby). Notes historiques sur l'évolution du peuplement et des paysages de la chaîne des Puys'', 2023, <halshs-05101137></ref>, ''Montrénoux'' (1823) e ''Puy de la Morénon'' o ''Morénou'' sobre la carta de l'Estat Major. Segon [[Alain de Goër]], le nom vendriá de l'occitan ''morrena'' "pojòu de pèiras" o ben de ''renós''<ref>[[Alain de Goër de Hervé]], ''Approche toponymique des volcans de la Chaîne des Puys'', 1999. Legir en linha : https://www.persee.fr/doc/rsna_0373-2851_1999_num_63_1_3154</ref>. Pasmens, chau notar que de Goër cita ges d'atestacions ancianas e que parla pas occitan. Vèrs [[Nabosac]], la prononciacion occitana es [la muˈrɛnɒ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>, los locutors que bailèron quela forma orala expliquèron maitot que le nom signifia "tèrme/pojòu de pèiras". Es probable que le nom coneguèt una resemantizacion embei una evolucion /mɔr(t) rajˈno/ > /mɔr reˈnu/ > /muˈrenu/ > [muˈrenɒ]. La barradura de la <ò> en [u] (le vialatge de ''Las Ròchas'' comuna de [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]] se ditz localament [laː ˈruːtsa]) e la desplaçament d'accent dins los mots que s'achaban en -on (le vialatge de ''Manson'', comuna se [[Sent Ginès de Champanèlas|Sent Ginès]] se ditz [mãs]) es correnta dins la region. Le nom originau qu'èra pas pus comprés seguèt remplaçat per un mot de la lenga correnta. == Geografia == Le puèi de la Mòrt Rainon es situat dins los [[Monts Domas]], au sen dau [[Massís Central|Massís Centrau]]. == Nòtas e referéncias == == Veire maitot == [[Categoria:Portal:Geografia/Articles ligats]] 78eldh93cmsmkfba3w76xehqeh0p3f5 0 201702 2511204 2026-10-20T17:53:18Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Puei de Sancí]] cap a [[Puèi de Sancí]] 2511204 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Puèi de Sancí]] 1l3bebqevdmg9y6q5j8k28s2wh3w19a 0 201703 2511213 2026-10-20T22:04:27Z Briantin de Montrei 37340 Briantin de Montrei a desplaçat la pagina [[Corsa d'escultura cinetica]] cap a [[Corsa d'esculturas cineticas]] 2511213 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Corsa d'esculturas cineticas]] 1ybtwtjag3nohi8bsqc6f9wr7vxmkzf