Википеди oswiki https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%C3%A6%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3_%D1%84%D0%B0%D1%80%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Медиа Сæрмагонд Тæрхон Архайæг Архайæджы ныхас Википеди Википедийы тæрхон Файл Файлы тæрхон MediaWiki MediaWiki-йы тæрхон Хуызæг Хуызæджы тæрхон Æххуыс Æххуысы тæрхон Категори Категорийы тæрхон TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 17383 594871 548641 2026-06-09T01:51:42Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 594871 wikitext text/x-wiki [[Ныв:Hawaii Island topographic map-en-loihi.svg|thumb|300px|Гавайи æмæ Лоихи (сырх зиллаччы мидæг)]] '''Лоихи''' ({{lang-haw|Lōʻihi}}) у дæлдон архайгæ [[вулкан]] [[сакъадах]] [[Гавайи (сакъадах)|Гавайимæ]] æввахс. Лоихийы цъупп у денджызы æмвæзады 980 м ныллæгдæр. У Гавайийы сакъадæхты æрыгондæр вулкан. Лоихийы фæстаг скалд уыдис [[1996-æм аз]]ы. == Æддаг æрмæг == * [http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/loihi/ Loihi Seamount] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170117130630/https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/loihi/ |date=2017-01-17 }} — Лоихи на сайте [[USGS]] * [http://www.oar.noaa.gov/spotlite/archive/spot_loihi.html Loihi Submarine Volcano: A unique, natural extremophile laboratory] — Лоихи на сайте [[NOAA]]. * [http://www.ovolcanoes.ru/quaszg.html Энциклопедия о вулканах]{{Æнæбаххæсгæ æрвитæн|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{къæртт-АИШ}} [[Категори:АИШ-ы вулкантæ]] [[Категори:Архайгæ вулкантæ]] kz0uoggq2m5ayz01zpov9c6spxz0ygz 0 44826 594870 509322 2026-06-09T01:05:53Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 594870 wikitext text/x-wiki {{Ахуыргонд | имя = | оригинал имени = | изображение = | описание изображения = | имя при рождении = | дата рождения = | место рождения = | дата смерти = | место смерти = | гражданство = | научная сфера = | место работы = | альма-матер = | учёная степень = | учёное звание = | научный руководитель = | знаменитые ученики = | известен как = | награды и премии = | роспись = | ширина росписи = | сайт = | викицитатник = | викитека = | викисклад = }} '''Гуыдиаты Хаджумары фырт Амурхан''' ([[1932]]—[[1999]]) уыдис зындгонд ирон математик, 1971-1976 азты уыд [[Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет]]ы ректор. Уый йеддæмæ зындгонд у куыд Ирыстоны фыццаг ахуыргонд-математик.<ref>{{Cite web |title=Дзæуджыхъæуы математикон журнал |url=http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=vmj&paperid=262&option_lang=rus |access-date=2017-12-24 |archive-date=2019-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104055853/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=vmj&paperid=262&option_lang=rus |deadlink=yes }}</ref> Райгуырдис [[1932 аз]]ы [[Джызæл]]ы. [[1948 аз]]ы каст фæци хъæууон скъола, уыцы азы дæр ЦИПИ-йы (ныры ЦИПУ) студент сси. Ам дæр райдыдта йæ зонадон архайд. == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} {{къæртт-цардафыст}} [[Категори:Джызæлы чи райгуырдис, уыдон]] [[Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ]] [[Категори:Уæрæсейы математиктæ]] [[Категори:Гуыдиатæ|Амурхан]] tjp8orz9cecggdo19z28sm8xgk3pyx1 0 50854 594867 564962 2026-06-08T20:21:47Z Amikeco 2 594867 wikitext text/x-wiki [[Файл:Уртаты Аланкæ.jpg|frame|рахиз|Уртаты Аланкæ]] '''Уртаты Аланкæ''' ({{lang-ru|Аланка Уртати}}; æцæг ном у '''Татьянæ Андреева''') у [[Уырыссаг æвзаг|уырыссаг]] фыссæг, журналист æмæ æхсæнадон архайæг, Уæрæсейы фысджыты цæдисы уæнг. Уый райгуырдис [[Беслæн]]ы уырыссаг фыд æмæ ирон мады бинонтæм<ref>Аланка Уртати. [https://proza.ru/2013/11/04/837 О себе].</ref>, йæ сфæлдыстадон фæсномыгæн райста йæ мады мыггаг. Йæ уацмыстæ фыссы уырыссаг æвзагыл, мыхуырæй цæуынц 1985-æм азæй. Куыста УСФСР-йы Госкомиздаты, ахуыр кодта Мæскуыйы университеты аспирантурæйы. Йæ фыццаг уацмыстæ рухс федтой журнал «Литературная учёба»-йы, фæстæдæр та ногæй иуæй-иу литературон журналты, уыдоны ’хсæн [[Дарьял (журнал)|«Дарьялы»]] дæр<ref>[http://www.darial-online.ru/2000_2/alanka.shtml Аланка Уртати. Граждане мира (рассказы)]</ref>. [[1990-тæ|1990-æм азты]] Аланкæ уыдис [[Стыр Ныхас (газет)|газет «Стыр Ныхас»-ы]] фыццаг автортæй иу<ref>https://region15.ru/abon-gazetyl-styr-nyhas-230-hh-230-st-k-230-ny-15-azy/</ref>, куыста уыцы газеты редакторӕй дӕр<ref name="sevos26"/>. Аланкæ хæцы иугонд Ирыстоны идейæйыл, фæнды йæ цæмæй Хуссар Ирыстон уа Цæгат Ирыстонимæ иу республикæйы мидæг. 2026-ӕм азы куыд радзырдта, афтӕмӕй фыссӕг кусы йӕ дыууӕ ног романыл: «Иди в дом свой!» ӕмӕ «СИД»<ref name="sevos26">[https://sevosetia.ru/culture/tpost/cosyoplhi1-moya-tema-chelovek-v-sovremennom-mire «Моя тема – человек в современном мире»]</ref>. Уртаты Аланкæйы уацмыстæ номинацигонд цыдысты Хетæгкаты Къостайы номыл преми<ref>[http://overallegorizing3.rssing.com/chan-3349775/all_p157.html Къостайы преми — Къостайы фæдонтæн]. [[Хурзæрин (газет)|Хурзæрин]], 16.10.2015</ref> æмæ иннæ премитæм. == Чингуытæ == * 2001 — «Кавказ, мой Кавказ!», Избранное. Издательство «Олимп», Владикавказ, твердый переплет, ISBN: 5-87860-031-0, тираж 2000 экз., 272 с. * 2011 — «Забыть Кавказ?». Повести, рассказы, новеллы. Москва, твердый переплет, ISBN:978-5-9903036-1-4, Авторское издание. тираж 1000 экз., 328 стр. * 2011 — «Дорога домой»: сборник рассказов северокавказских писателей», изд. СЭИП, Москва, ISBN: 978-5-8438-9313-3, т.4., 419-480 стр. * 2015 — «Кавказские новеллы», ЧР, Карловы Вары, Skleneny mustek s.r.o., твердый переплет, ISBN: 978-80-87940-66-2, 245 стр.<ref>https://books.google.ru/books?id=cQGeBgAAQBAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s</ref> == Æддаг æрмæг == * [https://proza.ru/avtor/aurtati Фыссæджы фарс] (Proza.ru) * [http://www.gazetabeslana.ru/index.php/8-glavnoe/novosti/183-kak-rosla-v-nej-alanka-urtati Уртаты Аланкæ йæ царды тыххæй]{{Æнæбаххæсгæ æрвитæн|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (газет «Жизнь Правобережья») == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} [[Категори:Беслæны чи райгуырдис, уыдон]] [[Категори:Уæрæсейы фысджытæ]] [[Категори:Уырыссаг фысджытæ]] l0u7an65otl9h5x7q0jvvqq6ur2ui72 594873 594867 2026-06-09T08:18:40Z Amikeco 2 + 2 чиныджы 594873 wikitext text/x-wiki [[Файл:Уртаты Аланкæ.jpg|frame|рахиз|Уртаты Аланкæ]] '''Уртаты Аланкæ''' ({{lang-ru|Аланка Уртати}}; æцæг ном у '''Татьянæ Андреева''') у [[Уырыссаг æвзаг|уырыссаг]] фыссæг, журналист æмæ æхсæнадон архайæг, Уæрæсейы фысджыты цæдисы уæнг. Уый райгуырдис [[Беслæн]]ы уырыссаг фыд æмæ ирон мады бинонтæм<ref>Аланка Уртати. [https://proza.ru/2013/11/04/837 О себе].</ref>, йæ сфæлдыстадон фæсномыгæн райста йæ мады мыггаг. Йæ уацмыстæ фыссы уырыссаг æвзагыл, мыхуырæй цæуынц 1985-æм азæй. Куыста УСФСР-йы Госкомиздаты, ахуыр кодта Мæскуыйы университеты аспирантурæйы. Йæ фыццаг уацмыстæ рухс федтой журнал «Литературная учёба»-йы, фæстæдæр та ногæй иуæй-иу литературон журналты, уыдоны ʼхсæн [[Дарьял (журнал)|«Дарьялы»]] дæр<ref>[http://www.darial-online.ru/2000_2/alanka.shtml Аланка Уртати. Граждане мира (рассказы)]</ref>. [[1990-тæ|1990-æм азты]] Аланкæ уыдис [[Стыр Ныхас (газет)|газет «Стыр Ныхас»-ы]] фыццаг автортæй иу<ref>https://region15.ru/abon-gazetyl-styr-nyhas-230-hh-230-st-k-230-ny-15-azy/</ref>, куыста уыцы газеты редакторӕй дӕр<ref name="sevos26"/>. Аланкæ хæцы иугонд Ирыстоны идейæйыл, фæнды йæ цæмæй Хуссар Ирыстон уа Цæгат Ирыстонимæ иу республикæйы мидæг. 2026-ӕм азы куыд радзырдта, афтӕмӕй фыссӕг кусы йӕ дыууӕ ног романыл: «Иди в дом свой!» ӕмӕ «СИД»<ref name="sevos26">[https://sevosetia.ru/culture/tpost/cosyoplhi1-moya-tema-chelovek-v-sovremennom-mire «Моя тема – человек в современном мире»]</ref>. Уртаты Аланкæйы уацмыстæ номинацигонд цыдысты Хетæгкаты Къостайы номыл преми<ref>[http://overallegorizing3.rssing.com/chan-3349775/all_p157.html Къостайы преми — Къостайы фæдонтæн]. [[Хурзæрин (газет)|Хурзæрин]], 16.10.2015</ref> æмæ иннæ премитæм. == Чингуытæ == * 2001 — «Кавказ, мой Кавказ!», Избранное. Издательство «Олимп», Владикавказ, твердый переплет, ISBN: 5-87860-031-0, тираж 2000 экз., 272 с. * 2011 — «Забыть Кавказ?». Повести, рассказы, новеллы. Москва, твердый переплет, ISBN:978-5-9903036-1-4, Авторское издание. тираж 1000 экз., 328 стр. * 2011 — «Дорога домой»: сборник рассказов северокавказских писателей», изд. СЭИП, Москва, ISBN: 978-5-8438-9313-3, т.4., 419-480 стр. * 2015 — «Кавказские новеллы», ЧР, Карловы Вары, Skleneny mustek s.r.o., твердый переплет, ISBN: 978-80-87940-66-2, 245 стр.<ref>https://books.google.ru/books?id=cQGeBgAAQBAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s</ref> * 2025: ** [https://mybook.ru/author/alanka-urtati/povesti-i-novelly/ Повести и новеллы]. ИП Астапов. 373 с. ISBN: 978-56-05263-62-3 ** «Мне дар бесценный – юность…». ИП Астапов. 61 с. ISBN: 978-5-6053457-1-8 == Æддаг æрмæг == * [https://proza.ru/avtor/aurtati Фыссæджы фарс] (Proza.ru) * [http://www.gazetabeslana.ru/index.php/8-glavnoe/novosti/183-kak-rosla-v-nej-alanka-urtati Уртаты Аланкæ йæ царды тыххæй]{{Æнæбаххæсгæ æрвитæн|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (газет «Жизнь Правобережья») == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} [[Категори:Беслæны чи райгуырдис, уыдон]] [[Категори:Уæрæсейы фысджытæ]] [[Категори:Уырыссаг фысджытæ]] gblm8wx92p8pqpk5q7al0zfswhhd091 0 51368 594872 547998 2026-06-09T02:46:01Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 594872 wikitext text/x-wiki {{Футболист |имя = Мехмет Топал |изображение = AUT vs. TUR 2016-03-29 (320).jpg |описание изображения = Топал 2016-æм азы |прозвище = Хæлуарæг |дата рождения = |место рождения = {{РайгуырдыБынат|Малатья}}, [[Турк]] |гражданство = {{тырыса|Турк|20px}} [[Турк]] |рост = 187 |вес = 76 |позиция = [[Æрдæгхъахъхъæнæг (футбол)|æрдæгхъахъхъæнæг]] |нынешний клуб = {{тырыса|Турк|20px}} [[Истанбул Башакшехир]] |номер = 5 |молодёжные клубы = {{футбольная карьера |1999—2002|{{тырыса|Турк|20px}} [[Малатьяспор]]| |2002—2006|{{тырыса|Турк|20px}} [[Дарданелспор]]|}} |клубы = {{футбольная карьера |2002—2006|{{тырыса|Турк|20px}} [[Дарданелспор]]|41 (4) |2006—2010|{{тырыса|Турк|20px}} [[Галатасарай]]|82 (2) |2010—2012|{{тырыса|Испани|20px}} [[Валенси (футболон клуб)|Валенсия]]|43 (1) |2012—2019|{{тырыса|Турк|20px}} [[Фенербахче (футболон клуб)|Фенербахче]]|206 (16) |2019—ныры онг|{{тырыса|Турк|20px}} [[Истанбул Башакшехир]]|13 (0)}} |национальная сборная = {{футбольная карьера |2005|{{тырыса|Турк|20px}} Турк (19 онг)|1 (0) |2006|{{тырыса|Турк|20px}} Турк (20 онг)|1 (0) |2006—2007|{{тырыса|Турк|20px}} [[Турчы фæсивæдон иугонд командæ футболæй|Турк (21 онг)]]|13 (1) |2008—{{н.а.}}|{{тырыса|Турк|20px}} [[Турчы иугонд командæ|Турк]]|81 (2)}} |медали = {{турнир|[[Европæйы чемпионат футболæй|Европæйы чемпионат]]}} |обновление данных о клубе = 09.01.2020 |обновление данных о сборной = 29.08.2019 }} '''Мехме́т Топа́л''' ({{lang-tr|Mehmet Topal}}; райгурыдис 1986 азы 3 мартъийы [[Малатья]]йы) у [[Турк|Турчы]] профессионалон футболæй хъазæг, хъазы «Истанбул Башакшехир»-ы клубæн йæ мидæг хъахъхъæнæгæй. Йæ фæсномыг у ''[[Хæлуарæг]]'' ({{lang-tr|Örümcek}}) йæ даргъ къæхтæй куыд арахджынæй архайы, уымæ гæсгæ.<ref>{{Cite web|url=http://www.caughtoffside.com/2016/04/20/mehmet-topal-to-tottenham-on-free-transfer-agreed-in-principle/|title=Mehmet Topal to Tottenham on free transfer agreed in principle|publisher=Caught Offside|first=Robert|last=Summerscales|accessdate=7 November 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2644493-turkeys-great-survivor-mehmet-the-spider-topal-set-for-key-role-at-euros|title=Shot at twice and still thriving: Mehmet 'The Spider' Topal is Turkey's rock|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Emre|last=Sarigul|accessdate=7 November 2017}}</ref> Йæ карьерæйы фылдæр хай арвыста «Галатасарай» æмæ «Фенербахче»-йы хъазгæ. Дыууæ азы дæргъы хъазыди фæсарæнты, Испанийы «Ла Лигæ»-йы куы хъазыд, уæд. Куыд Турчы иугонд командæйы уæнг, Топал дыууæ хатты хъазыдис Европæйаг чемпионаты. == Клубон карьерæ == Топал райгуырдис [[Малатья]]йы сахары, йæ футболон карьерæ райдыдта 13-аздзыдæй. Куы сырæзтис, уæд йæ фыццаг хъæзтытæ уыдысты «Дарданел Спор»-ы сконды (3-аг дивизионы клуб). 2006-æм азы сентябры райстой йæ «Галатасарай»-мæ. Стамбулмæ куы æрбацыдис, уæд йæ фыццаг сезоны фæзындис фæзы æрмæстдæр 11 хатты. 2008-æм азы уалдзæг Топал йæ контракт адæргъ кодта фондз азмæ. Рæстæмбис сезоны хъазыдис 22 хъазты æмæ бацыдис Турчы иугонд командæмæ дæр. Уыцы рæстæг дам-думтæм гæсгæ Топалы агуырдтой Англисаг клубтæ, фæлæ баззадис йæ райгурæн бæсты<ref>{{Cite news|url=http://www.liverpoolecho.co.uk/everton-fc/everton-fc-news/2008/07/10/everton-may-go-for-turkey-star-mehmet-topal-100252-21317823/|title=Everton may go for Turkey star Mehmet Topal|date=10 July 2008|accessdate=21 June 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.liverpooldailypost.co.uk/sport/everton-fc/everton-fc-news/2008/07/17/everton-fc-are-priced-out-of-mehmet-topal-deal-64375-21355683/|title=Everton FC are priced out of Mehmet Topal deal|date=17 July 2008|accessdate=21 June 2012}}</ref>. 2010-æм азы хъазынмæ ацыдис «Валенси»-мæ<ref>{{Cite news|url=http://valenciacf.lasprovincias.es/noticias/2010-05-13/topal-suma-valencia-champions-20100513.html|title=Topal se suma al Valencia de Champions|language=Spanish|date=13 May 2010|accessdate=21 June 2012}}</ref>. Уыцы аз 14 сентябры уый 90 минуты хъазыдис «Валенси»-йы сконды туркаг клуб «Бурсаспор»-ы ныхмæ (4–0).<ref>{{Cite news|url=http://www.as.com/futbol/articulo/valencia-sale-lider-infierno-turco/20100914dasdasftb_41/Tes|title=El Valencia sale líder del infierno turco|language=Spanish|date=14 September 2010|accessdate=27 July 2012}}</ref> [[Файл:Loco-Fener_(12).jpg|мини|left|Топал «Фенербахче»-йы сконды 2016-æм азы]] 2012 азы июлы Топал раивта «Фенербахче»-мæ. Уый бафыста цыппар азы контракт, фыстой æм 2 милуан евройы алы аз дæр.<ref>{{Cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/topal-signs-four-year-contract-with-fenerbahce.aspx?pageID=238&nID=24465&NewsCatID=362|title=Topal signs four-year contract with Fenerbahçe|date=1 July 2012|accessdate=1 July 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=29738|title=Mehmet Topal Fenerbahçe’de|publisher=Fenerbahçe SK|accessdate=1 July 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1120506/fenerbahce-swoop-for-valencia%27s-mehmet-topal?cc=5739|title=Fenerbahce swoop for Valencia's Topal|publisher=[[ESPN Star Sports]]|accessdate=1 July 2012|archive-date=10 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710115030/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1120506/fenerbahce-swoop-for-valencia%27s-mehmet-topal?cc=5739|deadlink=yes}}</ref> Уый хайад райста 27 хъазты, æмæ йæ клуб рамбылдта Турчы чемпионат футболæй. 2019-æм азæй Топал хъазы «Истанбул Башакшехир»-ы сконды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ntvspor.net/futbol/mehmet-topal-medipol-basaksehir-de-5d63fba94745e8488c1c86d6|title=Mehmet Topal, Medipol Başakşehir'de|publisher=NTV Spor|accessdate=30 August 2019}}</ref> == Иугонд командæйы == Топалы равзæрстой [[Европæйы чемпионат футболæй|Европæйы чемпионатмæ 2008-æм азы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/PressRelease/uefa/UEFAMedia/70/24/56/702456_DOWNLOAD.pdf|title=UEFA EURO 2008™ squad lists announced|publisher=UEFA|accessdate=17 June 2016}}</ref>, æмæ уый хъазыдис алы хъазт дæр (иунæг хъазты йеддæмæ) Австри æмæ Швейцарийы. 2016-æм азы май Топал сси командæйы капитан, туркæгтæ Англисы ныхмæ куы хъазыдтой Манчестеры, уæд.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2016/may/22/england-turkey-friendly-international-match-report|title=Jamie Vardy pounces to give England win against Turkey in friendly|first=Daniel|last=Taylor|date=22 May 2016|accessdate=29 May 2016}}</ref> Къуырийы фæстæ Топал бакодта йæ фыццаг гол Черногорийы командæйы ныхмæ хъазгæйæ [[Анталья|Антальяйы]].<ref>{{Cite web|url=http://sport360.com/gallery/international-football/180247/international-friendlies-slovakia-shock-germany-spain-stroll-past-bosnia|title=International friendlies: Slovakia shock Germany, Spain stroll past Bosnia|accessdate=29 May 2016|archive-date=29 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529215428/http://sport360.com/gallery/international-football/180247/international-friendlies-slovakia-shock-germany-spain-stroll-past-bosnia|deadlink=yes}}</ref> 2016-æм азы Европæйы чемпионатмæ дæр æй райстой<ref>{{Cite web|url=http://www.espnfc.com/turkey/story/2883807/barcelonas-arda-turan-leads-turkey-euro-2016-squad|title=Barcelona's Arda Turan leads Turkey Euro 2016 squad|accessdate=17 June 2016}}</ref>, æмæ дзы хъазыди куыд мидæг хъахъхъæнæг.<ref>{{Cite web|url=http://www.espnfc.co.uk/report?gameId=438184|title=Spain cruise past Turkey to advance to knockout stage|accessdate=17 June 2016}}</ref> == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} [[Категори:Турчы футболисттæ]] jewbgc5x8789re57ng4ljhu1bu6fmhp 0 52036 594869 592753 2026-06-09T00:52:56Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 594869 wikitext text/x-wiki {{Ахуыргонд | имя = | оригинал имени = | изображение = | описание изображения = | имя при рождении = | дата рождения = | место рождения = | дата смерти = | место смерти = | гражданство = | научная сфера = | место работы = | альма-матер = | учёная степень = | учёное звание = | научный руководитель = | знаменитые ученики = | известен как = | награды и премии = | роспись = | ширина росписи = | сайт = | викицитатник = | викитека = | викисклад = }} '''Рева́з Валериа́ны фырт Гамхърели́дзе''' (райгуырдис [[1927-æм аз]]ы 4 февралы [[Кутаис]]ы — амардис [[2025-æм аз]]ы 5 майы [[Мæскуы]]йы) у советон æмæ уæрæсейаг ахуыргонд, математик. Советон Цæдисы Зонæдты академийы уæнг-корреспондент математикæйы хайады 1981-æм азæй, [[Уæрæсейы зонæдты академи]]йы уæнг 2003-æм азæй, [[Гуырдзыстоны зонæдты академи]]йы уæнг 1969-æм азæй<ref>[http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=4d4b7b26-4401-49a7-ae0a-75bf17b09bb8 Академику Гамкрелидзе Ревазу Валериановичу — 85 лет!]</ref>. Йæ фыдыфыд уыд юрист, Кутаисы зындгонд адвокат. Фыд каст фæцис Тбилисы университет æмæ куыста чингуыты рауагъдады; репрессигонд æрцыдис 1924-æм æмæ ма 1937-æм азы. Ахуыргонды мад моймæ ацæуыны фæстæ бацыдис [[Тбилисы университет]]ы литературон факультетмæ. Йе ’фсымæр [[Гамкрелидзе, Тамаз Валерианы фырт|Тамаз Гамхърелидзе]] сси зындгонд лингвист æмæ скæсæнзонæг. Скъоладзау ма куы уыдис, Гамхърелидзе йæ хистæр æмбал Иотам Карцивадзеимæ ахуыр кодта уæлдæр математикæ Николай Мусхелешвилийы ахуыры чиныг «Аналитикон геометрийы курс», зæгъгæ, уымæ гæсгæ. 1945-æм азы бацыдис Тбилисы университетмæ, фæлæ фыццаг курсы фæста раивта Мæскуымæ, каст фæцис [[Мæскуыйы паддзахадон университет|Мæскуыйы паддзахадон университеты]] механикон-математикон факультет (1950). 1953-æм азæй кусы Зонæдты академийы Математикон институты, 1953-æм азы бахъахъхъæдта йæ кандидатон диссертаци, 1960-æм азы та сси зонæдты доктор. Гамхърелидзейы куыстытæй сæ фылдæр сты [[Топологи|топологийы тыххæй]], стæй та [[дифференциалон æмбæрты теори]] æмæ [[вариацион хынцынад]]ы тыххæй. Стыр бавæрд бахаста оптималон процессты теоримæ. 1962-æм азы Реваз Гамхърелидзе, Лев Понтрягин, [[Болтянский, Владимир Григорийы фырт|Владимир Болтянский]] æмæ Евгений Мищенко райстой Ленины номыл преми оптималон процессты математикон теори сфæлдисыны тыххæй<ref>{{Cite web |title=История открытия принципа максимума Понтрягина |url=http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tm&paperid=3964&option_lang=rus |access-date=2020-10-31 |archive-date=2020-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104013503/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=tm&paperid=3964&option_lang=rus |deadlink=yes }}</ref>. == Библиографи == * Математическая теория оптимальных процессов, 3 изд., М., 1976 (æд Л. С. Понтрягин, В. Г. Болтянский, Е. Ф. Мищенко); * Основы оптимального управления, 2 изд., Тб., 1977. == Фиппаинæгтæ == {{Фиппаинæгтæ}} == Æддаг æрмæг == * {{УЗАУ|226|Реваза Валериановича Гамкрелидзе}} * [http://www.math.ru/history/people/Gamkrelidze История математики. Гамкрелидзе Реваз Валерианович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624054924/http://math.ru/history/people/Gamkrelidze |date=2011-06-24 }} * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=18956&option_lang= Профиль на сайте mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024105526/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=18956&option_lang= |date=2020-10-24 }} * [http://7iskusstv.com/2012/Nomer12/Demidovich1.php Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают» (сентябрь 2012)] * ''Гамкрелидзе Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20160305172911/http://gct.math.nsc.ru/?p=1139 Открытие принципа максимума Понтрягина] * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=18956 Труды Р. В. Гамкрелидзе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830074240/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=18956 |date=2020-08-30 }} на MathNet.Ru [[Категори:Уæрæсейы математиктæ]] [[Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ]] [[Категори:Физикон-математикон зонæдты доктортæ]] [[Категори:Советон Цæдисы математиктæ]] n4nvv26035iy0e2vdm3dwq55z0l4ac4 0 52133 594868 589936 2026-06-09T00:01:52Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 594868 wikitext text/x-wiki {{Цæугæдон2 |Ном = Аксаут |Оригиналон ном = |Ныв = Aksaut river.JPG |Нывы ном = Аксауты цæугæдон |Картæ = |Картæйы ном = |Дæргъ = 60 |Бассейны фæзуат = 843 |Бассейн = [[Чысыл Зеленчук (цæугæдон)|Чысыл Зеленчук]] → [[Хъобан (цæугæдон)|Хъобан]] → [[Азовы денджыз]] |Цæугæдæтты бассейн = |Доны хардз = 27 |Барыны бынат = |Гуырæн = |Гуырæны бынат = [[Хъæрæсе-Черкес]] |Гуырæны бæрзæнд = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 43|s_lat_min = 19|s_lat_sec = 56 |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 41|s_lon_min = 27|s_lon_sec = 10 |Донæфтæн = [[Чысыл Зеленчук (цæугæдон)|Чысыл Зеленчук]] |Донæфтæны бынат = [[Карачаевск]] |Донæфтæны бæрзæнд = 65 км рахиз доны былыл |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 43|m_lat_min = 54|m_lat_sec = 59 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 41|m_lon_min = 42|m_lon_sec = 01 |Цæугæдоны уырдыг = |Паддзахад = Уæрæсе |Паддзахад 1 = |Регион = [[Хъæрæсе-Черкес]] |Позицион картæ = Уæрæсе Хъæрæсе-Черкес }} '''Аксаут''' (''Хасаут'', {{Lang-krc|Схауат}}) у гуылфæг, донарæх, хæххон цæугæдон. Цæуы [[Стыр хох|Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы)]] цæгатаг фахсыл, у [[Чысыл Зеленчук (цæугæдон)|Чысыл Зеленчукы]] галиу донгуырæн. Уæвы [[Хъæрæсе-Черкес]]ы территорийыл. == Географи == Аксаут у Хъæрæсе-Черкесы территорийыл цы иуыл донарæх цæугæудæттæ цæуы, уыдонæй иу. Райдайы Хасауты ихдонæй æмæ [[Марухæ (цæугæдон)|Марухæйы цæугæдонимæ]] куы баиу вæййы, уæд дзы сæвзæры Чысыл Зеленчук. Цæугæдоны дæргъ у 77 км, йæ донæмбырдгæнæн бассейны фæзуат та у 843 км²<ref name="sur">{{cite web |url = http://www.sur-base.ru/water-base/?show_obj=150368 |title = Аксаут, составляющая р. Малый Зеленчук |website = sur-base.ru |accessdate = 2014-05-17 |archive-date = 2024-11-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241130233037/http://www.sur-base.ru/water-base/?show_obj=150368 |deadlink = yes }}</ref> Аксаут ратæдзы хуссарæй цæгатмæ бæрзонд хæххон рæгъты Мысты-Баши ’мæ Аксауты ’хсæн цы фæз цæуы, ууыл. Уыцы рæгъы хицæн хæйттæн ис сæхи алыгъуызон нæмттæ: Гитче-Тебердайаг, Ак, Бадукъаг, Хаджибейаг, Кыныр-Чат, Гидамаг æмæ иннæтæ. Æмткай фæзтыл æмæ кæмттыл кæцы дих кæны, уыцы хæххон рæгъты стыр баст, схонæн ис Аксаут-Тебердайаг. Йæ системæйы ис æртæ ’фцæджы: Алибек, Гитче-Теберда, Æвдай æртæййы, Хутый, Бадук, Муху æмæ æнд. == Этимологи == [[Тюркаг æвзæгтæ|Тюркаг æвзагæй]] тæлмацы «Ак суат» (тюркаг æвзагыл Аксауты цæугæдон афтæ хуыйны) нысан кæны «урс (сыгъдæг) дон, бæхтæн дон кæм бадарынц». Хъæрæсейаг æвзагæй тæлмацы Аксаут нысан кæны: ''«Ак»'' — «урс», ''«Саут (Сауут)»'' — «згъæр», «згъæрхæдон»; ома «Урс згъæр (згъæрхæдон)».<ref>{{cite web|author = |url = http://kmvline.ru/lib/perl/29.php |title = Путеводитель по Теберде. ГОРЫ И ЛЮДИ. Словарь-указатель местных названий |lang = ru |website = www.kmvline.ru |date = |accessdate = 2020-03-25|deadlink = no}}</ref> == Аксауты ком == Аксаут у [[Хъæрæсе-Черкес]]ы тæкккæ рæсугъддæр бынæттæй сæ иу, уæвы Аксауты комы. Иуыл уæлхох бынат Ныгуылæн Кавказы, парахат кæны [[Эльбрус]]ы онг, райдайы [[Стыр хох]]ы фадыгæй, уымæ ’нгом лæууынц Марухæйы, Аксауты æмæ Чхалты кæмттæ. Рагон заманæй адæм сæхицæн цæрæнбынæттæ кодтой уыцы дзæнæттон раны. Аксауты комы фыццаг хъæуты бындурæвæрджытæ уыдысты бердзенæгтæ — Туркæй æрцæуæккæгтæ. Ныр уыдон цæрынц [[Хасаут-Греческое]]йы хъæуы, уый парахатæй æрбынат кодта Аксауты донбылыл. Кæмттыл æвæрд ис фæндæгтæ, фæлæ Марухæйыл хъæутæ æрмæст бынæй ис. Аксауты фæстаг кæройнаг хъæууат у Рудничий (ныр бынтон æдзæрæг сси), æрбынат кодта доны сæр. Аксауты ком зынгнонд у цæрынгæнæг ратæдзæнтæй, уыдон сты йæ территорийыл, сæрмагондæй Тулдзон Балкы хъæуы территорийыл. Уым гуылф кæны суадон, дон дзы бирæ мæйты дæргъы не ’взæр кæны. Бынæттон цæрджытæ куыд дзурынц уымæ гæсгæ, уый у «удæгас дон». == Фендтæгтæ == Аксауты галиу доны былыл, Хасаут-Греческоейы хъæуæй 10-12 км дæрддзæф уæвы, зæгъæн ис, æмæ квадратон мæсыг (6 x 6,3 м), конд у лæгъз дурæй чъыры таддагыл. Къулты бæзн — 1,4 м. Цæгатаг къул у 1,6 км бæрзонд. == Фиппаинæгтæ == {{Фиппаинæгтæ}} == Æрвитæнтæ == * [http://kmvline.ru/lib/mar_6.php От Маруха до Эльбруса. Путеводитель] {{ru}} [[Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ]] helpwuofmsq7ahed7u3jncuktqxqdri 0 78424 594874 594851 2026-06-09T08:24:53Z Amikeco 2 Нырыккон домӕнтӕм афтӕ фысгӕ у. Отменена версия [[Special:Diff/594851|594851]], сделанная [[Special:Contributions/~2026-33096-59|~2026-33096-59]] ([[User talk:~2026-33096-59|обсуждение]]) 594874 wikitext text/x-wiki {{ЦР |Статус = Хъæу |Ирон ном = Тапанта |Оригиналон ном = {{Lang-abq|Тӏапантӏа}}<br>{{Lang-ru|Тапанта}} |Ныв = |Ном = |Паддзахад = Уæрæсе |Герб = |Тырыса = |Гербы уæрх = |Тырысайы уæрх = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Паддзахады картæйы ас = 300 |Регионы картæйы ас = 300 |Районы картæйы ас = 300 |Регионы тип = Уæрæсейы федеративон арæзт{{!}}Федерацийы субъект |Регион = Хъæрæсе-Черкес |Регион таблицæйы = Хъæрæсе-Черкес |Районы тип = Муниципалон район (Уæрæсе){{!}}Муниципалон район |Район = Адыге-Хаблы район |Район таблицæйы = Адыге-Хаблы район |Æмбалады тип = |Æмбалад = |Сæргълæууæджы тип = |Сæргълæууæг = |Бындурæвæрд = |Раздæры нæмттæ = |Статус кæдæй = |Фыццаг кой = |Фæзуат = |Бæрзæнды тип = |Центры бæрзæнд = |Бæстыхъæд = |Официалон æвзаг = |Официалон æвзаг-ref = |Цæрджытæ = {{ Цæрджытæ | Тапанта (Карачаево-Черкесия) | тс }} |Сфысты аз = {{ Цæрджытæ | Тапанта (Карачаево-Черкесия) | г }} |Æнгомдзинад = |Агломераци = |Националон сконд = [[абазæгтæ]] |Динон сконд = |Сахатон таг = +3 |DST = |Телефонон код = |Посты индекстæ = |Автомобилон код = |Идентификаторы тип = |Цифрон идентификатор = |ВикиКъæбицы категори = |Сайт = |Сайты æвзаг = }} '''Тапанта́''' ({{Lang-abq|Тӏапантӏа}}, {{Lang-ru|Тапанта}}) у хъæу [[Хъæрæсе-Черкес]]ы [[Адыге-Хаблы район]]ы. == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} {{къæртт-Хъæрæсе-Черкес}} {{Адыге-Хаблы районы цæрæнрæттæ}} [[Категори:Адыге-Хаблы районы цæрæнрæттæ]] lmk502vs4vm2f2gnmu713e0sr94zc5g 10 83517 594865 2026-06-08T18:22:02Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Wulfenite mexique.jpg» 594865 wikitext text/x-wiki Wulfenite mexique.jpg c2ig3py0zwmz1iqdct5dk91uc06fa32 10 83518 594866 2026-06-08T18:22:17Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Вульфенит и кальцит, шахта Эрупсьон, Аумада, Чиуауа, Мексика» 594866 wikitext text/x-wiki Вульфенит и кальцит, шахта Эрупсьон, Аумада, Чиуауа, Мексика gshjmfoy0zun78ppkk8rnsila8zacxj