Википеди oswiki https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%C3%A6%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3_%D1%84%D0%B0%D1%80%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Сæрмагонд Тæрхон Архайæг Архайæджы ныхас Википеди Википедийы тæрхон Файл Файлы тæрхон MediaWiki MediaWiki-йы тæрхон Хуызæг Хуызæджы тæрхон Æххуыс Æххуысы тæрхон Категори Категорийы тæрхон TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 2245 595850 579307 2026-07-30T02:09:28Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595850 wikitext text/x-wiki {{ЦР |Статус = Сахар |Ирон ном = Новороссийск |Оригиналон ном = {{lang-ru|Новороссийск}} |Паддзахад = Уæрæсе |Герб = |Тырыса = |Гербы уæрх = |Тырысайы уæрх = |lat_deg = 44|lat_min = 43|lat_sec = |lon_deg = 37|lon_min = 46|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Паддзахады картæйы ас = 300 |Регионы картæйы ас = 300 |Районы картæйы ас = 300 |Регионы тип = Уæрæсейы федеративон арæзт{{!}}Федерацийы субъект |Регион = Краснодары край |Регион таблицæйы = Краснодары край |Районы тип = Муниципалон сырæзт (Уæрæсе){{!}}Муниципалон сырæзт |Район = Новороссийск |Район таблицæйы = Новороссийск (сахары зылд){{!}}Новороссийск |Æмбалады тип = |Æмбалад = |Сæргълæууæджы тип = |Сæргълæууæг = |Бындурæвæрд = 1838 |Раздæры нæмттæ = |Статус кæдæй = 1866 |Фыццаг кой = |Фæзуат = 835 |Бæрзæнды тип = |Центры бæрзæнд = |Бæстыхъæд = |Официалон æвзаг = |Официалон æвзаг-ref = |Цæрджытæ = {{ Цæрджытæ | Новороссийск | тс }} |Сфысты аз = {{ Цæрджытæ | Новороссийск | г }} |Æнгомдзинад = |Агломераци = |Националон сконд = |Динон сконд = |Сахатон таг = +3 |DST = |Телефонон код = +7 8617 |Посты индекстæ = 353900—353925 |Автомобилон код = |Идентификаторы тип = |Цифрон идентификатор = |ВикиКъæбицы категори = |Сайт = |Сайты æвзаг = }} '''Новороссийск''' ({{lang-ru|Новороссийск}}) у [[Уæрæсе|Уæрæсейы]] [[сахар]], [[Сау денджыз]]ы [[Цемесы наулæууæн]]ы былыл [[порт]] æмæ æфсæддон флоты базæ. Сахары ис æртæ фæсарæйнаг бæстæйы консулæдтæ: [[Болгари]], [[Грекъ]] æмæ [[Турк|Турчы]]. Новороссийск у муниципалон сконд сахар Новороссийсчы центр. У ахсджиаг транспортон æлхынцъ. Ис дзы хæстон денджызон базæ æмæ товарон порт (нефтласæн наутæн лæууæн дæр). Сахармæ цæуынц поездтæ Краснодары ’рдыгæй æфсæнвæндагыл. 1973-æм азы 14 сентябрæй Новороссийск хæссы хъæбатыр сахары кадджын ном. == Физикон-географион характеристикæ == === Бæстыхъæд === Новороссийск кæм æрбынат кодта, уыцы ран [[бæстыхъæд]] у субтропикон сух, [[Зæххастæуденджызон бæстыхъæд|зæххастæуденджызонмæ]] хæстæг. Ноябрæй мартъийы онг ис норд-осты тас, уый у тыхджын дымгæ цæгат-скæсæнæй, кæцы æрбахæссы уазал уæлдæф. 2002 азы норд-осты аххосæй Новороссийсчы наулæууæны фæдæлдон сты дыууæ науы, температурæ йæхи æруагъта −15&nbsp;°C онг, скъолатæ нал куыстой<ref>{{Cite web |url=http://www.ntv.ru/text/news/index.jsp?nid=8664 |title=Норд-ост в Краснодарском крае — это действительно страшно |accessdate=2008-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208115735/http://www.ntv.ru/text/news/index.jsp?nid=8664 |archivedate=2008-12-08 |deadlink=yes }}</ref>. === Рельеф === [[Файл:Novorossiysk.jpg|thumb|300px|Сахары уынд уæлейæ (2001 аз)]] Сахар йæхи адаргъ кодта амфитеатры хуызы Цемесы наулæууæны алфамбылай 25 км дæргъæн, скæсæн æмæ хуссарырдыгæй лæууынц [[Стыр Кавказ]]ы хæхтæ, цæгатырдыгæй та — Навагиры рæгъ (йæ бæрзонддæр хох у 447 м). Хæхтæ сахары хъахъхъæнынц уазал уæлдæфæй, кæцы æрбацæуы континентырдыгæй. Новороссийсчы мидæг кæлы Цемесы тæнæг цæугæдон. Сахары цур ис Краснодары крайы стырдæр æдзæхх цад [[Абрау (озеро)|Абрау]]. === Сейсмикон уавæр === Новороссийск лæууы зæххæнкъуыстытæй тæссаг ран. 1799 азæй 1981 азы онг уым æрцыдысты 17 зæххæнкъуысты<ref>{{Cite web |title=Сейсмическая деятельность в Новороссийском районе |url=http://www.refine.com.ru/pageid-2539-2.html |access-date=2019-11-05 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025233422/http://www.refine.com.ru/pageid-2539-2.html |deadlink=yes }}</ref>. 1966 12 июлы 6 баллы онг зæххæнкъуыст Новороссийск æмæ [[Геленджик|Геленджичы]] ’хсæн. Хæдзæрттæ халд не ’рцыдысты. Фæстæг зæххæнкъуыст уыдис 2013 азы 11 мартъийы, йæ магнитудæ 3,2 баллы онг.<ref>[http://www.rosbalt.ru/federal/2013/03/11/1103946.html Близ Новороссийска произошло землетрясение магнитудой 3,2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114353/http://www.rosbalt.ru/federal/2013/03/11/1103946.html |date=2016-03-04 }}</ref> === Сахатон таг === Новороссийск, куыд æппæт Краснодары край, цæры Мæскуыйы рæстæгмæ гæсгæ (MSK). == История == [[Файл:Novorossiysk (Moskvich) 1913.jpg|300px|мини|1913 азы конд сахары пълан]] Нæ эрæйы агъоммæ V æнусы ацы ран уыдис грекъаг уæйгæнджыты сахар Бата. Авд æнусы фæстæдæр ([[II æнус]]ы) халд æрцыдис [[Алайнæгтæ|алайнæгты]] къухæй. XIII æнусы Генуйæ æрбацæуджытæ сарæзтой фидар Батарио. XV æнусы, османтæ [[Стамбул]] куы байстой, Тамань æмæ Цемесы наулæууæн дæр сæхи бакодтой. XVIII æнусы суинаг Новороссийсчы бынаты уыдис туркæгты фидар [[Суджук-Кале]]. 1829-æм азы Адрианополы бадзырдмæ гæсгæ Цемесы наулæууæн бацыдис Уæрæсейы скондмæ. Фæлæ бынæттон черкесаг цæрджытæ уæрæсейаг æдæриуæгыл не сразы сты. 1838 азы 12 сентябры наулæууæнмæ бацыдысты уырыссаг наутæ æмæ æрбаластой 5816 адæймаджы туркаг фидары хæлддзæгмæ. Ацы бон нымад у сахары бындурæвæрыны боныл. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг сахары стыр хай байстой вермахты хотыхджынтæ. 1943-æм азы февралы 274 советон денджыздзæуæджы байстой чысыл плацдарм (фæстæдæр зындгонд куыд Чысыл Зæхх) æмæ йæ хъахъхъæдтой 225 боны, сахар бынтон куы не ссæрибар кодтой, уæдмæ. Фашисттæ ратардæуыдысты 1943 азы 16 сентябры. 1973 азы сахарæн радтой [[хъæбатыр сахар]]ы кадджын ном æд Ленины орден æмæ Сызгъæрин Стъалы. 2018-æм азы Новороссийсчы цæрджытæ сбæрæг кодтой сахары бындурæвæрдæй 175 азы. == Бынæттон хиуынаффæйаг == ; Сахары сæргълæууджытæ * 1896—1898 — Михаил Федоры фырт Пенчул * 1898—1901 — Поликарп Константины фырт Броверман * 1901—1905 — Алексей Андрейы фырт Никулин * 1906—1916 — Петр Корнилийы фырт Калинин * 1916—1917 — Михаил Елисейы фырт Певунов * 1917 — Сергей Михаилы фырт Афиногенов ; Администрацийы сæргълæууджытæ * 1986—1991 — Николай Фёдоры фырт Хворостянский * 1992 — Георгий Василийы фырт Хоботов * 1992—2002 — Валерий Георгийы Прохоренко * 2003—2016 — [[Синяговский, Владимир Ильяйы|Владимир Ильяйы фырт Синяговский]] * 2016 азæй — Игорь Алексейы фырт Дяченко == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} == Æддаг æрмæг == * [http://www.nvis.ru Сахары администраци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209180618/http://www.nvis.ru/ |date=2005-02-09 }} * [http://www.gnv.ru Интернеты газет «Новороссийские ведомости»] {{къæртт-Краснодары край}} {{Краснодары крайы сахартæ}} {{Сау денджызы порттæ|Паддзахад=Уæрæсе}} [[Категори:Краснодары крайы сахартæ]] [[Категори:Уæрæсейы порттæ]] [[Категори:Сау денджызы порттæ]] hu9d0opm79z5n8rg73kyhcl0afuuanq 0 19181 595849 547817 2026-07-30T01:01:04Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595849 wikitext text/x-wiki [[Файл:Geographic coordinates sphere.svg|thumb|right|390px|Координатон сферæ (тымбылæг)]] '''Географион координатæтæ''' — рабæрæг кæнынц тæппы бынат [[Зæхх (планетæ)|Зæххы]] уæлцъарыл, кæнæ географион цъары. Географион координатæтæ арæзт цæуынц [[сферон координатæтæ|сферон координатæты]] принциптæм гæсгæ. Ахæм координатæтæ бæззынц æндæр [[планетæ]]тæн дæр æмæ [[уæларвон координатæты систæмæ|уæларвон сферæйы]] дæр. == Уæрхад == {{main|Уæрхад}} '''Уæрхад''' <math>\varphi~</math> — къуым бынæттон [[зенит]]ы здæхты æмæ [[экватор]]ы фæзойы астæу, нымад цæуы 0-æй 90 [[градус, минутæ, секундæ|°]]мæ экваторы дыууæрдыгæй дæр. Цæгаты æрдæгтымбылæджы географион тæппыты уæрхад (цæгаты уæрхад) нымад цæуы куыд æвæрццæг, хуссар æрдæгтымбылæджы та — æппæрццæг. Ноджы ма [[абсолютон ас]]мæ гæсгæ стырдæр уæрхæдты тыххæй фæзæгъынц ''бæрзæндтæ'', нолмæ хæстæджыты (ома экватормæ) тыххæй та — ''ныллæджытæ''. Зæххы формæ ([[геоид]]) къорийæ кæй хицæн кæны, уымæ гæсгæ [[географион уæрхад]] дæр цасдæр хицæн кæны [[геоцентрон уæрхад]]æй, т.&nbsp;е. къуымæй ацы тæппы здæхтмæ Зæххы цæнтрæй æмæ экваторы фæзойæ. Бынаты уæрхад рабæрæг кæнæн ис ахæм [[астрономион кусæнгарз|астрономион кусæнгæрз]]ты æххуысæй — [[секстант]] кæнæ [[гномон]], ис ма спайдагæнæн системæтæй [[GPS]] æмæ [[ГЛОНАСС]]. Уæрхадимæ æмæ [[азы афон]]имæ йæ дæргъ баст у [[бон]]æн. == Дæргъад == {{main|Дæргъад}} '''Дæргъад''' <math>\lambda~</math> — лæвæрд тæппы уылты цы [[мередиан]]ы [[фæзой]] цæуы, æмæ райдайæн нулон мередианы (уымæй райдайы дæргъады нымад) астæу къул. Ныр [[Зæхх (планетæ)|Зæххыл]] нулоныл нымад у [[Гринвич (Лондон)|Гринвичы]] зæронд [[обсерватори]]йы уылты, [[Лондон]]ы хуссар-цæгаты цы меридиан цæуы, уый. Уымæ гæсгæ хуыйны [[Гринвичы меридиан]]. Дæргъæдтæ 0 -æй 180° [[скæсæн]]ы ’рдæм нулон меридианæй, хонынц скæсæйнæгтæ, [[ныгуылæн]]ы ’рдæм та ныгуылæйнæгтæ. Бахахх кæнын хъæуы æмæ уæрхæдтæй хъауджыдæр, дæргъæдты системæйы райдайæны меридиан хибар у, æмæ баст вæййы исты меридианыл фидыдмæ гæсгæ. Афтæ, Гринвич йæдтæмæ, раздæр нулонтæй æвзæрст цыдысты меридиантæ обсерваториты [[Париж]]ы, [[Кадис]]ы, [[Пулково]]йы ([[Уæрæсе|Уæрæсейы паддзахады]] территорийыл) æмæ а.д. Дæргъады дæлбар у [[бынæттон рæстæг]]. == Бæрзæнд == {{main|æмвæзад денджызы бæрзæндæй}} Цæмæй тæппы ран æххæстæй бæрæггонд æрцæуа æртæбæрцон ({{lang-ru|трехмерный}}) тыгъдады, уый тыххæй хъæуы æртыккаг координатæ — ''Бæрзæнд''. [[Планетæ]]йы центрмæ дæрддзæгæй [[географи]] нæ пайда кæны: бæззы афтиддæр планетæйы тынг арф бæстæты афыстæн, кæнæ [[космос]]ы [[орбитæ]]тæ нымайынмæ. Географион цъары гæрæнты пайда кæнынц арæхдæр ''æмвæзад денджызы бæрзæндæй'', нымад цæуы «лæгъзгонд» [[геоид]]ы уæлцъары æмвæзæй. Ахæм æртæ координатæйæ систæмæ уайы [[ортогоналон координатæтæ|ортогоналон]], уый æнцондæр кæны нымаинæгтæ. Æмвæзад дæнджызы бæрзæндæй ма æнцойуат у [[атмосферон æлхъывд]]имæ басты тыххæй. Зæххы уæлцъарæй дæрддзæг (уæлæмæ кæнæ дæлæмæ) арæх пайдагонд цæуы бынаты афысты рæстæг, фæлæ ''нæу'' '''координатæ''' цъары æнæлæгъзы тыххæй. == Географион координатæты системæ == [[Файл:Descartes_system_3D.png|right|thumb|300px|Ныв 1]] Тæпп O- йы миниуæгыл [[Навигаци]]йы нымад цæуы транспортон мадзалы (ТМ) массæты центр. Координатæты райдайæны ахызт [[инерциалон нымады систæмæ|инерциалон системæйы]] географионмæ (ома <math>O_i</math> æй) æххæст кæны уæрхады æмæ дæргъады нысаниуджытæм гæсгæ. Географион координатæты систæмæйы цæнтр (<math>O_g</math>) инерционалоны дæтты (Зæххы хуызæг къоригондыл куы нымайæм): :<math>X_{og}=(R+h)*cos(\varphi)*cos(Ut+\lambda)</math> :<math>Y_{og}=(R+h)*cos(\varphi)*sin(Ut+\lambda)</math> :<math>Z_{og}=(R+h)*sin(\varphi)</math> :<math></math> :<math></math> :кæм R — зæххы радиус, U — зæххы зилдухы къуымон тагъддзинад, h — æмвæзад дæнджызы бæрзæндæй. Сæмæнты здæхт географион координатæты систæмæйы (ГКС) æвзæрст цæуы алгоритммæ гæсгæ. :Сæмæн X(æндæр банысан - сæмæн E) -сæмæн, здæхт у скæсæнмæ. :Сæмæн Y(æндæр банысан - сæмæн N) -сæмæн, здæхт у цæгатмæ. :Сæмæн Z(æндæр банысан - сæмæн Up) -сæмæн, здæхт вертикалон хæрдмæ. Æртæтигъон ({{lang-ru|трехгранник}}) XYZ-йы ориентаци, зæххы зилдухы æмæ транспортон мадзалы змæлды тыххæй æдзухдæр бынатæй рацух вæййы къуымон тагъддзинадтимæ<ref name="AppINS">{{чиныг |автор = Salychev. O.S. |заглавие = Applied Inertial Navigation: problems and solutions |место = Moscow: |издательство = BMSTU Press |год = 2004 |страницы = 304 |isbn = 5-7038-2395-1}}</ref>. :<math>\omega_E=-V_N/R</math> :<math>\omega_N=V_E/R+U*cos(\varphi)</math> :<math>\omega_{Up}=V_E/R*tg(\varphi)+U*sin(\varphi)</math> Сæйраг цъухдзинад ГКС-ы практикон пайдадзинады [[навигаци]]йы сты къуымон тагъддзинады егъау астæ бæрзонд уæрхадты, срæзынц полюсыл раст æгæронадмæ. Уымæ гæсгæ ГКС-ы бæсты фæпайда кæнынц æрдæгуагъд координатон системæйæ. === Æрдæгуагъд азимуты координатæты системæ === Æрдæгуагъд азимуты КС хицæн кæны ГКС афтиддæр иу æмбæрцадæй ({{lang-ru|уравнение}}), кæцы у ахæм: :<math>\omega_{Up}=U*sin(\varphi)</math> Уымæ гæсгæ системæты райдайæн иухуызон у, сæ ориентацитæ дæр æмхуызон сты иу хицæндзинадимæ, йæ сæмæнтæ <math>X_w</math> æмæ <math>Y_w</math> иуварс здæхт сты ГКС-йы сæмæнтæй <math>\varepsilon</math> къуыммæ, уымæн рæстаг у æмбæрцад :<math>d \varepsilon/dt=-V_E/R*tg(\varphi)</math> Рацарæзт ГКС-йы æмæ æрдæгуагъд азимуты КС астæу æххæстгонд цæуы формулæмæ<ref name="AppINS" /> :<math>N=Y_w*cos(\varepsilon)+X_w*sin(\varepsilon)</math> :<math>E=-Y_w*sin(\varepsilon)+X_w*cos(\varepsilon)</math> Æцæгдзинадæй иууылдæр бахыгъдтæ нымад цæуынц ацы систæмæйы, æмæ уыйфæстæ, информацийы рацæуæны æрцæуы координатæты рацарæзт ГКС-мæ. == Æрвитæнтæ == * [http://www.fallingrain.com/world/ Зæххыл иууыл сахарты географион координатæтæ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070512235943/http://www.fallingrain.com/world/ |date=2007-05-12 }}{{en}} * [http://gnswww.nga.mil/geonames/GNS/index.jsp Зæххы цæрæнтæтты географион координатæтæ (1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407223825/http://gnswww.nga.mil/geonames/GNS/index.jsp |date=2007-04-07 }} {{en}} * [http://www.geonames.org/ Зæххы цæрæнтæтты географион координатæтæ (2)] {{en}} == Кæс ноджы == * [[Навигаци]] == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} [[Категори:Географи]] o66ylfubvghylc4ldnnovz9bfxa3rau 0 46764 595853 529716 2026-07-30T10:34:29Z Magnefl 10138 foto 595853 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Урусудз | image file = Anchusa officinalis1.jpg | image descr = Урусудз | regnum = Зайæгойтæ | divisio = [[Дидинæгджын зайæгойтæ]] | classis = [[Дыхайон зайæгойтæ]] | ordo = Boraginales | familia = [[Джитърийымойхуызтæ]] | genus = Anchusa | species = '''Урусудз''' | latin = {{btname|Anchusa officinalis|[[L.]], [[1753]]}} | syn = | wikispecies = Anchusa officinalis | commons = Category:Anchusa officinalis | section name = | section text = | range map = | range map caption = Ахæлиу | range map width = | range legend = | itis = 31718 | ncbi = 89630 }} [[File:Anchusa officinalis-o.jpg|thumb]] '''Урусудз'''^{''[[Дыгурон диалект|дыг. дзырд]]''<ref name="Tamaev, Bolloev">Русско-иронско-дигорский и дигорско-иронско-русский терминологический словарь животного и растительного мира / Составители: Т.А. Тамаев и Б. К. Боллоев. — Владикавказ: Издательско-полиграфическое предприятие им. В. Гассиева, 2006 — 96 с.</ref>}<ref name="Tekhov">{{Техов Ф.Д./Названия растений в осетинском языке}}</ref> ({{lang-la|Anchusa officinalis}}, {{lang-ru|Воловик лекарственный, Анхуза лекарственная}}) у кæрдæг [[зайæгой]]. == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} {{къæртт}} [[Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ]] [[Категори:Зайæгойтæ дыгуронау]] j0hjyti62khl8c846qde3qrr8cmp1cm 10 83939 595851 2026-07-30T09:25:25Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Лёгкий крейсер HMS Belfast, Лондон, Великобритания» 595851 wikitext text/x-wiki Лёгкий крейсер HMS Belfast, Лондон, Великобритания szh5c75td6cizp25g4t22b3683dkkbb 10 83940 595852 2026-07-30T09:33:54Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «HMS Belfast with rainbow.jpg» 595852 wikitext text/x-wiki HMS Belfast with rainbow.jpg b3fygkesx1flopax5wq0gjdxze355mg