Википеди oswiki https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%C3%A6%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3_%D1%84%D0%B0%D1%80%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Сæрмагонд Тæрхон Архайæг Архайæджы ныхас Википеди Википедийы тæрхон Файл Файлы тæрхон MediaWiki MediaWiki-йы тæрхон Хуызæг Хуызæджы тæрхон Æххуыс Æххуысы тæрхон Категори Категорийы тæрхон TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 3888 595989 547920 2026-08-29T01:19:21Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595989 wikitext text/x-wiki {{Ахуыргонд | имя = Дмитрий Менделеев | оригинал имени = {{lang-ru|Дмитрий Иванович Менделеев}} | изображение = | описание изображения = | имя при рождении = | дата рождения = | место рождения = | дата смерти = | место смерти = | гражданство = | научная сфера = | место работы = | альма-матер = | учёная степень = | учёное звание = | научный руководитель = | знаменитые ученики = | известен как = | награды и премии = | роспись = | ширина росписи = | сайт = | викицитатник = | викитека = | викисклад = }} '''Менделеев Иваны фырт Дмитрий''' ({{lang-ru|Дмитрий Иванович Менделеев}}; райгуырдис [[1834-æм аз]]ы [[8 февралы]] [[Тобольск|Тобольсчы]] — амардис [[1907-æм аз]]ы [[2 февралы]] [[Бетъырбух]]ы) у зындгонд уырыссаг химик æмæ экономист. [[1869-æм аз]]ы раргом кодта [[элементты периодикон системæ]]. Уыцы системæ «Менделеевы таблицæ» дæр хонынц. === Музейтæ === * [http://www.spbu.ru/Structure/Culture/Museums/Mendeleev/ Менделеевы музей-архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321104913/http://www.spbu.ru/Structure/Culture/Museums/Mendeleev/ |date=2009-03-21 }} Бетъырбухы паддзахадон университеты * Музей-усадьбæ «Боблово» * [http://museum.vniim.ru/ Метрологический Музей Госстандарта России при ВНИИМ им. Д. И. Менделеева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402093008/http://museum.vniim.ru/ |date=2015-04-02 }} === Литературæ === * [[Писаржевский, Олег Николаевич|О. Писаржевский]] «Дмитрий Иванович Менделеев» (1949; Сталинская премия, 1951) === Посты маркæтæ === <gallery perrow="4" widths=160 heights=160> Файл:Mendeleev.jpg|<small>Советон Цæдис, <br /> [[1934]]</small> Файл:Stamp of USSR 1636g.jpg|<small>Советон Цæдис, <br /> [[1951]]</small> Файл:The Soviet Union 1957 CPA 1978 stamp (Dmitri Mendeleev).jpg|<small>Советон Цæдис, <br /> [[1957]]</small> Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3761 stamp (Mendeleev and Formula).jpg|<small>Советон Цæдис, <br />[[1969]]</small> </gallery> == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} {{къæртт-цардафыст}} [[Категори:Уæрæсейы химиктæ]] j6611mreol29lttrogyw89vzxa73bov 0 5626 595992 593750 2026-08-29T02:41:20Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595992 wikitext text/x-wiki {{Паддзахадон архайæг |ирон ном = Эрнесто Че Гевара |оригинальное имя = {{lang-es|Ernesto Guevara}} |порядок = |изображение = CheHigh.jpg |подпись = |титул = Кубæйы индустрийы министр |флаг = Flag of Cuba.svg |периодначало = [[1961]] [[23 февралы]] |периодконец = [[1965]] [[1 апрелы]] |предшественник = |преемник = [[Артуро Гусман]]<ref>{{cite news | title= The Fall of Che Guevara: A Story of Soldiers, Spies, and Diplomats|url = http://books.google.com/books?id=NrwMgfPzejkC&pg=PA31&dq=minister+of+industries+after+guevara&hl=ru&ie=windows-1251&output=html&sig=ACfU3U2SC032sp7Y6LLGSPcOz2l0VuR4bw|author=Butterfield Ryan|accessdate = 1999.Oxford University Press US|ISBN= 0195131002}}</ref> |порядок_2 = |титул_2 = Кубæйы Национ Банчы Президент |флаг_2 = |периодначало_2 = [[1959]] [[26 ноябры]] |периодконец_2 = [[1961]] [[23 февралы]] |предшественник_2 = |преемник_2 = |образование = |профессия = хосгæнæг-хирург æмæ дерматолог<small><ref name="Наш">[http://www.subbota.com/2007/07/05/tn001.html?r=37& Дело врачей]{{Æнæбаххæсгæ æрвитæн|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></small> |партия = [[Кубæйы коммунистон парти]] |дата рождения = |место рождения = |дата смерти = |место смерти = |в браке = 1) [[Ильдæ Гадеа]] (1955—1959) <br />2) [[Алейда Марч]] (1959 азæй) |дети = '''фырттæ:''' Камило æмæ Эрнесто <br />'''чызджытæ:''' Ильдæ, Алейдæ æмæ Селия |похоронен = |национальность = [[аргентинæгтæ|аргентинаг]] |вероисповедание = [[атеист]] |отец = [[Эрнесто Гевара Линч]] |мать = [[Селия де ла Серна]] |награды = }} '''Эрнесто Че Гевара''' ({{lang-es|Ernesto Che Guevara}}, æххæст ном у '''Эрнесто Гевара''', {{lang-es|Ernesto Guevara}}; [[1928 аз]]ы [[14 июны]], [[Росарио]], [[Аргентинæ]] — [[1967 аз]]ы [[9 октябры]], [[Ла-Игерæ‎]], [[Боливи]]) уыдис [[Латинаг Америкæ]]йы революционер, [[команданте]], [[1959-æм аз]]ы [[Кубæйы революци]]йы архайæг. Латинаг Америкæйы йеддæмæ ма архайдта [[Республикæ Конго]]йы. Фæсномыг '''Че''' йын радтой [[кубæ]]йаг растджытæ, уымæн æмæ [[аргентинæгтæ|аргентинæгты]] ’хсæн ацы [[æвастхъæр]] у тынг популярон, æрбахаудис сæм индейæгтæй [[гуарани (къорд адæмыхатты)|гуарани]], æмæ йæ интонаци æмæ контекстмæ гæсгæ, фæбæрæг кæны куы иу, куы иннæ зæгъинаг<ref name="lavr"/>. Арæхдæр уый амоны ''æмбал'', ''æрдхорд''. {{цитатæ| Куы фæхæрд уон æз, уæд уый ууыл нæ дзурдзæн æмæ фæуæлахиз уæвæн нæй. Бирæтæ фембылды сты, [[Эверест]]ы цъуппмæ тырнгæйæ, фæлæ уæддæр Эверестыл уæлахиз æрцыдис.}} == Цардафыст == === Сабибонтæ, лæппуйы азтæ === [[Файл:Chefamily.jpg|thumb|300px|left|Че Геварайы мыггаг. Галиуырдыгæй рахизырдæм: Эрнесто Гевара, мад Селия, хо Селия, æфсымæр Роберто, фыд Эрнесто фырт Хуан Мартинимæ хъæбысы æмæ хо Анна Мария]] Эрнесто Гевара райгуырдис [[1928-æм аз]]ы [[14 июны]] [[Аргентинæ|аргентинаг]] сахар [[Росарио]]йы, [[ирландиаг адæм|ирландиаг]] уидæгтæ кæмæн уыдис, уыцы архитектор Эрнесто Гевара Линчы (1900—1987) бинонты ’хсæн. Йæ мады, доньйæ Селийæ де ла Серна ла Льосайы (1908—1965), ’рдыгæй Че Геварамæ уыдис испайнаг уидæгтæ. Йæ мадæн <ref name="Рев">{{Cite web |title=Че Геварайы цардафыст. |url=http://mirmax.chat.ru/pages/person/gevara.html |access-date=2010-01-01 |archive-date=2009-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090301045541/http://mirmax.chat.ru/pages/person/gevara.html |deadlink=yes }}</ref> дард бавæйгæ уыд инæлар [[Хосе де ла Серна-э-Инохоса]]. Йæ рæстæджы уыцы инæлар [[Испани]]йæн Латинаг Америкæйы <ref name="moski">[[Тарасов, Александр Николаевич|Александр Тарасов]]. [http://saint-juste.narod.ru/om1.htm Живые моськи лают на мертвого льва]</ref> цы цыппар вице-къаролæдтæ уыдис, уыдонæй тæккæ чысылдæрæн — [[Перу]]йæн, æвæрд æрцыдис [[вице-къарол]]æй<ref>Уæлдæр паддзахадон чиновникæй</ref>. Селийæ йæ хæстæджытæй бын райста [[Мисьонес (провинци)|Мисьонес]]ы провинцийы [[мате]]йы («парагвайаг цай») плантаци. Кусджыты уавæр фæхуыздæргæнгæйæ — уыимæ сын æхцайæ райдайгæйæ фидын, Чейы фыд смæстджын кодта сыхаг плантаторты, æмæ сæ бинонтæн æндæр гæнæн нал уыд æмæ [[Росарио]]мæ алыгъдысты, уыцы рæстæг Аргентинæйы дыккаг дынджырдæр сахармæ. Уым байгом кодтой [[мате|йерба-мате]] цай аразыны фабрикæ. Уыцы сахары сын райгуырд фырт Эрнесто. Дунеон экономикон [[кризис]]ы тыххæй сæ бинонтæ цасдæр рæстæджы фæстæ раздæхтысты Мисьонесмæ, сæ плантацимæ.<ref name="lavr"/> [[Файл:Che Guevara - 1 año - 1929.jpg|thumb|150px|Че Гевара иуаздзыдæй (1929 аз)]] Эрнесто йеддæмæ, уыйы гыццылæй хуыдтой Тэтэ (тæлмацæй «хъыбыл»), хæдзары ма уыд цыппар сывæллоны: Селийæ (сси архитектор), Роберто (адвокат), Анна Марийæ (архитектор), Хуан Мартин (проектгæнæг). Æппæт сывæллæттæ дæр райстой уæлдæр ахуырад.<ref name="lavr"/> Дыууæаздзыдæй, [[1930-æм аз]]ы [[2 майы]]<ref>[http://persona.rin.ru/view/f/0/18260/che-gevara-ernesto Че Гевара æмæ йæ цард {{ru}}]</ref> Тэтэйыл сæмбæлд фыццаг [[бронхæты æхгæдриу|æхгæдриуы]] фæтынг — ацы низ йæ хъыгдæрдта æнæхъæн царды дæргъы. Сывæллоны æнæниздзинад цæмæй фæхуыздæр уа, уый тыххæй бинонтæ афтыдысты [[Кордовæ (провинци, Аргентинæ)|провинци Кордовæмæ]], уымæн æмæ дзы ацы низы ныхмæ æрæвæрын уыдис сыгъдæг хæххон уæлдæф. Сæ плантаци ауæйгæнгæйæ бинонтæ балхæдтой «Виллæ Нидийæ» Альта-Гарсияйы, денджызы æмвæзадæй дыууæ мин метры уæлдæр æвæрд раны. Фыд райдыдта кусын арæзтады подрядисæгæй, мад та йæ цæст дардта рынчын сывæллонмæ. Фыццаг дыууæ азы Чейæн йæ бон нæ уыд низы тыххæй скъоламæ цæуын æмæ ахуыр кодта хæдзары, алы бон дæр-иу æм уыди низы ныббырстытæ<ref name="moski"/>. Уый фæстæ каст фæци фæурæдтимæ (низы тыххæй) астæуккаг скъола Альтæ-Гарсияйы. Æртындæсаздзыдæй Эрнесто бацыд [[Деан-Фунес]]ы<ref>Сауджын, хæтбардзинады фæдыл политикон змæлды архайæг</ref> номыл паддзахадон колледжмæ, æмæ йæ каст фæцис 1945 азы. Уый фæстæ бацыд [[Буэнос-Айрес]]ы<ref name="lavr">{{Cite web |title=Лаврецкий И. Р. Эрнесто Че Гевара. М., 1972. |url=http://chehasta.narod.ru/library.htm |access-date=2010-01-01 |archive-date=2009-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102065151/http://chehasta.narod.ru/library.htm |deadlink=yes }}</ref> университеты медицинон факультетмæ. Йæ фыд дон Эрнесто Гевара Линч 1969 азы февралы дзырдта: {{цитатæ| Мæ цотæн мæ фæндыди раттын уæрæх, алывæрсыг ахуырад. Стæй нæ хæдзар кæддæриддæр гом уыдис се ’мгæрттæн, кæдоны астæу уыдысты бонджын адæмы сывæллæттæ дæр, хуымæтæг кусджыты сывæллæттæ дæр, комунистты сывæллæттæ дæр. Зæгъæм Тэтэ лымæн кодта Негритæимæ, поэт Каэтано Кордоба Итурбуруйы чызгимæ, уый та уæд коммунистон идейæтыл æнувыд уыдис<ref name="lavr"/>.}} ==== Зæрдæрардтæ ==== [[1964-æм аз]]ы кубинаг газет «[[Эль Мундо]]»-йы уацхæссæгимæ ныхасгæнгæйæ Гевара радзырдта, [[Кубæ]]мæ лæмбынæгдæр æркаст, 11 азы йыл куы цыд, уæд. Шахмæттæ уæд йæ зæрдæмæ тынг цыдысты, æмæ раст уыцы афон Буэнос-Айресмæ æрцыдис зындгонд шахматист [[Хосе Рауль Капабланкæ]]<ref name="lavr"/>. Чейы мад æмæ фыды хæдзары уыдис цалдæр мин чиныгимæ библиотекæ. Цыппараздзыдæй Гевара йæ мад æмæ фыды хуызæн тынг фæцахуыр ис кæсыныл, æмæ йæ царды фæстаг бонтæм ацы зæрдæрард нæ ныууагъта<ref name="lavr"/>. Лæппуйæ кастис алыхуызон чингуытæ: [[Сальгари]]йы, [[Жюль Верн]]ы, [[Дюма]]йы, [[Гюго]]йы, [[Джек Лондон]]ы, фæстæдæр — [[Сервантес]]ы, [[Анатоль Франс]]ы, [[Лев Толстой]]ы, [[Достоевский]]ы, [[Максим Горький|Горькийы]], [[Фридрих Энгельс|Энгельсы]], [[Ленин]]ы, [[Кропоткин]]ы, [[Бакунин]]ы, [[Карл Маркс]]ы, [[Фрейд, Зигмунд|Фрейды]]<ref name="lavr"/><ref name="moski"/><ref name="lavr"/>. Бакастис уыцы рæстæджы Латинаг Америкæйы популярон чи уыдис, уыцы социалон романты авторты ([[Сирио Аллегри]], [[Хорхе Икаса]], [[Хосе Эустасио Ривера]]) чингуытæ, æвдыст дзы æрцыдис индейæгты æмæ кусджыты цард плантациты; аргентинаг авторты уацмыстæ — Хосе Эрнандесы, Сармьентойы æмæ æндæрты<ref name="lavr"/>. [[Файл:Che Guevara (1ro derecha) - Rugby - Atalaya.jpg|thumb|250px|Че Гевара (фыццаг рахизырдыгæй) йе ’мбæлттимæ регбийæ хъазджытимæ, 1947 аз]] Æрыгон Эрнесто кастис [[францаг æвзаг]]ыл (йæ гыццылæй æй зыдта) [[Сартр, Жан-Поль|Сартры]] философон куыстытæ («''L’imagination''», «''Situations'' I» и «''Situations'' II», «''L’Être et le Nèant''», «''Baudlaire''», «''Qu’est-ce que la litèrature?''», «''L’imagie''») æмæ сæ иртæста.<ref name="moski"/> Уарзта [[поэзи]], йæхæдæг дæр фыста æмдзæвгæтæ. Уарзта [[Бодлер, Шарль-Пьер|Бодлеры]], [[Верлен, Поль|Верлены]], [[Гарсиа Лорка|Гарсиа Лоркæйы]], [[Мачадо, Антонио|Антонио Мачадойы]], [[Неруда, Пабло|Пабло Нерудайы]] æмдзæвгæтæ, йæ рæстæджы цæрæг поэт-республикайнаджы [[Леон Фелипе]]йы фыстытæ. Йæ мæлæты фæстæ «Боливиаг боныджы» йеддæмæ йæ хызыны ссардæуыд къухфыст йæ уарзон æмдзæвгæтимæ. Фæстæдæр Кубæйы мыхуыры рацыд дыууæтомон <ref>Che Guevara E. Obras. 1957—1967. Vol. I—II. La Habana, 1970.</ref> æмæ фарасттомон <ref>Che Guevara E. Escritos y discursos. T. 1-9. La Habana, 1977.</ref> æмбырдгæндтæ Че Геварайы фыстæджытæй.<ref name="tarasov44">[[Тарасов, Александр Николаевич|Александр Тарасов]]. [http://scepsis.ru/library/id_539.html 44 года войны ЦРУ против Че Гевары]</ref> Тэтэ тыхджын уыдис дырыс зонæдты, фæлæ равзæрста дохтыры фæндаг. Хъазыдис [[къахпорти]]йæ бынæттон спортивон клуб «[[Аталайя]]»-йы, уыдис дыккаг командæйы хъазæг (фыццаджы йæ бон нæ уыд архайын, уымæн æмæ йын æхгæдриуы тыххæй рæстæгæй-рæстæгмæ хъуыдис ингаляторæй пайда кæнын). Ноджы æнувыд уыд [[регби]]йыл, [[бæхылбадыны спорт]]ыл, уарзта [[гольф]] æмæ [[планеризм]], уарзта [[велосипед]]ыл цæуын (йæ мойаг Чиниинæйæн цы къамтæ балæвар кодта уыдонæй иуыл ныффыста: «Педалы паддзах»<ref name="lavr"/>. [[Файл:Che Guevara - Mar del Plata - 1943ca.jpg|thumb|left|Эрнесто [[Мар-дель-Платæ]]йы (Аргентинæ), 1943 аз]] [[1950-æм аз]]ы, студент уæвгæйæ, Эрнесто баххуырста йæхи Аргентинæйы [[нефтласæн нау]]мæ, уыимæ балæууыд сакъадахыл [[Тринидад (сакъадах)|Тринидад]] æмæ [[Гайанæ|Британийы Гвианæйыл]]. Уый фæстæ ацыд балцы [[мопед]]ыл, кæцы йын фирмæ «Микронæй» лæвæрд æрцыд рекламæ кæныны тыххæй, йæ фæндаггон хæрдзты хай дæр ма йын сæхимæ райстой. Аргентинаг журнал «Эль-Графикойы» цы фыстæг рацыд [[1950-æм аз]]ы [[5 майы]], уым Че фыста:<ref name="lavr"/> {{Цитатæ| 23 февралы 1950 азы. Сеньйортæ, мопедты фирмæ «Микроны» минæвæрттæ. Æрвитын уæм бæрæг кæнынмæ мопед «Микрон». Ауыл æз ацыдтæн цыппар мин километры Аргентинæйы дыууадæс провинцийыл. Мопед æнæхъæн фæндаджы дæргъы иттæг хорз куыста, æмæ дзы фæндаджы кæрон не ссардтон ницы цалцæггæнинаг. Æнхъæлмæ кæсын йæ фæстæмæ райстмæ — цы хуызы уæм æй æрвитын, афтæмæй. «''Эрнесто Гевара Серна''»}} Йæ лæппуйы рæстæджы Чейы уарзон уыдис Чинчинæ (тæлмацгондæй — «дзæнгæда»), [[Кордовæ (Аргентинæ)|Кордовæйы]] æппæты хъæздыгдæр зæххыхицауы чызг. Чинчинæйы хойы ныхæстæм, æмæ ма æндæр адæмы мысинæгтæм гæсгæ, Че йæ тынг уарзта, æмæ йæ хъавыдис ракурын. Хонгæ изæртæм-иу ’рбацыд зæронд, æвзæр конд дзаумæтты, æнæфастæй, уымæй тынг дих кодта хъæздыг мыггæгты байзæддæгтæй, кæдон дæр йæ уарзоны къух æмæ зæрдæмæ бацахсынмæ тырныдтой, стæй хицæн кодта уæды рæстæджы æрыгон аргентинаг лæппутæ цы фæткмæ гæсгæ дардтой уæлæдарæс, уыимæ дæр. Сæ æмахастдзинæдты бахъыгдардта Чейы фæндон йæ цард раттын [[хъотыр]]æй рынчын хуссарамерикæгты дзæбæх кæнынæн, ацы хъуыддаджы хъуамæ ацыдаид [[Швейцер, Альберт|Альберт Швейцеры]] фæндагыл, кæцыйы ном тынг бæрзонд æвæрд æрцыдис Эрнестомæ.<ref name="lavr"/> ==== Зын азты ==== [[Файл:Che Guevara - ca. 1945.jpg|thumb|Эрнесто Гевара 1945 азы]] [[Испанийы мидхæст]] расайдта стыр æхсæнадон резонанс Аргентинæйы. Чейы ныййарджытæ лæггад кодтой Æххуысы комитæт республикон Испанийæн, сæ сыхаг æмæ æмбал та уыди премьер-министр Негринайы (уыди ацы бынаты Республикæйы басасты бонмæ) хæдивæг Хуан Гонсалес Агильяр, кæцы ралыгъд Аргентинæмæ æмæ æрцард Альта-Гарсияйы. Сывæллæтæ ахуыр кодтой иу скъолайы, стæй колледжы Кордовæйы. Чейы мад Селия алы бон сæ хæдтулгæйыл ласта сахармæ. Зындгонд республикон инæлар Хурадо, уазæгуаты уыд Гонсалестæм, арæх-иу уыди Чейы ныййарджыты хæдзары æмæ-иу дзырдта хæсты хабæртты тыххæй, [[фракисттæ|франкистты]] æмæ [[Æртыккаг Рейх|немыцаг нацистты]] архайды тыххæй. Чейы фыдмæ афтæ касти, æмæ уыдон иууылдæр Эрнестойы хъуыдытыл тынг бандæвтой<ref name="lavr"/>. [[Дыккаг дунеон хæст|Дыккаг дунеон хæсты]] рæстæг, Аргентинæйы президент [[Перон, Хуан Доминго|Хуан Перон]] дипломатон æмахастытæ дардта [[Сæмæны бæстæтæ|«Сæмæны бæстæтимæ»]]. Чейы ныййарджытæ Перроны режимы ныхмæ арæзт уыдысты. Афтæ Селийæйы æрцахстой Пероны ныхмæ демонстрацийы куы рацыд Кордовæйы. Уый йеддæмæ ма йæ лæг дæр уыди уыцы къорды; сæ хæдзары арæзтой демонстрацитæн сайæн сармадзантæ. Дзæвгар фæныфсхастдæр сты республиконтæ, [[Советон Цæдис]] [[Сталинграды тох]]ы фæуæлахиз, зæгъгæ, уый куы фехъуыстой, уæд<ref name="lavr"/>. ==== Балц Хуссар Америкæйыл ==== [[Биохими]]йы дохтыр [[Гранадо, Альберто|Альберто Гранадо]]симæ (æмбæлттæ йæ фæсномыгæй хуыдтой Миал), аст мæйы дæргъы [[1952-æм аз]]ы февралæй — августмæ Эрнесто Гевара балцы æрзылди [[Латинаг Америкæ]]йы бæстæтыл: [[Чили]]йыл, [[Перу]]йыл, [[Колумби]]йыл æмæ [[Венесуэлæ]]йыл<ref name="lavr"/>. Гранадос дзы æхсæз азы хистæр уыд. Рацæугæ уыди [[Кордовæ (провинци, Аргентинæ)|провинци Кордовæйы]] хуссары цы бынат Эрнандо и, уырдыгæй. Фæци фармацевтон факультет, архайдта [[хъотыр]] дзæбæх кæныны проблемæйыл. Университеты ма фæци æртæ азы, уый фæстæ йын лæвæрд æрцыд [[биохими]]йы докторы ном. [[1945-æм аз]]æй райдыдта кусын [[лепрозори]]йы, уымæй Кордовæмæ хъуыди 180 километры. 1941-æм азы базонгæ ис Эрнесто Гевараимæ, уæд йыл цыдис æртындæс азы, йæ ’фсымæр Томасы æруаджы — уыдис Эрнестойы æмкъласон колледж Деан-Фуансы. Арæх райдыдта цæуын Чейы ныййарджыты хæдзармæ, мæ сын сæ хъæздыг библиотекæйæ пайда кодта. Дыууæйæ дæр тынг уарзтой кæсын, стæй цы бакастысты, ууыл ныхас кæнын æмæ аятæмæй слымæн сты. Гранадос йе ’фсымæрттимæ арæх тезгъо кодтой хæхбæсты, Кордовæйы алфамбылай цы быннæттæ и, уым. Мусонгтæ-иу арæзтой гом арвы бын æмæ Чейы ныййарджытæ, хæххон уæлдæф йын феххуыс уыдзæн йæ [[бронхæты æхгæдриу|æхгæдриуимæ]] тохы зæгъгæ, арæх уагътой Геварайы семæ.<ref name="lavr"/> Эрнесто медикон факультеты куы ахуыр кодта, уæд йæ бинонтæ дæр [[Буэнос-Айрес]]ы цардысты. [[Аллерги]]йы иртасæн институты стажировкæ куы кодта, уæд æм йæ цæст дардта аргентинаг ахуыргонд дохтыр Писани. Уыцы рæстæг йæ бинонтæм æхца нæ фаг кодта, æмæ Эрнесто ахуыр кæныны уæлдай ма куыста библиотекæйы. Улæфыны рæстæг Кордовамæ ’рцæугæйæ-иу бабæрæг кодта [[Гранадо, Альберто|Альберто Гранадойы]] лепрозорийы, æххуыс йын кодта фæлварæнтæ æвæрын, хъотыры ныхмæ ног методтæ рабæрæг кæныны охыл. Иу ахæмы куы ’рцыд 1951-æм азы сентябры, уæд йын Гранадос йæ хъуыды схъæр кодта, цæмæй иумæ Хуссар Амеркæйыл балцы ацæуой. Гранадосы фæндыди алыхуызон бæстæты лепрозорийтæ сбæрæг кæнын, сæ куыстимæ лæмбынæгдæр базонгæ уæвын æмæ, гæнæн ис, чиныг ныффыссын. Эрнесто тынг цымыдисагæй сразы ис, фæлæ ракуырдта, цæмæй фæлæууой цалынмæ йæ радон экзаментæ фæуой, уæдмæ. Уыцы рæстæг фæстаг курсыл ахуыр кодта. Эрнестойы ныййарджытæ цæхгæрмæ не слæууыдысты, фæлæ домæн сæвæрдтой — цæмæй азæй фылдæр ма бафæстиат уа æмæ рауагъды экзаментæм æрыздæха.<ref name="lavr"/> [[Файл:Che Guevara-Granado - Mapa 1er viaje - 1952.jpg|thumb|300px|Че Гевара æмæ [[Альберто Гранадо]]йы фæндаг]] 1951-æм азы 29 декабры, тынг байдзаг кодтой Альберто Гранадойы дæрдджын мотоцикл хъæугæ дзаумæттæй, æвæргæ мусонгæй, хъæццултæй æмæ æндæртæй. Уыдонимæ ма райстой къамисæн æмæ дамбаца дæр, æмæ араст сты балцы. Фæндагыл бацыдысты абæрæг кæнынмæ Чинчинæмæ — уый сын радта 15 доллæры æмæ бафæдзæхста хызгонд къаба æрласын. Эрнесто йын балæвар кодта къæбыла æмæ йæ схуыдта «Камбэк» ома, дам, «раздæх». Хæрзбон загътой Эрнестойы ныййарджытæн дæр. Гранадос мысыди:<ref name="lavr"/> {{Цитатæ|Ницыуал нæ уырæдта Аргентинæйы æмæ араст стæм [[Чили]]мæ — фыццаг фæсарæйнаг бæстæмæ нæ фæндагыл. Провинци [[Мендосæ (сахар)|Мендосæ]]йы, (ам раздæр Чейы фыдæлтæ цардысты) базылдыстæм иу цалдæр [[Гасиендæ|гасиендæмæ]], кастыстæм куыд цæрынц æмæ кусынц нæ [[гаучо]]тæ. Уыцы провинци куы аивгъуыдта, уæд азылдыстæм хуссарырдæм, дарддæр [[Андтæ|Андты]] цъуппытæй. Уыцы рæтты нæ хæррæгъ дыууæцалхон [[Росинант]] нæ бафæрæзтаид. Дзæвгар тухитæ кæнын нæ бахъуыд. Мотоцикл фæд-фæдыл саст æмæ йæ хъуыди цалцæг кæнын. Уый бæрц йыл нæ цыдыстæм, нæхиуыл æй цас фæластам.}} [[Файл:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|right|thumb|250px|Хурæскаст [[Мачу-Пикчу]]йыл, [[Перу]].]] Æхсæвиуат-иу бакодтой хъæды кæнæ быдыры, хæринагæн æхца куыстой æнæбары куыстытæй: æхсадтой хæрæндæтты къустæ æмæ мигæнæнтæ, дзæбæх кодтой зæхкусджыты, кæнæ иу фосы дохтыртæй дæр акуыстой, цалцæг кодтой радиоисæнтæ, куыстой уаргъæвæрджытæй, уаргъхæсджытæй кæнæ матростæй. [[Лепрозори]]ты-иу куы уыдысты, уæд-иу уым сæ коллегæты фæхайджын кодтой сæ фæлтæрддзинадæй; уым-иу фæндагæй дæр бауылæфыдысты. Гевара æмæ Альберто Гранадо нæ тарстысты низы бахæцтæй, æмæ тигъ нæ кодтой сæхи хъотырæй рынчынтыл. [[1952-æм аз]]ы [[18 февралы]] æрбахæццæ сты [[Чили]]мæ, сахар [[Темуко]]мæ. Бынæттон газет «Диарио Аустраль» ныммыхуыр кодта уац, йæ сæргонды уыдис: «Дыууæ аргентинаг эксперты-лепролоджы цæуынц Хуссар Америкæйыл мотоциклыл». Гранадойы мотоцикл бынтон асасти [[Сантьяго]]мæ хæстæг, уый фæстæ сæ фæндаг сарæзтой порт [[Вальпараисо]]мæ — уырдыгæй сæ фæндыди бахауын [[Куадзæны сакъадах]]ы лепрозоритæм. Фæлæ бынаты куы базыдтой, наумæ азы ’рдæг æнхъæлмæ кæсын хъæуы, уæд хорзау нал фесты æмæ сæ фæндтæ аивтой. Дарддæр кæм фистæгæй кæм æмвæндаггонтимæ, кæм поездтыл æмæ наутыл бахæццæ сты [[зды]] æрзæткъахæнмæ [[Чукикаматæ]]йы, йæ хицау уыди [[АИШ]]-ы компани [[Браден коппер майнинг компани|«Браден коппер майнинг компани»]], æмæ уым бауат кодтой æхсæв халагъурты къазармæйы.<ref name="lavr"/> [[Перу]]йы базонгæ сты индейаг [[кечуа]]йæгты æмæ [[аймара]]йæгты цардимæ, уыцы рæстæджы зæххыты хицæутты эксплуатацийы бын уыдысты æмæ сæ хормаг гуыбынтæ [[коккæ|коккæйы]]сыфтæй сайдтой. Сахар [[Куско]]йы Эрнесто сахатгай касти бынæттон библиотекæйы чингуытæ [[Инкты импери]]йы тыххæй.<ref name="lavr"/> Цалдæр боны арвыстой рагон сахар [[Мачу-Пикчу]]йы хæлддзæгты. Рагон кувæндоны кусартгæнæн бынаты сбадгæйæ, райдыдтой [[мате]] нуазын æмæ дзымандытæ кæнын. Альберто Гранадо мысыди Эрнестоимæ куыд ныхас кодтой:<ref name="lavr"/> {{Цитатæ| «Афтæ ма бакæнæм, ме ’мбал, æмæ ам баззайæм. Æз ракурдзынæн индейаг чызг инкты уæздан бинонтæй, мæхæдæг мæхи император рахондзынæн, æмæ Перуйы сæргълæууæг суыдзынæн, дæу та скæндзынæн премьер-министр, æмæ иумæ социалон революци сараздзыстæм». Че загъта: «Ды æрра дæ, Миал, революци æнæ гæрæхтæй нæ фæкæнынц!»}} Мачу-Пикчуйæ араст сты хохаг хъæу [[Уамбо]]мæ, фæндагыл бабæрæг кодтой [[перу]]йаг дохтыр-коммунист Уго Песчейы лепрозорий. Уый сæм хорз фæкасти, базонгæ сæ кодта хъотыр дзæбæх кæнынæн ног методтимæ, æмæ сын ныффыста рекомендателон фыстæг стыр лепрозориймæ сахар [[Сан-Пабло]]йы цур, Перуйы [[Лорето (провинци)|провинци Лоретойы]]. Сахар [[Пукальпæ]]йæ цæугæдон [[Укаяли (цæугæдон)|Укаялийыл]] сбадтысты науыл, æмæ бæлцæттæ араст сты порт [[Икитос]]мæ [[Амазонкæ (цæугæдон)|Амазонкæйы]] былтыл. Икитосы бафæстиат сты, Эрнестойы æхгæдриуы ныббырст куы æрцахста, уæд йæ госпитæлы цасдæр рæстæг бахуыссын бахъуыд, уымæ гæсгæ. Сан-Паблойы лепрозориймæ куы бахæццæ сты, уæд Гранадос æмæ Геварайыл тынг бацин кодтой, æмæ сæ æрбахуыдтой рынчынты дзæбæх кæнынмæ лепрозорийы лабораторимæ. Рынчынтæ, цæмæй бæлццæты лæггад истæмæй бафидой, уый тыххæй сын сарæзтой [[тъиуи]] (хъæдбаст), æмæ йæ схуыдтой «Мамбо-Танго» цæмæй йыл сæ фæндаджы радон бынатмæ, Амазонкæйыл колумбиаг порт [[Летиси]]мæ ныххауой.<ref name="lavr"/> [[1952-æм аз]]ы [[21 июны]], сæ дзаумæттæ тъиуийыл сæвæргæйæ. Гевара йе ’мбалимæ араст сты дæлæмæ Амазонкæйыл Летисийы æрдæм. Къамтæ исгæйæ æмæ боныджы фысгæйæ æнæнхъæлæджы Летицийы рæзты аивгъуыдтой æмæ сæ бахъуыди бæлæгъ æлхæнын æмæ фæстæмæ здæхын [[Бразили]]йы зæххытыл. Фæллад æмæ гуырысхойаг хуыз кæй уыдысты, уый тыхæй дыууæйæ дæр бахаудтой ахæстонмæ. [[Гранадо, Альберто|Альберто Гранадойы]] ныхæстæм гæсгæ пъæлицæйы хицау, [[къахпорти]] уарзта, æмæ зыдта Аргентинæйы уыцы хъазты сгуыхтыты тыххæй. Уымæ гæсгæ сæ куы базыдта, аргентинæгтæ сты, уæд сæ суагъта фæлæ ахæм домæнимæ: цæмæй бынæттон футболон клубы саргъы слæууой. Клуб районы ерысты фæуæлахиз — æмæ сын адæм дыууæ билеты райстой, цæмæй хæдтæхæгыл [[Колумби]]йы сæйраг сахар [[Богота]]мæ атæхой.<ref name="lavr"/> Колумбийы уыцы рæстæг архайдта президент [[Гомес, Кастро Лауреано Элеутерио|Лауреано Гомесы]] «Виоленси», йæ мидис уыд тыхæй сæттын зæхкусджыты змæстытæ. Гевара æмæ Гранандос та уайтагъд ахæстоны балæууыдысты, фæлæ, дзырд раттой — Колумбийæ ацæуын — æмæ ссæрибар сты. Зонгæ студенттæй фæндаггаг райсгæйæ автобусыл араст сты сахар [[Кукутæ]]мæ, [[Венесуэлæ]]йы арæнты цур. Уым æхсæнадæмон хидыл ахызтысты арæны сæрты æмæ бахæццæ сты сахар [[Сан-Кристобаль (Венесуэлæ)|Сан-Кристобалмæ]] Венесуэлæйы. 1952 азы [[14 июлы]] схæццæ сты [[Каракас]]мæ. [[Гранадо, Альберто|Альберто Гранадо]] баззади кусын Венесуэлæйы Каракасы [[лепрозори]]йы (мызд йын ныффидар кодта [[АИШ]]-ы доллæртæй 800), æмæ уым базонгæ йæ мойаг — Хулияимæ. Чейы иунæгæй хъуыди æрæздæхын [[Буэнос-Айрес]]мæ. Æнæнхъæлæджы фембæлгæйæ йæ дард бавæййаг хæстæгимæ — бæхты уæйгæнæгимæ, Эрнесто хæдтæхæгыл атахт бæхты къордимæ Каракæсæй [[Майами]]мæ, уырдыгæй та хъуамæ [[Маракайбо (сахар)|Маракайбойы]] уылты æрыздæхтаид Буэнос-Айресмæ. Фæлæ Майамийы Че бафæстиат мæйы бæрц. Балхæдта Чинчинæйæн хызгонд къаба дæр, фæлæ йæхæдæг Майамийы цард æнæ ’хцайæ, йæ рæстæг æрвыста бынæттон библиотекæйы. 1952 азы августы Эрнесто аст мæйы фæстæ æрыздæхт Буэнос-Айресмæ. Ам йæхи райдыдта цæттæ кæнын фæлвæрæнтæм, стæй фыссын дипломон куыст [[аллерги]]йы проблемæтыл. [[1953-æм аз]]ы Гевара райста дохтыр-хирургы диплом [[дерматологи]]йы. Æфсадмæ йæ нæ фæндыди, æмæ ихон доны ныббыргæйæ йæхимæ æхгæдриуы ныббырст расайдта, æмæ æфсадмæ нæбæзгæ адæймагыл нымад æрцыдис. Медикон ахуырады диплом йæ къухты, афтæмæй хъавыди [[Каракас]]ы венесуэлаг лепрозориймæ йе ’мбал Гранандосмæ ацæуын, фæлæ цард куыд равдыста, афтæ йæ æрдхордимæ фембæлдзысты афтиддæр 1960 азы [[Кубæ]]йы.<ref name="lavr"/> ==== Дыккаг балц Латинаг Америкæйы бæстæтыл ==== [[Файл:Che Guevara - 2do Viaje - 1953-55.png|thumb|left|Че Геварайы фæндаг 1953-1956 азты]] Эрнесто Венесуэлæмæ араст ис [[Боливи]]йы сæйраг сахар [[Ла-Пас (Боливи)|Ла-Пасы]] уылты. Цы поездыл рацыд, уый хуынди «æхсыры конвой» (поезд уырæдта аллы ран æмæ-иу дзы фермертæ сывгæдтой се ’хсыры битæдтæ). 9 апрелы 1952 азы Боливийы æрцыд нымадæй 179-æм революци, йæ архайджытæ уыдысты æрзæткъахджытæ æмæ зæхкусджытæ. Цы парти фæуæлахиз ис, уый хуынд «[[Националон революционон змæлд]]», йæ сæргълæууæг та уыд президент [[Пас Эстенсоро, Виктор|Пас Эстенсоро]]. Уыдон снационализаци кодтой [[къала]]йы æрзæткъахæнтæ (бафыстой сæ раздæры хицæуттæн фæсарæйнаг компанитæн компенсацитæ), сарæзтой милицæ зæхкусджытæй æмæ æрзæткъахджытæй, бацархайдтой аграрон реформæйыл. Боливийы Че уыди индейæгты хæххон хъæуты, арзæткъхджыты цæрæнрæтты, æмбæлыди хицауады архайджытимæ. Куыста информаци æмæ культурæйы феткъдаруаты, æмæ аграрон реформæйы аразæн ведомствæйы. Бабæрæг кодта индейаг кувæндæтты хæлддзæгтæ [[Тиауанаку]]йы, цад [[Титикакæ]]йы былтыл, систа дуне къамтæ кувæндон «Хуры дуары»-ы, кæцыйы рагон цивилизацийы индейæгтæ куывтой хуры бардуаг [[Виракоче]]мæ<ref name="lavr"/>. Ла-Пасы Эрнесто базонгæ ис адвокат Рикардо Рохойымæ, уый йæ хуыдта иумæ ацæуын [[Гватемалæ]]мæ, фæлæ Че сразы и цæуын афтиддæр [[Колумби]]йы онг, уымæн æмæ йæ зæрдæйы нырма уыди [[Каракас]]ы лепрозориймæ бахауын. Рохо хæдтæхæгыл атахт Перуйы сейраг сахар [[Лимæ]]мæ, Эрнесто та автобусыл йе ’мцæуæг — аргентинæйаг студент Карлос Ферерайымæ æрзылдысты Титикакæйы былтыл, æмæ æрхæццæ сты Перуйы сахар [[Куско]]мæ, ам Эрнесто йæ фыццаг балцы рæстæг нырид уыди. Арæнгæсты бауырæды фæстæ (байстой сын сæ чингуытæ Боливийы революцийы тыххæй) æрхæццæ сты [[Лимæ]]мæ, кæм баиу сты Рохоимæ.<ref name="lavr"/> Лимæйы фестиат кæнын уыди тæссаг политикон уавæрты тыххæй инæлар [[Одриа, Мануэль|Одриайы]] сæргълæууды азты. Балцгæнджытæ — Рохо, Феррер æмæ Эрнесто автобусыл ацыдысты [[Сабыр фурд]]ы былтыл [[Эквадор]]мæ, æмæ йæ арæнтæм бахæццæ сты 1953 азы 26 сентябры. [[Гуаякиль|Гуаякилы]] [[визæ]]тæм бацыдысты [[Колумби]]йы минæвардонмæ, фæлæ сæ консул бацагуырдта хæдтæхæгмæ билеттæ сæм куыд уа [[Богота]]йы онг. Консулмæ тæссаг касти, æртæ фесарæйнаджы автобуцыл æнæхъæн бæстæйы уылты цыд, уымæн æмæ Колумбийы гыццыл раздæр æрцыд хæстон змæст, инæлар [[Рохас Пинилья]] баивта сæргълеууæг Лауреано Гомесы. Æмбæлттæм æхца нæ уыд хæдтæхæгыл тæхынмæ, æмæ бацыдысты бынæттон социалистон партийы архайæгмæ æмæ йын бавдыстой [[Альенде, Сальвадор|Сальвадор Альендейы]] рекомендацион фыстæг. Уый уылты самал кодтой лæвар билеттæ [[Юнайтед фрут|«Юнайтед фрут компани»-йы]] пароходмæ Гуаякилæй [[Панамæ]]мæ<ref name="lavr"/>. ==== Гватемалæ ==== Рохойы ныхæстæм хъусгæйæ, стæй мыхуыры цы уацтæ фæзындис [[АИШ]]-ы ныббырсты тыххæй [[Арбенс, Хакобо|Арбенсы]] ныхмæ, уыдон фенгæйæ, Эрнесто араст ис [[Гватемалæ]]мæ. Арбенсы хицауад парламенты фæрцы закъон сфидар кодта, æмæ уыцы закъонмæ гæсгæ «[[Юнайтед фрут компани]]»-йыл чи куыста уыдонæн сæ мызд æрцыдис дыууæ хатты фылдæргонд. Зæххы хицæуттæй экспроприацигонд æрцыдис 554 мин гектары зæххытæ уыдонæй «Юнайтед фрут компани»-йы зæххытæ 160 мин гектары. Гуаякилæй Эрнесто арвыста фыстæг Гранадомæ фыстæг: «Саби! Цæуын Гватемалæмæ. Уыйфæстæ дæм ныффысдзынæн.» Панамæйы Гевара æмæ Феррер ныффæстиат сты се ’хца фæуды тыххæй, Рохо дарддæр араст Гватемалæмæ. Гевара та ауæй кодта йæ чингуытæ æмæ бынæттон журналы ныффыста цалдæр уацы [[Мачу-Пикчу]]йы тыххæй æмæ Перуйы æндæр историон диссæгты тыххæй. [[Сан-Хосе (Костæ-Рикæ)|Сан-Хосемæ]] ([[Костæ-Рикæ]]) ацыд æмцæуæг уæзласæн хæдтулгæйыл, кæцы фæндагыл тропикон уарыны тыххæй сфæлдæхт, уый фæстæ Эрнесто иу цасдæр зынтæй архайдта йæ галиу къухæй<ref name="lavr"/>. Сан-Хосемæ бахæццæ сты декабры райдианты. Уым Эрнесто базонгæ и Венесуэлæйы парти «Демократон архайд» æмæ уыцы паддзахады фидæны сæргълæууæг [[Бетанкур, Ромуло|Ромуло Бетанкуримæ]], æмæ сæ хъуыдытæ разындысты бынтон фæйнæхуызон, æмæ ма базонгæ фыссæг [[Бош, Хуан|Хуан Бошимæ]] [[Доминиканæйы Республикæ|Доминиканæйы Республикæйæ]] уый дæр фæстæдæр сси бæстæйы сæргълæууæг. Базонгæ ма ис уыцы ран кубæйæгтимæ — [[Батиста, Фульхенсио|Батистайы]] ныхмæлæуджытимæ<ref name="lavr"/>. [[1953-æм аз]]ы кæрон Гевара йæ зонгæтимæ Аргентинæйæ рацыдысты Сан-Хосейæ [[Сан-Сальвадор]]мæ автобусыл, стæй æмцæуæг хæдтулгæтыл. 24 декабры бахæццæ сты [[Гватемалæ (сахар)|Гватемалæмæ]], [[Æмвæзад денджызы бæрзæндæй|денджызы æмвæзадæй]] 1800 метрæй уæлдæр чи уыди, ахæм сæйраг сахармæ æмном бæстæйы. Йæ къухты уыдысты рекомендацион фыстæджытæ Гватемалæйы архайджытæм, æмæ фыстæг Лимæйæ революционер [[Гадеа, Ильдæ|Ильдæ Гадеамæ]]. Эрнесто райдыдта Ильдæйы агурын æмæ йæ ссардта пансионат «Сервантес»-ы æмæ уым йæхæдæг дæр æрбынат кодта. Иу цæстæнгас цын разынд æмæ иухуызон бæллицтæ кæрæдзимæ æрбахæстæг кодтой фидæны мойæгты. Фæстæдæр Ильдæ мысыди куыд æм фæкаст Гевара:<ref name="lavr"/> {{Цитатæ| Дохтыр Эрнесто Гевара мæ дисы баппæрста куыддæр ныхæстæ кæнын райдыдтам — йæ зондæй, йæ цæстæнгасæй æмæ [[марксизм]] зонынæй. Буржуазон бинонтæй рацæуæг, йæ къухты дохтыры диплом афтæмæй, æнцонтæй скодтаид йæ райгуырæн бæстæйы карьерæ, куыд кæнынц нæ бæстæты иууылдæр специалисттæ — уæлдæр ахуырад райсджытæ. Афтæмæй та йæ фæндыд тæккæ æдзæллагдæр районты кусын, лæварæй дæр, цæмæй дзæбæх кæна хуымæтæг адæмы. Фæлæ æппæты тынгдæр мæ зæрдæмæ фæцыдис цы цæстæнгасæй касти медицинæмæ. Тынг мæстыйæ дзырдта, цы уавæрты æмæ цы мæгуырæй федта адæмы цард йæ балцыты Хуссар Америчы алыхуызон бæстæтыл. Хорз æй хъуыды кæнын куыд райдыдтам уый фæдыл ныхас кæнын [[Кронин, Арчибальд|Арчибальд Кронины]] роман «Цитадель»-ы тыххæй, æмæ æндæр ахæм чингуыты кæцыты кой цыди дохтыры хæсы тыххæй æнæуый адæмы размæ. Уыцы чингуыты кой кæнгæйæ Эрнæсто ахæм хъуыдымæ æрцыд æмæ дохтыр нæ бæстæты хъуамæ ма уа привилегиджын специалист хъуамæ афтид уæздæтты ма дзæбæх кæна, хъуамæ ма хъуыды кæна æнæхъæугæ хостæ æргъуыдыгонд рынчынтæн. Дохтыр Гевара нымадта — хосгæнæг хъуамæ архайа царды уавæртæ фæхуыздæр кæныныл иууыл адæмæн. Уый та æнæмæнгæй æркæны ахæм дохтыры фауыны бынмæ нæ бæстыты хицауадæй, кæцы бæстыты ма æнæуый дæр олигархийы эксплуатаци тынгæй-тынгдæр кæны æмæ бæрæггкæнын райдта [[янки]]ты бацæуындзинад.}} Гватæмалæйы Эрнесто фембæлд Кубæйæ эммигранттимæ, [[Кастро, Фидель|Фидель Кастройы]] фарс чи лæууыди, ахæмтимæ, уым уыдысты Антонио Лопес Фернандес (Ньико), Марио Далмау, Дарио Лопас — фидæны [[яхтæ]] «[[Гранмæ (яхтæ)|Гранмæ]]»-йыл балцы архайджытæ<ref name="lavr"/>. Геварайы уыцы рæстæг фæндыд дохтырæй ацæуын индейæгтæм Гватемалæйы, дарддæр районтæ цы ис, уыдонæй иумæ — Петаны Джунглитæм. Фæлæ Гватæмалæйы хицауад йæ нæ ауагъта, фыццаг, дам, дæ дохтыры диплом азы дæргъы сфидар кæ. Æнæнхъæлæджы куыстытæ, уацтæ газеттæм, чингуыты уæй кæнгæ (кæдон Ильдæйы ныхæстæм гæсгæ арæхдæр уæй нæ кодта фæлæ кæсгæ) уагътой йæ цæрынæн æхца амал кæнын. Гватæмалæйыл зилгæйæ хызынимæ, зонгæ кодта рагон индейаг [[майя]]ты культурæимæ. Архайдта фæсивæды организаци «Патриотон куысты фæсивæд»-имæ<ref name="lavr"/>. [[1954-æм аз]]ы [[17 июны]] [[Операци PBSUCCESS|æрцыди бабырст]] [[Армас, Кастильо|Армасы]] гæрзифтонг къордтæ Гондурасæй Гватæмалæйы зæххытæм, байдыдтой Арбенцы хицауады фарслæуджыты фæхсттæ, сæйраг сахары æмæ иннæ сахарты бомбардировкæтæ. Эрнесто Ильдæйы ныхæстæм гæсгæ куырдта хицауадæй цæмæй йæ арвитой, хæст кæм цыд, уыцы районтæм, æмæ сидти хæдæфсад саразынмæ. Уыди уæлдæфныхмæ хахъхъæныны къорды архайæг, хæцæнгарз æххуыс кодта ласын. Марио Дальмау дзырдта: «Патриотон куысты фæсивæдимæ хъарагъул кæны арты æмæ срæмыгъдты астæу, йæхи мæлæтдзаг тасы бын æвæры». Эрнесто Гевара бахауди «Тæссаг коммунистты» номхъыгъдмæ, кæдон хъуамæ æрцыдаиккой мард Арбенсы æрхауды фæстæ. Аргентинæйы минæвар йын радзырда ацы тæссаг уавæры тыххæй пансионат «Сервантес»-ы, æмæ бахъардта цæмæй саккаг кæной минæварады æмбæхсæнæй, кæцыйæ Эрнесто спайда кодта Арбенсы фарслæуджыты къордимæ. Уый фæстæ минæвары æххуысæй Гватæмалæйæ ацыд æмæ поездыл араст ис [[Мехико]]мæ амбæлццон Патохоимæ (Хулио Роберто Касерес Валье)<ref name="lavr"/>. === Цард Мехикойы === [[1954-æм аз]]ы [[21 сентябры]] æрхæццæ сты [[Мехико]]мæ. Уым æрцардысты [[Пуэрто-Рико|пуэрторикойаг]] Хуан Хуарбейы фатеры, Хуан та архайдта националистон партийы, ацы парти тох кодта [[Пуэрто-Рико]]йы хæдбардзинадыл æмæ йыл хъоды æвæрд æрцыди [[АИШ]]-ы конгрессы цы гæрæхтæ самадтой, уый тыххæй. Ацы фатеры ма цард перуйаг Лючо (Луис) де ла Пуенте, фæстæдæр 23 сентябры æхст æрцыди антипартизайнаг «рейнджертимæ» Перуйы хæххон районтæй иуы<ref name="lavr"/>. Че æмæ Патохомæ алыбойнаг цæрыны мадзæлттæ нæ уыд, æмæ парчы къамтæ исгæйæ амалиуæг кодтой. Че уыцы рæстæг мысыди афтæ:<ref name="lavr"/> {{цитатæ| Дыууæйæ дæр бадтыстæм тæнæграны... Патохомæ капекк дæр не уыди, мæнмæ та уыд цалдæр песойы. Балхæдтон [[къамисæн]] æмæ парчыты къамтæ истам æнæ барæй. Мыхуыр сæ кæнын нын æххуыс кодта иу мексикæйаг, гыццыл фотолабораторийы хицау. Базонгæ стæм Мæхикоимæ, фистæгæй йыл æрзылдыстæм дæргъæй-уæрæхæй, клиенттæм нæ æнæбары къамтæ зынтæй уæйгæнгæйæ. Цас нæ иу бахъуыди лæгъзтæ кæнын, разы кæнын адæмы цы сывæллоны къам систам уым ын ис тынг рæссугъд æмæ аив хуыз, æмæ раст зæгъгæйæ ахæм алæмæты къамæн гæнæн ис иу мæгуыр песо бафидын. Ахæм æрмгуыстæй хи хастам иу цалдæр мæйы. Сабыргай нæ хъуыддæгтæ хорз кæнын райдыдтой...}} [[Файл:Hilda Gadea y Che Guevara - Luna de miel - Yucatán 1955.jpg|thumb|Эрнесто æмæ [[Гадеа, Ильдæ|Ильдæ]] [[Юкатан|æрдæгсакъдах Юкатаны]], 1955 аз]] Уац ныффысгæйæ «Æз фæдтон Арбенцы æрхауд», Чейæн уæддæр нæ рауад ныллæууын журналистæй. Уыцы рæстæг Гватæмалæйæ æрцыд [[Гадеа, Ильдæ|Ильдæ Гадеа]] æмæ смой кодтой. Че уæй кæнын райдыддта рауагъдад «Фондо де культура экономика»-йы чингуытæ, бацыд æхсæвы хъарагъулæй чингуыты равдыстмæ, раздæрау каст чингуытæ. Сахары рынчындоны йæ конкурсмæ гæсгæ райстой куыстмæ æмæ сфидар кодтой [[аллерги]]он хайадмæ. Касти лекцитæ медицинæйæ Националон университеты, зонадон куыстыты райдыдта архайын (зæгъæм, гæдытыл опыттæ æвæрын) [[кардиологи]]йы Институты æмæ францаг больницæйы лабораторийы<ref name="lavr"/>. [[1956-æм аз]]ы [[15 февралы]] Ильдæйæн райгуырди чызг, æмæ йæ схуыдтой мадмæ гæсгæ — Ильдитæ. Че мексикæйаг журнал «Сьемпре»-йы корреспондентæн цы интервью раддта [[1959-æм аз]]ы сентябры, уым дзырдта: {{цитата|Мехикойы мæ чызг куы райгуырди, уæд æй нæ бон уыди ныффыссын перуйагæй дæр — йæ мадмæ гæсгæ, æмæ аргентинагæй дæр — йæ фыдмæ. Иу дæр æмæ иннæ дæр рæдыд нæ уыдаид уымæн æмæ уыдыстæм Мексикæйы зæгъæн и æмæ цæугæ-цæуын. Фæлæ мæ бинойнагимæ йæ ныффыстам мексикæйагæй — цы адæмыхатт нæ сбуц кодта зын рестæджы, уыдоны тыххæй<ref name="lavr"/>.}} Кубæйаг публицист æмæ Батистæйы ныхмæлæууæг (фæстæдæр сси социалистон [[Кубæ]]йы фæсарæйнаг хъуыддæгты министр) [[Рауль Роа]] мысыди йæ мексикæйаг фембæлд Гевараимæ:<ref name="lavr"/> {{цитатæ|Æз базонгæ дæн Чейымæ талынгæй йæ æмбæстон Рикардо Рохойы хæдзары. Гыццыл раздæр æрцыд Гватемалæйы уым фыццаг хатт йæ царды архайдта реврлюционон æмæ антиимпериалистон змæлды. тынг хæстæг йæ зæрдæмæ иста уыцы хæрд. Чейен йæ хуыз дæр æмæ нæуый йæхæдæг дæр уыд æрыгон. Йæ сурæт тынг ныффидар мæ сæры: цыргъ зонд, фæлурс, астматикы уылæфт, къуыпп ных, бæзджын сæры хъуынтæ, фæндфидар, арфуынæг, дзуры сабыргай, худы хъæрæй ... Мах æркастыстæм Аргентинæйы, Гватемалæйы мæ Кубæйы проблемæтæм Латинаг Америкæйы проблемæты æмбастдзинадмæ. Нырид дæр Че касти уынгæг националистон хъуыдтæгты æмæ йыл бæрæг уыд континенталон революционеры цæстытæй кæй кæсы хъуыдтæгтæм. Ацы аргентинаг дохтыр иннæ эмигранттæй уæлдай Аргентинæйыл уый бæрц не тыхсти фæлæ фылдæр тыхст Латинаг Америкæйыл нæхъæнæй, æмæ фæелвæрдта йын йæ лæмæгъдæр цæг æссарын.}} === Кубæмæ экспедици цæттæгæнæнтæ === {{цитатæ|«Авангардист-революционеры хъысмæт у уæллоз æвæрд æмæ æнкъард…» (Эрнесто Че Гевара)}} [[1955-æм аз]]ы июны кæрон Мехикойы рынчындонмæ, радхæссæг дохтыр Эрнесто Геварамæ æрбацыдысты дыууæ кубæйаджы, иу дзы разынд [[Ньико Лопес]], Че базонгæ ис йемæ Гватемалæйы. Уый радзырдта Эрнестойæн кубæйаг революционертæ [[Монкадайы къазармæтæ|къазармæтæ «Монкадайыл»]] ныххауджытæ уагъд æрцыдысты сакъадах [[Хувентуд (сакъадах)|Пиносы]] ахæстонæй, райдыдтой æмбырд кæнын [[Мехико]]мæ æмæ цæттæ кæнын æкспедици [[Кубæ|Кубæмæ]]. Цалдæр боны фæстæ Че базонгæ [[Кастро, Рауль|Рауль Кастроимæ]] æмæ уый разыди йе ’мвæндон, æмæ дзы фæстæдæр загъта ахæм ныхæстæ: «Афтæ мæм кæсы, ай иннæты хуызæн нæу. Дзуры иннæтæй хуыздæр, уымæй уæлдай хъуыды кæны». Уыцы рæстæг [[Кастро, Фидель|Фидель]] уыди [[АИШ]]ы, æмæ кубæйаг эммигранттæй æмбырд кодта æхца экспедицийæн. [[Нью-Йорк|Нью-Йорчы]] Батистæйы ныхмæ митинджы Фидæль загъта: «Мæ бон уын у зæгъын, 1956 азы ссæрибар уыдзыстæм кæнæ удхарæй амæлдзыстæм»<ref name="lavr"/>. [[Файл:M-26-7.svg|thumb|26 июлы змæлды тырыса]] Фидель æмæ Че фæмбæлдысты 1955 азы 9 июны Мария-Антония Гонсалесы хæдзары, Эмпераны уынг, 49, Фиделы фарслæуджыты консперативон фатеры. Фембелды ныхас цыди фидæны хæстон хабæрттæ Ориенты. Фидель фæстæдæр дзырдта Чейæ уыцы фембелды куыд æм фекаст афте уыди «мæнæй бире разæвæрддæр революцион идейеты хицау. Идеологон æмæ теоретикон хабæртты уый мæнæй бире хуыздæр æмбæрста. Мемæ баргæйæ уыд разæвæрддер революционер». Чейен дæр Фидель диссаджы адеймаджы хуызон фекаст æмæ райсоммæ Эрнесто æрцыд фидаргонд балы дохтырæй<ref name="lavr"/>. Фæстæдæр Аргентинæйы æрцыд радон хæстон æзмæст æмæ Перон йæ бынатæй рахаудта. Эммигранттæн — Пероны ныхмæлæуджытæн фæзындис фадат аздæхын [[Буэнос-Айрес]]мæ, æмæ уыцы фадатæй спайда кодтой Рохо æмæ æндæр Мехикойы цæрæг аргентинагтæ. Фæлæ Че не сразы ис аздæхыныл, æнувыд уыди фидæны æкспедицийыл Кубæмæ<ref name="lavr"/>. Мексикæйаг Арсасио Ванегас Арройомæ уыдис чысыл типографи æмæ уыди зонгæ Мария-Антония Гонсалесимæ. Уыцы типографийы уагъд цыдысты «26 июлы змæлд»-ы фыстæджытæ. Уый йеддæмæ ма Арсасио хъæбысæйхæцæг уæвгæйæ куыста архайджыты физикон цæттæдзинадыл: даргъ фистæг балцтæй, [[дзю-до]]йæ, æххуырст æрцыдис [[рог атлетикæ]]йы зал. Арсасио мысыдис: «Уый йеддæмæ ма лæппутæ хъуыстой лекцитæм географийæ, историйæ, политикон уавæры тыххæй æмæ æндæр темæтыл. Иуæй-иу хатт-иу мæхæдæг дæр баззадтæн уыцы лекцитæм байхъусынмæ. Леппутæ ма цыдысты хæсты тыххæй кинонывтæм кæсынмæ»<ref name="lavr"/>. Испайнаг æфсады булкъон [[Байо, Альберто|Альберто Байо]], [[Мидхæст Испаны|франкисттимæ тохы]] архайег æмæ чиныг «150 фарстайы партизанмæ» ныффыссæг, касти къорды хæстон цæттæдзинадмæ. Фыццаг куырдта мыздæн 100 мины мексикæйаг песойы (кæнæ 8 мины АИШ-ы доллæртæй), уый фæстæ йæ дыууæ хатты фæкъадтæр кодта. Фæлæ йæ ахуыргæнинагты тыхтыл куы баууæндыд уæд цæ уый дæр нал бацагуырдта фæлæ ма йæ мебелон фабрикæ ауæй кодта æмæ уыцы æхца дæр Фиделы къордæн радта. Булкъон 26 мин америкаг доллæрæй балхæдта гасиендæ «Санта-Роса» сæйраг сахарæй дæрддзæф уыд 35 километры, Эрасмо Риверæйæ [[Вилья, Панчо|Панчо Вильяйы]] партизанæй, æмæ къорд райдыддта уым цæттæ гæнын. Че къордимæ цæттæгæнгæйæ ахуыр кодта перевязкæтæ кæнын, дзæбæх кæнын стджыты сæстытæ, æмæ иньекцитæ кæнын, æмæ иу ахæмы йын скодтой сæдæ уколы бæрц — иу кæнæ цалдæр уколы аллы къорды архайегæй. Кубæйаг Карлос Бермудес мысыди Чейы:<ref name="lavr"/> {{цитатæ| Иумæ архайгæйæ ранчо «Санта-Роса»йы æз базыдтон цавæр адæймаг уыди — кæддæриддæр тæккæ лæмбынæгдæр архайæг, кæддæридæр махæй алкæмæн дæр фæххуысмæ цæттæ. Æз базонгæ дæн йæмæ мæ туджы цыд мын куы уырæдта дæндаг æппæрсты фæстæ. Уыцы рæстæг кæсын рæстмæ не зыдтон. Уый та мын дзуры: «Æз дæ ахуыр кæндзынæн кæсын æмæ æмбарын цы бакасттæ уый...» Иухатт фæцæйцыдыстæм уынгты æмæ æвиппайды бауад чингуыты дуканимæ æмæ йæм цы æхцайы муртæ уыдис балхæдта мæнæн дыууæ чиныгы — «[[Фучик, Юлиус|Репортаж хъуырыл бæндæнимæ]]» æмæ «[[Æрыгон гварди (роман)|Æрыгон гварди]]».}} [[1956 аз]]ы [[22 июны]] мексикæйаг пъалици æрцахста Фидель Кастройы Мехикойы уынгтæй иуыл. Фæстæдæр Мария-Антонияйы фатеры сарæзтой къæппæг æмæ ахстой аллы бахизæдæы. Ранчо «Санта-Росайы» пъалици æрцахста Чейы æмæ ма цалдæр адæймаджы. Кубæйæгты ахсты æмæ булкъон Байойы архайды тыххæй ацы хъуыддаджы мидæг фыст æрцыд газетты. Фестæдæр рабæрæг ацы ахстыты аххосджын — разынд Венерио, къорды архайджытæй иу. 26 июны мексикæйаг газет «Эксельсиор» ныммыхуыр кодта кæй æрцахстæуыд уыдоны номхъыгъд, уыимæ Эрнесто Гевара Сернайы ном дæр, æмæ йæ схуындæуыд «æмбæстон коммунистон агитатор» æмæ ма дзы йæ Гватемайлаг хабæртты кой дæр цыд президент Арбенсы рæстæджы.<ref name="lavr"/> Мария-Антония мысыди:<ref name="lavr"/> {{цитатæ|Ахсты фæстæ нæ ахæстон „Мигель Шульц“-мæ аластой, уым иу дарддтой ахст эммигрантты. Уым федтон Чейы — аслам нейлон плащы æмæ зæронд худы тæрсæнгæнæны хуызæн уыдис. загътон йын йехицæн цæй хуызон у цæмæй йæ ахудын кæнон... Ахæстонæй нæ фæрсынмæ куы ракодтой уæд афтиддæр уымæн йæ къухтыл наручниктæ бафидар кодтой. Æз сбустæ кодтон æмæ прокуратурæйы минæварæн загътон: «Гевара фыдгæнæг нæу цæмæй йын афтæ бакæнат» æмæ ма загътон «Мексикæйы фыдгæнджытæн дæр не скæнынц наручниктæ». Ахæстонмæ нæ куы ’рбакодтой фестæмæ, уæд йæ къухтыл нал уыдысты.}} Ахстыты тыххæй куырдтой раздæры президент [[Карденас, Ласаро|Ласаро Карденас]], йæ раздæры денджызон министр Эриберто Хара, кусджыты раздзог Ломбарде Толедано, нывгæнджытæ [[Альфаро Сикейрос, Хосе Давид|Альфаро Сикейрос]] æмæ [[Ривера, Диего|Диего Ривера]], культурæйы архайджытæ æмæ ахуыргæндтæ. Мæй фæстæ Мексикæйы хицауад ссæрибар кодтой Фиделы æмæ иннæ кубæйæгты, фæлæ ма ныууагътой ахстæй Эрнесто Геварайы æмæ кубæйаг Каликсто Гарсийайы, аххосыл сын банымадтой бæстæмæ сусæгæй кæй æрбацыдысты, уый<ref name="lavr"/>. Ахæстонæй рацæугæ Фидель дарддæр байдыдта экспедици цæттæ кæнын, æхца æмбырд кодта, хæцæнгарз æлхæдта. Архайджытæ цæттæ кодтой чысыл къордтæй бæстæйы аллы рæтты.<ref name="lavr"/> Шведаг этнографей Вернер Гринæй æлхæд æрцыд яхтæ «Гранмæ» 12 мин доллæрæй. Мексикæйаг пъалици æрцахста Чейы уысы дæр фæлæ уæддæр цасдæр рæстæджы фæстæ Че æмæ Ильдæ уагъд æрцыдысты. Че фæбадти ахæстоны 57 боны. Палицы кусджытæ уæддæр сæ цæст дарддой æмæ иу балæбурддтой хаттæй хатт растджыты нывондгонд фатертæм. Газæттæ фыстой Фидель кæй хъавы аленк кæнын Кубæмæ.<ref name="lavr"/> [[Паис, Франк|Франк Паис]] æрбаласта [[Сантьяго-де-Кубæ (сахар)|Сантьягомæ]] 8 мин доллæры æмæ хавыди сахары растад сисын.<ref name="lavr"/> Хъуыддтаг тæссаг кæынын райдыддта, райхъуыст хабар — къорды архайджытæй чидæр хъавы къорды, яхтæ æмæ передатчик ауæй кæнын Кубæйы хицауадæн 15 мин доллæрæй. Фидель фæтагъд коддта йæ æмбырды хабæрттæ, кæмæй æнхъæл уыди уæйгæнæг, уый иннæтæй ахицæн кæнын кодта æмæ порт [[Туспан (Веракрус)|Туспаны]] æмбырд кæнын райдайын фадат радта. Франк Паисæн æрвыст æрцыд тел — «Чиныг уæй æрцыд», уый йын æвдыста æмæ растад ныхасгонд рæстæджы кæй хъæуы саразын.<ref name="lavr"/> Че дохтыры хызынимæ балыгъд хæдзармæ Ильдæмæ, ахъæбыс коддта йæ фынæй чызгæн æмæ ныффыста хæрзбоны фыстæг йæ ныйарджытæм.<ref name="lavr"/> === «Гранмæ»-йыл ленк === [[1956-æм аз]]ы [[25 ноябры]] райсомæй дыууæ сахатыл Туспаны бал сбадтис «Гранмæ»-йыл. Пъæлицæ райста «мордидæ» (ома гæртам) æмæ йæ хъус не ’рдардта. Че, Калкисто Гарсиа æмæ æртæ æндæр архайæджы Туспанмæ бахæццæ сты æмбæлгæ хæдтулгæйыл, бирæ йæм фенхъæлмæгæсгæйæ.<ref name="lavr"/> Туспаны сыл сымбæлдис Хуан Мануэль Маркес æмæ сæ акодта яхтæйы лæууæн бынатмæ. 82 адæймаджы æд хæцæнгарз æмæ дзаумæттæ бабадтысты йедзаг яхтæйыл, афтæмæй йæ бæрц уыд 8–12 адæймаджы ласын. Уыцы рæстæг уаргæ кодта, денджыз уыдис змæст. «Гранмæ» хуыст рухсытимæ байдыдта ленк кæнын Кубæйы ’рдæм.<ref name="lavr"/> 82 адæймагæй афтиддæр дыууæ-æртæ матросы æмæ цалдæр бадæджы удхарæй нæ мардысты денджызон низæй. Нау уадзын райдыдта куыд æй бафиппайдтой фæстæдæр гом къранты тыххæй, фæлæ фыртарсæй уæдддæр консервтæ донмæ калд æрцыдысты, ома дам уæз фæкъаддæр уа.<ref name="lavr"/> Калкисто Гарсийа фæстæдæр мысыди:<ref name="lavr"/> {{цитатæ| Хъуамæ адæймагмæ хъæздыг фантази уа, цæмæй йæ цæстытыл ауайын кæна ахæм гыццыл «тасы» куыд бацыдысты 82 адæймаджы æд хæцæнгарз æмæ дзаумæттæ. Адæм бадтысты кæрæдзийы сæртыл. Хæрд райстам гыццыл, æмæ нæ фаг кодта. Фыццаг бонты алкæмæн лæвæрдтой банкæйы æрдæг [[бæзджын æхсыр]], фæлæ тагъд фæци. Цыппæрæм бон алкæмæн радтой цыхты æмæ къалбасы хай, фæндзæм бон ма баззадысты айдагъ æмбыд [[апельсин]]тæ.}} Науыл Чейы хъыгдардта [[бронхæты æхгæдриу|æхгæдриу]], фæлæ [[Роберто Роке Нуньес]] куыд дзуры, афтæмæй иннæты хъæлдзæг кодта. Науы капитанæй æвæрд æрцыд [[Ладислао Ондино Пино]], штурманæй — Роберто Роке Нуньес. Штурмæн иу рæстæджы науæй рахаудта донмæ, æмæ йæ цалдæр сахаты агуырдтой цалынмæ ссардтой, уæдмæ. Яхтæ арæх сæфта йæ фæндаг.<ref name="lavr"/> Хъуамæ къорд хъæу Никаромæ [[Сантьяго-де-Кубæ (сахар)|Сантьягойы]] цурмæ æрхæццæ уыдаиккой [[30 ноябры]]. Уыцы бон Франко Паисы фарслæуджытæ бацахстой сахары хицауады кусæн бæстыхæйттæ æмæ ракалдысты уынгтæм фæлæ сахар сæ къухты бауыромын сæ бон нæ баци.<ref name="lavr"/> == Кубæйы революци == [[Файл:Cuba-map-labels (4).png|Растадимæ баст бынæттæ]] === Фыццаг бонтæ === «Гранмæ» Кубæйы былгæрæттæм æрбахæццæ афтиддæр [[1956-æм аз]]ы [[2 декабры]] æмæ уыцы бынат уыди [[Лас Колорадас]]ы районы провинци Ориентейы, æмæ уайтагъд тæнæг раныл сбадтис. Донмæ суагътой бæлæгъ, фæлæ уый дæр уайтагъд фæдæлдон ис. Къорд 82 адæймагæй зæхмæ цыдысты хъуыры онг донæй æхгæдæй; хус ранмæ рахæссын цын бантыстис хæцæнгарз æмæ иу гыццыл хойраг. Кæм рахызтысты, уыцы бынатмæ æрбамбырд сты катертæ æмæ хæдтæхджытæ Батистæйы дæлбар æфсæдтæй, къорд æхсты бынмæ бахаудис. Къорд бирæ рæстæг цъыфдзаст былгæрон фæцыдис [[мангровæ|мангровæйы пыхсыты]]. 5 декабры æхсæвæй цыдысты [[сæкæры хъæз]]ы плантациты уылты, бонæй та æрбынат кодтой бауылæфынмæ Сентралы (сæкæры завод плантацийымæ) бынат Аллегрия-де Пиойы. Че куыд дохтыр, афтæ райдыдта, чи фæцæф, уыдоныл зилын. Боны астæу та ныттахтысты хæдтæхджытæ къорды æрдæг фæмард иу-20 та ахст æрцыдысты. Иннæ бон чи аирвæзт уыдон сымбырд æсты хæдзар [[Сьеррæ-Маэстрæ]]йы.<ref name="lavr"/> Фидæль загъта: «Знаг ныл фæтых ис, фæлæ нæ бындзагъд ныккæнын йæ бон нæ баци. Дарддæр тох кæндзыстæм æмæ рамбулдзыстæм ацы хæст». Гуахиротæ — кубæйаг зæхкусджытæ — зæрдæхæларæй кастысты балы архайджытæм æмæ сæ æмбæхстой сæ хæдзæрдты. Че фыста:<ref name="lavr" /> {{цитатæ|Искуы хъæды, даргъ æхсæвты (хур ныгуылды фæстæ иу мах дæр ницыуал архайдтам) арæзтам къæйных пълæнттæ. Хъуыды кодтам тохы тыххæй, стыр ныббырстты тыххæй, уæлахизыл. Уый уыдис амондджын рæстæг. Иннæтимæ æз дæр фæцахуыр дæн сигарæтæ дымыныл, уыдонæй иу сырдтам фелмæцынгæнаг къогъоты. Зылдис сæр — нæ йæ уыд равзарæн цæмæй — хъæбæр „гаванæ“-йæ æви нæ къæйных пълантæй — иу иннæмæй диссагдæртæй.}} === Сьеррæ-Маэстрæ === [[Файл:Che_on_Mule_in_Las_Villas_Nov_1958.jpg|thumb|Эрнесто Че Гевара хæргæфсыл Сьеррæ-Маэстрæйы хæхты.]] Кубæйаг фыссæг-коммунист Пабло де ла Торрьенте Брау фыста, нырма, дам, XIX-æм æнусы [[Сьеррæ-Маэстрæ]]йы хæхты Кубæйы хæдбардзинадыл тохгæнджытæ иу кæй ссардтой æмбæхсæн бынат. «Додой фæкæндзысты, ацы цъуппытыл чи сиса æхсаргард, уыдон. Растæг топпимæ айнæг къæдзæхы фæстæйæ дæсы ныхмæ тох кæнынæн фаг у. Пулеметимæ æфсæддон комы нарæджы сбадгæйæ мин адæймаджы бауромдзæн. Хæдтæхджытыл сæ ныфс ма æвæрæд ацы цуппытыл тохæй чи цæуы, лæгæттæ бафснайдзысты растджыты.» Фидель æмæ иннæ архайджытæ ацы бынæтимæ зонгæ не уыдысты.<ref name="lavr"/> 1957=æм азы 22 январы Аррайо-де—Инфернойы къорд фыццаг ныкъкъуырд радта Санчес Москæрайы каскитосты (Батистæйы салдæттæ) балæн<ref name="lavr"/>. 28 январы Че ныффыста фыстæг Ильдæмæ, æууæнк адæймаджы уылты бахæццæ Сантьягомæ:<ref name="lavr"/> {{Цитатæ| Зынаргъ зæронд ус! Фыссын дæм ацы судзгæ рæнхъытæ кубæйаг манигуайы пыхсытæй. гас дæн æмæ тугмондаг. уый хуызон у. æмæ цег салдат дæн (чизи æмæ бызгъуырты уæддæр дæн), фыссын тæбæгъыл топпимæ ме уæхскыл æмæ ног ссардимæ мæ былты — сигарæимæ. Хъуыддаг æнцон нæ разынд. Хъуыстгонд дæм у нырид, «Гранмæ»-йыл ленчы фæстæ авд боны дæргъы, суылæфын дæр кæм нæ уыд, мах штурмæны аххосæй балæууыдыстæм тæфгæнаг пыхсыты, æмæ нæ хъизæмæрттæ цыдысты цалынмæ ныл Аллегрия-де-Пиойы не ныххаудысты æмæ нæ алырдæм нæ ныххæлиу кодтой бæлæттау уæдмæ. Уым фæцæф дæн хъуырмæ, æмæ гас баззадтæн афтиддæр мæ гæдыйы амонды тыххæй, пулемёты нæмыг суад нæмгуытимæ асыккыл кæддæриддæр мæ риуыл кæцы хастон æмæ уырдыгæй йæ фæндаг фæивгæйæ суад мæ хъуырыл. Цалдæр боны хæхтæл зилгæйæ æнхъæл уыдтæн тæссаг цæф фæдæн уый, хъуырыл цæф йеддæмæ ма тынг рысти мæ риу. Ды кæй зоныс, уыдонæй фæмард афтид Джимми Хиртцель — йæхи радта, æмæ йæ амардтой. Æз та дæ зонгæтимæ Альмæйдоимæ æмæ Рамиройымæ арвыстон авд боны æххормагæй æмæ дойныйæ, цалынмæ ныл æфсад цы ран æрхъула сты, уыцы ранæй нæ рацыдыстæм æмæ зæхкусджыты æххуысæй Фиделимæ не сæмбæлдыстæм, уæдмæ (дзурынц, фæлæ бæлвырд бæрæг нæма у, æмæ даммегуыр Ньико дæр фæмард). Дзæбæх нæ бахъуыди бацархайын, цæмæй ногæй бал бауæм æмæ хæцæнгарзæй æххæст сифтонг уæм. Уый фæстæ ныххаудтам æфсæддон постыл цалдæр салдаты фæмард иннæты æрцахстам. Цасдæр рæстæджы фæстæ ма æрцахстам æртæ салдатты æмæ сын сæ хæцæнгарз бацахстам. Уымæ ма куы бафтауæм æмæ хæхты нæхи хæдзары хуызон кæй стæм, уæд æмбардзынæ, куыд тыхст сты салдæттæ, никуыуал нæ æрцахсдзысты къæппæджы. Ахайдæр тох нырма разы ис нырма нæ бирæ хъæуы хæцын, фæлæ хъуыддаг мах æрдæм зилын райдыдта æмæ бонæй-бонмæ нæ уавæр кæндзæн хуыздæр. Ныр та смах тыххæй. Фæнды мæ зонын, уыцы хæдзары ма цæрыс, кæдæм дæм фыссын, æмæ куыд цæрут. Афтæ тагъд кодтон, æмæ Панчойы хæдзары мын аззадысты дæу æмæ нæ чызджы къамтæ. Æрбарвит мæм сæ. Фысс мæм Патохойы номмæ. Фыстæгтæ ныррæгмæ вæййынц фæлæ хъуамæ бахæццæ уой.}} Балæн æххуысгæнæг Æутимио Герра бахаудта хицауады къухты æмæ сын сразы ис Фиделы амарыныл. Фæлæ йæ къухы нæ бафтыд æмæ мард æрцыди.<ref name="lavr"/> Февралы Чейы æрцахста малярияйы ныббырст æстæй йæ хæдфæстæ æхгæдриуы ныббырст. Иу ахæмы хæст самадтой æмæ зæхкусæг Креспо йæ фæсонтыл рахаста Чейы знагы нæмгуыты бынæй уымæн æмæ йæхи бон цæуын нæ уыд. Че уагъд æрцыд цыдæр фермæйы иу æмбал растæгимæ чи йæм фекастаид ахæмимæ. Сьеррæ-Маэстрæйы хæхты Че æхгæдриуæй рынчын уæвгæйæ иу арæх баззад фæстæйы искæй хæдзæртты цæмæй балы цыд ма уырома.<ref name="lavr"/> Арæх иу æй фæдтой чиныгимæ æмæ фыссæн гæххæттимæ йæ къухы. Капитан Марсиаль Ороско мысыди:<ref name="lavr"/> {{Цитатæ| Хъуыды кæнын уыдис æм бирæ чингуытæ. Бирæ кастис. Иу минут дæр нæ сæфта. Арæх иу фыны рæстæгæй дæр ратыдта цæмæй акæса кæнæ боныджы истытæ ныффысса. Хуримæ иу куы сыстад уæддæр иу кæсгæ кодта. Арæх иу касти талынгæй арты рухсмæ. Тынг хорз цæстытæ йын уыд — хорз уыдта.<ref name="lavr"/>}} Калкисто Моралес фыста: {{Цитатæ|«Мæн арвыстой Сантьягомæ, æмæ мын бафæдзæхста цæмæй йын дыууæ чиныджы æрбаласон. Иу «Иумæйаг зарæг» [[Неруда, Пабло|Пабло Нерудайы]], иннæ та [[Эрнандес, Мигель|Мигель Эрнандесы]] æмдзæвгæты æмбырд. Тынг уарзта æмдзæвгæтæ»<ref name="lavr"/>.}} Капитан Антонио фыста: {{Цитатæ|«Не 'мбарын куыд фæрæзта цæуын, низ иу æй æдзухдæр хурх кодта. Фæлæ иу уæддæр цыди хæхты, йæ уæхсджытыл хызын, хæцæнгарз, дзаумæдтæ, тæккæ фæразондæрты хуызон. Удвидар уыди о фæлæ ноджы тыхджындæр уыди йæ идеалтыл æнувыдзинад — уый йын лæвæрдта тыхтæ»<ref name="lavr"/>.}} Зæронд зæхкусæг ус Понсиана Перес мысыди: {{цитатæ| Мæгуыр Че! Уыдтон иу куыд тыхсти æхгæдриуæй, æмæ иу тыхуылæфт æскодтон низы ныббырст иу æм куы райдыддта уæд. Ныхъхъус иу, сабыргай уылæфын иу райдыддта цæмæй низы тынгдæр ма сызмæнта. Иуæй-иутæ ахæм ныббырстты рæстæг хъæр кæнын райдайынц, фæхуыфынц, дзых уæрæх ныххæлиу кæнынц. Че иу архайдта низ æрсабыр кæныныл, къуыммæ иу йæхи айста, бандон кæнæ иу дурыл æсбадт æмæ иу уылæфыд<ref name="lavr"/>.}} Балы архайæг Рафаель Чао дзырдта, Че дам иу никæуыл хъæр кодта æмæ хынджылæг ныхас дæр никуы скодта, фæлæ иу дзургæйæ хъæбæр ныхæстæй пайда кодта, æмæ иу уыди тызмæг «куы хъуыди уæд». Нæхъæн хæсты рæстæджы Че фыста боныг, уыцы боныджы фыстытæй спайда кодта йæ чиныджы «Революцион хæсты эпизодтæ»йы. Цасдæр рæстæджы фæстæ балæн бастдзинад сæвæрын бантыст «[[26 июлы змæлд]]»имæ Сантьягойы æмæ Гаванæйы. Балы æвæрæн бынатмæ хæхты иу æрбацыдысты змæлды раздзогтæ æмæ архайджытæ [[Паис, Франк|Франк Паис]], [[Харт, Армандо|Армандо Харт]], [[Эспин, Вильма|Вильма Эспин]], [[Санта-мария, Аиде|Аиде Санта-Мария]], [[Санчес, Селия|Селия Санчес]], балы ифтонгдзинад дзæбæх кæнын райдтыдта. Цæмæй Батистæйы хъусингæнæг, растджытæ дам дæрæн кæй æрцыдысты, уый мæнгдзинад равдисой, уый тыххæй Фидель арвыста Гаванæмæ Фаустино Пересы, цæмæй фæсарæйнаг журналисты æрбаласа. Бал кæм æрбынат коддта уырдæм 1957-æм азы 17 февралы æрбацыд Герберт Метьюз «[[Нью-Йорк Таймс]]»ы корреспондент. Уый фембæлд Фиделимæ, æмæ къуыри фæстæ ныммыхуыр кодта репортаж Фиделы æмæ йæ балы архайджыты къамтимæ. Уыцы репортажы фыста «Куыд мæм кæсы афтæмæй инæлар Батистæ дзæгъæлы æнхъæлмæ кæсы Кастройы растад ныццист кæнынмæ. Йæ бон у йæ ныфс дарын афтиддæр ууыл æмæ салдæтты колоннæтæй иу æнæнхъæлæджы фæмбæлдзæн æрыгон фæтæгыл æмæ йæ штабыл æмæ сæ ныццæгъддзæн<ref name="lavr"/>.» [[1957-æм аз]]ы [[13 мартъийы]] [[Гаванæ]]йы студентон организаци «[[13 мартъийы революцион директорат]]» систа растад, бахъавыд ридиостанци, университет æмæ президенты бæстыхайад бацахсын фæлæ йæ къухы нæ бантыст. Растджыты фылдæр æрдæг фæмард æсты æфсад æмæ палицийымæ тохы<ref name="lavr"/>. Мартъийы астæуты [[Паис, Франк|Франк Паис]] арвыста Кастройы балмæ æххуыс 50 адæймагæй, сæ раздзог Хорхе Сотус — Сантьягойæ. Æрбаласта се грузовиктыл пырындзы плантациты хицау Уберто Матос. Сотус æмæ Матос антикоммунисттæ уыдысты æмæ фæстæдæр сын ревтрибуналæй тæрхонгонд æрцыд æмæ сæ дзæвгар ахæстоны бадын бахъуыд. Ацы балы архайджыты фылдæр æрдæг уыдысты сахарты цæрджытæ æмæ хæххон уавæртыл ахуыр нæ уыдысты. Уынаффæ рахастой райдайын сæ цæттæ гæнын хæххон уавæрты цардмæ æмæ тохмæ. «Барбудосты» балмæ (ома боцоджын, æнæдаст адæм, цæугæ царды æмæ сæм дасæнтæ кæй нæ уыд уымæ гæсгæ) цыдысты аллы хуызон адæм, сæ политикон цæстæнгас уыди аллы хуызон, хæцæнгарз æмæ хостæ та сын æрвыстой фæсарæнтæй кубинаг эммигранттæ<ref name="lavr"/>. === Уверойы цур хæст === 1957-æм азы майы хъуамæ [[АИШ]]-æй [[Майами]]йæ æрбацыдаид нау «[[Коринти]]» æххуысимæ, сæ раздзог [[Санчес, Каликсто|Каликсто Санчес]], афтæмæй. Цæмæй сæ рахызтæй æфсады цæст аиуварс кодтаиккой, уый тыххæй Фидель уынаффæ рахаста ныххауын къазармæтæ хъæу [[Уверо]]йы, 15 километры [[Сантьяго-де-Куба|Сантьягойæ]]. Уыимæ ма уый лæвæрдта фадат Сьеррæ-Маэстрæйæ рахизын провинци [[Ориенте]]йы коммæ. Че архайдта уыцы тохы æмæ йæ «Революцион хæсты эпизодты» ныффыста. [[1957-æм аз]]ы [[27 май]]ы æрымбырд штаб, уым Фидель радзырдта райсом кæй ныххаудзысты Уверойыл. Рацыдысты изæрыгон цæмæй райсоммæ бахæццæ уой. Цыдысты аст сахаты хæххон фæндæгтыл æмæ уыцы рæстæгмæ ацыдысты 16 километры. Арæх урæдтой сæрхизæны тыххæй тæссаг рæтты. Фæндагамонæг уыди Кальдеро, уый хорз зыдта Уверо дæр æмæ йæ авналæнтæ дæр. Хъæдын къазармæ уыди денджызы былгæрон, хахъхъæдтой йæ хъалагъултæ. Уынаффæ хаст æрцыдис цæмæй йыл талынджы æртæрдыгæй æрхъула кæной æмæ уый фæстæ ныххауой. Хорхæ Сотус æмæ Гильермæ Гарсийайы къорд ныххаудта былгæронты [[Пеладеро]]мæ фæндагыл цы пост лæууыд уул, Альмейдайæн сæвæрдтой нысан цъуппы ныхмæ цы пост уыд уый басæттын. Фидель цъуппы районы æрынцадис, [[Кастро, Рауль|Раулы]] къорд та хъуамæ ныххаудтаид къазармæйыл ныхы ’рдыгæй. Чемæ та бахаудис сæ астæу бынат. [[Сьенфуэгос, Камило|Камило Сьенфуэгос]] æмæ Амейхейрас талынджы фæсæфтой сæ фæндаг æмæ раст нæ ацыдысты. Хъуыддаг æнцондæр кодта уый æмæ къазармæты алфамбылай бирæ пыхс кæй уыдис уый, фæлæ салдæттæ уæдтæр бафиппайдтой бырсджыты æмæ сыл æхсын байдыдтой. [[Перес, Крессенсио|Крессенсио Пересы]] къорд ныххауды нæ архайдта уый хъхъхъæдта [[Чивирико]]мæ фæндаг цæмæй салдæттæм æххуыс ма рбацæуа. Че фыста — фыццаг гæрахæй къазармæты бацахстмæ ацыд 2 сахаты æмæ 45 минуты, бырсджытæ мæрдтæй æмæ цæфтæй фесæфтой 15 адæймаджы, ныхмæлæууæг та 19 цæфтæй 14 та мæрдтæй. Ацы уæлахиз фæфидар кодта растджыты ныфс. Фæстæдæр пырх æрцыдысты æндæр гыццыл гарнизонтæ дæр [[Сьеррæ-Маэстрæ]]йы бын.<ref name="lavr"/> «Коринти»-йæ рахызт нæ рауадис: официалон хъусынгæнинæгтæм гæсгæ мард кæнæ ахст æрцыдысты иууылдæр ацы науæй рахизгæ революционертæ. Батиста уынаффæ рахаста Сьеррæ-Маэстрæйы фахстæй иууылдæр зæхкусджыты раласын фæлæ бирæ [[гуахиро]]тæ нæ куымдтой уыцы рæттæй ацæуын, æххуыс кодтой Фиделæн æмæ цыдысты йæ балмæ<ref name="lavr"/>. == Революцион змæлд Кубæйы == Бынæттон зæхкусджытимæ ахастытæ алы хатт дæр лæгъз нæ уыдысты, радиойæ æмæ аргъуанты цыдис коммунизмы ныхмæ пропогандæ. Инирия Гутьеррес мысыди балмæ бацæуыны размæ коммунизмы тыххæй кæй хъуыста афтиддæр тæрсæнгæнæнтæ. Растджытæ цы газæт «''Эль Кубано либре'' (''El Cubano libre'')» уагътой, уым фыццаг номыры Че фыста: «Коммунисттæ сты хæцæнгарз чи райсы йæ мæгуырдзинадæй куы нал фæфæразы, æмæ уæлдай нæу кæцы бæстæйы у».<ref name="lavr"/> Цæмæй хуыснæгад æмæ фæллойы тыхист ма парахат кæна æмæ бынæттон адæмимæ ахастытæ ахæм цаутæ ма хъыгдарой уый тыххæй æрцыдис конд къамис дисциплинæ хъахъæнынæн, хæстон трибуналы бартимæ. Æрцыдис дæрæнгонд китайаг Чанджы мæнг революцион абырджыты бал. Че фиппайдта: «Уыцы зын рæстæг хъуыди цæрдæг кæсын революцион дисциплинæмæ æмæ уæгъд районты анархи фидар кæнын ма уадзын»<ref name="lavr"/>. [[1957-æм аз]]ы [[5 июны]] [[Кастро, Фидель|Фидель Кастро]] радих кодта колоннæ æмæ йæ сæргъы сæвæрдта Чейы, уыдис дзы 75 хæстоны (уыцы колоннæ ма хуыдтой цыппæрæм колоннæ дæр). Чейæн лæвæрд æрцыд майоры чин. Хæстонтæ дих æрцыдысты æртæ взводыл сæ командиртæ та уыдысты Лало Сардиньяс, Сиро Редондо (фæстæдæр фæмард æмæ йæ ном æвæрд æрцыд æстæм колоннæйыл) æмæ Рамиро Вальдæс (æсси мидхъуыдтæгты министр æмæ Кубæйы комунистон партийы Политбюройы уæнг)<ref name="lavr"/>. Июлы буржуазон оппозицийы минæвартæ Батисте Фелипе пасос æмæ Рауль Чибас æрбацыдысты Сьеррæ-Маэстрæмæ. Фидæль йæ къух æрæвæрдта Революцион граждайнаг фронты равзæрды тыххæй манифæсты бын, йæ домæнтæ уыдысты Батистæйы бæсты сæвæрын æвзæрст президенты æмæ аграрон реформæ. Че нымадта ацы буржуазон архайджыты «æнгомбаст цæгатаг бæстæимæ». [[30 июлы]] Сантьягойы мард æрцыдысты [[Паис, Франк|Франк Паис]] æмæ йæ ’фсымæр Хосуэ. [[5 сентябры]] сахар Сьенфуэгосы æрцыдис растад дæнджызон æфсæдты базæйы афицерты разамындæй, тох кодтой Батистæйы айсыны тыххæй. Растад æрцыд пырхгонд æмæ фæци ахст растджыты æхстытæй, фæмард дзы 600 адæймагæй фылдæр.<ref name="lavr"/> Провинци Ориенты фæзынд хицауады хъусынгæнинæгтæ:<ref name="lavr"/> {{Цитатæ| «Амæй хуыстгонд цæуы, цы фæнды гоймаг дæр, чи сбæлвырд кæна, кæнæ исты хъусынгæнинæгтæ чи фæхъусын кæна æмæ чи феххуыс уа тохы, растджыты къордтимæ, сæ саргъы Фидель Кастро, Рауль Кастро, Крессенсио Перес, Гильермо Гонсалес кæнæ æндæр раздзогтæ, уыдзæн буцгонд йæ хъусынгæнинаджы бæлвырдзинадмæ æмæ цымыдисмæ гæсгæ, цы фæндыйæ йæ амæттаг нæ уыдзæн 5 мин песойе къаддæр.}} Мызды барц у 5 мин песойе 100 мин песомæ; уæлдæр аргъ 100 мин песойы фыст æрцæудзæн Фидель Кастройы сæры тыххæй. Фиппаинаг: æххуысгæнæджы ном баззайдзæн æмбæхстæй». [[Файл:Raulche2.jpg|thumb|200px|Рауль Кастро æмæ Эрнесто Че Гевара Сьерра-дель-Кристалы хæхты Гаванæйæ хуссарырдæм. 1958 аз]] Пъæлицæйæ тæрсгæйæ Батистæйы ныхмæлæуджытæ цыдысты Сьеррæ-Маэстрæйы хæхтæм æмæ растджыты рæнхъытæ фылдæрæй фылдæр кодтой. Растджыты къордтæ бахæццæ сты [[Эскамбрай]]ы æмæ Сьерра-дель-Кристалы хæхтæм, [[Баракоа]]йы районы дæр архайдтой къордтæ, Революцион директораты, [[«26 июлы змæлд»]]ы æмæ хицæн коммунистты дæлбар уыдысты. Октябыры [[Майами]]йы политиктæ буржуазон цæстæнгасимæ сарæзтой Сæрибары цæдис, æмæ Фелипе Пасосы схуыдтой рæстæгмæ президент. Рауагътой манифест дзыллæтæм. Фидель не сразы ис ацы «майамиаг пактимæ», АИШ-ы ’рдæм здыхт æм фæкасти. Фидельмæ фыстæджы Че фыста:<ref name="lavr"/> {{цитатæ| Иу хатт-ма дын арфæтæ æрвитын дæ хъусынгæнинаджы тыххæй. Дзырдтон дын дæ сгуыхт кæддæриддæр уыдзæн уый æмæ алкæмæн дæр равдыстай гæнæнтæ герзифтонг тохмæ, адæмы æххуысæй чи пайда кæны. Ныр та æрлæууыдтæ æндæр фæндагыл æмæ дын раттдзæн хицауы бартæ дзыллæты гæрзифтонг тохы фæстæ.}} [[1957-æм аз]]ы кæронмæ растджыты æфсæдтæ сæ къухты дарддтой Сьеррæ-Маэстрæ, фæлæ дæлæмæ нæ цыдысты, нæ архайдтой кæмтты. Хæринæгтæ, зæгъæм хъæдур, нартхор æмæ пырындз æлхæдтой бынæттон зæхкусджытæй. Хостæ ластой сахартæй. Дзиза иу ист æрцыд бирæ фос чи дардта уыдонæй. Че арæзта санитарон пункттæ, госпитæльтæ, æрмæдзтæ, хæцæнгарз цалццæг кæнæн, дзабыртæ, хызынтæ, дзаумæттæ æмæ тамако аразæн бынæттæ. Гектографыл райдыддтой бирæ кæнын газæт «''Эль Кубано либре'' (''El Cubano libre'')», йæ ном ист уыд XIX æм æнусы Кубæйы хæтбардзинадыл чи тох кодта уыдоны газæты номæй. Эфирмæ иу рацыдысты чысыл радиостанцийы хъусынгæнинæгтæ. Бынæттон цæрджытимæ æнгом бастдзинад тынг æххуыс кодта, уайтагъд иу базыдтой салдæтты кæнæ сгарджыты æрбацыды тыххæй.<ref name="lavr"/> [[Файл:Beauvoir Sartre - Che Guevara -1960 - Cuba.jpg|thumb|left|200px|[[Бовуар, Симона де|Симона де Бовуар]], [[Сартр, Жан Поль|Жан-Поль Сартр]], Че Гевара. Кубæ, 1960-æм аз]] Хицауады пропагандæ æрдомдта национ иудзинадмæ уымæн æмæ Кубæйы сахарты парахат кодта растадон змæлд. 1958 азы мартъийы АИШ-ы хицауад сæвæрдта [[эмбарго]] хæцæнгарзы æрвыстыл Батистайы æфсæдтæн, фæлæ ма уæддæр цасдæр рæстæг хæдтæхджытæ хæцæнгарзæй æмæ артагæй ифтонг кодтой [[Гуантанамо]]йы базæйыл. 1958 азы кæроны конституцимæ гæсгæ хъуамæ уыдаиккой президенты æвзæрстытæ. Сьеррæ-Маэстрæйы æргом ничи дзырдта коммунизмы кæнæ социализмы тыххæй, Фидель та æргом цы реформæты тыххæй дзырдта зæгъæм латифундитæ цæмæй мауал уой, транспорты æмæ электрикон компаниты национализаци æмæ æндæр предприятитæ сæ зæрдæмæ цыдысты проамерикаг политиктæн дæр<ref name="lavr"/>. == Че Гевара паддзахадон архайæг == [[Файл:Che Guevara, Sabri and Nasser.jpg|thumb|200px|Фембæлд [[Мысыр]]ы президентимæ [[Насер, Гамаль Абдель|Гамаль Абдель Насеримæ]], 1965-æм аз.]] [[Файл:CheinMoscow.jpg|thumb|Че Гевара Мæскуыйы 1964-æм азы.|220px]] Че гевара æнхъæлдта, «æфсымæрон» бæстæтæ йын цыфæнды æххуыс дæр ратдзысты. Фæлæ революцион хицауады министр куы уыди, уæд фæмбæлдты ныхас кодта Китайы æмæ Советон Цæдисы хицауадимæ хæстон æмæ экономикон æххуысы тыххæй, æмæ бафиппайдта куыд æнхъæлдта, афтæ кæй нæу хъуыддаг. Уыцы хабæртты тыххæй загъта йæ хъуыстгонд алжираг раныхасы. Уый уыдис раст тæрхоны ныхас социалистон бæстæты ныхмæ сæ политикæ интернационалон кæй нæу, уый тыххæй. Фаутæ сыл сæвæрдта мæгуырдæр бæстæтæн тыххæй кæй ивын кæнынц товартæ раст империализм дунеон базарты куыд архайы афтæ, уыимæ ма кæй аиуварс кодтой сæхи æмæ кæй не ’ххуыс кæнынц националон сæрибары тохы зæгъæм [[Конгойы Республикæ|Конго]]йæн æмæ [[Вьетнам]]æн. Че хорз зыдта Энгельсы хъуыстгонд {{Ома|æмбæрцад|уырыс. «уравнение»}}: «Цас къаддæр у экономикæйы разæнгард, уый бæрц фылдæр тыхми хъæуы ног бæстæарæзтæн». Кæд æмæ 1950-æм æзты райдианы иу хуынджылæгæй йæ фыстæджыты бын æрæвæрдта «Сталин II», уæддæр революцийы уæлахизы фæстæ йæ бахъуыди амонын: «Кубæйы нæй гæнæнтæ сталинаг системæ ныффидар гæнынæн»<ref name=mironov>В. Н. Миронов [http://exlibris.ng.ru/kafedra/2005-08-18/3_che.html Человек с подошвами из ветра. Феномен Эрнесто Че Гевары: трагедия и триумф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724054425/http://exlibris.ng.ru/kafedra/2005-08-18/3_che.html |date=2009-07-24 }} Опубликовано в НГ-ExLibris от 18.08.2005</ref>. Фæстæдæр Че Гевара зæгъдзæн: «Революци куы фæвæййы уæд куыст революционертæ нал фæаразынц. Фæаразынц йæ [[технократ]]тæ æмæ бюрократтæ. Уыдон та — контревволюционертæ сты»<ref name=mironov/>. == Че Геварайы фæстаг фыстæг ныййарджытæм == [[1965-æм аз]]ы [[1 апрелы]] «континенталон [[герилья]]мæ арасты хæдразмæ Че Гевара ныффыста фыстæджытæ йæ ныййарджытæм, йæ цотмæ æмæ [[Кастро, Фидель|Фидель Кастромæ]]. Фыстæг ныййарджытæм: {{цитатæ| Зынаргъ зæрæдтæ! <br /> Ногæй та æмбарын мæ дæлфæдтæй [[Росинант]]ы фæрсджытæ, ногæй та гæрзифтонгæй хъуамæ араст уон фæндагыл. <br /> Иу дæс азы размæ уæм ныффыстон æндæр фæстаг фыстæг. <br /> Куыд æй хъуыды кæнын афтæ уæд фыстон уый æмæ нал дæн хорз салдат æмæ хорз дохтыр; дыккаг мæ нал хъæуы, салдат та мæ ахæм æвзæр дæр нæ рауад. <br /> Нæуый уæдæй ницы ивддзинæттæ æрцыд афтиддæр уый æмæ мæ марксизм ныффидар ис æмæ æссыхъдæг. Æнхъæлдæн æмæ хæцæнгарзимæ тох у иунæг ирвæзæн адæмыхаттытæн сæрибардзинадмæ чи бæллынц, æмæ мæ цæстæнгас нæ ивын. Бирæтæ мæ схондзысты хæтыны адæймаг. Æмæ уый раст у. Фæлæ æз хæтын æрмæст уый тыххæй, цæмæй мæ растдзинад бафиппайон. <br /> Гæнæн ис æмæ фæстаг хатт фæлварын ацы хъуыддаг саразын. Ахæм кæрон нæ агурын, фæлæ йæ рцæуынæн гæнæнтæ ис хъуыдтаджы фадæттæм куы ркæсæм уæд. Æмæ кæд афтæ рауайа уæд райсут мæ фæстаг хъæбыс. <br /> Тынг уæ уарзтон, фæлæ йæ равдисын нæ зыдтон. Æгæр растдзæугæ дæн мæ хъуыддæгты æмæ мæ иуæй-иу хатт не ’мбæрстой. Уыимæ ма мæ бамбарын дæр зын уыди, фæлæ ацы хатт мыл бауырнут. Афтæмæй цы фæндфидар хъæбæр кодтон артисты зæрдæрардимæ бафтаудзæн куыстыл мæ лæмæгъ къæхтæ æмæ мæ фæллад рæуджытæ. Мæ фæндон сæххæст уыдзæн. <br /> Иуæй-иу хатт иу уæ зæрдыл æрлæууæд ацы хæдæфсарм XX-æм æнусы [[кондотьер]]. <br /> Ныбба кæнут Селияйæн, Робертойæн, Хуан-Мартинæн æмæ Пототинойæн, Беатрисæн, алкæмæндæр. <br /> Хъæбæр хъæбыс уæ кæны уæ хæтаг æмæ æнæиваг фырт Эрнесто.<ref name="lavr"/><ref name="moski"/>}} == Растæг == [[Файл:CheinCongo2.gif|thumb|200px|Че Гевара Заиры [[Конголезаг кризис|Конголезаг кризисы]] рæстæг, 1965-æм аз]] === Конгойы Республикæ === === Боливи === Че Гевара цы ран ис уый тыххæй дам-думтæ бирæ кодтой [[1966]]—[[1967]]-æм æзты. Мозамбичы минæвæрттæ [[Фрелимо]]йы хæдбардзинады фæдыл змæлды фæхъусын кодтой Чеимæ фæмбæлды тыххæй [[Дар-эс-Салам]]ы, уым аиуварс кодтой Чейы разæвæрд æххуысы тыххæй сæ революцион проектæн. Раст разындысты, дам-думтæ Че Геварайы Боливийы партизанты сæргъы чи æвæрдта, уыдон. Фидель Кастройы ныхасмæ гæсгæ боливиаг коммунисттæн æрцыдис зæхх æлхæд базæтæн, уым Че Геварайы амындмæ гæсгæ партизантæ цæттæ кодтой. Геварайы алфемблай Ла-Пасы цы адæм уыди уырдæм сагъд æрцыдис Хайд Тамара Бунке Бидер (хъуыстгонд у фæсномыг «Таня»-йæ дæр), раздæр уыди [[Штази]]йы агент. Рене Барьентос фæтарсти хабæрттæй йæ бæстæйы партизантæ кæй æрбынат кодтой, æмæ æххуыс курын райдыдта ЦРУ-йæ. Че Геварайы ныхмæ банысан кодтой архайын барæй партизанты ныхмæ тохгæнын ахуыр ЦРУ-йы къорд. [[Файл:CheinBolivia1.jpg|thumb|200px|left|Че Гевара Боливийы, 1967-æм аз.]] Геварайы партизанты къорды уыдис 50 архайæджы æмæ архайдта куыд [[Националон сæрибардзинады æфсад (Боливи)|Националон сæрибардзинады æфсад]] ({{lang-es|Ejército de Liberación Nacional de Bolivia}}). Уыдысты хорз ифтыгъд æмæ цалдæр ныббырсты сарæзтой регулярон æфсæдты ныхмæ район Камрийы зын хæххон уавæрты. Фæлæ сентябры боливиаг æфсад ныппырх кодта растджыты дыууæ къорды æмæ иу раздзоджы фæмардта. Тох тынг æнæхатыр кæд уыди уæддæр иу Че дзæбæх кодта ахст салдæттæй цæф чи уыд уыдоны, фæстæдæр та сæ иууылдæр суадзын кодта. Йæ фæстаг тохы рæстæг, Куебрада-дель-Юройы, Гевара фæцæф, йæ хæцæнгарзыл нæмыг сæмбæлд æмæ нал æхста, йæ дамбацайæ суагъта иууылдæр нæмгуытæ. Цæфæй йæ куы æрцахстой, æмæ йæ скъоламæ куы æрбакодтой (уым ЦРУ сарæзта ахст партизантæн ахæстон) уæд дзы федта цалдæр цæф боливиаг салдаты. Гевара куырдта цæмæй сын аххуыс кæна, фæлæ боливиаг афицер не сразы. Чейæн йæхицæн радтой [[аспирин]]ы таблеткæ. == Ахст æмæ мæлæт == [[Файл:CheExec19.jpg|thumb|Че Геварайы мард, 1967-æм аз 10 октябыры.]] Че Геварайы æрцахсыныл архайдта [[ЦРУ]]-йы агент Феликс Родригес. Рæмудзæг схъæр кодта боливиаг æфсæдтæн кæм ис Че Геварайы партизанты бал, æмæ йыл 1967-æм азы 8 октябыры æфсæдтæ æрхъула кодтой, Че Гевара та йæхæдæг ахст æрцыд Куэбрада-дель-Юройы. Родригес куы базыдта Геварайы ахсты тыххæй, уæд уайтагъд фехъусын кодта Ленглимæ ЦРУ-йы штаб-фатермæ [[Вирджини|штат Вирджинийы]]. [[Файл:CheExec9B.jpg|thumb|left|150px|Че Геварайы мард, 1967-æм аз 10 октябры.]] Барьентос куы базыдта Геварайы ахсты тыххæй уæд уайтагъд дæр æрдомтта цæмæй йæ амарой. Чейы æрбакодтой æрдæгхæлддзаг скъоламæ хъæу [[Ла-Игерæ]]йы цур, уым æй иу æхсæв фæдардтой. Иннæ бон мард æрцыдис. Марæджы куыст сæххæст кодта боливиаг æфсæдты сержант Марио Теран. Цæмæй официалон верси (ома Че Геварайы æнæ тæрхонæй нæ, фæлæ тохы мидæг амардтой) дызæрдыгхуыз ма зына, уый тыххæй салдаттæн Феликс Родригес нысан радта афтæ æхсын цæмæй зына, Гевара æмæхстыты рæстæг кæй фæмард. Геварайыл уыдис бирæ цæфтæ йæ къæхтыл, фæлæ йæ цæсгом æнæвнæлд хъуамæ баззадаид. Че Геварайæн уыдис фадат цалдæр ныхасы зæгъын мæлæты размæ; дзурынц, загъта йæ марæгæн: «Зонын æй ам мæн амарыны тыххæй дæ. Æхсгæ тæрсаг, афдиддæр адæймаджы амардзынæ». Йæ мард баст æрцыдис вертолётыл æмæ сыхаг хъæу Валлеграндæмæ ласт æрцыдис прессæйæн æвдисынмæ. Амарды фæстæ Родригес райста Чейы цалдæр дзаумайы, уыдонимæ йæ сахат «Ролекс» дæр, уый фæстæ-иу арæх æппæлыдис журналисттæн ацы сахатæй. Ныр уыцы дзаумæттæй цалдæр æвæрд æсты ЦРУ-йы. Хæстон хирург марды къухтæ куы алыг кодта уæд боливиаг æфсады афицертæ мард аластой абæрæг ранмæ, æмæ йæ фæстæдæр не схъæр кодтой, цы йæ фæкодтой, уый. 15 октябры Кастро радзырдта æхсæнадæн Геварайы мæлæты тыххæй. Геварайы мæлæт нымад æрцыдис уæззау цæфыл социалистон змæлдæн Латинаг Америкæйы, стæй æнæхъæн дунейы дæр. Бынæттон цæрджытæ райдыдтой нымайын Геварайы зæдыл æмæ йæм дзырдтой «''San Ernesto de La Higuera''», хорздзинæдтæ дзы кургæйæ. [[1997-æм аз]]ы адæймаджы мард æрцыд ист хæдтæхджыты стæхæн бынаты Валлеграндæйы цурæй, рабæрæг дзы кодтой Че Геварайы мард, æмæ æрвыст æрцыдис Кубæмæ. [[1997-æм аз]]ы [[17 октябры]] Геварайы æмæ æхсæз æндæр Боливийы хæсты архайæджы мардтæ уыдысты хæстон кадимæ ныгæд барæй арæзт мавзолейы сахар [[Сантæ-Кларæ (Кубæ)|Сантæ-Кларæйы]], йæ рæстæджы кæм рамбылдта тохы. 8 октябры Кубæйы вæййы Сгуыхт партизаны бон, уæд æссарынц командантæ Че Геварайы ном. == Æхцайыл нывтæ == * Че кæд фæнды дæр, аллы æхцайы реформæты дæр нывгонд æрцæуы æртæ [[кубæйаг песо]]йыл. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:CubaP113-3Pesos-1995-donatedsrb f.jpg|190px]] | [[Файл:CubaP113-3Pesos-1995-donatedsrb b.jpg|190px]] | [[Файл:CubaP123-3Pesos-2004-donatedfm f.jpg|190px]] | [[Файл:CubaP123-3Pesos-2004-donatedfm b.jpg|190px]] |----- | colspan="2"|''Че'' [[1995-æм аз]]ы песойыл | colspan="2"|''Че'' [[2004-æм аз]]ы песойыл |+ |} <br clear="all" /> {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:CubaP107a-3Pesos-1986-donatedoy f.jpg|190px]] | [[Файл:CubaP107a-3Pesos-1986-donatedoy b.jpg|190px]] | [[Файл:CubaFX38s-3PesosConv-1994-donatedrs f.jpg|190px]] | [[Файл:CubaFX38s-3PesosConv-1994-donatedrs b.jpg|190px]] |----- | colspan="2"|''Че'' [[1986-æм аз]]ы песойыл | colspan="2"|''Че'' [[1994-æм аз]]ы песойыл |+ |} <br clear="all" /> == Чейы сурæт сфæлдыстады == === Фицпатричы портрет === [[Файл:Bar La Salsa.jpg|thumb|250px|Че Геварайы ныв Ригæйы рестораныл.]] Æппæт дунейыл зындгонд Чейы дыууæхуызон портрет анфас, сси революцион романтикон змæлды символ, фæлæ ныр бирæтæм гæсгæ йæ раздæры мидис фæсæфта æмæ сси [[китч]], фæпайда дзы кæнынц революцийæ тынг дард чи сты, ахæм хабæртты дæр. Сарæзта йæ ирландиаг нывгæнæг [[Фицпатрик, Джим|Джим Фицпатрик]] [[1960-æм аз]]ы, кубæйаг къамисæг [[Корда, Альберто|Альберто Корда]] цы къам систа, уымæ гæсгæ. Чейы беретыл зыны [[Хосе Марти]]йы стъалы, уый бæрæг кодта командантеты, лæвæрд йын æрцыдис [[Кастро, Фидель|Фидель Кастройæ]] командантейы номимæ. Альберто Корда йæ къам æхсæнады хæзна не скодта æмæ ма тæрхонмæ дæр лæвæрдта ацы портрет, хъæбæр нозты рекламæйы кæй фæзындис, уый тыххæй. Хъуыстгонд зарæг ''Hasta Siempre Comandante'' («Команданте кæддæриддæр»), фыст æрцыдис [[Пуэбла, Карлос|Карлос Пуэблайæ]] бирæтæ куыд хъуыды кæнынц Че Геварайы мæлæты фæстæ нæ, фæлæ нырма йæ царды рæстæг. Тæккæ хъуыстгонддæр у, [[Кардон, Натали|Натали Кардон]] цы верси зары, уый. === Чейы сурæт литературæ æмæ поэзийы === [[Файл:50 лет победы кубинской революции.jpg|left|120 px|Че Геварайы портрет уæрæсейаг маркæйы]] Чейы сурæт æрмæст революцион къордты нæ æндæвта, фæлæ ма йæм арæх сæ цæст дардтой литератортæ дæр. [[Кортасар, Хулио|Хулио Кортасар]] ныффыста радзырд «Баиудзинад», уым фыццаг цæсгомæй цæуы радзырд партизантæ цыдæр сакъадахмæ куыд рахызтысты, уыимæ кæд радзырды архайджыты нæмттæ хъуыдыгонд æсты уæддæр дзы базонæн ис кубæйаг революцийы кæцыдæр архайджыты, зæгъæм Кастроты дыууæ æфсымæры. Кæй номæй цæуы дзырд уым та æнцонæй ис базонæн Че Геварайы. Чейы боныгæй цитатæ та хаст æрцыд эпиграфмæ. Че Гевара фæзыны [[Пелевин, Виктор|Виктор Пелевины]] роман [[Generation П|«Generation „П“»-йы]]. Советон Цæдисы литератортæ дæр сæ цæст æрдардтой Че Геварамæ. Зæгъæм поэт [[Павличко, Дмитрий|Дмитрий Павличко]], ныр нымад цæуы [[Украинæйы литературæ]]йы классикыл, ныффыста Кубæйаг революцийы тыххæй æмдзæвгæты цикл. Иу дзы райдайы афтæ: {| align="center" |--- |<blockquote>'' : В тумані С'єрри танк стоїть : Немов страшна примара : Його гранатою підбив : Ернесто Че Гевара!''</blockquote> |} Хъуыстгонд æсты [[Долматовский, Евгений|Евгений Долматовскийы]] поэмæ «Геварайы къухтæ», «Кубæйаг цикл» [[Евтушенко, Евгений|Евгений Евтушенкойы]]. Къорд «[[Песняры]]»-мæ ис зарæг «Балладæ Че Геварайыл». Че Геварайыл сты [[Смеляков, Ярослав|Ярослав Смеляковы]] рæнхъытæ: {| align="center" |--- |<blockquote>'' : Он был ответственным лицом отчизны небогатой, : Министр с апостольским лицом и бородой пирата. : Ни в чем ему покоя нет, невесел этот опыт, : Он запер к чёрту кабинет и сам ушёл в окопы. : Спускаясь с партизанских гор, дыша полночным жаром, : В чужой стране погиб майор Эрнесто Че Гевара.''</blockquote> | |} === Кинонывтæ Чейы тыххæй === * Че Геварайы цардыл революциты размæ ист æрцыд киноныв «[[Мотоциклисты бонджытæ]]» ({{lang-es|Diarios de motocicleta}}). Кæроны титрты рæстæг фæзыны Че Геварайы фырт зарæг фæзары акустикон гитарæимæ. * «Че» ({{lang-es|Che}}) (2005) режиссёр [[Джош Эванс]], Эрнесто Геварайы хъазы — [[Эдуардо Норьега]] * «Че» ({{lang-es|Che}}) (2008) режиссёр [[Стивен Содерберг]], Гевкрæйы хъазы — [[Бенисио дель Торо]] (Киноныв революцион тохы тыххæй Кубæйы æмæ Боливийы) == Сфæлдыстад == * Che Guevara E. Obras. 1957—1967. T. I—II. La Habana: Casa de las Americas, 1970. — (Colleccion nuestra America) * Che Guevara E. Escritos y discursos. T. 1-9. La Habana: Editorial de Ciencias Sociales, 1977. * Че Гевара Э. Статьи, выступления, письма. М.: Культурная Революция, 2006. ISBN 5-902764-06-8. * Че Гевара Э. [http://chehasta.narod.ru/autor.htm «Эпизоды революционной войны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311114553/http://chehasta.narod.ru/autor.htm |date=2008-03-11 }} М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1974. * Че Гевара Э. Дневник мотоциклиста. Перевод с испанского В. В. Симонова. СПб.: RedFish; Амфора, 2005. ISBN 5-483-00121-4. * Че Гевара Э. Дневник мотоциклиста. Перевод с испанского А. Ведюшкина. Черданцево (Свердловская обл.): ИП «Клепиков М. В.», 2005. ISBN 5-91007-001-0. * Че Гевара Э. [https://web.archive.org/web/20020821024652/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Engl/G/GuevaraE/bolivfull.html Боливийский дневник] * Че Гевара Э.[http://militera.lib.ru/science/guevara/index.html Партизанская война] * Че Гевара Э. [http://saint-juste.narod.ru/metod.htm ПАРТИЗАНСКАЯ ВОЙНА КАК МЕТОД] * Че Гевара Э. [http://scepsis.ru/library/id_1478.html «Послание народам мира, отправленное на Конференцию трех континентов»] * Че Гевара Э. [http://chehasta.narod.ru/plankenn.htm Куба и «План Кеннеди»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303233349/http://chehasta.narod.ru/plankenn.htm |date=2009-03-03 }} * Че Гевара Э. [http://chehasta.narod.ru/cheecon.htm Экономические воззрения Эрнесто Че Гевары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726132337/http://chehasta.narod.ru/cheecon.htm |date=2013-07-26 }} * Че Гевара Э. [http://chehasta.narod.ru/aaconfer65.htm Речь на Второй афро-азиатской экономической конференции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120131321/http://chehasta.narod.ru/aaconfer65.htm |date=2009-01-20 }} * Че Гевара Э. [http://kuprienko.info/ernesto-che-guevara-kamen-2/ «Камень (Рассказ)»] * Че Гевара Э. [http://kuprienko.info/pismo-che-guevara-fidel-castro-havanna-1-aprelya-1965/ «Письмо Че Гевары — Фиделю Кастро. Гавана, 1 апреля 1965 г.»] * Че Гевара Э. [http://sov-ok.livejournal.com/28449.html#cutid1 Письмо Армандо Харту Давалосу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127142035/http://sov-ok.livejournal.com/28449.html#cutid1 |date=2012-01-27 }} * Че Гевара Э. [http://www.revkom.com/ Университетская реформа и революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727083120/http://revkom.com/ |date=2013-07-27 }} == Библиографи == * [[Джон Ли Андерсон]]. «Че Гевара. Важна только Революция», Серия «Главные герои», Амфора, 2009 г. ISBN 978-5-367-01010-7 * Гавриков Ю. М. Последний романтик революции. М., 2004. * Гросс Х.-Э., Вольф К.-П. Че: «Мои мечты не знают границ». М.: Прогресс, 1984. * Кормье Ж., Гевара Гадеа И., Гранадо Хименес А. Че Гевара. Ростов н/Д.: Феникс, 1997. * Кормье Ж., Лапер Ж. Че Гевара. Спутник революции. М.: Астрель, АСТ, 2001. ISBN 5-17-008457-9 * [[Григулевич, Иосиф Ромуальдович|Лаврецкий И. Р.]] [http://zzl.lib.ru/catalog/04_g.shtml Эрнесто Че Гевара]. М.: Издательство ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия», 1972. («[[Жизнь замечательных людей]]»). Переиздания: 1973, 1978. * [[Григулевич, Иосиф Ромуальдович|Лаврецкий И. Р.]] Эрнесто Че Гевара. М.: Издательство «ТЕРРА», 2002. * Поссе А., [http://magazines.russ.ru/inostran/2003/4/posse.html Пражские тетради] // Иностранная литература, № 4, 2003. * [http://chehasta.narod.ru/paco/content.htm Тайбо II П. И. Гевара по прозвищу Че.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629052336/http://chehasta.narod.ru/paco/content.htm |date=2008-06-29 }} М.: Эксмо, 2004. * [http://chehasta.narod.ru/bookru.htm Оцифрованные книги о Че] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218183026/http://chehasta.narod.ru/bookru.htm |date=2008-12-18 }} * [[Тарасов, Александр Николаевич|Александр Тарасов]]. [http://scepsis.ru/library/id_539.html «44 года войны ЦРУ против Че Гевары»] * [[Тарасов, Александр Николаевич|Александр Тарасов]]. [http://saint-juste.narod.ru/om1.htm «Живые моськи лают на мёртвого льва: Че Гевара глазами „Ома“»] * [[Тарасов, Александр Николаевич|Александр Тарасов]]. [http://saint-juste.narod.ru/mtimes.htm Русские дети Че Гевары и Джерри Рубина] * [[Олег Ясинский]] [http://scepsis.ru/library/id_694.html «Че принимает поздравления от Эво»] * [[Майданик, Кива Львович|Кива Майданик]] [http://scepsis.ru/library/id_1047.html «Революционер»] * [[Даниэль Бенсаид]]. [http://www.scepsis.ru/library/id_470.html «Эрнесто Че Гевара: жизнь и деятельность, отразившие великие надежды уходящего столетия»] * [http://chehasta.narod.ru/sbor/zinin.htm Зинин М. Поражение на берегах Танганьики.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624124355/http://chehasta.narod.ru/sbor/zinin.htm |date=2008-06-24 }} * Марк Васильев [http://www.vpered.org.ru/theory10.html Че Гевара как революционный теоретик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180155/http://www.vpered.org.ru/theory10.html |date=2008-08-28 }} == Æрвитæнтæ == * [https://cawa.ru/hasta-siempre-comandante-che-guevara-lyrics-mp3/ Hasta Siempre Comandante Che Guevara — перевод песни, текст и mp3] * [http://russianche.narod.ru/ «Че Гевара и современное левое движение»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112231343/http://russianche.narod.ru/ |date=2010-01-12 }} * [http://sovmusic.ru/list.php?part=1&category=che Песни о Че Геваре] * [http://www.che-lives.com Che Lives!] * [http://neobychno.com/1254/che-gevara-33-neobychnyx-fakta-iz-zhizni-komandante-ernesto-che-gevara/ 33 интересных факта из жизни Че Гевары] * [http://che-guevara.ru Сайт, полностью посвященный Че Геваре] * [http://www.el-commandante.de/ El Commandante Che Guevara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410212251/http://www.el-commandante.de/ |date=2008-04-10 }} * [http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/che/index.htm Che, Guía y Ejemplo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910062142/http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/Che/Index.htm |date=2011-09-10 }} ({{lang-es|}}) == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} [[Категори:Марксисттæ]] [[Категори:Революционертæ]] [[Категори:Политиктæ]] [[Категори:Революционертæ]] [[Категори:Партизантæ]] [[Категори:Марксисттæ]] [[Категори:Кубæйы политиктæ]] [[Категори:Че Гевара|*]] [[Категори:Википеди:Хуыздæр статьятæ]] 2xbibl1zdm837py1i4txv9ledjx2ywr 0 15482 595990 550492 2026-08-29T01:32:10Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595990 wikitext text/x-wiki {{Фильм | ИронНом = Олимпиус инферно | ОригНом = | Жанр = тохæн фильм, [[драмæ (жанр)|драмæ]] | Режиссёр = Игорь Волошин | Сценарист = Денис Родимин <br /> Николай Попов <br /> Алексей Кублицкий <br /> Станислав Довжик | Актёртæ = Полинæ Филоненко <br> Дэвид Генри | Оператор = Игорь Гринякин | Композитор = | Компани = Production Value | Бюджет = | Паддзахад = [[Уæрæсе]] — [[Абхаз]] | Æвзаг = [[уырыссаг æвзаг|уырыссаг]] | Рæстæг = 85 минуты | Аз = 2009 | imdb_id = 1639405 }} «'''Олимпиус инферно'''» — у [[Хуссар Ирыстоны хæст (2008)|2008-æм азы Хуссар Ирыстоны хæсты]] хабæрттыл ист аивадон киноныв. == Фильмы сюжет == Фильм райдайы режиссёр æмæ сценаристы ныхасæй: сценарист режиссёрмæ дзуры, «тыхджын» сюжет [[Хуссар Ирыстон]]ы хæсты тыххæй аивадон фильмы исынæн кæй ис. Дарддæр цæуы «фильмы мидæг фильм», кæцыйы нывæст цæуы йæ уыцы сюжет. Майкл — у æрыгон энтомолог [[АИШ]]-æй. Женя та — æрыгон журналист [[Уæрæсе]]йæ. Уыдон, кæддæр, иумæ ахуыр кодтой скъолайы. Ныр та сæ дыууæ цæуынц Хуссар Ирыстонмæ. Майкл цæуы уырдæм æхсæвон гæлæбуты стæм хуызы тыххæй фильмы исынмæ. Женя та — уымæн æмæ йын Майклы фыд бауынаффæ кодта, цæмæй Женя йæ лæппумæ фæкæса. Уыдон Ирыстонмæ куы бахæццæ сты, уæд бынæттон цæрджытæй иу, Æхсар, сси уазджыты фæндагамонæг; æнæуый, Ирыстоны радзурынц ахæм хабар: [[гуырдзиаг адæм|гуырдзиæгтæ]], дам, сæ хъæутæй цæуынц. Бынæттон цæрджытæ æнхъæлынц æмæ сæ хъæуы æмæ æнæхъæн республикæйы дæр цыдæр æрцæуа. Архайд цæуы [[2008-æм аз]]ы 7-æм [[август]]ы изæры. Изæры 'рæгмæ Женя æмæ Майкл æвæрынц быдыры видеокæмерæтæ, уыдон цæмæй исой стæм æхсæвон гæлæбу — Olympius Inferno'йы; быдыры рацу-бацу кæнгæйæ, уыдон фембæлынц гуырдзиаг æфсадыл, хæстонтæ сæхимæ исынц фильмы сæйраг хъайтарты æмæ базонынц æмæ Майкл кæд уырыссаг у, фæлæ у [[АИШ]]-ы бæстаг. Майклы рауадзынц, уый домы, цæмæй Женяйы дæр рауадзой, зæгъгæ, уый йæ усаг у. Стæй уыдон алидзынц. Ссарынц сæ камерæтæ æмæ фенынц, пленкæйыл кæй систæуыд, уыцы стæм гæлæбу, уымæй дарддæр видеойы фæзынди гуырдзиаг æфсæдты балæбурд. Уыцы видеоты тыххæй сыл райдайы гуырдзиаг хæстонты «цуан». Уый фæстæ Майкл æмæ Женя цæуынц [[Цхинвал]]мæ, уырыссаг сабыргæнджытæм. Цхинвалмæ цæугæйæ, уыдон фембæлынц бынæттон цæрджытыл, кæцытæ дзурынц, Цхинвалыл, дам, бомбæтæ æппарынц. Ирæтты 'хсæн иу лæппу ис, уый фæнды тох кæнын гуырдзыимæ, фæлæ йæ мад æй нæ уадзы. Сæйраг хъайтартæ куы ацæуынц иннæрдæм, уæд лæппуйы мад йæ рауадзы, цæмæй уый Женя æмæ Майклæн феххуыс кæна. Дарддæр лæппу ацæуы Цхинвалмæ, Женя æмæ Майкл та ауыдтой журналистты хæдтулгæйы. Уыдон уыдысты америкæгтæ. Лæппу æмæ чызг журналисттæм куы 'рбахæццæ сты, уæд фехъуыстой иу уацхæссæгæй, [[Уæрæсе]] [[Гуырдзыстон]]мæ, зæгъгæ, балæбурда. Женя уæд дзуры, æмæ йын ис Гуырдзыстон Хуссар Ирыстонмæ кæй балæбурдта, уый тыххæй æвдисæйнæгтæ. Журналисттæ сæ видеотæ сæхицæн айсынц æмæ ацы рæстаджы фæзыны, уый размæ сæйраг хъайтартæн фæндагамонæг чи уыди, уыцы ирон лæппу. Уый нæмы журналистты æмæ Майклæн йæ видео фæстæмæ радты. Уый фæстæ се 'ртæ дæр цæуынц журналисттæй кæй байстой, уыцы хæдтулгæйæ Цхинвалмæ. Уыдон кæмæ бахæццæ сты, ацы Цхинвалы кæроны контроль кæнынц гуырдзиаг хæстонтæ. Женя æмæ Майкл [[англисаг æвзаг|англисагау]] сæм дзурынц æмæ уыдон, дам, америкаг журналисттæ сты, кæцытæ цæуынц репортаж исынмæ Цхинвалмæ. Фæлæ сæ уромынц æмæ баракмæ кæнынц. Лæппу та хæдтулгæйы аззайы. Ацы рæстаг хæстæттæм дзуры сæ сæргълæууæг (кæцы «цуан» кæны Женя æмæ Майклмæ). Хъайтартæ æмбарынц, кæй сæ базыдтой æмæ алидзынц хины руаджы. Лæппу та хæстæттæм фехсы æмæ амæлы. Уалынджы Майкл æмæ Женя, Цхинвалы уæвгæйæ, бынæттон цæрджытимæ цæуынц уырыссаг æфсæддон рынчындонмæ, иу рынчын лæппуйы ласынмæ. Сæ хæдтулгæйы сын гуырдзиæгтæ та уромынц. Хæстонты 'хсæн ис сæргълæууæг, кæцы сæ домы, цæмæй йын раттой балæбурды видеоимæ диск. Женя дзуры, зæгъгæ, диск ын нæй, æмæ хæстон ракæны хæдтулгæйæ иу зæронды æмæ йæ амарынмæ хъавы. Уымæй, сæ иу ус дæтты ацы диск гуырдзиæгтæн. Хæстонтæ йæ сафынц. Фæлæ иу хæстон бамбары Майкл æмæ Женямæ дисчы халдих кæй ис. Уый рауадзы Майклы [[ирон адæм|ирæттимæ]]; Женя та баззайы хæстонтимæ. Майкл аласы лæппуйы рынчындонмæ, йæхæдæг та цæуы быдырмæ, йæ дисчы халдих кæм бамбæхст, уыцы ранмæ. Уым Майкл ауыдта гуырдзиаг хæстоны. Уый хъавы Женяйы амарынмæ, Майкл йын ноутбук дисчы халдихимæ куы нæ ратта, уæд. Майкл ын йæ дæтты. Фæлæ гуырдзиаг æхсы Женямæ æмæ йæхæдæг амæлы Æхсарæй, кæцы йæ сæфт хъæуы тыххæй йæ туг райста. Майкл аласы Женяйы рынчындонмæ. Уымæй фæстæмæ ацыди цалдæр рæстæджы. Рынчындоны уæвгæйæ, Женя иу фæсарæйнаг телеуынæн каналы уыны Майклы. Уый фæнды бавдисын гуырдзиаг хæстæтты балæбурды тыххæй видео. Фæлæ экраны æвдыст цæуы æрмæст гæлæбу ''Olympius Inferno'''йы тыххæй эпизод. Майклыл худынц æмæ уый студийæ ацæуы. Уалынджы Женяйы уатмæ рацæуы Майкл æмæ йын лæвар кæны дидинджытæ. Уый фæстæ «фильмы мидæг фильм» фæци. Ногæй хъуысынц режиссёр æмæ сценаристы хъæлæстæ. Режиссёр дзуры, зæгъгæ, фильмы сюжет «тынг» у. Æцæг, зæгъы, фильмы Женя хъуамæ баззайа æгасæй. == Аивадон миниуджытæ == Фильмы цалдæр хайы арæзтгонд сты реалон факттыл. Уыдоны тыххæй дзырдæуы ацы кинонывы: ''«08.08.08. Æмрас эфиры цæуæг хæст»'' ({{lang-ru|«08.08.08. Война в прямом эфире»}}): афроамерикæгтæ гуырдзиаг æфсæдты æхсæн, мард ирæтты буæртты бын гранатæтæ, сонт гуырдзиаг салдат танкыл, кæцы фехсы хæдтулгæ. Фильмы кæроны америкаг телеканалы амонæг Майклæн бар нæ дæтты, цæмæй уый хæсты тыххæй растдзинад зæгъа, афтæ дæр куыд канал Fox News'ы эфиры йæ амонæг хъыгдардта [[Кокойты Амандæйы хабар|Кокойты Амандæйæн]] дарддæр дзурын, «Ацы хæст райдыдта [[Саакашвили, Николозы фырт Михаил|Саакашвили]]», зæгъгæ, йæ уыцы ныхасы фæстæ. == Фильмы хъайтартæ == * Дэвид Генри — ''Майкл'' * Полина Филоненко — ''Евгения'' * [[Цæллаты Рамазаны фырт Вадим|Цæллаты Вадим]] — ''Вахо'' * Адгур Малиа — ''Æхсар'' * Еленæ Храмовæ — '' Æхсары ус'' * Артур Гургенян — ''Габо'' * Венерæ Сквериа — ''Габойы мад'' * Адгур Джениа — ''булкъон-сабыргæнæг'' * Сергей Сангулиа — ''гуырдзиаг булкъон'' * Леонид Хишбæ— ''зæронд ирон лæг'' * Даур Арухадзе — ''зæронд ирон лæг'' * Адико Хашбæ — ''зæронд ирон лæг'' * Мзиа Аджинджал — ''сылгоймаг йæ хъæбулимæ'' * Бенар Кове — ''фырт'' * Омар Кове — ''фырт'' * Руслан Шакайæ — ''лейтенант'' * Мартин Кук — ''журналист'' * Анатолий Фохт — ''оператор'' * Денис Перцхелиа — ''журналистты шофыр'' * Питер Элад — ''инструктор'' * Нейтан Стоуэл — ''телеуынæны ног хабæртты амонæг'' * Крис Карл — ''чиновник'' * Наталья Папаскири — ''информбюройы кусæг сылгоймаг'' * Ромео Курмазиа — ''гуырдзиаг салдат'' * Тенгиз Кулава — ''фыййау'' * Леуан Арканиа — ''Майклы чи рауагъта, уыцы шофыр'' * Александр Мкртчян — ''Вахойы ординар'' * Сабинæ Ахмедовæ — ''Джессикæ'' == Æрвитæнтæ == * [http://ruskino.ru/mov/12167 Олимпиус инферно RUSкино'йы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401132510/http://ruskino.ru/mov/12167 |date=2009-04-01 }} {{ru}} * [http://kp.ru/daily/24268/464723/ Олимпиус инферно — документалон фантастикæ нырыккон хæсты тыххæй] {{ru}} * [http://www.rosbalt.ru/2009/03/30/629934.html/ Олимпиус инферно: гламурно и бездарно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402220005/http://www.rosbalt.ru/2009/03/30/629934.html |date=2009-04-02 }} {{ru}} [[Категори: Ирыстоны тыххæй кинонывтæ]] 4orkg6b5x0dco36h4xkrhrtmkak1lvy 0 15483 595991 587557 2026-08-29T02:38:39Z InternetArchiveBot 20706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 595991 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист | Имя = Цæллаты Рамазаны фырт Вадим | Оригинал имени = Цæллати Рамазани фурт Вадим | Фото = Вадим Цаллати.JPG | Ширина = 200px | Подпись = | Имя при рождении = | Дата рождения = | Место рождения = | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = | Профессия = | Годы активности = | Награды = | imdb_id = }} '''Цæллаты Рамазаны фырт Вадим''' ([[1976-æм аз]]ы 17 июны [[Дигорæ]]йы) у Уæрæсейы актёр, [[РЦИ — Аланийы адæмон артист|Цæгат Ирыстоны адæмон артист]], Цæгат Ирыстоны Парламенты депутат (2017).<ref>Северо-Осетинский информационный портал REGION15.RU // [https://region15.ru/byvshiy-deputat-prinyal-uchastie-v-s-emkah-fantasticheskogo-detektiva/ Бывший депутат принял участие в съемках фантастического детектива]</ref> == Цардафыст == [[2002-æм аз]]ы каст фæци [[Борис Щукины номыл Театралон институт]] (Ю.М. Авшаровы курс). 2002-æм азæй фæстæмæ у [[Таганкæйы театр]]ы актёр. == Фильмты ранымад == * [[2001-æм аз]] — ''Домбайы хай'' ({{lang-ru|Львиная доля}}) * 2002-æм аз — ''Намысы кодекс'' ({{lang-ru|Кодекс чести}}) * 2002-æм аз — ({{lang-ru|Марш-бросок}}) — ''Арби'' * [[2003-æм аз]] — ''Антикиллер 2'' — ''Нисим'' * [[2005-æм аз]] — ''Горыныч æмæ Виктория'' — ''Бизнесмен'' * [[2005-æм аз]] — ({{lang-ru|Сыщики-4}}) — ''Трофим Кондратьев'' * [[2006-æм аз]] — ({{lang-ru|Прорыв}}) — ''Мурад'' * 2006-æм аз — ''Утёсов. Цæрæнбонтау даргъ зарæг'' ({{lang-ru|Утёсов. Песня длиною в жизнь}}) * 2006-æм аз — ({{lang-ru|Фартовый}}) * [[2007-æм аз]] — ''Диверсант. Хæсты кæрон'' ({{lang-os|Диверсант. Конец войны}}) — ''Даур'' * [[2008-æм аз]] — ''Шультес'' — ''Пашæ'' * [[2009-æм аз]] — ''Сырх урсыл'' ({{lang-ru|Красное на белом}}) * 2009-æм аз — ''Мæскуы, æз уарзын дæу!'' ({{lang-ru|Москва, я люблю тебя!}}) * 2009-æм аз — [[Олимпиус инферно (фильм)|Олимпиус инферно]] — ''Вахо'' * 2009-æм аз — ''Уардитæ Эльзæйæн'' ({{lang-ru|Розы для Эльзы}}) == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} == Æрвитæнтæ == * [http://ruskino.ru/art/5195 Цæллаты Вадим сайт Ruskino.ru-йы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803135305/http://ruskino.ru/art/5195 |date=2009-08-03 }} {{ru}} * [https://www.kinopoisk.ru/name/1647823/ Цæллаты Вадимы цардвæндаг] {{ru}} [[Категори:Актёртæ алфавитмæ гæсгæ]] [[Категори:Уæрæсейы актёртæ]] [[Категори:Ирон актёртæ]] [[Категори:Цæгат Ирыстоны парламенты депутаттæ]] [[Категори:Цæллатæ|Вадим]] 815zi1pt7jh2ha7ue3jjgjyfm5h1bsm 10 84003 595987 2026-08-28T18:21:22Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg» 595987 wikitext text/x-wiki Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg 6sre9c72jscmb703qptj81jzb49dqax 10 84004 595988 2026-08-28T18:22:13Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Женщина с сыном готовят украшения для праздника Альматриб, Фрайбургер-Альпе, Бавария, Германия» 595988 wikitext text/x-wiki Женщина с сыном готовят украшения для праздника Альматриб, Фрайбургер-Альпе, Бавария, Германия 1ibbuw2j5gusiinxy7kr5ydwk43oua5