Википеди oswiki https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%C3%A6%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3_%D1%84%D0%B0%D1%80%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Сæрмагонд Тæрхон Архайæг Архайæджы ныхас Википеди Википедийы тæрхон Файл Файлы тæрхон MediaWiki MediaWiki-йы тæрхон Хуызæг Хуызæджы тæрхон Æххуыс Æххуысы тæрхон Категори Категорийы тæрхон TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 8613 596078 484128 2026-09-16T16:49:54Z Summershell67 27266 /* */ 596078 wikitext text/x-wiki {{Паддзахад |Ирон ном=Цæцæны Республикæ Ичкери |Оригиналон ном=Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь<br />Noxçiyn Paçẋalq Noxçiyçö |Тырыса = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg |Герб = Coat of arms of the Chechen Republic of Ichkeria.svg |Гимны ном=Ӏожалла, я маршо ({{Lang-ce|Сæрибардзинад кæнæ мæлæт}}) |Аудио= |Хæдбар сси=Хъусынгонд [[1991]] азы |Картæ=Europe Location Chechen Republic of Ichkeria.svg |Девиз=Ӏожалла, я маршо ({{Lang-ce|Сæрибардзинад кæнæ мæлæт}}) |Æвзаг=[[Цæцæйнаг æвзаг|цæцæйнаг]] |Сæйраг сахар=[[Грозна]] |Хицауиуæджы хуыз=[[пысылмон республикæ]] |Стырдæр сахартæ= |Хицæутты титултæ= |Хицæуттæ= |Валютæ=Нахар |Фæзуат=15 900 }} '''Цæцæны Республикæ Ичкери''' ({{Lang-ce|Нохчийн Республика Нохчийчоь, Noxçiyn Paçẋalq Noxçiyçö}}) уыд æнæбанымад паддзахад [[Цæгат Кавказ]]ы. [[2007-æм аз]]ы [[10 октябры]] ЦРИ-йы президент [[Умаров, Доку Хаматы фырт|Доку Умаров]], ЦРИ йæ статус кæй раивы, уый фехъусын кодта. Йæ хъусынгæнинагмæ гæсгæ, ЦРИ-йы бæсты ныртæккæ и «[[Кавказы имарат]]ы Нохчийчойы вилайят». Уыцы хабарыл Умаровимæ фæхыл кодта æндæр хирасидт лидер — [[Ахмед Закаев]]. {{къæртт-истори}} [[Категори:Историон бæстæтæ]] [[Категори:Æнæбанымад паддзахæдтæ]] [[Категори:Цæцæны истори]] j3i66pbinpgqswimxahd2psxwmmytcq 0 52106 596081 568689 2026-09-17T08:17:23Z Ziv 25967 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:IMG 8051 web.jpg]] → [[File:Гора Чотча, Тебердинский заповедник, август 2017 г.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a generic number 596081 wikitext text/x-wiki [[Файл: Гора Чотча, Тебердинский заповедник, август 2017 г.jpg |thumb|400px|рахиз|Тебердайы æрдзæвæрæн]] '''Тебердайы æрдзæвæрæн''' (''ФПБУ «Тебердайы паддзахадон æрдзон биосферон æрдзæвæрæн»'') — паддзахадон æрдзон биосферон [[æрдзæвæрæн]]. Тебердайы æрдзæвæрæн йæхи æрытыгъта Стыр Кавказы цæгатаг фæхстыл, [[Хъæрæсе-Черкес]]ы [[Хъæрæсейы район|Хъæрæсейы]], [[Зеленчукскаяйы район|Зеленчукскаяйы]] æмæ [[Уарыппы район|Уарыппы]] районты. == Истори == 1935-æм азы Хъæрæсейы æххæсткомы уынаффæмæ гæсгæ сфæлдыстæуыд бынатон ахадынады æрдзæвæрæн, 1936-æм азы 5 мартъийы та ВЦÆК æмæ УСФСР-ы № 40 уынаффæйадмæ гæсгæ рахасдæуыд «Тебердайы уæлвæзон акклиматизацион паддзахадон æххæст æрдзæвæрæн сфæлдисыны» фæндон. Уыцы уынаффæйадмæ гæсгæ æппæт æрдзæвæрæны территорийыл хъæды эксплуатаци, цуан æмæ кæсагахст иваронд æрцыдысты. Уыимæ гæнæн уыд хизæнтæй пайда кæнын стæй бынаты курортон æууæлтæ фæлгъауын. Административон арæнты аивыны тыххæй 1944-æм азы январæй Тебердайы æрдзæвæрæн Гуырдзыстоны ССР-ы æрдзæвæрæнты Управленийæн бадæлбар кодтой<ref name="skunb">[http://www.skunb.ru/node/5070 Организован Тебердинский государственный заповедник]</ref>. 1951-æм азы ССРЦ-ы Министрты Цæдисы цур æрдзæвæрæнты Сæйраг управленийæн дæлбаргонд æрцыд.<ref name="skunb"/>. 1955-æм азы Тебердайы æрдзæвæрæн дæлбаргонд уыд ССРЦ-йы хъæууон хæдзарады Министрадæн, стæй йæ алæвæрдтой УСФСР-ы Министрты Цæдисы цур цуанон хæдзарады Сæйраг управленимæ.<ref name="skunb"/>. 1991-æм азæй Тебердайы æрдзæвæрæн уыд УФ-йы алфæмблайон фалдзусхизæн Паддзахадон комитеты (Уæрæсейы Госкомэкологи) дæлбар. 2000-æм азæй Тебердайы æрдзæвæрæн ис УФ-йы æрдзон ресурсты æмæ экологийы Министрады (Уæрæсейы Минприроды) дæлбар. 1971-æм азы Тебердайы æрдзæвæрæнæй рахицæн кодтой Домбайы туристон комплексты территори, йæ æмтгæйон фæзуат 112, 5 гектары<ref name="skunb"/>. 2009-æм азæй Тебердайы æрдзæвæрæны хъаггæнынады æвджид бакодтой йæ фæзуат 74 900 гектары кæмæн у, уыцы федералон нысаниуæджы Паддзахадон æрдзон заказник «Даутаг». == Æрдзæвæрæны сконд == Арæзт у дыууæ хайæ: Тебердайы (66, 059 га) æмæ [[Архыз]]ы (19, 270 га). Уымæй уæлдай мæ дзы ис биосферон полигон дæр, йæ фæзуат 27 277 га, иу кæны куыд æрдзæвæрæны дыууæ кластерон хайы, афтæ ма æмарæн у Кавказы биосферон æрдзæвæрæнимæ дæр. Афтæмæй Тебердайы æрдзæвæрæны иумæйаг фæзуат у 112606 га. == Æрдз == Æвæрд у [[Стыр хох]]ы цæгатаг фæхстыл. Территорийы 31,7 % бацахстой [[хъæд|хъæдтæ]], 20 % — [[уыгæрдæн|уыгæрдæнтæ]], 8,5 % — [[цъити|цъититæ]], 38,4 % — [[къæдзæх|къæдзæхтæ]] æмæ [[лæбырд|лæбырдтæ]], 0,7 % — [[дон|дæттæ]]. Æрдзæвæрæны хынцтытæм гæсгæ ис 180 цады онг. Сæ рæсугъдзинадæй хъуыстгонд сты [[Бадучы цæдтæ]]. Сæ максималон арф 30-50 метры. Цæдты фылдæр хай ис денджызы æмвæзæй 2000 м. уæлдæр æвæрд. Бирæтæ зынвадат, зынбацæуæн сты. Сæ фылдæры равдзæрд баст у цъититы тайæнтимæ. Уымæ гæсгæ сæ кар дæр 200-1000 азæй фылдæр нæ хæссы, [[Теберда|Тебердайы сахары]] уæвæг Каркель-цад нæ нымайгæйæ, уый рагон Тебердайы цъитийы батады руаджы сфæлдыстæуыд, хынцтытæм гæсгæ донæвæрæныл цæуы 8000-10000 азы. Æрдзæвæрæны цæугæдæттæ дæр миты æмæ цъитийы хæлцæй цæрынц, сæ нымæц — 30 доны. Къулрæгътыл кæлын сæ кæй бахъæуы, уымæ гæсгæ донкъæстæртæ æмæ æхсæрдзæнтæ арæх айгæрдынц, зæгъæм [[Алибечы æхсæрдзæн|Алибечы]] æмæ [[Хутыйы æхсæрдзæн|Хутыйы]] æхсæрдзæнтæ. Тæккæ егъаудæр цæугæдæттæ сты: [[Теберда (цæугæдон)|Теберда]], [[Аманауз (цæугæдон)|Аманауз]], [[Алибек (цæугæдон)|Алибек]], [[Домбай-Ульген (цæугæдон)|Домбай-Ульген]], [[Гоначхир (цæугæдон)|Гоначхир]], Бадук, Уллу-Муруджу. Архызаг хайы та егъаутæр [[Кизгыч (цæугæдон)|Кизгыч]] у. Æрдзæвæрæны ис 109 цъитийы, сæ иумæйаг фæз у 74,3 км². Цъититы тыххæй зæгъгæ ской кæнын хъæуы зæйрæгъты тыххæй дæр, уыдон нымадæй сты 530, æмæ зымæг стæй уалдзæг æнхъæлцау сты тыхджын зæйтæй. Æрдзæвæрæны тæккæ ныллæгдæр ран — Дамагат-цæугæдоны донæфтæн — денджызы æмвæзæй 1260 м. уæлдæр. Тæккæ бæрзонддæр бынат та — хох [[Домбай-Ульген]], йæ бæрзæнд 4047 м. Æрдзæвæрæны территорийы 85 % ис денджызы æмвæзæй 2000 м уæлдæр. == Флорæ æмæ фаунæ == Æрдзæвæрæны хуызгай зайынц 1207 зайæгойы, хъуынайы 470 хуызы, хъуынабынтæ дзы 300 фылдæр банымадтой, зæххон донхæлттæ — 100-йæ ахызтысты, зокъотæ — 500. Уыдæттæй 272 Кавказы эндемиктæ сты, 26 та хаст æрцыдысты [[Уæрæсейы Сырх чиныг]]мæ. Æхсырæйхæсджытæ æрдзæвæрæны ис 46 хуызы, [[мæргътæ]] — 225, [[рептилитæ]] 10 хуызы, [[амфибитæ]] — 7, [[кæсæгтæ]] — 3. Уырынгæттæ дзы банымадтой 3000 хуызæй фылдæр. Цæрæгойты 31 хуыз Уæрæсейы Сырх чиныгмæ хаст æрцыдысты. ==Галерей== <center> <gallery mode=packed-overlay widths="150" heights="150"> Тебердинский заповедник, Домбай, Чучхурский водопад.jpg|Æрдзæвæрæн Голубое Муруджинское озеро, вид с высоты 3200 m.jpg|Муруджы цъæх цад Красота Бадукского озера.jpg|Бадучы цад Турье озеро.jpg|Дзæбидыры цад Вечер в Гоначхирском ущелье. (Озеро Туманлы-Кель. На заднем плане справа горы Чотча.).jpg|Туманлы-Келы цад Алибекский ледник.jpg|Алибечы цъити </gallery></center> == Кæс ноджы == * [[Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæн]] * [[Кавказы паддзахадон æрдзон биосферон æрдзæвæрæн]] == Фиппаинæгтæ == {{фиппаинæгтæ}} == Литература == * {{чиныг |автор = Малышев А. А. и др. |сæргонд = Теберда. Очерки о Тебердинском заповеднике |æрвитæн = http://www.skitalets.ru/books/teberda3/index.htm |место = Ставрополь |издательство = Ставропольское кн. изд-во |год = 1958 |страниц = }} * Буклет «Тебердинский государственный природный биосферный заповедник», — М:.Известия, 2011 — 52 с. * ''Салпагаров А. Д., Текеев Д. К.'' Тебердинский заповедник как особо охраняемая природная территория и его роль в сохранении природы Северного Кавказа / Материалы международной научно-практической конференции «Проблемы экологической безопасности и сохранение природно-ресурсного потенциала». — Ставрополь, 2009, с. 37–42. * ''Салпагаров А. Д., Текеев Д. К., Джандаров И. И.'' Состояние популяций млекопитающих, внесенных в Красную книгу РФ, на территории Тебердинского биосферного заповедника / Актуальные вопросы в области охраны природной среды (Информационный сборник ФГУ «Всероссийский научно-исследовательский институт охраны природы»). — M.: ФГУ «ВНИИ природы», 2009, с. 102–105. == Æрвитæнтæ == * [http://tgpbz.ru Æрдзæвæрæны сайт] * [http://oopt.info/teberd/index.html ''Тебердинский заповедник'' в информационно-справочной системе «Особо охраняемые природные территории России»] <small></small> * {{cite web |url = http://teberda.org.ru/ |title = Официальный сайт |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171205202856/http://teberda.org.ru/ |archivedate = 2017-12-05 |deadlink = yes }} * [https://www.youtube.com/watch?v=S_0m4DkP1yg В краю горного солнца (1974)] [[Категори:Уæрæсейы æрдзæвæрæнтæ]] [[Категори:Хъæрæсе-Черкесы географи]] [[Категори:Уæрæсейы биосферон резерваттæ]] dclx35kf125whxq1wboew5rofjwoqa1 0 83732 596077 595342 2026-09-16T14:56:31Z Æghdaw patrul 24753 596077 wikitext text/x-wiki [[Файл:An_African_soldier_or_'Askari'_on_guard_duty_at_No._23_Air_School_at_Waterkloof,_Pretoria,_South_Africa,_January_1943._TR1262.jpg|рахиз|мини|322x322пкс|Аскари-арцхæссæг. Антигитлерон коалицийы фидӕны тæхæгты ахуыр кæнынæн цӕттӕгæнæн скъола. Ватерклуф, [[Претори]], Хуссар Африкæйы Цӕдис, 1943 ]] '''Аскари''' у арабаг дзырд, нысан кæны «æфсæддон» ({{Lang-ar|عسكري}}) . Терминæй арæхдæр пайда кæнынц Скæсæйнаг, Цæгат-Скæсæйнаг æмæ Централон Африкæйы бынæттон адӕмыхаттытӕй æфсæддонтӕ, европӕйаг колониалон паддзахадты чи лӕггад кодта XIX æмæ XX æнусты фыццаг æмбисы, уыдон нысан кӕныны тыххæй. Фæлæ ацы термин пайдагонд цæуы пъæлицæ, жандармери æмæ хъахъхъӕнынады дæлхайæдтæн дæр . Дзырд фыццаг ӕрбайст æрцыд араббаг æвзагæй ахæм æвзæгтæм: [[Амхараг æвзаг|амхараг]], босниаг, [[Италиаг æвзаг|италиаг]], [[Персайнаг æвзаг|персайнаг]], [[Польшæйаг æвзаг|польшæйаг]], сомалиаг, [[суахили]], [[Туркаг æвзаг|туркаг]] æмæ [[урду]]. Африкæйы европæйаг колониалон хицауиуæгады рæстæджы бынæттон адӕмтӕй ист æфсæддонтæ лӕггад кодтой италиаг, британиаг, португалиаг, германиаг æмæ бельгиаг колониалон æфсæдты (кӕд ӕмӕ францаг æмæ испаниаг колониты сӕрӕй ахæм практикæ нæ уыд). Сӕ ахадынад равдыстой алыхуызон колониалон зӕххытӕ бацахсыны хъуыддаджы æмæ фæстæдæр лӕггад кодтой гарнизонты æмæ мидæггагон æдасдзинады тыхты. Дыууæ дунеон хæсты рæстæджы дæр аскари лӕггад кодтой сæ «райгуырӕн» колониты арӕнтӕй дарддӕр — алы рæтты Африкæйы, Æввахс Скæсæны æмæ Азийы . [[Файл:GermanEastAfrica1915askari.jpg|галиу|мини|324x324пкс|Аскари-хæстон Германиаг Скæсæн Африкæ хъахъхъæнгӕ (1915)]] [[Файл:Marià_Fortuny_i_Marsal-_Askari-_3831.JPG|рахиз|мини|358x358пкс|Мариано Фортуни . "Аскари". Ӕнхъӕлцӕн, 1860 аз.]] == Кæс ма == * Колониалон æфсæдтæ * Force Publique (Бельгиаг Конго) * Тиральер (Францаг Африкæ) * [[USS Askari (ARL-30)]] * Минӕхӕссӕг "Аскари" (Дыккаг дунеон хæсты италиаг минӕхӕссӕг нау) * Сау голландиæгтæ * Сенегалаг æхсджытӕ * Зуавтӕ j5cwf08l86z4xdrwdn2aiywnh204dm8 10 84042 596079 2026-09-16T18:04:42Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg» 596079 wikitext text/x-wiki Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg 4a6kzd1zy00tbdo286z88xfs3y5ym36 10 84043 596080 2026-09-16T18:04:55Z Ymblanter 6212 Ног фарс, йæ код райдайы афтæ: «Пляж около мыса Фиолент, Автономная республика Крым, Украина» 596080 wikitext text/x-wiki Пляж около мыса Фиолент, Автономная республика Крым, Украина gzqiw099jhnxb5krgb2wdbh0xl3g0q5