Wikipedia papwiki https://pap.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1gina_Prinsipal MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medio Spesial Diskushon Usuario Diskushon usuario Wikipedia Diskushon Wikipedia Fail Diskushon fail MediaWiki Diskushon MediaWiki Malchi Diskushon malchi Yuda Diskushon yuda Kategoria Diskushon kategoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 2 8108 203170 203169 2026-09-05T11:59:54Z Caribiana 8320 /* Karakterístika */ 203170 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref><ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 di mart 1965</ref> E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den idiomanan ingles i spaño na [[Latinoamérika]] i otro paisnan di Karibe e ta konosí bou nòmbernan manera pig latin, vesre i jerigonza.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Karakterístika == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :''kas ta weta'' → ''kaspa tapa wepa tapa''.[1][2] Ehempelnan di variante mas kompliká, usando e frase “e no sa” ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 7s450qlmrwigx8ffn5usfsch6en9qf4 203171 203170 2026-09-05T12:04:25Z Caribiana 8320 203171 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref><ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 di mart 1965</ref> E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den idiomanan ingles i spaño na [[Latinoamérika]] i otro paisnan di Karibe e ta konosí bou nòmbernan manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :''kas ta weta'' → ''kaspa tapa wepa tapa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- ghdnnl408uydyg6eqhascpo9v6jclul 203172 203171 2026-09-05T12:06:59Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203172 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref><ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 di mart 1965</ref> E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den idiomanan ingles i spaño na [[Latinoamérika]] i otro paisnan di Karibe e ta konosí bou nòmbernan manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :''mi ta weta'' → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 8pykqpttfjvlqiwb1aj0ljfnpxg7sfh 203173 203172 2026-09-05T12:09:33Z Caribiana 8320 203173 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref><ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 di mart 1965</ref> E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den idiomanan ingles i spaño na [[Latinoamérika]] i otro paisnan di Karibe e ta konosí bou nòmbernan manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- seugp4z20s3dhc3oeck0uqfcgr2pi5x 203174 203173 2026-09-05T12:38:54Z Caribiana 8320 203174 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 di mart 1965</ref> E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den otro idioma tambe tin sistema pa alterá palabra i frase ku ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema. Den inglés i spaño tin sistema manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza', ku ta diferente di galein.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 4zyonoeio5r1rdwltpznwuffkffcfan 203175 203174 2026-09-05T12:39:37Z Caribiana 8320 203175 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 di mart 1965</ref> E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den otro idioma tambe tin sistema pa alterá palabra i frase ku ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema. Den inglés i spaño tin sistema manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku ta diferente di galein.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 6zmx597doonhh6zc1eddxx2ms5o941g 203176 203175 2026-09-05T12:42:12Z Caribiana 8320 203176 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 di mart 1965</ref> E wega di lenga òf wega di [[palabra]] no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den otro idioma tambe tin sistema pa alterá palabra i frase ku ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema. Den inglés i spaño tin sistema manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku ta diferente di galein.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- c0w5uijhqz26777ge1499lbujdtp4gc 203179 203176 2026-09-05T17:40:25Z Caribiana 8320 203179 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Galein|werk=[[Amigoe]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga òf wega di [[palabra]] no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den otro idioma tambe tin sistema pa alterá palabra i frase ku ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema. Den inglés i spaño tin sistema manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku ta diferente di galein.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- a5xj1ddearxsg3gzvw5oyxgdnkbr1ab 203180 203179 2026-09-05T17:40:57Z Caribiana 8320 203180 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Galein|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga òf wega di [[palabra]] no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den otro idioma tambe tin sistema pa alterá palabra i frase ku ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema. Den inglés i spaño tin sistema manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku ta diferente di galein.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 5h42rmwqt4oi2s8p0xerat5objvntk9 203181 203180 2026-09-05T17:41:59Z Caribiana 8320 203181 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga òf wega di [[palabra]] no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den otro idioma tambe tin sistema pa alterá palabra i frase ku ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema. Den inglés i spaño tin sistema manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku ta diferente di galein.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- nqxuzioirwx8x7hxe1x61ha3ck5y7ok 203182 203181 2026-09-05T17:49:07Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203182 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga òf wega di [[palabra]] no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den otro idioma tambe tin sistema pa alterá palabra i frase ku ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema. Den inglés i spaño tin sistema manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku ta diferente di galein.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=.Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i e no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :ta bai kas → mipi tapa baipa kaspa.<ref name="Lauffer1974" /> Den e forma akí, kada parti vokáliko di e palabra ta sigui pa un ''p'' i e mesun parti vokáliko ta ripití. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e leternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan di variante: ---------- Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 7ic7eqkdc1k4jbclcjnzkv9ymnqo1dc 203183 203182 2026-09-05T18:11:45Z Caribiana 8320 203183 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i e no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :ta bai kas → mipi tapa baipa kaspa. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * agregando un sílaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un sílaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e leternan di un sílaba i agregando un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon. E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku nan propio sistemanan.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 7cw38vmcok00r956mii7hzdzjmog6zu 203184 203183 2026-09-05T18:12:29Z Caribiana 8320 203184 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i e no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :ta bai kas → mipi tapa baipa kaspa. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * agregando un sílaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un sílaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e leternan di un sílaba i agregando un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon. E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku nan propio sistemanan.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 96q25eue9kpgktuiivhzvck52b3ncsw 203185 203184 2026-09-05T18:16:33Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203185 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i e no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * agregando un sílaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un sílaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e leternan di un sílaba i agregando un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon. E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku nan propio sistemanan.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- fo9c5dx31cpbb63h02lrec37mss1e50 203186 203185 2026-09-05T18:22:20Z Caribiana 8320 203186 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i e no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * agregando un sílaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un sílaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e leternan di un sílaba i agregando un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon. E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku nan propio sistemanan.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- mgccfsxe53xjmqf6pyx4h6ga7im34de 203187 203186 2026-09-05T18:38:07Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203187 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i komo tal no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e leternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon. E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku nan propio sistemanan.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- rvi6mvz4h689nhfce2y5j1t438uftm7 203188 203187 2026-09-05T18:38:57Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203188 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i komo tal no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon. E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku nan propio sistemanan.<ref>{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- tklrfslctkbtk8oxacqnx5a7o3r404s 203189 203188 2026-09-05T18:42:17Z Caribiana 8320 203189 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá palabranan di papiamentu, i komo tal no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. Tin tambe otro manera pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon. E wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza'', ku nan propio sistemanan.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- qo4pwvfy1cfsmuv9msqlv4pac6ok7yd 203190 203189 2026-09-05T18:50:00Z Caribiana 8320 203190 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → ''mi''pi ''ta''pa ''we''pe''ta''pa.[1][2] Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- m8xq1lmz4u7cz2464003919ampvn5nb 203191 203190 2026-09-05T18:52:21Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203191 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name="Brenneker">[[Paul Brenneker]], ''Sambumbu''.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Fuentes == * Brenneker, Paul. ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire''. Deel 3, 1971.[3] * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45.[2] ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- j96jy8qnct92apm9hlxn46lbnach0gb 203192 203191 2026-09-05T19:01:29Z Caribiana 8320 203192 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i di hende kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- q1u27q7ma6k0rhcg7l5m0pnzdw7x0v6 203193 203192 2026-09-05T19:06:12Z Caribiana 8320 203193 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- lqgexqigohmbe7p4ntv815duvfx59dm 203194 203193 2026-09-05T19:19:10Z Caribiana 8320 /* Uso */ 203194 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata e kaso bou di personanan sklabisá pa evitá ku e shon ta sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 9bnw976jalhgho613ha4itx1y1b42pp 203195 203194 2026-09-05T19:20:00Z Caribiana 8320 203195 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]] den ''Sambumbu'' ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata e kaso bou di personanan sklabisá pa evitá ku e shon ta sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tin tambe deskripshonnan di mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- gu4n42tpt7fqg3tmy2aj949hofscs4i 203196 203195 2026-09-05T19:25:04Z Caribiana 8320 /* Uso */ 203196 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata e kaso bou di personanan sklabisá pa evitá ku e shon ta sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- oxj3h30nynbo4halc58bmh5y7b3jgqg 203197 203196 2026-09-05T19:29:56Z Caribiana 8320 203197 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata e kaso bou di personanan sklabisá pa evitá ku e shon ta sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Galein ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta un término ku Lauffer relashoná ku un idioma ku, segun su deskripshon, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="Lauffer1974" /> Aunke e dos término tin un uso komun relashona ku papia di modo ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- fbe999douwem684j75edsfroxdd2dbk 203198 203197 2026-09-05T19:31:22Z Caribiana 8320 203198 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata e kaso bou di personanan sklabisá pa evitá ku e shon ta sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Galein ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta un término ku Lauffer relashoná ku un idioma ku, segun su deskripshon, tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"> Aunke e dos término tin un uso komun relashona ku papia di modo ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 1jvyuhtj1fwrirekxxajubu10pz688l 203199 203198 2026-09-05T19:32:02Z Caribiana 8320 203199 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata e kaso bou di personanan sklabisá pa evitá ku e shon ta sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa reglanan i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Galein ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta un término ku Lauffer relashoná ku un idioma ku, segun su deskripshon, tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/> Aunke e dos término tin un uso komun relashona ku papia di modo ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 1jyjobratwtvgwdy95c5d0akzkr92gy 203200 203199 2026-09-05T19:46:34Z Caribiana 8320 /* Uso */ 203200 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Galein ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta un término ku Lauffer relashoná ku un idioma ku, segun su deskripshon, tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/> Aunke e dos término tin un uso komun relashona ku papia di modo ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 5ahom2iviahxj3nbqk96tzr7u54i129 203201 203200 2026-09-05T19:51:37Z Caribiana 8320 /* Galein i gueni */ 203201 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Galein ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- dp1r88emib4z8dqlqznckaonmqwrnuf 203202 203201 2026-09-05T19:56:29Z Caribiana 8320 203202 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- tpnqrbcxlrwj9fchnfyiktj8nc74kji 203203 203202 2026-09-05T20:01:34Z Caribiana 8320 /* Galein i gueni */ 203203 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Paul Brenneker]] i [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- nzcf9itdnmtp4lq62st4dya4xbv9pd9 203204 203203 2026-09-05T20:02:21Z Caribiana 8320 203204 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Segun [[Paul Brenneker]] i [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name=":0"/><ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 0cknmlywwyh2ppzmp5mx7gwzqcjl7g1 203205 203204 2026-09-05T20:05:15Z Caribiana 8320 /* Galein i gueni */ 203205 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name=":0"/><ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- b61067cvcupj91rxa5j9o211b6vcpc5 203206 203205 2026-09-05T20:05:34Z Caribiana 8320 /* Galein i gueni */ 203206 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun e deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 1rf43t5osbuf7j6uqx5zxx2vzamc43i 203207 203206 2026-09-05T20:07:03Z Caribiana 8320 /* Uso */ 203207 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * invertiendo e lèternan i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- qp1es4a6zqw5r95glpru7swptzkvp3i 203208 203207 2026-09-05T20:09:06Z Caribiana 8320 203208 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * lèternan inverso i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- 0qsr9tliul2c3ufmbxl7y50xggavzbn 203209 203208 2026-09-05T20:10:57Z Caribiana 8320 203209 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * lèternan inverso i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kombersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- cncof0vbb8lfv9r7o9mgcvfcxdls4i4 203210 203209 2026-09-05T20:14:04Z Caribiana 8320 203210 wikitext text/x-wiki * [https://www.ea.aw/pages/wp-content/uploads/2019/09/Literatura-na-papiamento-havo.pdf Literatura na papiamento] nieuw: [[diptongo]] - [[triptongo]] - [[gramatika]] - [[frase]] - [[silaba]] - [[semántika]] - [[suheto]] - [[supstantivo]] - [[athetivo]] - [[verbo]] - [[vocal]] - [[consonante]] - [[sufiho]] - [[atverbio]] - [[koma]] - [[pronòmber]] - [[singular]] - [[plural]] ------------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * lèternan inverso i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kòmbersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kòmbersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamento]] [[:Kategoria:Kultura]] Galein ta un modo di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → mi''pi'' ta''pa'' bai''pa'' kas''pa''. :mi ta weta → mi''pi'' ta''pa'' we''pe''ta''pa''.[1][2] Ehèmpelnan di variante mas kompliká ku e frase “e no sa”, ta: * agregando un silaba patras ([[sufiho]]) → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti ([[prefiho]]) → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora e wòrdu pronunsiá den un forma lihé, galein ta solamente komprensibel pa insider.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Segun [[Pierre Lauffer]], galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingüístiko diferente. Gueni ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]]. Galein, na otro banda, ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.<ref name="dbnl/>[2][3] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. Deskripshonnan di galein ta indiká ku e forma di papia tabata wòrdu usá komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di [[Paul Brenneker]], publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.<ref name=":0"/> Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na Kòrsou tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] [[:Kategoria:Papiamentu]] [[:Kategoria:Kultura di Kòrsou]] ------------------------ , usando un wega di lenga pa alterá e [[palabra]]nan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehèmpel: "Mi ta bai kas" ta bira '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa.<ref>[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org</ref> E tabata wòrdu yamá lenga p.<ref name=":0">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> E fenómeno di korumpí un lenga ta konosí komo un anti-lenga. '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] ==Historia == Generalmente e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otro, ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku galein. Na Kòrsou, e tabata wòrdu hopi bia konfundí ku [[gueni]], e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. Personanan bakiá den galein tabata usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi tin biaha tabata papia galein ku mesun fluides ku papiamento.<ref name=":0"/> variante di e idioma papia di [[papiamentu]], usando un wega di lenga pa alterá e palabranan. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa. Internashonalmente e ta konosi komo un anti-lenga. , manera "Jerigonza". Den e wega di lenga [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un [[sufiho]] fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di [[konsonante]] di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokal (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. E forma mas simpel ta unu den kua ta ripiti e [[vocal|vokal]] di (kasi) tur sílaba, poniendo un “p” su dilanti. Ehempel: "Kas mi weta" ta bira '''kas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa Por ehèmpel, e frase “e no sa” por bira * agregando un silaba patras (sufiho) - '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * usando un silaba dilanti (prefiho) - ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * birando e leternan di un silaba ku sufiho - '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay '''Galein''' ta un wega di lenga of anti-lenga den kua [[palabra]]nan na papiamentu ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. aye ayno aysa - aye onay asay Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E ta wòrdu usá mas tantu pa hubentut komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Galein. -------------------- {{Infobox taal | naam = Galein | andere_naam = P-taal | taalgebied = [[Curaçao]] | soort = [[Taalspel]] }} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa e [[Papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa hende ku no ta konosé e reglanan komprondé. E forma mas konosí ta e yamá *lenga di p*, den kua e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un ''p'' dilanti. Por ehèmpel, ''mi ta bai kas'' ta bira ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] == Karakterístikanan == Galein ta un forma deliberadamente alterá di Papiamentu, i no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel kada sílaba ta wòrdu sigui pa un sílaba ku e mesun vokal i e konsonante ''p''. Por ehèmpel: :''mi ta bai kas'' → ''mipi tapa baipa kaspa''.[1][2] Segun Pierre Lauffer, Galein ta konosí komo e ''lenga di p''. El ta distinguí Galein di ''[[Gueni]]'', ku tabata e nòmber pa e idioma ku, segun tradishon, katibunan ku tabata yega for di Africa tabata papia.[2] == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kombersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku tabata konosé e reglanan. Deskripshonnan di Galein ta indiká ku e forma di papia tabata usa komo un manera di skonde e kontenido di un kombersashon. Un deskripshon di Paul Brenneker, publiká den ''Sambumbu'' na 1971, ta referí na Galein komo un forma di Papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kombersashon.[3] == Galein i Gueni == Galein i Gueni ta dos fenómeno lingüístiko diferente. ''Gueni'' ta referí na un idioma ku, segun deskripshonnan lokal, tabata wòrdu papia pa katibunan ku tabata yega for di Africa. Galein, na otro banda, ta un forma di Papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga.[2][3] == Literatura == * Brenneker, Paul. [https://coleccion.aw/show/BNA-DIG-SAMBUMBU-03?q=%22galein%22 ''Sambumbu: Volkskunde van Curaçao, Aruba en Bonaire'']. Deel 3, 1971, p.529. * Lauffer, Pierre. ''Un selekshon di palabra i ekspreshon''. Deel 2, 1974, p. 45. ------------------- {{Databox}} '''Galein''' ta un modo di papia cu ta wordo aplica na e idioma [[Papiamentu]], unda ta korumpi .... E ta hopi bia ta wòrdu konfundí pa habitantenan di stat ku Gueni, e idioma di katibu. Pero esensialmente e no tin nada di haber kuné. Galein ta un korupshon deliberá di Papiamentu moderno normal, pa no wòrdu komprondé pa hende di afó. E forma mas simpel ta unu den kua e vokal di kasi tur sílaba ta wòrdu ripití ku un “p” promé kuné. Cas ta bira “cas”’’pa “mi mi”’’pi weta wepe-tapa. Pa e motibu aki, e ta wòrdu yamá tambe p-idioma. Maestronan den galein ta usa ripitishonnan muchu mas kompleho. Mucha muhé den internat i criadanan den institucionnan grandi tin biaha ta papia galein mes fluido cu papiamento. Cas mi weta -> '''cas'''pa '''mi'''pi '''we'''pe '''ta'''pa '''Galein''' wordt door stadsmensen vaak verward met [[Gueni]], de slaventaal. Maar het heeft er in wezen niets mee uit te staan. Galein is een opzettelijke verbastering van het normale hedendaagse [[Papiaments]], om door buitenstanders niet te worden verstaan. De eenvoudigste vorm is die, waarbij van ongeveer elke lettergreep de klinker wordt herhaald met een ''p'' ervoor. Cas wordt '''cas'''pa '''mi mi'''pi weta wepe-tapa. Het wordt om deze reden ook wel p-taal genoemd. Meesters in het galein bedienen zich van veel ingewikkelder herhalingen. Meisjes op internaten en dienstmeisjes in grote inrichtingen spreken galein soms even vlot als papiaments.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:pdf, Sambumbu], [[Amigoe]], 9 maart 1965</ref> Teneinde te voorkomen, dat de meester hun gesprek zou kunnen volgen, hadden de slaven de gewoonte het Papiamentu opzettelijk te vervormen door bijvoorbeeld van ieder lettergreep de klinker te herhalen met een medeklinker ervoor. Een zin als: mi ta weta (ik zie) kan dan gaan luiden: mipi tapa wepetapa. Snel uitgesproken is deze "taal" alleen door ingewijden te verstaan.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Pig Latin (Igpay Atinlay) ta un wega di idioma òf cant den kua palabranan na ingles ta wòrdu alterá, generalmente dor di agregá un sufiho fabriká òf dor di move e inisio òf konsonante inisial òf grupo di konsonante di un palabra na final di e palabra i agregá un sílaba vokál (normalmente -ay òf /eɪ/) pa krea un sufiho asina[1]. Por ehèmpel, “e no sa” lo bira “ehay oesday otnay owknay”. Hopi bia e ophetivo ta pa skonde e palabranan pa otronan ku no ta konosí ku e reglanan. E referensia na Latin ta un mal nòmber deliberadamente; Latin di Porko ta simplemente un forma di argot òf jargon ku no ta relashoná ku Latin, i e nòmber ta wòrdu usá pa su konotashonnan ingles komo un idioma straño i ku ta zona stranhero. E ta wòrdu usá mas tantu pa muchanan chikitu komo un manera dibertido pa konfundí hende ku no ta konosí ku Latin di Porko.[2] [[:Kategoria:Idioma]] Bovendien werd het 'Galein' als een geheimtaal gebruikt, maar dit is geen oorspronkelijke taal, doch slechts een verbastering van het Papiamentu om niet door buitenstaanders begrepen te worden (Brenneker, 1971:529)". afunesto. 'Galein' no ta eksklusivamente un fenómeno di papiamentu. Den e paisnan ku ta rondoná nos tambe nan konosé i no ta nada straño ku ta di nan mes nos tin e. Pa no insumi muchu espasio dje diario aki, mi a sita solamente di Cuba. Don Esteban Pichardo, Pichardo Novisimo, 1953, paginanan 405/406: "Jerigonza.<ref>auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]. Remitido Erornan. "Amigoe". Curaçao, 18-07-1984, p. 6. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006</ref> Aqui se aplica acierto modo revesado de hablaro lenguaje complicado de manera que otros no lo entiendan. Las mismas palabras denuestro idioma con un agregado pospuesto o antepuesto constituyen lajergacon que los muchachos, negros y algunas personas vulgares pierden el tiempo, creyendo sandiamente que es imposible comprenderlos. Las principales jerigonzasson, con las silabas pa, pc, pi, po, pu, agregando a cada silaba de lavoz castellana una de estas de la misma vocal, e.g.: * pu sa-pa bes-pe la-pa Je-peri-pi gon-po za-pa?" Presis manera nos ta us'é na Körsou. Nan ta us'é tambe ku e agregadonan: pina (esta: tu-pina) i tambe ku: gara, guere, guiri, gordo, guru (esta:tu-guiru etc.). Konklushon: papiamentu di gueni na Körsou ta basa riba fantasia, e grafia 'gene' ta pone hende pronunsia e palabra aki robes, galein no tin nada di lenga sekreto kune. --- es.wiki: Jerigonza Gibberish, geringonza, òf geringozo ta un forma di abla hunga den kua sílabanan ta wòrdu insertá repetidamente entre palabranan. Originalmente, “gibberish” tabata wòrdu usá pa deskribí kualke idioma ku ta den mal smak, kompliká, i difísil pa komprondé,[1] pero ku tempu su nifikashon a kambia pa e forma spesífiko di insershon. Ademas di entretenimentu, e por wòrdu usá tambe komo un manera di kodifiká e mensahe (cryptolalia) di manera ku otro hendenan serka di e oradornan ku no ta kustumbrá ku e forma di papia aki no por komprondé kiko e oradornan ta bisando. E formanan aki ta wòrdu usá komo wega òf entretenimentu den paisnan di abla spañó manera Spaña i Latino Amérika. Uso Despues di kada sílaba, e zonido “p” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “i” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Despues di kada vokal, e zonido “f” ta wòrdu agregá, i e vokal ta wòrdu ripití. Den vários region di Mexico, e último variashon hunga aki ta hopi popular bou di muchanan, asta risibí e nòmber “papia na Efe.” en.wiki *(cant):Un cant (hulandes: anti-taal) ta e jargon òf idioma di un grupo, hopi biaha empleá pa ekskluí òf gaña hende pafó di e grupo.[1] E por wòrdu yamá tambe un kriptolekto, argot, pseudo-idioma, anti-idioma òf idioma sekreto. Kada término ta diferensiá un poko den nifikashon; nan usonan ta inkonsistente. *language game: Un wega di idioma (tambe yamá un cant, idioma sekreto, ludling, òf argot) ta un sistema di manipulá palabranan papiá pa hasi nan inkomprendibel pa un oyente no entrená. Weganan di idioma ta wòrdu usá prinsipalmente pa gruponan ku ta purba di skonde nan kombersashonnan pa otronan. Algun ehèmpel komun ta Pig Latin; e famia Gibberish, prevalente na Merka i Suesia; i Verlan, papia na Fransia. Un difikultat komun ku weganan di idioma ta ku nan ta wòrdu pasá oralmente; miéntras ku por hasi tradukshonnan skirbí, hopi bia nan ta imperfekto, pues e ortografia por varia hopi. Algun frakshon ta argumentá ku palabranan den e lenganan papia aki mester wòrdu skirbí simplemente manera nan ta wòrdu pronunsiá, miéntras ku otronan ta insistí ku e puresa di idioma ta eksigí ku e transformashon ta keda visibel ora e palabranan ta wòrdu impartí riba papel. {{Appendix|1=|2= '''Literatuur''' * Martinus, Frank (1996), ''The kiss of a slave: Papiamentu’s West-African connections'', Universiteit van Amsterdam * Hartog, Johannes (1961, p 433), ''Curaçao: Van kolonie tot autonomie III, Vol.I,'', De Wit. '''Bronnen en voetnoten''' * {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=|titel=|oldid=|datum=}} {{References}} }} {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] ------------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Hulandes Caribeño''' of '''Hulandes Antiano''' ta un variante di [[idioma]] [[Hulandes]] cu a desaroya? na e [[Islanan ABC]], islanan perteneciente na Caribe Hulandes. Por considera esaki como un dialecto regional di Hulandes.? Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. == Contexto == E poblashon lokal i papiadónan hulandes riba Islanan ABC tabata papia i skirbi hulandes mesklá ku konstrukshonnan i palabranan for di papiamentu i otro idiomanan: “hopi plaka verdienen” (pap.: hopi sèn); “kabrieten in de koor” (Pap.: cabritonan den cura); y “een pastechi eten” (Come un pastechi) (Pap.: pasty). E uso aki a bira konosí komo Hulandes Antiano.<ref>[[Ronald Severing|Severihng, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden], literatuurgeschiedenis.org</ref> E norma den polítika di gobièrnu pa loke ta trata hulandes a kambia. E norma di idioma no ta limitá mas na Hulanda, sino tambe na Vlaanderen i e teritorionan den eksterior: e islanan kaminda palabranan hulandes antiano a originá ku no ta aparesé na Hulanda mes, i tambe na Sürnam independiente, kaminda ta usa hulandes surinam. E atenshon kresiente aki pa variedatnan di hulandes, pa multilingualismo, i pa interpretashon kultural a kondusí na inklushon di palabranan for di hulandes karibense den e vokabulario ofisial di e idioma hulandes. A base di un base di dato di palabra di korantnan na idioma hulandes riba e islanan, a hasi un selekshon di mas ku 400 palabra. E palabranan Hulandes Caribense aki, cu a wordo agrega na e Buki Berde di 2015, no ta aparece den Hulandes Standard. Por haña palabranan manera dushi (dushi, dushi), botika (botika kombiná ku botika), ayó (saludo), i eilandsraad (un tipo di konseho munisipal riba e islanan). Anteriormente, na 2005, alrededor di 500 palabra hulandes surinam a aparesé den e lista aki: afingisoep (sòpi di yuka), husselen (scrabble) i Sranan (krioyo surinam). Komo ku Antia no ta eksistí mas i Sürnam, ku Hulandes komo idioma ofisial, a bira miembro asosiá di Union di Idioma Hulandes, e término Hulandes Karibense ta wòrdu usá mas i mas pa e idioma Hulandes riba e islanan i na Sürnam. {{Appendix}} ----- Caribisch-Nederlands is de taalvariant van het Nederlands die gesproken wordt in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Deze variant wijkt op verschillende punten af van het Europees-Nederlands, zowel in uitspraak als in woordkeuze en grammatica. Op de Benedenwindse Eilanden (Aruba, Bonaire, Curaçao) is Papiaments de meest gesproken moedertaal, terwijl op de Bovenwindse Eilanden (Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius) Engels vaker de moedertaal is. ==Verschillen met Europees-Nederlands==: *Uitspraak: Er zijn verschillen in de uitspraak van klinkers en medeklinkers, en de intonatie kan anders zijn. * Woordenschat: Er zijn specifieke woorden en uitdrukkingen die in het Caribisch-Nederlands gebruikt worden, maar niet of minder vaak in Europees-Nederlands. * Grammatica: Er kunnen kleine grammaticale verschillen zijn, bijvoorbeeld in de volgorde van woorden of in het gebruik van bepaalde werkwoordstijden. * Invloed van andere talen: Papiaments: Op de ABC-eilanden heeft het Papiaments een grote invloed op het Nederlands. Veel Caribisch-Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn ontleend aan het Papiaments. Engels: Op de Bovenwindse eilanden heeft het Engels een grotere invloed. Ook hier zijn er invloeden merkbaar in de woordenschat en grammatica. * Onderwijs: In het basisonderwijs op de Benedenwindse eilanden wordt steeds meer onderwijs gegeven in het Papiaments. Het Nederlands wordt vaak als vreemde taal aangeboden. In het middelbaar onderwijs is het Nederlands wel de instructietaal. Op de Bovenwindse eilanden wordt in toenemende mate Engels gebruikt als instructietaal, ook in de Nederlandstalige scholen. * Conclusie: Caribisch-Nederlands is een levendige en diverse taalvariant die zich aanpast aan de lokale context en invloeden van andere talen ondergaat. ------ Hulandes ta un idioma oficial den Caribe Hulandes.<ref>https://taalunie.org/dossiers/22/nederlands-in-het-caribisch-gebied-en-suriname ]</ref> Omdat Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk geen omgangstaal is, maakt het onderwijs daar de omslag van moedertaalonderwijs Nederlands naar een vreemde taal aanpak. Hulandes semper tabata un idioma minoritario. Habladónan di Papiamentu tin bia ta konsiderá e Antianonan di abla Hulandes komo show-off, imitadó di e Hulandesnan. E label ey ta mas fuerte ora hende no ta dispuesto pa papia Papiamento. <ref>Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> Hulandes Antiano ta wòrdu distinguí for di Hulandes Standart pa e aksento. Bakhuis ta agregá ku Antianonan tambe ta agregá palabranan Papiamentu, ta konhugá verbonan Papiamentu na e manera Hulandes, i ta usa zonidonan típiko. Esaki ta conduci na frasenan manera: “Ai no,” “mi tin” “hopi,” “sakeerd” hopi potret pero nan ta “hodidu”! -- nl.wiki:[[:nl:Nederlands in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]]Het Nederlands is een officiële taal in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De meeste Caribische Nederlanders spreken Nederlands, al is dit vaak niet hun moedertaal. De gesproken taalvariant is het Antilliaans-Nederlands. Op de Benedenwindse ABC-eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) is de moedertaal vaak Papiaments, en op de Bovenwindse SSS-eilanden (Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius) Engels. {{Appendix}} '''Caribisch‑Nederlands''', ook wel bekend als '''Antilliaans Nederlands''', is een in de ABC‑eilanden (Aruba, Bonaire en Curaçao) gesproken vorm van het Nederlands, die sterk beïnvloed is door talen zoals Papiamento en Spaans. Het wordt gebruikt door Nederlandssprekenden op de eilanden, en bevat vaak woorden en zinsconstructies uit het Creooltaal Papiamento en regionale varianten. ==Gebruik en kenmerken== Spraak en schrijfwijze van Nederlands op de ABC‑eilanden mengen reguliere Nederlandse zinnen en woordenschat met Papiamentstalige of lokale uitdrukkingen. Voorbeelden hiervan zijn: * “hopi plaka verdienen” (veel geld verdienen) * “kabrieten in de koraal” (geiten op de erf) * “een pastechi eten” (een pasteitje eten) Dergelijke constructies behoren tot typische voorbeelden van Antilliaans Nederlands, waarin Papiamentse woorden (zoals hopi, plaka, pastechi) direct geïntegreerd zijn in het Nederlands. ==Sociolinguïstische context== In de lagen van de bevolking waar Nederlands als thuistaal wordt gesproken — vaak binnen families of in het onderwijs — wordt deze variant beschouwd als “tropisch Nederlands”. Sprekers worden in Nederland soms als dialectisch afwijkend ervaren en kunnen als “makamba” (Nederlander) worden bestempeld, vooral wanneer zij geen Papiamento spreken.<ref name="ntr">Pieter Hofmann, [https://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/03/02/antilliaans-nederlands-nergens-helemaal-thuis/ Antilliaans Nederlands nergens helemaal thuis], Ret Caribense (2 di maart 2015)</ref> De variant is te herkennen aan: *het gebruik van Papiamentse werkwoorden en woorden, *typische accenten, klankkleur en uitspraak, *de toepassing van regionale grammaticale structuren, zoals in: Ai no, ik heb hopi veel foto’s gesakeerd, maar ze zijn hodidu! == Aantal sprekers en taalgebruik == Hoewel het Nederlands in de Caribische delen van het Koninkrijk officieel is, wordt het meestal als tweede of derde taal gebruikt: in het dagelijks leven domineren Papiamento, Spaans en Engels. Op Bonaire is Nederlands moeders­taal voor ongeveer 15 % van de bevolking (2021), Spaans is even frequent; op Sint Eustatius en Saba ligt dat rond 4 % <ref>https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/</ref> ==Identiteit en perceptie== De variëteit speelt een rol in identiteitsconstructie. Nederlandssprekende Antillianen voelen zich soms “niet helemaal thuis” in Nederland of in de Papiamentstalige gemeenschap, juist vanwege de gemengde taalstijl. Taalpuristen waarschuwen tegen het gebruik van Engelse of Spaanse leenwoorden in Papiamento, terwijl anderen juist blij zijn met de talenmix als onderdeel van de lokale identiteit.<ref name="ntr"/> == Vergelijking met andere niet-Europese Nederlandsvarianten == Nederlands wordt ook gesproken in de Caribische special gemeenten (Bonaire, Sint Eustatius, Saba), maar daar zijn andere varianten gangbaar, bijvoorbeeld Virgin Islands Creole Dutch. Die heeft, net als Antilliaans Nederlands, een sterke mix met andere talen.<ref>Welmoed Ventura, https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/gelijkenis-deens-antilliaans-creole-dutch-en-sranantongo/ Gelijkenis Deens-Antilliaans Creole Dutch en Sranantongo]</ref> {{Appendix}} [[:Kategoria:Idioma]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Na [[Aruba]]''' e presencia di '''idioma Spaño''' ta significativo. E pais Caribense, cu [[Hulandes]] y [[Papiamentu|Papiamento]] como [[idioma ofisial|idiomanan oficial]], tin un gran cantidad di hablante di [[Spaño]]. Segun e censo di 2000, Spaño ta e di dos idioma mas papia riba e isla, despues di Papiamento. == Hablante di Spaño == Segun datonan di Censo 2010, 13.710 residente di Aruba ta papia Spañó como nan [[Lenga materno|idioma materno]].<ref>{{citeer web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/espanol_lengua_viva_2019.pdf |titel=El Espanol: una lengua viva. Informe 2019|uitgever=Instituto Cervantes, pag. 9|datum= }}</ref> Na 2017 hablante di Spañó tabata representa 12.6% di e poblacion.<ref>{{citeer boek|nombre=Jesús|apellido={{v|Guanche}}|nombre2=Carmen|apellido2={{v|Corral}}|title=Diccionario etnográfico. Los pueblos del Caribe Insular y de México-Centroamérica|volume=Tomo I|year=2017|editorial=RUTH|isbn=9789590618154|capítulo=Cap. 5}}</ref> Esaki ta relaciona cu e emigrantenan for di paisnan hispano. Segun pais di origen e percentahe tabata, entre otro, 9.1% di [[Colombia]], 4.1% [[Republika Dominikano|Republica Dominicano]], 3.2% [[Venezuela]] i 1.1% [[Peru]].<ref name="cia.gov">{{en}}{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |title=Aruba |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=}}</ref> Si conta tur esunnan cu por comunica den Spaño, e cantidad total di hablante ta yega aproximadamente 93.500, o sea 85% di e poblacion Arubano. Pero solamente un di cada cinco persona ta uza Spaño como nan unico [[idioma]]. == Spaño den bida publico == No obstante di no ta un idioma oficial, e uso di Spaño ta sirbi metanan practico y ta extende den hopi aspecto di bida publico, reflehando su papel como idioma di contacto, identidad y comunicacion den e contexto multicultural di Aruba. E isla su proximidad cu [[Venezuela]] y [[Colombia]] y e fuerte contactonan religioso, comercial y cultural durante siglonan a contribui pa e uzo continuo na Aruba di Spaño.<ref>{{cite book|author=Ramirez, Catherine|title=La escogencia del idioma Español en el perfil de asignaturas en las escuelas de MAVO de Aruba|year=2016|editorial=[[Universidad de Curazao]]|url=https://www.worldcat.org/es/title/1029733877|location=Willemstad, Curacao}}</ref> Segun [[Johan Hartog|Hartog]] e influencia Spaño ta mas tanto notabel den e variante Arubano di Papiamento cu den e variantenan di Corsou y Boneiro.<ref name="Hartog"/> Den e sistema escolar, Spaño ta un materia obligatorio desde enseñansa basico, cuminsando den e di cinco klas bay dilanti.<ref>{{citeer web|auteur=Organización Panamericana de la Salud|titel=Aruba, perfil de país|url=https://www3.paho.org/hq/dmdocuments/2010/Salud_en_las_Americas_2007-Aruba.pdf|datum=2007 }}</ref><ref>Ministerio di Enseñansa di Aruba. Curriculum y Idioma den Sector Escolar.</ref> Ademas, varios canal di television for di Venezuela ta wordo ricibi sin problema riba e isla, ofreciendo noticia, entretenimento y programacion educativo na Spaño. Hopi radioemisora local ta inclui musica cu canto di [[Latinoamérika|Latino America]] den nan programacion, y den algun caso, ta transmiti programanan na Spaño. Den sector comercial, hopi empleado den tienda, restaurant y servicio publico ta comunica cu clientenan hispano den nan idioma nativo. Ora cu hende yega na un loket, e probabilidad ta halto cu nan por haci pregunta o haya informacion na Spaño. [[Iglesia Catolico Romano|Iglesia catolico]] cu un comunidad grandi riba e isla ta ofrece misa regular na Spaño. Den algun bario, specialmente caminda comunidadnan hispano ta concentra, por tin borchi informativo cu dos of mas idioma, incluyendo Spaño. == Aspectonan sociolinguistico == Pa hopi residente, particularmente e migrantenan hispano di Colombia, Venezuela y Republica Dominicano, Spaño ta sigui sirbi como idioma principal na cas, den relacionnan familiar y comunidad religioso.<ref>Central Bureau of Statistics Aruba (2017). Migration and Population Report.</ref> Na nivel popular, Spaño ta keda un idioma di preferencia pa comunicacion informal den bario, mercado y luganan publico. Turistanan hispano, cu ta forma un porcion importante di e [[turismo]] entrante, tambe ta contribui na su visibilidad den bida diario Arubano. E [[multilingualismo]] na Aruba ta stimula un nivel halto di dominio pasivo di Spaño: hopi Arubiano por compronde Spaño aunke no ta papi’é activamente. E situacion aki ta refleha un [[diglosia]] dinamico, caminda Spaño ta sirbi mas na nivel informal y comunicativo, mientras cu Hulandes y Papiamento ta predomina den situacionnan formal, educativo y gubernamental. == Influencia di Spaño riba Papiamento den siglo 21 == E idioma oficial Papiamento ta un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu ta nace durante e periodo colonial for di e mescla di Spaño, [[Portugues]], Hulandes, [[Ingles]], [[Frances]] i Arawak. Gran parti (70%) di su vocabulario tin origen Spaño.<ref>[[Ronald Severing|Severing, Ronald]], [https://www.literatuurgeschiedenis.org/20e-eeuw/het-taallandschap-op-de-nederlands-caribische-eilanden#:~:text=Door%20hun%20geografische%20ligging%20en,eilanden%20genoemd%2C%20is%20het%20Papiaments. ''Het taallandschap op de Nederlands-Caribische eilanden''], literatuurgeschiedenis.org</ref> E isla di Aruba tabata pa mas cu un siglo parti di Imperio Spaño promé cu el a wordo cede na e Imperio Hulandes na aña [[1636]].<ref name="Hartog">{{cite book|author=[[Johan Hartog|Hartog, Johannes]]|title=Aruba: A Short History|year=2003|publisher=De Wit & Van Dorp Stores}}</ref> Aunke Papiamento ta ser considerá un idioma stabil, hopi [[Arubiano]] ta sinti cu su presencia ta birando menos, particularmente den contactonan cu emigrantenan hispano. Investigacion sociolinguistico a mustra cu e preocupacion no ta basa riba un cambio real, sino riba un “menasa simbolico” cu ta relaciona cu identidad y inclusividad di pertenencia.<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref> Un tema cu ta surgi frecuente den discusionnan publico y escolar ta e supuesta “contaminacion” di Papiamento cu palabra y structuranan Spaño. Algun ciudadano ta boga pa un Papiamento “puro”, afirmando cu influencia stranhero, particularmente di Spaño, por afecta e caracter crioyo di e idioma. E sintimento aki ta bira mas fuerte ora cu migrantenan nobo no ta haci esfuerso pa siña y papia Papiamento, sino ta keda den nan idioma materno.<ref>Carroll, Kevin S. (2010). [https://www.researchgate.net/publication/283245487_Language_maintenance_in_the_Caribbean_Examining_perceptions_of_threat_in_Aruba_and_Puerto_Rico'' Language maintenance in the Caribbean: Perceptions of threat in Aruba and Puerto Rico''], researchgate.net </ref> Estudionan recien, manera esun di Kester y Buijink (2023), a conclui cu aunke hopi Arubiano ta expresá preocupacion riba e futuro di Papiamento, e idioma mes no ta duna señalnan di bay atras.<ref name="Kester"/> Su uzo a keda halto den bida escolar, gobierno y medionan local, y e mes a demostra capacidad pa integra [[neologismo]]nan sin perde su esencia. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=es|oldid =161207719|titulo=Idioma español en Aruba}} {{References}} ;Lista di fuente * Allen, R. (2002). ''The Spanish Caribbean''. Cambridge University Press. }} [[Kategoria:Aruba]] [[Kategoria:Idioma]] ------------- {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] tríphthongos, literalmente: ‘ku tres zonido’ òf ‘ku tres tono’) ta un kombinashon di tres zonido vocal cu ta pronunciá den un solo [[silaba]]. Den un triptongo, e tres vocal òf semivokal ta sigui un tras di otro sin interrupshon, formando un zonido monosilabico. Den [[fonetika]], un triptongo ta resulta di un movimiento kontinuo pero suave di e organonan di artikulashon for di un zonido di vocal pa otro, den un sekuénsia di tres zonido. Na kontraste ku un [[monoftongo]], ku tin un so zonido, òf un [[diptongo]] ku tin dos, un triptongo ta kontené tres zonido vocal den un so silaba. Importante pa nota ku un triptongo no ta meskos ku un sekuénsia disilabico di un diptongo sigui pa un monoftongo, kaminda por tin mas ku un silaba. Por ehempel, den aleman feuer [ˈfɔʏ.ɐ] (‘kandela’), e sekuénsia vocal ta dividí den dos silaba, i no ta un triptongo. Un triptongo tipiko ta forma pa un semivokal, sigui pa un vocal nukleo, i sigui pa un otro semivokal (por ehempel: /i̯/ + /a/ + /u̯/). Por existí tanto triptongonan orál komo nasal. == Ejempelnan == Den [[Papiamento]], triptongonan no ta hopi komun, pero por haña nan den palabra manera: biai (for di biaiha) kaiu (for di kaiu) huai (for di huai) Den [[kastellano]] (spañol), por haña triptongonan den palabra manera: miau Uruguay cambiáis == Referensianan == Martínez Celdrán, Eugenio. Manual de Fonética Española. Ariel Lingüística, 2001. Ladefoged, Peter. A Course in Phonetics. Cengage Learning, 2014. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wiley-Blackwell, 2008. -------------------------- Diptongonan komun den Papiamento Diptongo Tipo Ejèmplonan Nota ai Kreshente bai, traishon, baikèl vocal débil (i) tras vocal fuerte ei Kreshente sei, beisbol, trein oi Kreshente boi, koi, sopi ui Kreshente puiro, spruit, fluit ia Dekreshente biaha, rabia, familia vocal débil (i) prome vocal fuerte ie Dekreshente piedra, biento, piedra io Dekreshente nacional, religion ua Dekreshente lengua, francua, guahe ue Dekreshente pueblo, fuerte, muerto uo Dekreshente cuota, suave, actuosa menos komun 🗣️ Nota riba tipo di diptongo: Diptongo kreshente: e vocal débil (i, u) ta antes di vocal fuerte (a, e, o) → zonido ta subi. Diptongo dekreshente: e vocal débil ta despues di vocal fuerte → zonido ta baha. {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E articulacion ta consisti di un transicion suave den e frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta wordo percibi como un zonido continuo den un solo silaba. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. == Diptongo den Papiamento == Den [[Papiamentu|Papiamento]], un diptongo por wordo forma di un di e siguiente combinacionnan: == Vocal debil (i, u) + vocal fuerte (a, e, o) == Ehempel: * i-a → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-a → us'''ua'''l, a-u → bl'''au'''w, * i-e → b'''ai'''skel, a-i → b'''ia'''ha, * u-e → f'''ue'''rte, e-u → '''eu'''caristia, * i-o → od'''io''', o-i → b'''oi'''cotia, * u-o → d'''uo''', o-u → bl'''ou'''sa. == Dos vocal debil (i + u, u + i) == Ehempel: * i-u → hud'''iu''', u-i → fl'''ui'''t === Tipo di diptongo === Dependiendo di e direccion di e transicion vocal, un diptongo por ta dividi den: * diptongo creciente → b'''ie'''nto, p'''ue'''blo, rab'''ia''' * diptongo decreciente → '''ai'''re, '''au'''mento, n'''ei'''shi Nota cu ora e zonido '''i''' ta na final di palabra ta skirbi '''ay''', '''ey''', '''oy''', '''uy'''.<ref>E regla aki no ta aplicabel pa e [[Ortografia di papiamentu|ortografia uza na Corsou y Boneiro]].</ref><br> Ehempel: * '''ay'''= cay - bay - caray - gay (homber) * '''ey'''= aworey - p'esey - t'ey - bedey - batrey * '''oy'''= coy - morocoy - haudoy - gogoy * '''uy'''= huy - puy - cuy - spruy {{Appendix}} == Lista di referencia == * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. * Goilo, E.R. (2002). ''Gramática di Papiamento''. De Wit Stores N.V. * [[Sidney Joubert|Joubert, Sidney M.]] (2015). ''Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu''. [[Fundashon pa Planifikashon di Idioma]]. * SIL International (2004). ''Papiamentu Phonology''. Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). ''Ortografía de la lengua española''. Madrid: Espasa Libros. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------- Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], pronuncia un tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea (silaba) y cu no por separa sin kibra e structura silabico. E ta consisti di un transicion suave den frecuencia di e zonidonan vocal, di tal manera cu nan ta percibi como un zonido continuo den un silaba unico. [[Fonologia|Fonologicamente]], e dos vocalnan den un diptongo ta forma parti di e mesun silaba, contrario na hiato, caminda dos vocalnan ta forma dos silaba separa. ==Formashon di diptongonan den Papiamentu== Den Papiamentu, un diptongo por wòrdu formá di un di e sigiente kombinashonnan: Un vocal débil (i, u) + un vocal fuerte (a, e, o) ehempel: baiskel biaha fuerte Dos vocal débil (i + u, u + i) ehempel: fluit hudui riu Tipo di diptongo: kreshente i dekreshente Dependiendo di e direkshon di e transishon vocal, un diptongo por ta: Kreshente (glide → vocal nuklear): ora e vocal débil ta na prinsipio. ehempel: biento pueblo rabia Dekreshente (vocal nuklear → glide): ora e vocal débil ta na fin di e diptongo. ehempel: aire aumento neishi Ortografia den fin di palabra Ora e zonido i ta na fin di palabra komo parti di un diptongo, e ta wòrdu skibí ku y: ay, ey, oy, uy ehempel: ay: cay, bay, caray, gay (hòmber) ey: aworey, p'esey, t'ey, bedey, batrey oy: coy, morocoy, haudoy, gogoy uy: huy, puy, cuy, spruy Un hiato ta un sekuencia di dos vocal ku ta pronunsiá separá, es decir, kada vocal ta forma su mesun silaba. E zonido no ta flòu komo den un diptongo, sino ta parti klaramente den dos unidat silábiko. Un hiato ta forma tipikamente den e sigiente kasonan: Dos vocal fuerte: poeta, maestro, teatro Vocal fuerte + vocal débil acentuá: país, María, baúl Den kaso di hiato, e zonido ta interrumpí, i kada vocal ta tuma su propio énfasis den pronunsiashon. Referencia * Goilo, E.R. (2002). Gramática di Papiamento. De Wit Stores N.V. * Joubert, Sidney M. (2015). Fundamento di Fonologia i Ortografia di Papiamentu. Fundashon pa Planifikashon di Idioma. * SIL International (2004). "Papiamentu Phonology". Ethnologue Language Report. * Real Academia Española (RAE). (2022). Ortografía de la lengua española. Madrid: Espasa Libros. * Deroy, Louis (1967). L’Étymologie. PUF, Paris. --- == Diferencia entre diptongo y hiato den Papiamento == {| class="wikitable" style="text-align:left" width="75%" |- ! Tipo ! Combinacion<br> di vocal ! Ehempel ! Division<br> silabico ! Remarke |- |rowspan="6" style="background:#FFD700|Diptongo|| style="text-align:center" |i + a || biaha || bia-ha ||vocal debil + fuerte, un silaba |- | style="text-align:center" |u + e || fuerte || fuer-te || vocal debil + fuerte |- | style="text-align:center" |i + e || biento || bien-to || diptongo creciente |- | style="text-align:center" |e + i || neishi || nei-shi || diptongo decreciente |- | style="text-align:center" |u + i || hudiu || hu-diu || dos vocal debil, un silaba |- | style="text-align:center" |i + u || riu || riu || un silaba |- | rowspan="3" style="background:#FF9000| Hiato || style="text-align:center" |a + i || caida || ca-i-da || vocal fuerte + debil, dos silaba |- | style="text-align:center" |o + e || poeta || po-e-ta || dos vocal fuerte, dos silaba |- |style="text-align:center" | o + a || oasis || o-a-sis || dos vocal fuerte, dos silaba |- |} [[:Kategoria:Idioma]] Un '''diptongo''' ta un combinacion di dos zonido [[vocal]], tras di otro, cu ta forma un zonido den un solo rosea y cu no ta inseparabel. Pues e ta consisti di e articulacion di dos vocal, un tras di otro, sin interupcion, produciendo un transicion suave den e frecuencianan di zonido cual ta caracterisa cada un di e dos vocalnan. Fonologicamente, dos vocal cu ta articula di e manera aki ta forma parti di e mesun [[silaba]]. Dependiendo di e tono ta haci distincion entre un diptongo creciente y un diptongo decreciente.<br> Ehempel: ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Un '''triptongo''' (for di [[griego]] : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “cu tres zonido”, òf “cu tres tono”) ta un forma cu ta forma parti di un [[palabra]]. Casi semper e lo ta un [[vocal]] será mas un vocal habrí sigui pa un otro vokal será, formando un “triptongo”. Den [[fonétika|fonetica]], un '''triftongo''' ta un combinacion di vocal monosilabico cu ta encera un movecion rapido pero suave di e articulador di un calidad di vocal pa otro cu ta pasa riba un tersera parti. Miéntras ku vokalnan “puru”, òf monoftongonan, ta wòrdu bisa ku nan tin un posishon di artikuladó di meta, diftongonan tin dos i triftongonan tres. Triptongo no mester wordo confundi cu secuencia disilabico di un [[diptongo]] sigui pa un monoftongo, manera na aleman "feuer" [ˈfɔʏ.ɐ] ‘kandela’, caminda e vocal final ta mas largo cu esnan hañá den triptongo. Triptongo (for di griego : τρίφθογγος, “triphtongos”, literalmente “ku tres zonido,” òf “ku tres tono”) ta e nòmber duná na e kombinashon di un zonido semivokal , un zonido vokal i un zonido semivokal emití den un solo esfuerso vokal. Triptongo ta wòrdu dividí den oral y nasal. Den un triptongo tres vocal (of semivocal) ta un combinacion di tres zonido vocal hunto, cu ta forma un zonido. ---------------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[linguistica]], '''singular''' ([[latin]]: ''singularis'', cu ta nifica “unico” of “solitario”) ta un termino gramatical cu ta referi na un forma di [[palabra]] cu ta indica un solo hende, cos, obheto, luga of idea. E ta contrasta cu e forma [[plural]], cu ta referi na mas cu un. == Uzo di singular == E singular ta e forma standard di un palabra den e gran mayoria di idioma, sin ningun modificcion special. E cambio ta bin pa palabranan den plural. Mescos den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma singular ta basico, unda un sustantivo ta presenta su mes, sin indica cantidad. E ta sirbi pa nombra un solo entidad.<br> Ehempel: * buki → un buki * mucha → un mucha homber * rosa → un flor * idea. → un solo pensamentu == Relacion cu artikulo y adhetivo == Un sustantivo den singular regularmente ta acompaña pa un articulo singular (manera un, e) y adhetivo cu ta acordá cu género y número.<br> Ehempel: * e rosa dushi * un cas grandi == Cambio pa plural == Pa pone un sustantivo singular den forma [[plural]], Papiamento normalment ta agregá -nan na fin di palabra. Sinembargo, e regla aki tin espeshonalidadnan y depende di ortografia y uso. Ejèmplo: buki → bukinan ros → rosnan idea → ideanan == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] ------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Plural''' ([[latin]]: pluralis, ku ta nifiká “di más ku uno”) ta un termino gramatikal ku ta referí na un forma di palabra ku ta indiká más ku un hende, kos, lugá of idea. E ta kontrastá ku e forma [[singular]], ku ta indiká un solo ente. == Uso den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], forma plural ta forma derivá di un sustantivo singular pa indiká ku tin más ku un di esaki. Ehempel: * buki → buki''nan'' * ros → ros''nan'' * muchu → mucha''nan'' == Formacion di plural == Den ortografia di Papiamento, e forma plural generalmente ta forma pa agregá e sufijo -nan na e sustantivo singular. E regla ta aplica pa hende, animal, kos, lugar y tambe idea abstracto. Ehempel: * cas → kasnan * idea → ideanan * persona → personanan == Plural eksplisito y implicito == Papiamento tambe por indiká pluralidad den otro manera, manera pa medio di un palabra ku ta indiká kantidat (manera hopi, tur, algun), aunque e sustantivo keda den forma singular. Pero den uso formal, ta preferibel pa pone e palabra den forma plural. Ejèmplo: hopi hende tur mucha ta contento == Komparashon ku otro idioma == Den otro idioma, manera español of inglés, forma plural por envolví kambio di letra, agregashon di sufijo otro ku -nan, of regla irregular. E forma di plural ku -nan ta un karakterístika partikular di Papiamento. == Referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. [[Kategoria:Gramatika]] [[Kategoria:Linguistica]] '''Silaba''' (na inglés: ''syllable''; na hulandés: ''lettergreep'') ta un unidad ritmico di zonido den un [[palabra]]. Un silaba ta normalmente forma pa un solo [[vocal]] of un combinacion di [[consonante]] y vocal, cu ta wordo pronuncia manera un solo impulso di bos. Den [[linguistica]], e analisis di e silaba ta un aspecto esencial den [[fonologia]], [[ortografia]], y e forma di rima den [[poesia]]. E structura di silaba por varia segun idioma, pero tur idioma tin algun forma di silaba den su sistema linguistico. Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], silabacion ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra.<br> Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do == Structura di silaba == E structura general di un sílaba ta consisti di tres segmento agrupa den dos componente: * ''Onset'': Un consonante of grupo di consonante, obligatorio den algun idioma, opshonal of hasta restringi den otronan * ''Rima'': ta consisti di un: ** ''nucleo'': e vocal principal di e silaba (obligatorio) ** ''coda'': e consonante of grupo di consonantenan despues di e vocal (opshonal) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. * Bo: onset = "b", nucleo = "o" * Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * [[Jossy Mansur|Mansur, Jossy M.]] (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (di 7 edicion). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] Núkleo (ν): Un konsonante vokal òf silábiko, obligatorio den mayoria idioma Coda (κ): Un konsonante òf grupo di konsonante, opshonal den algun idioma, altamente restringí òf prohibí den otronan Un silaba por consisti di tres parti principal: * '''Onset''': e consonante of consonantenan na comienso (optativo) * '''Nucleo''': e vocal principal di e silaba (obligatorio) * '''Coda''': e consonante of consonantenan despues di e vocal (optativo) Por ehempel, den e palabra "boca", nos tin dos silaba: bo-ca. — Bo: onset = "b", nucleo = "o" — Ca: onset = "c", nucleo = "a", sin coda [[:Kategoria:Linguistica]] Silabacion den Papiamento == Den idioma [[Papiamentu|Papiamento]], e forma di e silabanan ta fundamental pa duna ritmo y entonacion na palabra. Ehempel: * casita → ca-si-ta * bunita → bu-ni-ta * trahado → tra-ha-do -------- {{Variante|a}} {{Databox}} Den [[fonétika|fonetica]], '''consonante''' (na [[Ingles]]: ''consonant''; na [[Hulandes]]: ''medeklinker'') ta un [[zonido]] di bos, forma pa un coriente di aire cu ta topa cu un of otro obstaculo, sea parcial of total, den e tracto vocal (boca y garganta). E ta un di e dos tipo principal di zonidonan di bos, e otro ta e [[vocal]]. Contrario na un [[vocal]], un consonante ta rekeri un tipo di tapamento, estorbo, of contacto den boka, como na nivel di e labionan, e lenga, of e dente, pa forma zonido. E palabra “consonante” ta bini di [[Latin]] ''consonans'', cu ta nifica “zonido cu ta zona hunto” (''con'' = hunto, ''sonare'' = zona). Tradicionalmente, consonantenan ta wordo considera zonido cu no por existi sin un vocal acerca. == Aplicacion == === Papiamento === Den e idioma [[Papiamentu|Papiamento]], por haña varios consonante den uso diario. E cantidad di consonante por varia segun e dialecto, pero generalmente e siguiente letternan ta representa consonante den e alfabet: '''B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z''' E letter '''Q''' casi no ta wordo uza; generalmente e ta wordo substitui/suplantá pa 'K'. E letter '''X''' ta usa solamente den palabra stranhero. Tur palabra den Papiamento ta contene un of mas consonante, cu ta forma [[silaba]]nan hunto cu e vocalnan. {| class="wikitable" width="65%" ! colspan=2 | Vocal || Balor na Papiamento<br> {{ABW|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel || Balor na Papiamentu<br> {{CUW|bandera}}/{{BON|bandera}}<br>([[Alfabèt Fonétiko Internashonal|AFI]]) || Ehempel |- | colspan=2 | b || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ala, ca'''b'''a || style="text-align:center" | /b/ || '''b'''ibu, fa'''b'''or |- | rowspan=2 | c || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}} || style="text-align:center" | /s/ || mere'''c'''e, ha'''c'''i || style="text-align:center" | /s/ || '''C'''ecilia |- | elsewhere || {{IPA|/k/}} || '''c'''aminda, '''c'''la || style="text-align:center" | /k/ || '''C'''aracas |- | colspan=2 | ch{{ref|dig|b}} || {{IPA|/tʃ/}} || '''ch'''ikito || style="text-align:center" | /tʃ/ || '''ch'''api |- | colspan=2 | d || style="text-align:center" | /d/ || '''d'''ocumento, '''d'''al || style="text-align:center" |/d/ || '''d'''uru, '''d'''ede |- | colspan=2 | dj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/dʒ/}} || '''dj'''aca || style="text-align:center" | /dʒ/ || '''dj'''ente || |- | colspan=2 | f || style="text-align:center" | /f/ || '''f'''ama || {{IPA|/f/}} || '''f'''òrki || |- | rowspan=2 | g || before {{angbr|e}}, {{angbr|i}}, final || style="text-align:center" | /x/ || '''g'''esto, ma'''g''' || style="text-align:center" | /x/ || mar'''g'''en, brù'''g''' || |- | before unstressed {{angbr|e}}, elsewhere || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''arganta, san'''g'''er || {{IPA|/ɡ/}} || '''g'''osa, man'''g'''el || |- | colspan=2 | h || {{IPA|/h/}} || '''h'''asta, '''h'''abilidad || {{IPA|/h/}} || '''h'''ari, '''h'''eru || |- | colspan=2 | j{{ref|loan|a}} || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''j'''ong, '''j'''as<br>'''J'''uan || {{IPA|/j/}}<br>{{IPA|/x/}} || '''J'''an Thiel<br>'''J'''ulia || Some places still maintain their old spelling, e.g. Salinja. Here the {{angbr|nj}} is pronounced {{IPA|/ɲ/}}. |- | colspan=2 | k || {{IPA|/k/}} || '''k'''ishiki, '''k'''ere || {{IPA|/k/}} || '''k'''enta, se'''k'''reto || |- | colspan=2 | l || {{IPA|/l/}} || '''l'''ista, '''l'''aba || {{IPA|/l/}} || '''l'''esa, k'''l'''a || |- | colspan=2 | m || {{IPA|/m/}} || '''m'''ucha, pre'''m'''io || {{IPA|/m/}} || '''m'''an, la'''m'''pi || |- | rowspan=2 | n || before {{angbr|co}}, {{angbr|cu}}, {{angbr|g}}, {{angbr|k}},<br>final except after stressed vowel || {{IPA|/ŋ/}} || ma'''n'''go, pa'''n''' || {{IPA|/ŋ/}} || a'''n'''ker, bo'''n''' || In Papiamento, {{angbr|c}} followed by {{angbr|o}} or {{angbr|u}} would be pronounced as a {{IPA|/k/}} (see below), thus having the same effect on the {{angbr|n}} as {{angbr|k}} would. |- | elsewhere || {{IPA|/n/}} || '''n'''atural, te'''n'''e, algu'''n''' || {{IPA|/n/}} || '''n'''echi, he'''n'''de, tempra'''n''' || |- | colspan=2 | ñ || {{IPA|/ɲ/}} || a'''ñ'''a, so'''ñ'''o || {{IPA|/ɲ/}} || ba'''ñ'''a, '''ñ'''apa || |- | colspan=2 | p || {{IPA|/p/}} || '''p'''ipa, ado'''p'''ta || {{IPA|/p/}} || '''p'''alu, sa'''p'''u || |- | colspan=2 | q{{ref|loan|a}} || {{IPA|/k/}} || '''q'''uesillo || {{IPA|/k/}} || '''Q'''uebec || |- | colspan=2 | r || {{IPA|/r/}} || te'''r'''a, '''r'''osa || {{IPA|/r/}} || ba'''r'''ba, pode'''r''' || |- | colspan=2 | s || {{IPA|/s/}} || '''s'''aya, '''s'''ucu || {{IPA|/s/}} || kru'''s''', pa'''s'''a || In Papiamento, the {{angbr|s}} has a {{IPA|/ʃ/}} sound in words ending in -sion. In Papiamentu, it is written as -shon. |- | colspan=2 | sc || {{IPA|/s/}} || adole'''sc'''ente, pi'''sc'''ina || || || |- | colspan=2 | sh{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''imis || {{IPA|/ʃ/}} || '''sh'''ete || |- | colspan=2 | t || {{IPA|/t/}} || '''t'''in, '''t'''ata || {{IPA|/t/}} || '''t'''rapi, ri'''t'''mo || |- | colspan=2 | v || {{IPA|/b/}}<br>{{IPA|/v/}} || '''v'''iuda<br>di'''v'''orcio || {{IPA|/v/}} || '''v'''erbo, '''v'''itamina || |- | colspan=2 | w || {{IPA|/w/}} || '''w'''ega || {{IPA|/w/}} || '''w'''owo || |- | colspan=2 | x{{ref|loan|a}} || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || e'''x'''amen, cone'''x'''ion, refle'''x'''ion || {{IPA|/ks/}} or {{IPA|/kʃ/}} || || |- | colspan=2 | y || {{IPA|/j/}} || '''y'''ama, ha'''y'''a || {{IPA|/j/}} || '''y'''uda, ka'''y'''ente || |- | colspan=2 | z || {{IPA|/z/}} || '''z'''ona || {{IPA|/z/}} || '''z'''eta || In Papiamento, the {{angbr|z}} has a {{IPA|/s/}} sound in words ending in -eza, -anza or with a {{angbr|z}}. In Papiamentu, they are written as -esa and -ansa. |- | colspan=2 | zj{{ref|dig|b}} || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''eito || {{IPA|/ʒ/}} || '''zj'''ar || | colspan=2 | ù || || || style="text-align:center" |/ʏ/ || b'''ù'''s, y'''ù'''frou |- | colspan=2 | ü || || ||style="text-align:center" | /y/ || h'''ü'''r |- |} == List di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Ladefoged, Peter & Johnson, Keith (2015). ''A Course in Phonetics'' (7th ed.). Cengage Learning. * Maurer, Philippe (1990). ''Die Verschriftung des Papiamento''. Den: ''Zum Stand der Kodifizierung romanischer Kleinsprachen''. Gunter Narr Verlag. [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Sustantivo''' (na [[Ingles]]: ''noun''; na [[Hulandes]]: ''zelfstandig naamwoord'') ta un tipo di [[palabra]] den gramatica cu ta sirbi pa nombra hende, luga, cos, idea, of otro ser, sea concreto of abstracto. E palabra “sustantivo” mes ta bini di [[Latin]] substantia, ku ta nifiká “substancia” of “loke ta di esencia”. == Rol den frase == Den un frase, un sustantivo ta generalmente e sujeto of e objeto di un verbo. E ta e elemento ku e verbo ta referí na dje, i regularmente ta precedí of sigui pa un [[artikulo]] (manera “un”, “e”, “esey”) of un [[adhetivo]]. == Clase di sustantivo == Sustantivonan por wordo dividí den varios kategoria: '''Sustantivo komun''': nombra hende, kos of lugá den manera general, por ehèmpel: mùsiko, buki, isla. '''Sustantivo propio''': nombra spesífiko pa hende, lugá of entidad, i ta skibí ku mayuscula, manera: Maria, Aruba, Google. '''Sustantivo konkretu''': nombra kos ku por wordo mira of tuma, manera: mesa, silla, barco. '''Sustantivo abstrakto''': ta referí na idea, sentimiento of estado, manera: amistat, libertat, konsenshi. == Género y número == Tur sustantivo den Papiamento tin un [[género gramatikal]]: ta òf masculino òf femenino. E género ta influenshá e forma di artikulo y adhetivo ku ta akompañ'é (por ehèmpel: e homber vs e muher). Tambe, sustantivonan por ta den forma [[singular]] (un solo) of [[plural]] (más ku un), manera: buki / bukinan, muchanan / mucha. == Lista di referencia == * Kouwenberg, Silvia (2004). ''The Grammar of Papiamentu''. Mouton de Gruyter. * Mansur, Jossy M. (1996). ''Diccionario Básico Papiamento–Hulandés, Hulandés–Papiamento''. Aruban Publications. * Real Academia Española (2021). ''Gramática esencial de la lengua española''. Espasa. * Trupia, Sandro (1995). ''Linguistica generale e grammatica''. Zanichelli. [[:Kategoria:Gramatika]] [[:Kategoria:Linguistica]] ---------------- {{Databox}} '''Kontakto di idioma''' en.wiki:Contacto di idioma ta sosodé ora ku papiadónan di dos òf mas idioma òf variedat ta interkambiá ku i influensiá otro. E estudio di kontakto di idioma ta wòrdu yamá lingwístika di kontakto. Kontakto di idioma por sosodé na fronteranan di idioma,[1] entre idiomanan di adstrato, òf komo resultado di migrashon, ku un idioma intrusivo ku ta fungi komo sea un superstrato òf un substrato. Ora ku papiadónan di diferente idioma ta interkambiá estrechamente, ta tipiko pa nan idiomanan influensiá otro. Kontakto intensivo di idioma por resultá den konvergensia òf releksifikashon di idioma. Den algun kaso un idioma di kontakto nobo por wòrdu kreá komo resultado di e influensia, manera un idioma pidgin, krioyo òf miksto. Den hopi otro kaso, kontakto entre hablantenan ta sosodé ku efektonan duradero na eskala mas chikí riba e idioma; esakinan por inkluí e prestamo di palabranan di prestamo, kalku, òf otro tipo di material lingwístiko. Multilingwismo tabata komun durante gran parti di historia humano, i awendia mayoria hende na mundu ta multilingual.[2] Hablantenan multilingual por partisipá den kambio di kódigo, e uso di vários idioma den un solo kombersashon. Métodonan for di sosiolingwístika[3] (e estudio di uso di idioma den sosiedat), for di lingwístika di korpus i for di lingwístika formal ta wòrdu usá den e estudio di kontakto di idioma. ---------- [https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20250524.pdf Celebra ta de vez en cuando, trabao ta continuo], Bon Dia Aruba, Rubrica Asina bon Nos Papiamento ta? (24 di mei 2025) Como medio di comunicacion nos posicion ta diferente, ya cu nos ta para meymey di e desaroyo di nos idioma a base diario. Esey ta duna un obligacion extra, pasobra loke nos ta publica ta pasa bao wowo di miles di lector diariamente. Mihor nos percura anto pa skirbi di tal forma cu nos ta respeta loke tin, pero di otro banda ta mira lo valioso di e entrada continuo di palabra nobo den nos idioma y usa nan di forma apropia.Den e casi cuatro aña di existencia di e column aki, nos a toca un sinfin di tema, semper di forma critico, sin ofende ningun hende. Na ocasion di e promer aniversario, na augustus 2022, nos a publica un lista di e topiconan cu nos ta trata den e aña ey, di forma critico. Esakinan ta duna un bon impresion di e amplitud di e temanan y a la vez ta mustra cu ainda tur ta relevante. Un resumen: * Aki, akinan, akinanan... tocante uso innecesario y excesivo di ‘nan’ * Uso innecesario y excesivo di ‘wordo’ o ‘ser’ * Paso o pasobra? Papia y skirbi ta dos cos diferente * Atende cu... o atende? Atende un asunto cu un persona; no atende cu un asunto * ‘Encuanto di’ y ‘tocante di’, tambe ‘durante di’: uso incorecto y innecesario di e palabra ‘di’ Contra? O Contra di...? * Uso corecto di ‘na’ den diferente contexto; ki ora ‘den’ y ki ora ‘na’? * Palabra modifica incorectamente: ‘nombracion’, ‘comportacion’, ‘cargacion’ (nombramento; comportamento; cargamento) * Parha o pahra...? Un palabra modifica recientemente * Tabatin o tabata tin...? Kico ta corecto? * Gobernado o Gobernador... Ta usa e ‘r’ si of no? * Diferencia entre idioma papia y skirbi * Agradable o agradabel...? Tocante origen Portugues/Spaño di e variantenan Directiva o ‘Hunta di Directiva’ Con pa adopta termino corectamente * Ki ora un palabra ta bira ‘Papiamento’...? * E proceso di adopcion y adaptacion Reforza, enforsa, reenforsa...? Palabra adopta di diferente fuente, reemplazando palabra existente caba “Esey no tin di haber cu…?” Corecto, of no? Origen di e expresion Compromiso, compromis, compromise...? Mesun palabra, adopta di diferente banda * Di dje, den dje, di unda e ‘dje’ ta bin...? * Doble negacion: ki ora si y ki ora no? * Uso di distincion di genero masculino/femenino * Ortografia uniforme un reto...? Variedad di ortografia cu medionan ta haya di tur banda * Terminonan opuesto: ‘progresivo’ o ‘progresista’; ‘conservativo’ o ‘conservador’? * Entre ‘advertencia’ y ‘advertentie’; uso corecto of no? Curasha o encurasha...? Reforza o reenforza...? Uso corecto of no?Pret of leuk...? Eigenlijk of...? Influencia di Hulandes den Papiamento Pa of Pa...? Para o por...? Voor of door...? Origen di nos ‘pa’ * E la bay o el a bay? Kico ta corecto? * Tocante eror gramatical cu casi no ta ripara... ‘Loke ta’ o ‘loke cu ta’? * Paris o Parijs? Londen, London o Londres? Variedad den nomber geografico...Nacionnan Uni o United Nations; IMF o FMI...? Cual idioma tin preferencia...? * Entre desaroyo liber y formalisacion di idioma: ki rumbo pa tuma? Papiamento manera papia..., o skirbi? * Tocante uso di ‘es’, ‘esnan’, ‘esunnan’...‘Cune’ o ‘cu nan’: * Tocante erornan cu no ta detecta facilmente...Papiamento ta rico na diferente tipo di vocal; a traves di influencia diverso * Algo mas di nos herencia Portugues; un exploracion den nos vocabulario. Nota: si bo ta desea pa nos trata un tema specifico atrobe, o mas amplio, laga nos sa via reaccion riba Facebook, o un mail na bondia.aruba@gmail.com --------------------- {{Variante|a}} {{Databox}} '''Educacion Profesional Intermedio''' (EPI) ta enseñansa riba nivel MBO (''Middelbaar Beroepsonderwijs'') na [[Aruba]]. E ta encera ... Colegio EPI ta e unico instituto di enseñansa riba nivel MBO na Aruba., situa den Venusstraat 3 na Oranjestad?? == Colegio EPI == A funda Colegio EPI riba prome di augustus 1997. Ta ofrece educacion na nivel 3, 4 y 5 consistiendo di e unidadnan; Salubridad & Servicio, Economia, Hospitalidad y Turismo y Ciencia & Tecnologia.<ref>[https://24ora.com/na-colegio-epi-partido-futuro-a-gana-eleccion-cu-nuebe-asiento/ Na Colegio EPI partido FUTURO a gana eleccion cu nuebe asiento], 24ora.com (2 di december 2024 </ref> Na aña 2022 Colegio EPI a introduci ocho estudio nobo. Na tur por scoge entre 13 diferente estudio, manera: Allround medewerker Information Technology Systems and Devices, Expert Information Technology Systems and Devices, Elektrotechniek, Allround Assistant Business Services, Business Administration & Control Specialist, Certified Cook, Associate of Applied Science in Culinary Arts, Zelfstanding Medewerker Travel & Hospitality, Leidinggevende Travel & Hospitality, Associate Of Science Degree in Hotel and Restaurant Management, Verpleegkundige, Verzorgende y Social Pedagogische Medewerker. Colegio EPI ta conta cu mas di 2000 studiante y mas cu 74% di nan ta logra termina nan estudio cu exito. [[:Category:Enseñansa]] [[:Category:Aruba|Enseñansa]] ---------------------------- == Arte di Palabra == '''Arte di Palabra''' ta un competensia literario ku partisipashon di hoben di Aruba, Boneiru i Korsou. (zie nl.wiki) Meta di e evento ta pa promove amor pa cultura di idioma Papiamento y aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y e desaroyo di dominio di idioma. == Historia == E evento di Arte di Palabra ta existi for di aña 2000 i a cuminsa na Korsou. Ange Jessurun, consulente di Papiamento e tempo ey, a krea e evento pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y [[haiku]]. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. == Publikashon == *Pòtpurí Arte di Palabra 2009, kolekshon di e miho obranan propio 2000-2008 *Pòtpurí Arte di Palabra 2014, bundel van de beste eigen werken 2009-2013 *Pòtpurí Arte di Palabra 2019, bundel van de beste eigen werken 2014-2018<ref>{{citeer boek|url=https://data.swpportal.com/upload/books/files/pdf.php?hash=f612ef13d53ec151f70f21767b8546f4&filename=potpuri-arte-di-palabra-2019_inkijkexemplaar.pdf|taal=pap|werk=Arte di Palabra|titel=Pòtpurí Arte di Palabra 2019|datum=|bezochtdatum=10 september 2019}}</ref> nl.wiki:Arte di Palabra ta un kompetensia den Papiamentu pa hóbennan den enseñansa sekundario na Aruba, Bonaire i Kòrsou. Nacemento For di aña skolar 1998-1999 "Papiaments" a bira un asignatura obligatorio den enseñansa sekundario na Kòrsou. E dato aki a duna e impulso pa e inicio di Arte di Palabra, cu na aña 2000 a tuma luga pa prome biaha na Curaçao. For di aña 2006 ta organisá kareda na Bonaire i for di aña 2009 tambe na Aruba. Arte di Palabra ta tuma lugá tur aña i su meta ta pa desaroyá talento literario hóben i literatura pa mucha papiamentu dor di recitashon di poema i konta storia. E kompetensia tin tres kategoria di presentashon: poesia, haiku i relato kòrtiku. Kada kategoria ta dividi den dos grupo: klasnan di skol 1-2 i klasnan di skol 3-6. Den klasnan 1 i 2 ta trata di poemas i storianan eksistente i den klasnan mas haltu ta trata di obranan original (propio). E evaluashon ta distinguí entre trabou propio i trabou eksistente. E finalistanan for di e rondonan di klasifikashon na Aruba, Bonaire i Kòrsou lo kompetí ku otro den e ronde final.[1] 1] E final di Arte di Palabra ta pasa pa tur isla i ta dirigí dor di e Stichting Arte di Palabra ku sosten di Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch gebied. E final ta generalmente konektá ku e entrega di e premionan di Tapushi Literario na honor di e ikonanan kultural na Aruba, Bonaire i Kòrsou. {{Appendix}} NOTES DIA 29 di juli 2021 a tuma lugar na Aruba, na Cas di Cultura, final di e competencia literario Arte di Palabra, cu participacion di hoben di Aruba, Boneiro y Corsou.<ref>https://www.awemainta.com/newspapers/AM210810/offline/download.pdf Arte di Palabra un celebracion na, di y pa Papiamento di kita sombre], Awemainta, 10 ougustus 2021. Rekupera ougustus 2021</ref> Fundacion Lanta Papiamento (FLP) tabata presente y a keda encanta, un biaha mas. Tabata un fiesta di berdad cu a pone enfoke riba Papiamento su rikesa y bunitesa cultural y riba e creatividad y dominio di idioma Papiamento di nos hobennan. E anochi tabata cuadra exactamente cu e meta di e evento cultural aki: Promove amor pa cultura di nos idioma Papiamento. Enrikece nos idioma cu creatividad di nos hubentud. Den sala tabata reina un entusiasmo y alegria y e hobennan a mustra aprecio pa cada un di e participantenan. Tur participante tabata haya un ovacion cu hasta pitamento cu ‘vuvuzela’. UNION t’e palabra cu ta caracterisa e evento aki, union cultural y social entre Aruba, Corsou y Boneiro. Arte di Palabra den tur sentido di palabra ta un celebracion di Papiamento, e idioma unificado di e islanan aki. Masha pabien n’e hobennan participante, na nan docentenan y n’e organisadornan! ===Historia cortico=== Arte di Palabra ta existi for di aña 2000. Señora Ange Jessurun kende tabata consulente di Papiamento e tempo ey, a cuminsa cu e evento aki na Corsou, pa celebra e hecho cu Papiamento a drenta enseñansa avansa como materia obligatorio den e aña escolar 1998-1999. Boneiro a cuminsa participa na 2006 y Aruba na 2009. E competencia a cuminsa p’e alumnonan di klas 1 y 2 di enseñansa avansa y e entusiasmo tabata di tal forma cu awor tur klas di tur scol avansa por participa cu poesia y cuenta cortico original of existente y haiku. Adulto tambe por participa den e competencia di haiku. Cada isla, Aruba, Corsou y Boneiro, ta saca su ganadornan y cada aña e final ABC ta na un di e islanan aki. Prins Bernard Cultuurfonds Caribisch Gebied ta yuda den financiamento di biahe y estadia. Durante cada evento final ta honra algun baluarte cultural di Aruba, Corsou y Boneiro cu Tapushi Literario. Y importante pa menciona, t’e publicacionnan cu Arte di Palabra a produci caba: Pòtpurí Arte di Palabra 2009, cu e mihor obranan di 2000-2008: Pòtpurí Arte di Palabra 2014, cu e mihor obranan di 2009-2013: Pòtpurí Arte di Palabra 2019, cu e miho obranan di 2014-2018. Por bisa cu e coleccionnan aki ta bon material literario pa cualkier lesado y bon material cu por uza den scol. {{Appendix}} Arte di Palabra ta aporta grandemente na formacion personal di e hobennan y ta masha importante den desaroyo di dominio di idioma. ---------------- '''Modern Hebrew''' ({{lang-he|עברית חדשה}}, ''ʿivrít ḥadašá[h]'', {{IPA-he|ivˈʁit χadaˈʃa|}}, ''[[Literal translation|lit]].'' "Modern Hebrew" or "New Hebrew"), also known as '''Israeli Hebrew''' and generally referred to by speakers simply as '''Hebrew''' ({{lang|he|עברית|}} {{transliteration|he|Ivrit}}), is the form of the [[Hebrew language]] that was [[Revival of the Hebrew language|revived as a spoken language]] in the late 19th and 20th centuries, and the standard form of Hebrew spoken today. It is the official language of the [[State of Israel]]. Among [[Canaanite languages]], Modern Hebrew is the only one spoken today.<ref>{{cite book |author1=Huehnergard, John |url=https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |title=The Semitic Languages |author2=Pat-El, Na'ama |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780429655388 |page=571 |access-date=2021-02-18 |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701134731/https://books.google.com/books?id=yD6IDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ----------------- {{Variante|c}} {{Databox}} [[File:Flag of the Governor of Curaçao.svg|thumb|300px|Bandera di Gobernador di Kòrsou]] '''Gobernador di Korsou''' ta e representante di e monarka [[Hulanda|hulandes]] (hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]]) na [[Kòrsou]]. A instituí e posishon dia [[10 di òktober]] [[2010]] ku Korsou su status komo pais outónomo denter di [[Reino Hulandes]]. Riba nominashon di e mandatario hulandes pa relashonnan di Reino, e monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un término di seis aña; esaki por wòrdu prolonga te maximalmente 12 aña. E gobernador ta dispone di un sekretariado, e gabinete di gobernador, i ta wòrdu asesorá pa e Konseho di Konsulta, konsistiendo di minimo sinku miembro, apuntá pa e gobernador. E '''Gobernador di Aruba''' ta e representante di e hefe di estado di [[Reino Hulandes|Reino]] na [[Aruba]]; esaki ta conforme stipulacion den [[Constitucion di Aruba]] (''Staatsregeling van Aruba'').<ref>Articulo II.1 Staatsregeling van Aruba (AB 1987 nr. GT 1)</ref> E posicion a keda institui desde prome di januari 1986 ora Aruba a haya su status como [[Status aparte di Aruba|pais autonomo dentro di Reino Hulandes]]. E monarka di Reino Hulandes ta nombra e gobernador pa un termino di seis aña; esaki por wordo prolonga te maximalmente 12 aña. == Facultadnan di gobernador == Facultadnan di e Gobernador di Aruba ta subdividi den e facultadnan asigna na su persona mediante [[ley]] como organo di e Reino y como organo di e pais Aruba. De gouverneur heeft twee taken: hij vertegenwoordigt en verdedigt de algemene belangen van het Rijk en is hoofd van de regering van Curaçao. Hij is tevens vertegenwoordiger op Curaçao van het staatshoofd van het Koninkrijk. Als hoofd van de landsregering is de gouverneur onschendbaar.<ref>Bij ambtsmisdrijven moet hij echter terechtstaan bij de [[Hoge Raad der Nederlanden]]. Bij overige misdrijven kan per Koninklijk Bevel of door de Tweede Kamer vervolging worden bevolen bij de bevoegde rechter in Den Haag.</ref> De gouverneur oefent de uitvoerende macht uit met als verantwoordelijken de ministers, die verantwoording moeten afleggen aan de [[Staten van Curaçao]]. De gouverneur heeft geen politieke verantwoordelijkheden en maakt geen onderdeel uit van het kabinet. Tijdens de formatie speelt de gouverneur een rol bij het aanwijzen van de formateur. In 2012 leidde dit tot onrust, toen gouverneur Goedgedrag tegen de zin van de zittende (demissionaire) ministers, maar op verzoek van de meerderheid van de Staten, een formateur aanwees om een waarnemend kabinet te vormen. De gouverneur wordt door het staatshoofd aangewezen voor een periode van zes jaar op voordracht van de bewindspersoon voor koninkrijksrelaties van het Koninkrijk (en tegelijk van het land Nederland). Deze periode kan worden verlengd tot maximaal één termijn. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn secretariaat, het kabinet van de gouverneur, en wordt geadviseerd door de Raad van Advies, bestaande uit ten minste 5 leden, aangewezen door de gouverneur. == Lista == Op 10 oktober 2010 werd Curaçao een land binnen het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. Voor deze datum vertegenwoordigde de [[Lijst van gouverneurs van de Nederlandse Antillen (1954-2010)|gouverneur van de Nederlandse Antillen]] onder meer Curaçao. E promé gobernador di Kòrsou tabata [[Frits Goedgedrag]], kende tambe tabata e último [[gobernador di Antia Hulandes (1954-2010)|gobernador di Antia Hulandes]] prome ku esaki a wordu disolbi dia [[10 di òktober]] [[2010]].<ref>RNW.nl - [https://web.archive.org/web/20110120003916/http://www.rnw.nl/caribiana/article/gouverneurs-voor-curacao-en-sint-maarten Gouverneurs voor Curaçao en Sint Maarten]</ref> {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !! Nòmber !! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | | 2010 - 2012 | [[Frits Goedgedrag]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2012 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | (interino) |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Lucille George-Wout-crop.jpg|95px]] | 2013 - presente | [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> | 4 di novèmber 2013 |} {| class="wikitable" ! Van ! Tot ! Nomber ! Bijzonderheden |- | 10 oktober 2010 || novèmber 2012 || [[Frits Goedgedrag]] || |- | november 2012 || novèmber 2013 || [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] || interino |- | november 2013 || presente || [[Lucille George-Wout]]<ref>[https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Koning beëdigt gouverneur Curaçao], NOS.nl, 4 november 2013. [https://web.archive.org/web/20220117161755/https://nos.nl/artikel/571002-koning-beedigt-gouverneur-curacao.html Gearchiveerd] op 17 januari 2022.</ref> || |} == Lista di gobernador interino == Bij koninklijk besluit kunnen een of meerdere waarnemend gouverneurs worden benoemd die de gouverneur vervangen bij ziekte of afwezigheid of hem vervangen na zijn ontslag of overlijden. {| class="wikitable" !N.º !! Imagen !! Periodo !![[Gobernador interino]]!! Nombracion desde |- | style="text-align:center"| 1 | [[File:Adèle van der Pluijm-Vrede-crop.jpg|95px]] | 2010 - 2013 | Adèle van der Pluijm-Vrede | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 2 | | 2013 - 2019 | [[Nolda Römer-Kenepa]] | 10 di oktober 2010 |- | style="text-align:center"| 3 | [[File:Michèle Russel-Capriles.jpg|95px]] | 2019 - presente | [[Michèle Russel-Capriles]] | 1 di yüni 2019 |} * 10 oktober 2010 - [[Adèle van der Pluijm-Vrede]] * 1 juni 2013 - [[Nolda Römer-Kenepa]] * 1 juni 2019 - [[Michèle Russel-Capriles]]<ref>{{cite news|url=https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|werk=Curaçao.nu|titel=RMR benoemt Russel-Capriles tot waarnemend gouverneur van Curaçao|datum=17 mei 2019|bezochtdatum=8 juni 2019|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190608092330/https://curacao.nu/rmr-benoemt-russel-capriles-tot-waarnemend-gouverneur-van-curacao/|archiefdatum=2019-06-08}}</ref> {{Appendix}} [[:Category:Aruba]] [[:Category:Organonan Gubernamental]] --------- {{Databox}} ==Idiomanan na Aruba == Aruba ta un sociedad sumamente multilingual caminda mayoria di e habitantenan ta domina mas cu un idioma. Hopi [[Arubiano]] ta capas di combersa den por lo menos tres di e siguiente idiomanan: Papiamento, Hulandes, [[Ingles]] y [[Spaño]] y ta cambia comodamente entre dos of mas di e idiomanan aki den bida diario, haciendo e isla un di e teritorionan linguisticamente mas diverso den Caribe. E [[pais insular]] tin dos [[idioma ofisial|idioma oficial]], cu ta [[Papiamentu|Papiamento]] y [[Hulandes]]. E sistema di enseñansa local ta rekerí pa studiantenan siña Ingles y Spaño desde scol basico. Otro idiomanan, manera [[Portugues]], [[Chines mandarin|Chines]], [[Idioma Krioyo Haitiano|Crioyo Haitiano]] y hopi otro, tambe ta wordo papia den comunidadnan minoritario riba e isla. Segun estimacion na 2010 e gruponan etnico mas grandi tabata: Hulandes 78.7%, [[Colombia]]no 6.6%, [[Venezuela|Venezolano]] 5.5%, [[Republika Dominikano|Dominicano]] 2.8% y [[Haiti]]ano 1.3%.<ref name=":0">{{en}}{{Citeer web |titel=Aruba |datum=2025-03-25 |werk=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/aruba/ |bezochtdatum=2025-07-28 |uitgever=Central Intelligence Agency}}</ref>, Tur e cuater idioma, Papiamento, Hulandes, Ingles y Spaño, cu ta wordo uza como idioma principal of idioma primario bou di e poblacion Arubano a mira cambio den e periodo di 1980 te 2010 (idioma principal ta expresa den tabel como % di e total).<ref name="Kester">Kester, E-P. & Buijink, L. (2023).[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/435368/jpcl.22010.kes.pdf?sequence=1 ''Language use, language attitudes and identity in Aruba. Is Aruban Papiamento under threat?''], Universidad Utrecht</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- ! Idioma principal!! 1980<br>% || 1990<br>% || 2000<br>%!! 2010<br>% || Trend |- | [[Papiamentu|Papiamento]] || &nbsp;&nbsp;80.1 || &nbsp;76.6 || &nbsp;&nbsp;69.4 || &nbsp;&nbsp;68.3 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- | [[Spaño]] || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;3.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;7.4 || &nbsp;&nbsp;13.2 || &nbsp;&nbsp;13.5 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{increase}} |- | [[Hulandes]]|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;5.0 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;5.4 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.1 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;6.0 ||&nbsp;&nbsp;{{steady}} |- | [[Ingles]] || &nbsp;&nbsp;10.6 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.9 || &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;8.1|| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;7.0 ||&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{decrease}} |- |} == Idiomanan oficial == === Papiamento === {{wak articulo|Articulo principal: [[Papiamento na Aruba]]}} Segun Gobierno di Aruba, e [[lenga materno|idioma materno]] y idioma primario di casi tur Arubiano ta Papiamento,<ref>{{en}}{{Cite web |title=Language |url=http://www.aruba.com/ExploreAruba/Culture/language.aspx |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809190231/http://www.aruba.com/explorearuba/culture/language.aspx |archive-date=2011-08-09 |access-date= |website=aruba.com}}</ref> un [[idioma krioyo|idioma crioyo]] cu su raiz te na [[siglo 16|siglo diesseis]]. Sinembargo, Papiamento no tabata papia extensamente na Aruba te den siglo 18 y 19, ora cu e idioma a bira mas presente den material riba e isla, particularmente den e bukinan di scol Catolico Romano. Papiamento ta un idioma mescla cu ta combina elementonan for di [[Portugues]], Spaño, Hulandes y tambe algun rasgo di idiomanan Africano y Arawak.<ref name=":0"/> Su evolucion a tuma luga na Corsou durante siglo 16 ora cu e Africanonan sclabisa y e sclabisanan Spaño a desaroya un medio comun pa por comunica entre nan mes. Desde mei 2003, Papiamento ta e di dos idioma oficial riba Aruba, hunto cu Hulandes<ref>[https://www.gobierno.aw/1311-kunst-wetenschappen-en-taal Landsverordening officiële talen], Gobierno di Aruba</ref>, y e ta ser considera como un marcador esencial di identidad nacional. Den area di enseñansa, Papiamento no tabata ricibi masha atencion na Aruba te na 1995. E idioma a wordo inclui oficialmente den e curiculo escolar na 1998 y 1999. Desde e tempo ey, e isla a brasa su idioma nativo. Awendia, bijbel, diccionario y cuentanan di hada skirbi den e idioma ta facilmente disponibel riba e isla. === Hulandes === Pa decadanan Hulandes ta un di e idiomanan oficial di e isla ya cu e isla ta un parti contituyente di [[Reino Hulandes]]. Apesar di su status oficial, e ta incomun como un prome idioma papia. Un estudio di Croes (2015) entre estudiantenan a revela cu, apesar di e uzo amplio di Hulandes como idioma di instruccion, e idioma practicamente no tin funcion comunicativo pafor di les.<ref name=":1">{{citeer web|url=https://studenttheses.uu.nl/bitstream/handle/20.500.12932/42633/The%2520Current%2520Context%2520of%2520the%2520Language%2520of%2520Instruction%2520in%2520Aruban%2520Education%2520-%2520Master%2520Thesis%2520-%2520Kristi%2520Lo-Fo-Sang.pdf?sequence=1|titel= The Current Context of the Language of Instruction in Aruban Education Towards a more inclusive Multilingual Education|auteur=Kristi Lo-Fo-Sang|datum=2022|uitgever=Universidad Utrecht}}</ref> Banda di enseñansa, e uzo di Hulandes ta principalmente den asuntonan huridico y di gobernacion.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean |access-date=2014-05-20 |website=DutchCaribbeanLegalPortal.com |archive-date=2014-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620052254/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/about-us/the-dutch-caribbean}}</ref> == Otro idiomanan comun == === Ingles === Aruba a reconoce Ingles como un idioma internacional, y a exigi pa muchanan siña Ingles for di klas 4 di scol basico. Uzo di Ingles riba e isla ta data for di cuminsamento di [[siglo 19|siglo diesnuebe]], tempo cu e Inglesnan a ocupa [[Kòrsou|Corsou]], Aruba y [[Boneiru|Boneiro]]. Ora cu e gobernacion Hulandes riba e islanan a reanudá na [[1815]], autoridadnan a tuma nota di e uzo ya generalisa di e idioma.<ref name="Putte">{{Cite book |last=Van Putte |first=Florimon |title=Dede pikiña ku su bisiña: Papiamentu-Nederlands en de onverwerkt verleden tijd |publisher=de Walburg Pers |year=1999 |location=Zutphen |language=nl}}</ref> Fin di añanan 1920 y inicio di añanan 1930 un cantidad grandi di hende cu ta papia Ingles, for di particularmente [[Karibe anglofóniko|Caribe anglofonico]], a wordo treci na e isla durante e añanan di boom di petroli. Hopi di e inmigrantenan aki tabata biba den e area di [[San Nicolas]], caminda [[Lago Oil & Transport Company|refineria Lago]] tambe tabata situa. Te cu awe, hopi di nan descendiente a keda cu Ingles Crioyo como nan prome idioma.<ref name=":1"/> Aunke Ingles no ta e [[lingua franca]] riba e isla, el a bira un idioma hopi popular bou di e hubentud. Ademas, Ingles ta un di e idiomanan mas importante den economia di Aruba. Un di e sectornan economico principal ta [[turismo]], mientras un cantidad significante di turista ta procedente di Merca y Canada.<ref name=":1"/> Mas recientemente, tin un aumento den uzo di idioma Ingles den enseñansa superior, por ehempel na [[Universidad di Aruba]]. === Spaño === {{wak articulo|Articulo principal: [[Idioma Spaño na Aruba]]}} Prome cu gobernacion Hulandes, Aruba tabata un colonia Spaño di 1499 te 1636. Spaño a bira un idioma importante riba e isla den [[siglo 18|siglo diesocho]] debi na cercania y lasonan economico estrecho cu colonianan Spaño den cercania den loke awor ta [[Venezuela]] y [[Colombia]],<ref name="Putte" /> Door di e localisacion geografico aki di Aruba, awendia hopi Arubiano y inmigrante tambe ta domina Spaño; 85% di e poblacion ta papia Spaño como di dos idioma.<ref name=":0"/> Studiantenan Arubiano ta cuminsa siña e idioma for di klas 5 di scol basico. {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=en|oldid =1291007560|titulo=Languages on Aruba}} {{References}} }} [[:Kategoria:Aruba]] [[:Kategoria:Idioma]] ----------------------------------------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Hilda de Windt-Ayoubi''' ( ) ta un lingwista, traduktor, outor, poeta, kolumnista i papiamentista di [[Kòrsou]]. lingwista, poeta, pintor i traduktor di The Prophet di Kahlil Gibra == Bida == Hilda Ayoubi a nase i lanta na Kòrsou. Famia di 5 yu muhe di mayornan di Libano. Hilde de Windt-Ayoubi a studia idiomanan ingles i spañó, tambe literatura. Na 2014 a sali e buki 'E Profeta', un tradukshon ku el a hasi di e buki ingles 'The Prophet', obra maestral di e eskritor Kahlil Gibran. Pa esaki el a risibí na 2014 un distinshon di 'The George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair' na e universidat di Maryland. Hilda a skirbi su promé poemanan na 1972, tempu ku e tabata studiante na Nijmegen, Hulanda. Despues e no tabata aktivo mas. Na desèmber 2007 el a kuminsá skirbi atrobe, pero tabata te na 2009, inspirá pa su kolega Robbie Griffith (†), ku el a bolbe kuminsá skirbi i publiká. Su poemanan na ingles, hulandes, spañó i papiamentu ta sali regularmente durante e último dékada den e korant Amigoe. She was born and raised in Curaçao. She was a secondary school teacher and a lecturer at the University in Curacao. Her works include Gedicht (2018) and Geef me je Taal (2019); for her Papiamento translation of Kahlil Gibran’s The Prophet (2014), she was awarded the Kahlil Gibran Chair at the University of Maryland. In 2019 she received UNESCO’s Certificate of Merit for her work on Papiamento.<ref>https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/translingualism-translation-and-caribbean-poetry/ Translingualism, Translation and Caribbean Poetry], Werkgroep Caraibische Letteren (2022)</ref> She writes in Dutch, French, English, Papiamento and Spanish. == Bibliografia == * ''La dislocación de los elementos oracionales y la elipsis en los refranes de La Celestina'' (2011, UoC) * ''Gedicht'' (2018?, kolekshon di poesia) * ''Geef me je taal. Dat ik je beter versta / Duna mi bo idioma. Pa mi por komprondé bo miho'' (2019) * ''Translingualism, Translation and Caribbean Poetry'' (2022, kolekshon di poesia multilingual huntu cu Piet Muysken) Hilda De Windt – Ayoubi, schrijfster, dichteres, columniste, kunstenares en hispaniste uit Curaçao. Ze is bekend vanwege o.a. haar vertaling in haar moedertaal Papiaments van het bekende boek The Prophet van Kahlil Gibran, CDL University Press, verschillende vertalingen van gedichten en haar jarenlange publicaties van gedichten in vier talen in de krant Amigoe op Curaçao. Ze presenteerde op deze middag ook haar Papiamentse vertaling van The Prophet die dit jaar wereldwijd haar 100-jarig bestaan viert en al in 105 talen, waaronder ook het Hindi, is vertaald.<ref>Henk Moeniralam,[https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/papiaments-gedicht-moedertaal-van-hilda-de-windt-ayoubi-ook-in-sarnami-vertaald/ Papiaments gedicht ‘Moedertaal’ van Hilda de Windt-Ayoubi ook in Sarnámi vertaald], Werkgroep Caraibische Letteren (2023)</ref> I studied at the Catholic University in Nijmegen, nowadays named Radboud University. I also studied at UoC in Curacao, Dutch Antilles. I have a Master degree in Education with major in the Spanish Language and a Bachelor degree in Public Relations. Further on, I have a minor degree (LO) in English. I have been teaching the Spanish Language and Literature for more than 30 years at a secondary school and also have been teaching Didactics, Analysis of Methods, Spanish Grammar and Oral and Written Communication for more than eight year at University of Curacao. I translated "The Prophet" (by Kahlil Gibran) into the Papiamentu language. This translation was published by the Maryland University Press. For this translation I was granted an award by the George and Lisa Zakhem Kahlil Gibran Chair for Values and Peace, May, 2014. Further on, I attended an art Academy for four years. As part of a group exhibition I exhibited four times several of my paintings. I write poetry in six languages, Papiamento, Dutch, English, Spanish, Italian, and French. Recently my first poetry book illustrated with twenty of my paintings was published by LM Publishers in the Netherlands. I Master different languages, for example, Dutch, Spanish, English, Papiamentu. Currently, I am also studying different other languages, like Italian, Quechua. I am very interested in promoting and conserving Native Languages. Therefore, my poetry often focuses on native languages. In 2019, my second poetry book that focuses on language will be published. I belief that it is of utmost importance to focus more on Literature (specifically on creative writing) and Art in the education at school.<ref>[https://independent.academia.edu/HildadeWindtAyoubi Hilda de Windt Ayoubi]</ref> {{Appendix}} -------------------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Sidney M. Joubert''' (☆ [[1939]] na [[Kòrsou]]) ta un dosente, lingwista i papiamentista di [[Kòrsou]]. Na 2023 el a risibí e titulo di ''doctor honoris causa'' di [[University of Curaçao]] pa su kontribushon na [[idioma]] [[papiamentu]]. == Bida == == Bibliografia == * Dikshonario di verso Papiamento-Hulandes NOTES Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC March 20, 2023 REDAKSHON.<ref>[https://kikotapasando.com/2023/03/20/eredoctoraat-voor-sidney-joubert-bij-de-uoc-sidney-joubert-doctor-honoris-causa-bij-de-uoc/ Eredoctoraat voor Sidney Joubert bij de UoC / Sidney Joubert, Doctor Honoris Causa bij de UoC], Willemstad, 18 maart 2023</ref> Op 16 maart jl. werd tijdens een plechtige openbare zitting van het College van Decanen van de Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (UoC), aan de heer Sidney. M. Joubert, het eredoctoraat verleend. In een volle Aula opende de Rector Magnificus, dr. Francis de Lanoy, deze plechtige zitting, waarbij hij alle aanwezigen in de zaal welkom heette, in het bijzonder de heer Joubert en de twee paranimfen, mevrouw Lucille Berry-Haseth en de heer Edward John Joubert, die hem flankeerden tijdens deze plechtigheid. De decaan van de Algemene Faculteit, drs. Adriënne Fernandes, nam vervolgens het woord, en ging kort in op de redenen die voor de Algemene Faculteit aanleiding waren om de heer Sidney Milton Joubert voor te dragen als kandidaat voor het eredoctoraat. Zij gaf aan dat de heer Joubert over een tijdsbestek van vijftig jaar, zich bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de gemeenschap, op het gebied van taalkunde van het Papiamentu. Bovendien wees zij erop dat de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan is. Het eredoctoraat, zo vervolgde zij, wordt als welverdiend eerbetoon aan deze kandidaat verleend voor zijn zeer uitzonderlijke prestaties in het kader van culturele en academisch gerelateerde verdiensten. De heer Joubert, met zijn talrijke merites is van bijzondere betekenis voor de Algemene Faculteit, die taal, literatuur en cultuur centraal stelt, de lerarenopleiding Papiamentu aanbiedt en een leerstoel heeft gerelateerd aan het bestuderen en verwerven van Papiamentu. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vanuit deze faculteit de rol van het Papiamentu als algemene omgangstaal in de Curaçaose samenleving, met deze erebenoeming, bekrachtigd en versterkt wordt. Vervolgens nam de Rector Magnificus het woord, die na verwijzing naar de mogelijkheid die de Landverordening Universiteit van Curaçao Dr. Moises da Costa Gomez (LuoC) biedt (art. 37 lid 2), de heer Sidney M. Joubert en zijn twee paranimfen naar voren riep om hen ten overstaan van het College van Decanen de bul te overhandigen. Prof. dr. Ronald Severing, verbonden aan de Algemene Faculteit, en promotor van Sidney Joubert bij deze plechtigheid, sprak bij de laudatio, lovende woorden uit, verluchtigd met een powerpoint, met afbeeldingen van werken van de heer Joubert. Hij gaf aan dat de heer Joubert een fervente taaldeskundige en in het bijzonder een verwoede Papiamentist is. Eerder was hij docent Spaanse taal- en letterkunde op de middelbare school en de UNA en tevens beëdigd vertaler en lexicograaf. Hij werd bij de oprichting van het overheidsbureau Sede di Papiamentu (1983) aangesteld om aan een vocabulaire van het Papiamentu te werken. Sindsdien zijn er van zijn hand ten behoeve van het Papiamentu, vocabulaires (1988, 1990) verschenen en verder woordenboeken in druk (1991, 1999, 2007), met supplementen (1997), een taalgids Papiamentu voor toeristen (1994), digitale woordenboeken (2002), online versies (Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox en Safari) en achtereenvolgende spellingcheckers Papiamentu voor Microsoft Office (2003-2014) Windows 98-8.1 (2001, 2007, 2014). Naast kenner van de taalkunde van het Papiamentu en de autoriteit op het gebied van de gemeenschappelijke Papiamentse woordenschat, is de heer Joubert ook kenner van de literatuur van het Papiamentu en de literatuurgeschiedenis ervan, blijkens de omvangrijke driedelige gezamenlijke uitgave in het Papiamentu, Pa saka kara (1109 pp., 1983); ook verzorgde hij met auteursgroepen tweetalige Nanzi-boeken (2005, 2019). Hij is Papiamentu-connaisseur bij uitstek, getuige de talrijke publicaties van zijn hand en ook samen met lokale en buitenlandse deskundigen. Hij heeft zich bekwaamd en intensief ingezet voor het promoten van de studie, kennis en correct gebruik van het Papiamentu vanaf begin zeventiger jaren tot heden. Hij is ook medeverantwoordelijk voor de meer dan 400 woorden Antilliaans-Nederlands die in het Groene Boekje zijn opgenomen. Gedurende een aantal jaren, zijn de krantenteksten van het Antilliaans Dagblad en de Amigoe verzameld. Uit die verzameling zijn door onder andere de heer Joubert karakteristieke woorden geselecteerd die in het Groene boekje terecht zijn gekomen als: empaná, blenchi, dushi, karkó en snèkbar. Tevens is hij vanaf het begin (1999) tot recentelijk (2018) betrokken geweest bij de samenstelling van het Papiamentu-dictee en ook als jurylid van het jaarlijkse Diktado Nashonal Papiamentu in de aula van de UoC. De eredoctor is reeds meerdere malen eervol onderscheiden en heeft meervoudig eerbewijs mogen ervaren vanuit diverse maatschappelijke en academische instituties. Na de laudatio van zijn promotor kreeg dr. Sidney Joubert het woord van de rector. Hij liet weten dat toen hij van zijn benoeming op de hoogte werd gesteld, verrast was en zeer geëmotioneerd raakte. Hij dankte dan ook allen die betrokken waren vanaf de voordracht tot aan zijn benoeming. Hij vertelde hoe zijn belangstelling voor het Papiamentu begon. Dat gebeurde tijdens de colleges die hij volgde bij drs. Raúl Römer aan de Universiteit van Amsterdam. Raúl Römer onderzocht het Papiaments als toontaal. Joubert gaf voorbeelden als mata (plant) en mata (doden). Er was verschil in toon, hoog laag en laag hoog te horen. Op Curaçao werd Antoine Maduro zijn leermeester, waar hij ook mee samen werkte. Hij werd al snel door de overheid in twee opeenvolgende spellingcommissies voor het Papiamentu benoemd, in de commissie Römer en de commissie Jonis. Bij het Buki di oro, het gouden boekje met de officiële spelling van de overheid (2009), had hij ook zitting in de commissie die het werk voorbereidde. Na dit dankwoord en bijzonderheden over zijn werk, sloot de Rector Magnificus de officiële zitting. In het informele deel dat daarop volgde, spraken beide paranimfen de pas gedoctoreerde promotus toe. Lucille Berry-Haseth wees op haar lange vriendschap met de gepromoveerde en hun samenwerking op het gebied van Papiamentu. De laatste tien jaar hebben zij zich samen met een redactieteam beziggehouden met een verklarend woordenboek Papiamentu. Zij sloot af met een prachtige voordracht van het gedicht Oda na Sidney, dat zij eerder (2018) aan hem opdroeg. Vervolgens wist paranimf Edward John te vertellen dat zijn vader bekend stond als de leraar Spaans van het Peter Stuyvesant College. Hij vond het een eer dat hij de paranimf mocht zijn bij de promotie van zijn vader. Het informele deel werd afgesloten met een voordracht door Gregory Berry, die bij het publiek erg in de smaak viel met humoristische teksten uit de Papiamentu-literatuur van Guillermo Rosario, Pierre Lauffer en Elis Juliana. Het geheel werd afgesloten met een geanimeerde receptie op de patio van de Universiteit van Curaçao. {{Appendix}} ---------------- '''Frank Martinus Arion''', pseudónimo di '''Frank Efraim Martinus''' (n. [[17 di desèmber]] [[1936]] na [[Kòrsou]] - f. [[28 di sèptèmber]] [[2015]]) tabata un eskritor, poeta i lingwista [[Antias Hulandes|antiano]]. E tabata skirbi obranan tantu na idioma [[hulandes]] komo [[Papiamentu]]. Su obra mas famoso ta e novela ''Dubbelspel'' (Changá). E ta konosí tambe pa su investigashon di e orígen di Papiamentu i pa su empeño pa uso di Papiamentu komo idioma di instrukshon. == Biografia == Frank Martinus Arion a nase na 1936 i ta un di tres yu di Minuel Martinus Arion i Marina Jansen di bario di Buena Vista, [[Willemstad]]. Poko despues di su nasementu e famia ta muda pa [[Aruba]], unda su tata a wòrdu empleá pa e refineria [[Lago Oil & Transport Company|Lago]]. Ku kuater aña su mama i un ruman ta fayesé den un aksidente di tráfiko, despues di kual e ku su otro ruman a wòrdu mandá bek Kòrsou i alohá serka varios miembro di famia. Frank Martinus Arion a lanta den bario di [[Otrobanda]]. Fo'i skol básiko su talento pa skirbimentu a keda manifesta; den su último aña na skol básiko e ta gana e Premio Neerlandia pa e mihor ensayo na hulandes. Frank was een heel goede leerling. Hij mocht op de lagere school een aantal klassen overslaan. Durante su tempu na skol e ta kuminsa usa e nòmber Frank Efraim Martinus pa motibu di e laso ku su tata tabatin ku e [[partido polítiko]] [[Partido Nashonal di Pueblo|PNP]]. E no tabata deseá di wòrdu asosiá ku e aktivismo polítiko di su tata; te añanan 50 e ta usa su fam original pa publikashon di su promé obranan. Na kabamentu di skol sekundario na 1955, Arion ta muda pa [[Hulanda]] unda e ta studia idioma i literatura hulandes na [[Universidat di Leiden]]. Durante su temporada na universidat ela lanta e komunidat studiantil "Baranka Antilliana", kual tabata fungi komo refugio pa studiante prosedente di [[Antias Hulandes]], manera e mes. Tambe den e époka aki e tabata skirbi un seri di poema, kualnan a sali publika pa prome bes den e revista "Antilliaanse Cahiers" komo kolekshon titulá ''Stemmen uit Afrika''. ----- Na zijn schooltijd verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal- en letterkunde ging studeren aan de Universiteit Leiden. Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die, net als hijzelf, afkomstig waren uit de Nederlandse Antillen. Ook schreef hij in deze jaren een reeks gedichten, die in 1957 voor het eerst als bundel onder de titel Stemmen uit Afrika werden gepubliceerd in het tijdschrift Antilliaanse Cahiers. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het mede door hem opgerichte tijdschrift Encuentro Antilliano. Ook las hij regelmatig voor in het programma van de Nederlandse buitenlandse radio. Kort voor het einde van zijn studie onderbrak hij deze en keerde voor enige tijd terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiamentu. Hij publiceerde de resultaten van dit onderzoek in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch verder te studeren en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij het Instituut voor Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam.[2] Onder invloed van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel, waarin hij aan de hand van vier mannen die domino spelen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen in die tijd. Via de personages in de roman heeft Arion kritiek op de rebellen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen.[3] De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Arion doneerde het prijzengeld van 1000 ƒ aan de strijd tegen het apartheidsbeleid in Zuid-Afrika. In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam, waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin.[4] Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie) de.wiki: Na zijn afstuderen verhuisde Arion in 1955 naar Europees Nederland, waar hij Nederlandse taal en Nederlandse letterkunde begon te studeren aan de Universiteit van Leiden . Tijdens zijn tijd aan de universiteit richtte hij de studentengemeenschap Baranka Antilliana op, die zichzelf zag als een "toevluchtsoord" voor studenten die net als hij uit de Nederlandse Antillen kwamen . Hij schreef in deze jaren ook een reeks gedichten, die in 1957 als bundel verscheen onder de titel Stemmen uit Afrika in het tijdschrift Antilliaanse Cahierswerden voor het eerst gepubliceerd. In de jaren zestig werkte Arion onder meer als correspondent voor verschillende tijdschriften en als hoofdredacteur van het dagblad Encuentro Antilliano , waarvan hij medeoprichter was . Ook gaf hij regelmatig lezingen in het Nederlands buitenlands radioprogramma . Kort voor het einde van zijn studie brak hij het af en keerde voor een tijdje terug naar de Nederlandse Antillen, waar hij zich bezighield met de oorsprong van de lokale Creoolse taal Papiaments. De resultaten van dit onderzoek publiceerde hij in 1972 onder de titel Bibliografie van het Papiamentu. In 1971 besloot hij toch zijn studie voort te zetten en keerde daarvoor terug naar Nederland. Na zijn afstuderen vond hij een baan bij de afdeling Nederlandse Studies van de Universiteit van Amsterdam . [2] Onder de indruk van de arbeidersopstand van 1969 op Curaçao, begon hij dat jaar aan zijn debuutroman Dubbelspel , waarin hij aan de hand van het voorbeeld van vier dominospelende mannen een beeld schetst van de veranderende samenleving en cultuur van de Antillen op die tijd. Via de personages in de roman uit zich Arion kritisch over de opstandelingen, die hij er indirect van beschuldigt alleen maar te willen vernietigen in plaats van samen iets op te bouwen. [3]De roman verscheen uiteindelijk in 1973 en werd een jaar later bekroond met de Lucy B. en CW van der Hoogtprijs . Arion doneerde het prijzengeld van ƒ 1000 om de apartheid in Zuid-Afrika te helpen bestrijden . In de eerste helft van de jaren zeventig woonde hij voornamelijk in Amsterdam , waar hij actief was in de Antilliaanse gemeenschap van de stad. In 1975 publiceerde hij hier zijn tweede roman Afscheid van de koningin (in het Engels: "Farewell to the Queen"). [4] In 1975 ging Arion naar Zuid-Amerika, waar hij een aanstelling als docent aanvaardde aan een instituut voor de opleiding van leraren in de Nederlandse kolonie Suriname , die net onafhankelijk werd. Hier trouwde hij ook met zijn vrouw Trudi Guda, met wie hij twee kinderen zou verwekken. In 1980, na de machtsovername van Desi Bouterse , verliet het gezin Suriname en keerde terug naar Arion's thuisland Curaçao. Daar werkte hij aan de standaardisatie van het Papiaments en begon hij opnieuw onderzoek te doen naar de oorsprong ervan. Hij was vooral geïnteresseerd in de overeenkomsten tussen het Papiaments en de varianten van het Kaapverdiaans Creools, die worden gesproken op de eilanden voor de westkust van Afrika. Ook voerde hij campagne voor de invoering van het Papiaments als basisschooltaal op Curaçao, waardoor hij soms in conflict kwam met de lokale autoriteiten. In dit kader schonk hij in 1987 de particuliere basisschool Skol Humanistiko Erasmo , waar lessen werden gegeven in Papiaments. [5] Gedurende deze tijd begon Arion meer politiek betrokken te raken, wat culmineerde in de oprichting van zijn eigen partij, de Kambio Radical ("Radical Reversal", kortweg KARA) in 1988. KARA kreeg echter nooit genoeg stemmen om een ​​zetel in het parlement van het eiland te winnen. [6] In 1996 promoveerde Arion aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn proefschrift was getiteld De kus van een slaaf. Papiaments West-Afrikaanse connecties en de oorsprong van het Papiaments en andere talen verkend. Hij bracht onder meer de stelling naar voren dat het Papiaments sterker dan voorheen bekend was beïnvloed door de geheime taal Guene, die door de plantageslaven van Curaçao werd gebruikt. Daarnaast heeft het Guene ook andere Caribische talen beïnvloed en zelfs de Engelse en Nederlandse taal. [7] == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doktoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (kontiniendo: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'') * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Mira tambe == * [[Gueni]] {{Commonscat|Frank Martinus Arion}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=de|oldid =191263500|titulo=Frank Martinus Arion}} {{References}} ;Lista di fuente * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3, pág. 405–410. * Wim Rutgers: ''Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, pág. 272. * B. Jos de Roo: ''Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958'', Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam (2014), ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. Den: ''A History of Literature in the Caribbean''. Tomo 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia (2001), ISBN 90-272-3448-5, pág. 362. * ''Schrijver Frank Martinus Arion overleden''. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * ''Writer Frank Martinus Arion Passed Away'', Curacaochronicle.com (28 di sèptèmber 2015}}</ref> * ''Frank Martinus Arion geeft lintje terug'', Trouw.nl. (16 di desèmber 2008) }} {{DEFAULTSORT:Arion, Frank Martinus}} [[:Category:Ganador premio Cola Debrot]] [[:Category:Hende]] [[:Category:Kòrsou]] == Referensia == * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: ''Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion'', Walburg Pers, Zutphen (1991), ISBN 978-90-6011-758-3. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 407–408. * Wim Rutgers: Schrijven is zilver, spreken is goud: Oratuur, auratuur en literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba. 1. Auflage. Universitätsverlag Utrecht, Utrecht 1994, ISBN 99904-921-0-7, S. 272. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 408–409. * Maritza Coomans-Eustatia, Henny Coomans, Wim Rutgers: Drie Curaçaose schrijvers in veelvoud – Boeli van Leeuwen, Tip Marugg, Frank Martinus Arion. 1. Auflage. Walburg Pers, Zutphen 1991, ISBN 978-90-6011-758-3, S. 410. * B. Jos de Roo: Praatjes voor de West: de Wereldomroep en de Antilliaanse en Surinaamse literatuur 1947–1958. Hrsg.: Universiteit van Amsterdam. 1. Auflage. Uitgeverij In de Knipscheer, Amsterdam 2014, ISBN 978-90-6265-892-3, S. 235. * A. James Arnold: English- and Dutch-speaking regions. In: A History of Literature in the Caribbean. Band 2. John Benjamins Publishing, Amsterdam/Philadelphia 2001, ISBN 90-272-3448-5, S. 362. * Schrijver Frank Martinus Arion overleden. In: nos.nl. Nederlandse Omroep Stichting, 28. September 2015, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). * Frank Martinus Arion geeft lintje terug. In: trouw.nl. 16. Dezember 2008, abgerufen am 7. August 2019 (niederländisch). == Weblinks == {{Commonscat}} [[:Category:Korsou]] [[:Category:Eskritor]] [[:Category:Hende]] Kort na de geboorte verhuisde het gezin naar Aruba, waar de vader een baan had aanvaard bij een plaatselijke oliemaatschappij. Toen hij vier jaar oud was, stierven Arions moeder en jongere broer bij een ongeval, waarna Frank en zijn zus werden teruggestuurd naar Curaçao, waar ze onderdak vonden bij verschillende familieleden. Zijn schrijftalent bleek al toen hij op de lagere school zat; in het laatste jaar van de basisschool won hij de Neerlandiaprijs voor het beste essay in het Nederlands. Tijdens zijn schooltijd begon hij de naam Frank Efraim Martinus voor zichzelf te gebruiken. De achtergrond was de politieke betrokkenheid van zijn vader bij de Nationale VolkspartijCuraçao, waardoor de naam "Arion" bekend werd bij veel bewoners van het eiland. Frank wilde echter niet geassocieerd worden met het politieke activisme van zijn vader; pas in de jaren vijftig gebruikte hij zijn oorspronkelijke achternaam weer voor de publicatie van zijn eerste werken. [1] '''Frank Martinus Arion''', seudónimo de '''Frank Efraim Martinus''' ([[Curazao]], [[17 de diciembre]] de [[1936]]-[[28 de septiembre]] de [[2015]])<ref name=fallece>{{cita noticia|título=Writer Frank Martinus Arion Passed Away|url=http://curacaochronicle.com/local/writer-frank-martinus-arion-passed-away/|fechaacceso=29 de septiembre de 2015|obra=curacao chronicle|fecha=28 de septiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> fue un escritor antillano. En 1955 se trasladó a los [[Países Bajos]] para estudiar letras neerlandesas en la Universidad de Leiden. En 1981 volvió a instalarse en su ciudad natal, tras residir unos años en [[Paramaribo]] ([[Surinam]]). Fue un fuerte promotor del [[papiamento]]. Hij werkte in Nederland , Suriname en de Nederlandse Antillen en schreef in het Nederlands en Papiaments . De roman Dubbelspel (nl) (1973) is zijn eerste boek en zijn grootste publiekssucces. == Obranan == *1957 - ''Stemmen uit Afrika'' (poesia) *1972 - ''Bibliografie van het Papiamentu'' *1973 - ''Dubbelspel'' (Changa)<ref>[http://www.diegopuls.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=39&lang=es Doble juego, fragmento traducido al español (inédito)]; visitado el 21 de febrero de 2012</ref> *1974 - ''Sisyphiliaans alpinisme tegen miten'' *1975 - ''Afscheid van de koningin'' *1977 - ''Albert Helman, de eenzame jager'' *1979 - ''Nobele wilden'' *1993 - ''De ibismensmuis'' *1995 - ''De laatste vrijheid'' *1996 - ''The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections'' (tesis doctoral) *2001 - ''De eeuwige hond'' *2005 - ''Eén ding is droevig'' *2006 - ''De deserteurs'' *2006 - ''Drie romans'' (contiene: ''Afscheid van de koningin''; ''Nobele wilden''; ''De laatste vrijheid'' * 2009 - Intimiteiten van het schrijven (ensayo) * 2013 - ''Heimwee en de ruïne'' == Referencias== {{listaref}} == Link eksterno == *{{Enlace roto|1=[http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 página web sobre Arion del Fondo de las Letras Neerlandesas (en inglés)] |2=http://www.nlpvf.nl/basic/auteur.php?Author_ID=85 |bot=InternetArchiveBot }} ------------- {{Variante|c}} {{Databox}} '''Abraham Daniel Jesurun''' (n. [[20 di aprel]] 1839 na [[Korsou]] - f. [[20 di mart]] [[1918]] na [[Korsou]]) tabata un ....... [[Kòrsou]]. == Biografia == Jesurun a nase na aña 1939 na Willemstad. * Kasa ku Rachel David Capriles na 1880. * Na 1905 elegi Presidente di KVK Korsou. van 1884 tot 1919 In het grote boek over de History of the Jews of the Netherlands Antilles (1970) wordt Abraham Daniel Jesurun (1839-1918) ‘Curaçao’s then most cultured man’ genoemd, die verschillende talen in woord en geschrift beheerste. Hij wordt bijvoorbeeld een ‘specialist in Papiamento’ genoemd (Emmanuel & Emmanuel 1970, 1: 411, 454). Jesurun blijkt een belangrijk man geweest te zijn op Curaçao. Zo was hij secretaris-directeur van de Aruba Phosphaat Maatschappij, vele jaren voorzitter van de Kamer van Koophandel en Nijverheid en directeur van de Curaçaosche Bank. Ook is hij lid van de Koloniale Raad geweest en bestuurslid van het Geschied-, Taal-, Land- en Volkenkundig Genootschap te Willemstad. Voor al die activiteiten is hij onderscheiden: hij werd eerst ridder in de orde van OranjeNassau (1908), later officier (1913). In de serie ‘beroemde personen’ werd er in 1998 een postzegel met zijn beeltenis erop uitgebracht. <ref> ''Jan Noordergraaf'', [https://www.ivdnt.org/images/stories/onderzoek_en_onderwijs/publicaties/trefwoord/Papiaments_def.pdf Lexicografie op Curacao: Abraham Jesurun en zijn woordenlijst van het Papiaments (1898)]</ref> {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=it|oldid =129014577|titulo=Emilio Teza}} {{References}} }} [[:Category:Linguistica]] -------------- {{Variante|a}} {{Databox}} {{Appendix|refs|2= * {{Tradukshon for di otro Wikipedia|idioma=nl|oldid =62275387|titulo=Dialect}} {{References}} }} [[:Category:Idioma]] ------- {{Variante|a}} [{Databox}} '''Pidgin''' ta e idioma ---------------- {{Databox}} E '''álfabèt latin''' ta un [[álfabèt|skritura alfabétiko]] foi kual den kurso di [[siglo]]nan a desaroyá un kantidat di álfabèt pa uso den kasi tur idioma skirbi den hemisferio oksidental, prinsipalmente na Nort i Sur Amerika, kasi henter [[Oropa]], Afrika supsahara i un kantidat di pais asiatiko na Oustralasia i Asia Sentral. E skritura latin tin e kantidat di usuario mas grandi na mundu. E skritura latin e ta forma e base di e [[Alfabèt Fonétiko Internashonal]] (IPA), i e 26 lèter mas komun ta e lèternan di e [[ISO basic Latin alphabet]]. E ta un álfabèt bikamaral di trinta lèter, kreá fin di siglo nuebe den imperio búlgaro (e aktual [[Nort Macedonia]]), pa e disípulonan di pader Cyrille òf posiblemente Clément d'Ohrid (e promé obispo di e iglesia ortodokso di [[Bulgaria]]) i ta basá riba e álfabèt [[Gresia|griego]] i glagolítiko. Ainda na komienso di siglo 21 ta usa e [[álfabèt siríliko]] den un kantidat di [[idioma slaviko]], entre otro búlgaro, masedoniano, [[idioma montenegrino|montenegrino]], servio, ukraniano, ruso i bieloruso. Bou influensia [[Rusia|ruso]] e ta komun tambe den hopi idioma ku no ta idioma slaviko manera [[kazachs]], [[idioma kirguis|kirguis]], [[tatar]] (idioma [[Turkia|turko]]), [[tajikistano]], [[idioma mongoles|mongoles]] inkluso hopi otro idioma chikitu. Te [[1859]] e tabata e skritura di e [[idioma rumano]] i den e antiguo [[Moldavia]] tabata skirbi e [[idioma moldaviano]] (un [[dialecto|dialekto]] rumano) ku un álfabèt siríliko. * Het Latijns schrift[1] is een alfabetisch schrift waarvoor in de loop der eeuwen een aantal alfabetten zijn ontwikkeld voor gebruik in vrijwel alle westerse geschreven talen, voornamelijk Noord- en Zuid-Amerika, bijna heel Europa, Sub-Saharaans Afrika en een aantal Aziatische landen in vooral Australazië en Centraal-Azië. Het Latijns schrift heeft het grootste aantal gebruikers ter wereld.[2] * '''Latin script''', also known as '''Roman script''', is a set of graphic signs ([[Writing system#General properties|script]]) based on the letters of the [[classical Latin alphabet]]. This is derived from {{cns|a form of the [[Cumae alphabet|Cumaean Greek]] version of|date=September 2021}} the [[Greek alphabet]] used by the [[Etruscan civilization|Etruscans]]. Several [[Latin-script alphabet]]s exist, which differ in graphemes, collation and phonetic values from the [[classical Latin alphabet]]. The Latin script is the basis of the [[International Phonetic Alphabet]], and the 26 most widespread letters are the letters contained in the [[ISO basic Latin alphabet]]. Latin script is the basis for the largest number of alphabets of any [[writing system]]{{sfn|Haarmann|2004|p=96}} and is the [[List of writing systems by adoption|most widely adopted]] writing system in the world (commonly used by about 70 percent of the world's population). Latin script is used as the standard method of writing in most Western, Central, as well as in some Eastern European languages, as well as in many languages in other parts of the world. ----------------- ivfephiu08zk8291bjs1feauf3kdt6x 2 12837 203217 184253 2026-09-06T09:36:16Z Caribiana 8320 203217 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Databox}} {{Variante|a}} {{infobox persona| variante = a | infobox_tipo = escritor | nomber = Ramon Todd Dandaré | fecha nacemento = [[21 di sèptèmber]] [[1942]] | luga nacemento = {{COL}} | ofishi = docente, escritor, poeta, traductor, Papiamentista | alma mater = [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] | titulo = Mag. Ling. | aña activo = | movemento = | genero = literatura | disciplina = poesia, ensayo? | tema = | lenga materno = [[Spaño]] | lenga literario = [[Papiamentu|Papiamento]], | obra notabel = | editorial = | distincion = | residencia = {{ABW}} | casa = }} '''Ramon Todd Dandaré''' (☆ [[21 di sèptèmber]] [[1942]] na [[Riohacha]]) ta un linguista, [[poesia|poeta]], escritor, traduktor literario y [[Lista di papiamentista|Papiamentista]] di [[Aruba]]. == Bida y carera == Ramon Todd Dandaré a nace na [[Colombia]]. Cu nuebe aña el a muda cu su mama pa Aruba y a lanta den Elleboogstraat na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]. Despues di caba su enseñansa secundario el a sigui pa obtene e diploma MO-B di Spaño na [[Hulanda]] na 1969 y e mesun aña a gradua ''cum laude'' pa grado di [[lisensiatura|bachelor]] na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]].<ref>{{citeer web|titel=De familie Todd|werk=[[Amigoe]]|datum=1969-05-03|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-07-07|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463374:mpeg21:p005}}</ref> Na 1979 el a continua su estudio na [[Cali]], Colombia, unda el a obtene un [[Maestria|master]] den [[linguistica]] y [[Spaño]].<ref>[https://www.bibliotecanacional.aw/pages/ramon-todd-dandare/ Ramon Todd Dandare], [[Biblioteca Nacional Aruba|BNA]] (23 di februari 2018)</ref><ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Dandaré a cuminsa su carera na [[Colegio Arubano]], unda e tabata docente pa varios aña. Na 1976 e ta wordo nombra como (prome) director di Instituto Linguistico, cu sede na Aruba. El a ocupa e funcion te cu el a baha cu pensioen. Na 2018 e autor y periodista Benjamin Romero Barliza a saca e buki ''E Caya di Monche'' cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> === Obra literario === Durante su tempo na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin contacto cu Frank Booi y [[Henry Habibe]]. Nan a lesa nan poemanan pa otro, cu nan a evalua criticamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. Entre 1968 y 1971 algun di su poemanan a sali publica den revista literario Watapana; dos di e cinco tabata na Papiamento. Como linguista e ta co-autor (cu Lawrence D. Carrington & Dennis R. Craig) di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). Todd Dandare a traduci na Papiamento obranan di outornan manera Ariano Suassuna (Portugues brasileño), Henrik Ibsen ([[Noruego]]) y Sophocles ([[Griego]] antiguo): den su Antigone el a retene e versiculonan iambico di e version original griego. === Papiamentista === Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. El a bira un experto prominente den Papiamento, dunando aporte, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> El a contribui hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento. Entre otro, el a contribui na e Festival di Canto Papiamento (comision promocion crioyo) den añanan 1970<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> y den ananan 1980 e tabata envolvi den e dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: , fonologico o of etimologico?' y na aña 1986 a fungi como presidente di e comision Standarisacion di Papiamento.<ref>Commissie papiaments overlegt met Croes. "Amigoe". Curaçao, 08-03-1986, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 01-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641645:mpeg21:p004</ref> Como Papiamentista Todd Dandare a aporta, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> 1986: presidente di e comision Standarisacion di Papiamento. hij werkte mee aan de organisatie van het festival van het Papiamentse lied (comision promocion crioyo) in e jaren 1970.<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> Den ananan 1980 e tabata involvi den a dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' Durante decadanan el a duna charla, tanto na Aruba como Corsou, tocante origen y desaroyo y otro aspectonan di idioma Papiamento, literatura Antiano y Caribense, Antilliaanse bibliotheken en leesgewoonten riba e islanan ABC Todd Dandare ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. El tabata activo varios aña como miembro di su directiva. == Honor == * Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. == Obra == * E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). {{Appendix}} == Mira tambe == * [[Literatura di Karibe Hulandes|Literatura di Caribe Hulandes]] * [[Lista di outor di Karibe Hulandes| Autornan di Caribe Hulandes]] {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Todd Dandare, Ramon}} [[:Kategoria:Hende]] [[:Kategoria:Eskritor]] [[:Kategoria:Aruba]] E eskritor prometedor RamÓn Todd Dandaré a nase dia 21 di sèptèmber 1942 na Río Hacha, Colombia. Cu nuebe aña el a bin Aruba y a bay scol secundario eynan. Siguientemente el a optené un diploma di Spañó di MOB na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré awor ta director di Instituto Lingwístiko Antiyano na Aruba.<ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente e edishon di febrüari 1972 ta inkluí un poema sin título di dje na Papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Al fin y al cabo un produccion chikito, cu solamente dos poema skirbi den e idioma nacional. Na 2018 e autor Benjamin Romero a saca e buki ‘E Caya di Monche E caya di Monche: reconocemento special na Sr. Ramon Todd Dandaré Mag. Ling’, un obra literario cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia. ===== Ramon Todd Dandaré (Riohacha, Colombia, 1942) ta un lingwista, poeta i traduktor literario. E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di Studies in Caribbean Language (Society for Caribbean Linguistics, 1983). El a tradusí na papiamentu outornan manera Ariano Suassuna for di portugues brasileño, Henrik Ibsen for di noruego i Sophocles for di griego antiguo: su Antigone ta retené e versíkulonan iambico di e original griego. Su biografia, E caya di Monche [Monche Street] di Benjamin Barliza (Imageprinting Ltda.), a keda publiká na Colombia na 2018.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> -------- Durante lesamento di ‘E Caya di Monche’ e lector lo descubri tres componente clave: biografico, historico y genealogico, esta di historia di famia. E Caya di Monche ta conta un etapa di e bida di e papiamentista Ramon Todd Dandaré, tempo di su infancia y hubentud den Elleboogstraat. Tambe e ta relata, entre otro, su formacion como academico y linguista, sigui pa su experticio den nos lenga materno. ---------- Ramon a regresa Aruba y cu un lucha incansabel y investigacion cientifico el a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma crioyo Caribense Papiamento.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na mei 2024 Diferente instancia di Riohacha a uni pa e dia aki reconoce y destaca Ramon Todd Dandaré na un forma unico y emocionante. Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. ------------ a bai skol sekundario einan. Siguientemente el a optené e diploma di Spañó MO-B na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré tabata director di Instituto Linguístico na Aruba y awor ta cu pensioen. Todd Dandare actualmente ta fungi den directiva di Fundacion Lanta Papiamento. Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente, den e edishon di febrüari 1972, un poema sin título di dje ta sigui na papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Isla di mi, mi kier kambia bo fashi. Mi kier sinta pafo na Hudishibana skirbiendo ku piedra mi nomber den santo i laga olanan lora bin kit'é. Mi kier subi riba bo lombrishi i tira e flor di kibrahacha p'é baha ku biento i kubribo ku oro. Mi ke dobla e watapana bir'é kara p'ariba i saka tur su djus… ----------- In de jaren 80 een maatschappelijk dialoog gesproken worden over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' {{Appendix}} Biografía di Ramon Todd Dandaré (chat GTP) Ramon Todd Dandaré ta un lingüista, docente y poeta distingí cu a contribuí hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba. Naci na Colombia, e a emigra pa Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento, e idioma kriollo cu ta papia na Aruba, Boneiro y Kòrsou. Contribucionnan Educativo y Profesional Direktor di Instituto di Idioma: Ramon a sirbi como direktor di Instituto di Idioma bou di Ministerio di Educacion di Aruba, caminda e a tin un rol fundamental den e fortalecemento y estructura di Papiamento. Carrera di Enseñansa: Durante su carrera di mas cu 50 aña, Ramon a dediká 53 aña na educacion di studiante den e idioma Spañó y Papiamento. Den november 2022, na edat di 80 aña, e a duna su ultimo klas, pa enfoká mas riba otro proyecto, manera traducion literario. Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP): Den 2002, un grupo di empleadonan público a completa un curso di corrector di Papiamento na nivel profesional. Como resultado, nan a establecé e Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP) cu mision pa promove e uso korekto di e idioma nacional. Durante e dos ultimos década, Ramon a sigui ta un fuente di inspiracion, motivacion y sosten pa e fundacion y su correctornan. Contribucionnan Literario Poesia: Ramon su poesia a wordo publica den revista Watapana y den antologia Cosecha Arubiano. Su poema “Isla di mi” ta refleha su conexion profundo cu Aruba y ta mustra su talento poetico. Teatro pa Hubentud: E ta autor di e obra di teatro pa hubentud E Hombercito di den tera, cu a gana premio y ta demonstrá su versatilidad como escritor. Advocacia pa Papiamento den Educacion Ramon a wordo un promotor fuerte pa e integracion di Papiamento como idioma prinsipal den e sistema educativo di Aruba. E ta enfatiza cu, apesar di cu Aruba a wordo gobierna pa Hulanda durante casi 400 aña, e esfuerzonan pa establecé Papiamento como idioma di instruccion a sigui crece. Segun e, ta importante pa kita protehá nos idioma materno, pues e ta refleha nos historia, cultura, identidad y raisnan di nos pais. Cu su trabou amplio den educacion, literatura y promocion di idioma, Ramon Todd Dandaré a laga un legado profund den e paisahe linguistico y cultural di Aruba, asegurando cu Papiamento ta florecé pa e generacionnan di futuro. a4kmh5vch7whsn2n4d9joopgebxrff4 203218 203217 2026-09-06T09:37:08Z Caribiana 8320 203218 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Databox}} {{Variante|a}} {{infobox persona| variante = a | infobox_tipo = escritor | nomber = Ramon Todd Dandaré | fecha nacemento = [[21 di sèptèmber]] [[1942]] | luga nacemento = {{COL}} | ofishi = docente, escritor, poeta, traductor, Papiamentista | alma mater = [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] | titulo = Mag. Ling. | aña activo = | movemento = | genero = literatura | disciplina = poesia, ensayo? | tema = | lenga materno = [[Spaño]] | lenga literario = [[Papiamentu|Papiamento]], | obra notabel = | editorial = | distincion = | residencia = {{ABW}} | casa = }} '''Ramon Todd Dandaré''' (☆ [[21 di sèptèmber]] [[1942]] na [[Riohacha]]) ta un linguista, [[poesia|poeta]], escritor, traduktor literario y [[Lista di papiamentista|Papiamentista]] di [[Aruba]]. == Bida y carera == Ramon Todd Dandaré a nace na [[Colombia]]. Cu nuebe aña el a muda cu su mama pa Aruba y a lanta den Elleboogstraat na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]. Despues di caba su enseñansa secundario el a sigui pa obtene e diploma MO-B di Spaño na [[Hulanda]] na 1969 y e mesun aña a gradua ''cum laude'' pa grado di [[bachelor]] na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]].<ref>{{citeer web|titel=De familie Todd|werk=[[Amigoe]]|datum=1969-05-03|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-07-07|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463374:mpeg21:p005}}</ref> Na 1979 el a continua su estudio na [[Cali]], Colombia, unda el a obtene un [[Maestria|master]] den [[linguistica]] y [[Spaño]].<ref>[https://www.bibliotecanacional.aw/pages/ramon-todd-dandare/ Ramon Todd Dandare], [[Biblioteca Nacional Aruba|BNA]] (23 di februari 2018)</ref><ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Dandaré a cuminsa su carera na [[Colegio Arubano]], unda e tabata docente pa varios aña. Na 1976 e ta wordo nombra como (prome) director di Instituto Linguistico, cu sede na Aruba. El a ocupa e funcion te cu el a baha cu pensioen. Na 2018 e autor y periodista Benjamin Romero Barliza a saca e buki ''E Caya di Monche'' cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> === Obra literario === Durante su tempo na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin contacto cu Frank Booi y [[Henry Habibe]]. Nan a lesa nan poemanan pa otro, cu nan a evalua criticamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. Entre 1968 y 1971 algun di su poemanan a sali publica den revista literario Watapana; dos di e cinco tabata na Papiamento. Como linguista e ta co-autor (cu Lawrence D. Carrington & Dennis R. Craig) di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). Todd Dandare a traduci na Papiamento obranan di outornan manera Ariano Suassuna (Portugues brasileño), Henrik Ibsen ([[Noruego]]) y Sophocles ([[Griego]] antiguo): den su Antigone el a retene e versiculonan iambico di e version original griego. === Papiamentista === Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. El a bira un experto prominente den Papiamento, dunando aporte, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> El a contribui hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento. Entre otro, el a contribui na e Festival di Canto Papiamento (comision promocion crioyo) den añanan 1970<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> y den ananan 1980 e tabata envolvi den e dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: , fonologico o of etimologico?' y na aña 1986 a fungi como presidente di e comision Standarisacion di Papiamento.<ref>Commissie papiaments overlegt met Croes. "Amigoe". Curaçao, 08-03-1986, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 01-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641645:mpeg21:p004</ref> Como Papiamentista Todd Dandare a aporta, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> 1986: presidente di e comision Standarisacion di Papiamento. hij werkte mee aan de organisatie van het festival van het Papiamentse lied (comision promocion crioyo) in e jaren 1970.<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> Den ananan 1980 e tabata involvi den a dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' Durante decadanan el a duna charla, tanto na Aruba como Corsou, tocante origen y desaroyo y otro aspectonan di idioma Papiamento, literatura Antiano y Caribense, Antilliaanse bibliotheken en leesgewoonten riba e islanan ABC Todd Dandare ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. El tabata activo varios aña como miembro di su directiva. == Honor == * Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. == Obra == * E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). {{Appendix}} == Mira tambe == * [[Literatura di Karibe Hulandes|Literatura di Caribe Hulandes]] * [[Lista di outor di Karibe Hulandes| Autornan di Caribe Hulandes]] {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Todd Dandare, Ramon}} [[:Kategoria:Hende]] [[:Kategoria:Eskritor]] [[:Kategoria:Aruba]] E eskritor prometedor RamÓn Todd Dandaré a nase dia 21 di sèptèmber 1942 na Río Hacha, Colombia. Cu nuebe aña el a bin Aruba y a bay scol secundario eynan. Siguientemente el a optené un diploma di Spañó di MOB na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré awor ta director di Instituto Lingwístiko Antiyano na Aruba.<ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente e edishon di febrüari 1972 ta inkluí un poema sin título di dje na Papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Al fin y al cabo un produccion chikito, cu solamente dos poema skirbi den e idioma nacional. Na 2018 e autor Benjamin Romero a saca e buki ‘E Caya di Monche E caya di Monche: reconocemento special na Sr. Ramon Todd Dandaré Mag. Ling’, un obra literario cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia. ===== Ramon Todd Dandaré (Riohacha, Colombia, 1942) ta un lingwista, poeta i traduktor literario. E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di Studies in Caribbean Language (Society for Caribbean Linguistics, 1983). El a tradusí na papiamentu outornan manera Ariano Suassuna for di portugues brasileño, Henrik Ibsen for di noruego i Sophocles for di griego antiguo: su Antigone ta retené e versíkulonan iambico di e original griego. Su biografia, E caya di Monche [Monche Street] di Benjamin Barliza (Imageprinting Ltda.), a keda publiká na Colombia na 2018.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> -------- Durante lesamento di ‘E Caya di Monche’ e lector lo descubri tres componente clave: biografico, historico y genealogico, esta di historia di famia. E Caya di Monche ta conta un etapa di e bida di e papiamentista Ramon Todd Dandaré, tempo di su infancia y hubentud den Elleboogstraat. Tambe e ta relata, entre otro, su formacion como academico y linguista, sigui pa su experticio den nos lenga materno. ---------- Ramon a regresa Aruba y cu un lucha incansabel y investigacion cientifico el a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma crioyo Caribense Papiamento.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na mei 2024 Diferente instancia di Riohacha a uni pa e dia aki reconoce y destaca Ramon Todd Dandaré na un forma unico y emocionante. Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. ------------ a bai skol sekundario einan. Siguientemente el a optené e diploma di Spañó MO-B na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré tabata director di Instituto Linguístico na Aruba y awor ta cu pensioen. Todd Dandare actualmente ta fungi den directiva di Fundacion Lanta Papiamento. Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente, den e edishon di febrüari 1972, un poema sin título di dje ta sigui na papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Isla di mi, mi kier kambia bo fashi. Mi kier sinta pafo na Hudishibana skirbiendo ku piedra mi nomber den santo i laga olanan lora bin kit'é. Mi kier subi riba bo lombrishi i tira e flor di kibrahacha p'é baha ku biento i kubribo ku oro. Mi ke dobla e watapana bir'é kara p'ariba i saka tur su djus… ----------- In de jaren 80 een maatschappelijk dialoog gesproken worden over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' {{Appendix}} Biografía di Ramon Todd Dandaré (chat GTP) Ramon Todd Dandaré ta un lingüista, docente y poeta distingí cu a contribuí hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba. Naci na Colombia, e a emigra pa Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento, e idioma kriollo cu ta papia na Aruba, Boneiro y Kòrsou. Contribucionnan Educativo y Profesional Direktor di Instituto di Idioma: Ramon a sirbi como direktor di Instituto di Idioma bou di Ministerio di Educacion di Aruba, caminda e a tin un rol fundamental den e fortalecemento y estructura di Papiamento. Carrera di Enseñansa: Durante su carrera di mas cu 50 aña, Ramon a dediká 53 aña na educacion di studiante den e idioma Spañó y Papiamento. Den november 2022, na edat di 80 aña, e a duna su ultimo klas, pa enfoká mas riba otro proyecto, manera traducion literario. Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP): Den 2002, un grupo di empleadonan público a completa un curso di corrector di Papiamento na nivel profesional. Como resultado, nan a establecé e Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP) cu mision pa promove e uso korekto di e idioma nacional. Durante e dos ultimos década, Ramon a sigui ta un fuente di inspiracion, motivacion y sosten pa e fundacion y su correctornan. Contribucionnan Literario Poesia: Ramon su poesia a wordo publica den revista Watapana y den antologia Cosecha Arubiano. Su poema “Isla di mi” ta refleha su conexion profundo cu Aruba y ta mustra su talento poetico. Teatro pa Hubentud: E ta autor di e obra di teatro pa hubentud E Hombercito di den tera, cu a gana premio y ta demonstrá su versatilidad como escritor. Advocacia pa Papiamento den Educacion Ramon a wordo un promotor fuerte pa e integracion di Papiamento como idioma prinsipal den e sistema educativo di Aruba. E ta enfatiza cu, apesar di cu Aruba a wordo gobierna pa Hulanda durante casi 400 aña, e esfuerzonan pa establecé Papiamento como idioma di instruccion a sigui crece. Segun e, ta importante pa kita protehá nos idioma materno, pues e ta refleha nos historia, cultura, identidad y raisnan di nos pais. Cu su trabou amplio den educacion, literatura y promocion di idioma, Ramon Todd Dandaré a laga un legado profund den e paisahe linguistico y cultural di Aruba, asegurando cu Papiamento ta florecé pa e generacionnan di futuro. bzc8g33ihu0rsnhtoxzo9aa9a99zl0c 203220 203218 2026-09-06T09:44:01Z Caribiana 8320 /* Obra literario */ 203220 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Databox}} {{Variante|a}} {{infobox persona| variante = a | infobox_tipo = escritor | nomber = Ramon Todd Dandaré | fecha nacemento = [[21 di sèptèmber]] [[1942]] | luga nacemento = {{COL}} | ofishi = docente, escritor, poeta, traductor, Papiamentista | alma mater = [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] | titulo = Mag. Ling. | aña activo = | movemento = | genero = literatura | disciplina = poesia, ensayo? | tema = | lenga materno = [[Spaño]] | lenga literario = [[Papiamentu|Papiamento]], | obra notabel = | editorial = | distincion = | residencia = {{ABW}} | casa = }} '''Ramon Todd Dandaré''' (☆ [[21 di sèptèmber]] [[1942]] na [[Riohacha]]) ta un linguista, [[poesia|poeta]], escritor, traduktor literario y [[Lista di papiamentista|Papiamentista]] di [[Aruba]]. == Bida y carera == Ramon Todd Dandaré a nace na [[Colombia]]. Cu nuebe aña el a muda cu su mama pa Aruba y a lanta den Elleboogstraat na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]. Despues di caba su enseñansa secundario el a sigui pa obtene e diploma MO-B di Spaño na [[Hulanda]] na 1969 y e mesun aña a gradua ''cum laude'' pa grado di [[bachelor]] na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]].<ref>{{citeer web|titel=De familie Todd|werk=[[Amigoe]]|datum=1969-05-03|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-07-07|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463374:mpeg21:p005}}</ref> Na 1979 el a continua su estudio na [[Cali]], Colombia, unda el a obtene un [[Maestria|master]] den [[linguistica]] y [[Spaño]].<ref>[https://www.bibliotecanacional.aw/pages/ramon-todd-dandare/ Ramon Todd Dandare], [[Biblioteca Nacional Aruba|BNA]] (23 di februari 2018)</ref><ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Dandaré a cuminsa su carera na [[Colegio Arubano]], unda e tabata docente pa varios aña. Na 1976 e ta wordo nombra como (prome) director di Instituto Linguistico, cu sede na Aruba. El a ocupa e funcion te cu el a baha cu pensioen. Na 2018 e autor y periodista Benjamin Romero Barliza a saca e buki ''E Caya di Monche'' cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> === Obra literario === Durante su tempo na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin contacto cu Frank Booi y [[Henry Habibe]]. Enre nan, nan tabata lesa y evalua nan poemanan criticamente. Nan poesia ta similar den e sentido cu tur tres tabata kere cu mester cambia algu na Antia. Entre 1968 y 1971 algun di su poemanan a sali publica den revista literario Watapana; dos di cinco poema tabata na Papiamento. Como linguista e ta co-autor (cu Lawrence D. Carrington & Dennis R. Craig) di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). Todd Dandare a traduci na Papiamento obranan di outornan manera Ariano Suassuna (Portugues brasileño), Henrik Ibsen ([[Noruego]]) y Sophocles ([[Griego]] antiguo): den su Antigone el a retene e versiculonan iambico di e version original Griego. === Papiamentista === Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. El a bira un experto prominente den Papiamento, dunando aporte, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> El a contribui hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento. Entre otro, el a contribui na e Festival di Canto Papiamento (comision promocion crioyo) den añanan 1970<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> y den ananan 1980 e tabata envolvi den e dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: , fonologico o of etimologico?' y na aña 1986 a fungi como presidente di e comision Standarisacion di Papiamento.<ref>Commissie papiaments overlegt met Croes. "Amigoe". Curaçao, 08-03-1986, p. 4. Geraadpleegd op Delpher op 01-12-2025, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641645:mpeg21:p004</ref> Como Papiamentista Todd Dandare a aporta, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> 1986: presidente di e comision Standarisacion di Papiamento. hij werkte mee aan de organisatie van het festival van het Papiamentse lied (comision promocion crioyo) in e jaren 1970.<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> Den ananan 1980 e tabata involvi den a dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' Durante decadanan el a duna charla, tanto na Aruba como Corsou, tocante origen y desaroyo y otro aspectonan di idioma Papiamento, literatura Antiano y Caribense, Antilliaanse bibliotheken en leesgewoonten riba e islanan ABC Todd Dandare ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. El tabata activo varios aña como miembro di su directiva. == Honor == * Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. == Obra == * E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). {{Appendix}} == Mira tambe == * [[Literatura di Karibe Hulandes|Literatura di Caribe Hulandes]] * [[Lista di outor di Karibe Hulandes| Autornan di Caribe Hulandes]] {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Todd Dandare, Ramon}} [[:Kategoria:Hende]] [[:Kategoria:Eskritor]] [[:Kategoria:Aruba]] E eskritor prometedor RamÓn Todd Dandaré a nase dia 21 di sèptèmber 1942 na Río Hacha, Colombia. Cu nuebe aña el a bin Aruba y a bay scol secundario eynan. Siguientemente el a optené un diploma di Spañó di MOB na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré awor ta director di Instituto Lingwístiko Antiyano na Aruba.<ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente e edishon di febrüari 1972 ta inkluí un poema sin título di dje na Papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Al fin y al cabo un produccion chikito, cu solamente dos poema skirbi den e idioma nacional. Na 2018 e autor Benjamin Romero a saca e buki ‘E Caya di Monche E caya di Monche: reconocemento special na Sr. Ramon Todd Dandaré Mag. Ling’, un obra literario cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia. ===== Ramon Todd Dandaré (Riohacha, Colombia, 1942) ta un lingwista, poeta i traduktor literario. E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di Studies in Caribbean Language (Society for Caribbean Linguistics, 1983). El a tradusí na papiamentu outornan manera Ariano Suassuna for di portugues brasileño, Henrik Ibsen for di noruego i Sophocles for di griego antiguo: su Antigone ta retené e versíkulonan iambico di e original griego. Su biografia, E caya di Monche [Monche Street] di Benjamin Barliza (Imageprinting Ltda.), a keda publiká na Colombia na 2018.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> -------- Durante lesamento di ‘E Caya di Monche’ e lector lo descubri tres componente clave: biografico, historico y genealogico, esta di historia di famia. E Caya di Monche ta conta un etapa di e bida di e papiamentista Ramon Todd Dandaré, tempo di su infancia y hubentud den Elleboogstraat. Tambe e ta relata, entre otro, su formacion como academico y linguista, sigui pa su experticio den nos lenga materno. ---------- Ramon a regresa Aruba y cu un lucha incansabel y investigacion cientifico el a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma crioyo Caribense Papiamento.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na mei 2024 Diferente instancia di Riohacha a uni pa e dia aki reconoce y destaca Ramon Todd Dandaré na un forma unico y emocionante. Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. ------------ a bai skol sekundario einan. Siguientemente el a optené e diploma di Spañó MO-B na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré tabata director di Instituto Linguístico na Aruba y awor ta cu pensioen. Todd Dandare actualmente ta fungi den directiva di Fundacion Lanta Papiamento. Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente, den e edishon di febrüari 1972, un poema sin título di dje ta sigui na papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Isla di mi, mi kier kambia bo fashi. Mi kier sinta pafo na Hudishibana skirbiendo ku piedra mi nomber den santo i laga olanan lora bin kit'é. Mi kier subi riba bo lombrishi i tira e flor di kibrahacha p'é baha ku biento i kubribo ku oro. Mi ke dobla e watapana bir'é kara p'ariba i saka tur su djus… ----------- In de jaren 80 een maatschappelijk dialoog gesproken worden over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' {{Appendix}} Biografía di Ramon Todd Dandaré (chat GTP) Ramon Todd Dandaré ta un lingüista, docente y poeta distingí cu a contribuí hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba. Naci na Colombia, e a emigra pa Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento, e idioma kriollo cu ta papia na Aruba, Boneiro y Kòrsou. Contribucionnan Educativo y Profesional Direktor di Instituto di Idioma: Ramon a sirbi como direktor di Instituto di Idioma bou di Ministerio di Educacion di Aruba, caminda e a tin un rol fundamental den e fortalecemento y estructura di Papiamento. Carrera di Enseñansa: Durante su carrera di mas cu 50 aña, Ramon a dediká 53 aña na educacion di studiante den e idioma Spañó y Papiamento. Den november 2022, na edat di 80 aña, e a duna su ultimo klas, pa enfoká mas riba otro proyecto, manera traducion literario. Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP): Den 2002, un grupo di empleadonan público a completa un curso di corrector di Papiamento na nivel profesional. Como resultado, nan a establecé e Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP) cu mision pa promove e uso korekto di e idioma nacional. Durante e dos ultimos década, Ramon a sigui ta un fuente di inspiracion, motivacion y sosten pa e fundacion y su correctornan. Contribucionnan Literario Poesia: Ramon su poesia a wordo publica den revista Watapana y den antologia Cosecha Arubiano. Su poema “Isla di mi” ta refleha su conexion profundo cu Aruba y ta mustra su talento poetico. Teatro pa Hubentud: E ta autor di e obra di teatro pa hubentud E Hombercito di den tera, cu a gana premio y ta demonstrá su versatilidad como escritor. Advocacia pa Papiamento den Educacion Ramon a wordo un promotor fuerte pa e integracion di Papiamento como idioma prinsipal den e sistema educativo di Aruba. E ta enfatiza cu, apesar di cu Aruba a wordo gobierna pa Hulanda durante casi 400 aña, e esfuerzonan pa establecé Papiamento como idioma di instruccion a sigui crece. Segun e, ta importante pa kita protehá nos idioma materno, pues e ta refleha nos historia, cultura, identidad y raisnan di nos pais. Cu su trabou amplio den educacion, literatura y promocion di idioma, Ramon Todd Dandaré a laga un legado profund den e paisahe linguistico y cultural di Aruba, asegurando cu Papiamento ta florecé pa e generacionnan di futuro. qhz32mxvyxvub1m0nnigvchfuo3wnc7 203223 203220 2026-09-06T11:26:49Z Caribiana 8320 203223 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Databox}} {{Variante|a}} {{infobox persona| variante = a | infobox_tipo = escritor | nomber = Ramon Todd Dandaré | fecha nacemento = [[21 di sèptèmber]] [[1942]] | luga nacemento = {{COL}} | ofishi = docente, escritor, poeta, traductor, Papiamentista | alma mater = [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] | titulo = Mag. Ling. | aña activo = | movemento = | genero = literatura | disciplina = poesia, ensayo? | tema = | lenga materno = [[Spaño]] | lenga literario = [[Papiamentu|Papiamento]], | obra notabel = | editorial = | distincion = | residencia = {{ABW}} | casa = }} '''Ramon Todd Dandaré''' (☆ [[21 di sèptèmber]] [[1942]] na [[Riohacha]]) ta un linguista, [[poesia|poeta]], escritor, traductor literario y [[Lista di papiamentista|Papiamentista]] di [[Aruba]]. == Bida y carera == Ramon Todd Dandaré a nace na [[Colombia]]. Cu nuebe aña el a muda cu su mama pa Aruba y a lanta den Elleboogstraat na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]. Despues di caba su enseñansa secundario el a sigui pa obtene e diploma Spaño MO-B na [[Hulanda]] na 1969 y e mesun aña a gradua ''cum laude'' pa grado di [[bachelor]] na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]].<ref>{{citeer web|titel=De familie Todd|werk=[[Amigoe]]|datum=1969-05-03|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-07-07|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463374:mpeg21:p005}}</ref> Na 1979 el a continua su estudio na [[Cali]], Colombia, unda el a obtene un [[Maestria|master]] den [[linguistica]] y [[Spaño]].<ref>[https://www.bibliotecanacional.aw/pages/ramon-todd-dandare/ Ramon Todd Dandare], [[Biblioteca Nacional Aruba|BNA]] (23 di februari 2018)</ref><ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Dandaré a cuminsa su carera na [[Colegio Arubano]], unda e tabata docente pa varios aña. Na 1976 e ta wordo nombra como (prome) director di Instituto Linguistico, cu sede na Aruba. El a ocupa e funcion te cu el a baha cu pensioen. Na 2018 e autor y periodista Benjamin Romero Barliza a saca e buki ''E Caya di Monche'' cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> === Obra literario === Durante su tempo na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin contacto cu Frank Booi y [[Henry Habibe]]. Entre nan, nan tabata lesa y evalua nan obranan criticamente. Nan poesia ta similar den e sentido cu tur tres tabata kere cu mester trece cambio na Antias Hulandes. Entre 1968 y 1971 algun di su poemanan a sali publica den revista literario Watapana; dos di e cinco poema tabata na [[Papiamentu|Papiamento]]. Como linguista Dandaré ta co-autor (cu Lawrence D. Carrington & Dennis R. Craig) di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). Dandaré a traduci na Papiamento obranan di outornan manera Ariano Suassuna (Portugues Brasileño), Henrik Ibsen ([[Noruego]]) y Sophocles ([[Griego]] antiguo): den su Antigone el a retene e versiculonan iambico di e version original Griego. === Papiamentista === Den su varios funcion el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. El a bira un experto prominente den Papiamento, dunando aporte, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na Aruba el a bira un experto prominente den Papiamento, contribuyendo na e promocion y desaroyo di e idioma crioyo. Entre otro, el a contribui na e Festival di Canto Papiamento (comision promocion crioyo) den añanan 1970<ref>{{citeer web|titel=Papiamento festival herhaald|werk=[[Amigoe]]|datum=1979-08-16|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-06|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005}}</ref> y den añanan 1980 e tabata envolvi den e dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: fonologico of etimologico?' Na aña 1986 el a fungi como presidente di comision Standarisacion di Papiamento.<ref>{{citeer web|titel=Commissie papiaments overlegt met Croes|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-03-08|bezochtdatum=2026-09-06|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641645:mpeg21:p004}}</ref> Como Papiamentista Dandaré a aporta, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Todd Dandaré ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. E tabata activo varios aña como miembro di su directiva. ---------------------- 1986: presidente di e comision Standarisacion di Papiamento. hij werkte mee aan de organisatie van het festival van het Papiamentse lied (comision promocion crioyo) in e jaren 1970.<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> Den ananan 1980 e tabata involvi den a dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' Durante decadanan el a duna charla, tanto na Aruba como Corsou, tocante origen y desaroyo y otro aspectonan di idioma Papiamento, literatura Antiano y Caribense, Antilliaanse bibliotheken en leesgewoonten riba e islanan ABC Todd Dandare ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. El tabata activo varios aña como miembro di su directiva. == Honor == * Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. == Obra == * E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). {{Appendix}} == Mira tambe == * [[Literatura di Karibe Hulandes|Literatura di Caribe Hulandes]] * [[Lista di outor di Karibe Hulandes| Autornan di Caribe Hulandes]] {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Todd Dandare, Ramon}} [[:Kategoria:Hende]] [[:Kategoria:Eskritor]] [[:Kategoria:Aruba]] E eskritor prometedor RamÓn Todd Dandaré a nase dia 21 di sèptèmber 1942 na Río Hacha, Colombia. Cu nuebe aña el a bin Aruba y a bay scol secundario eynan. Siguientemente el a optené un diploma di Spañó di MOB na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré awor ta director di Instituto Lingwístiko Antiyano na Aruba.<ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente e edishon di febrüari 1972 ta inkluí un poema sin título di dje na Papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Al fin y al cabo un produccion chikito, cu solamente dos poema skirbi den e idioma nacional. Na 2018 e autor Benjamin Romero a saca e buki ‘E Caya di Monche E caya di Monche: reconocemento special na Sr. Ramon Todd Dandaré Mag. Ling’, un obra literario cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia. ===== Ramon Todd Dandaré (Riohacha, Colombia, 1942) ta un lingwista, poeta i traduktor literario. E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di Studies in Caribbean Language (Society for Caribbean Linguistics, 1983). El a tradusí na papiamentu outornan manera Ariano Suassuna for di portugues brasileño, Henrik Ibsen for di noruego i Sophocles for di griego antiguo: su Antigone ta retené e versíkulonan iambico di e original griego. Su biografia, E caya di Monche [Monche Street] di Benjamin Barliza (Imageprinting Ltda.), a keda publiká na Colombia na 2018.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> -------- Durante lesamento di ‘E Caya di Monche’ e lector lo descubri tres componente clave: biografico, historico y genealogico, esta di historia di famia. E Caya di Monche ta conta un etapa di e bida di e papiamentista Ramon Todd Dandaré, tempo di su infancia y hubentud den Elleboogstraat. Tambe e ta relata, entre otro, su formacion como academico y linguista, sigui pa su experticio den nos lenga materno. ---------- Ramon a regresa Aruba y cu un lucha incansabel y investigacion cientifico el a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma crioyo Caribense Papiamento.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na mei 2024 Diferente instancia di Riohacha a uni pa e dia aki reconoce y destaca Ramon Todd Dandaré na un forma unico y emocionante. Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. ------------ a bai skol sekundario einan. Siguientemente el a optené e diploma di Spañó MO-B na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré tabata director di Instituto Linguístico na Aruba y awor ta cu pensioen. Todd Dandare actualmente ta fungi den directiva di Fundacion Lanta Papiamento. Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente, den e edishon di febrüari 1972, un poema sin título di dje ta sigui na papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Isla di mi, mi kier kambia bo fashi. Mi kier sinta pafo na Hudishibana skirbiendo ku piedra mi nomber den santo i laga olanan lora bin kit'é. Mi kier subi riba bo lombrishi i tira e flor di kibrahacha p'é baha ku biento i kubribo ku oro. Mi ke dobla e watapana bir'é kara p'ariba i saka tur su djus… ----------- In de jaren 80 een maatschappelijk dialoog gesproken worden over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' {{Appendix}} Biografía di Ramon Todd Dandaré (chat GTP) Ramon Todd Dandaré ta un lingüista, docente y poeta distingí cu a contribuí hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba. Naci na Colombia, e a emigra pa Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento, e idioma kriollo cu ta papia na Aruba, Boneiro y Kòrsou. Contribucionnan Educativo y Profesional Direktor di Instituto di Idioma: Ramon a sirbi como direktor di Instituto di Idioma bou di Ministerio di Educacion di Aruba, caminda e a tin un rol fundamental den e fortalecemento y estructura di Papiamento. Carrera di Enseñansa: Durante su carrera di mas cu 50 aña, Ramon a dediká 53 aña na educacion di studiante den e idioma Spañó y Papiamento. Den november 2022, na edat di 80 aña, e a duna su ultimo klas, pa enfoká mas riba otro proyecto, manera traducion literario. Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP): Den 2002, un grupo di empleadonan público a completa un curso di corrector di Papiamento na nivel profesional. Como resultado, nan a establecé e Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP) cu mision pa promove e uso korekto di e idioma nacional. Durante e dos ultimos década, Ramon a sigui ta un fuente di inspiracion, motivacion y sosten pa e fundacion y su correctornan. Contribucionnan Literario Poesia: Ramon su poesia a wordo publica den revista Watapana y den antologia Cosecha Arubiano. Su poema “Isla di mi” ta refleha su conexion profundo cu Aruba y ta mustra su talento poetico. Teatro pa Hubentud: E ta autor di e obra di teatro pa hubentud E Hombercito di den tera, cu a gana premio y ta demonstrá su versatilidad como escritor. Advocacia pa Papiamento den Educacion Ramon a wordo un promotor fuerte pa e integracion di Papiamento como idioma prinsipal den e sistema educativo di Aruba. E ta enfatiza cu, apesar di cu Aruba a wordo gobierna pa Hulanda durante casi 400 aña, e esfuerzonan pa establecé Papiamento como idioma di instruccion a sigui crece. Segun e, ta importante pa kita protehá nos idioma materno, pues e ta refleha nos historia, cultura, identidad y raisnan di nos pais. Cu su trabou amplio den educacion, literatura y promocion di idioma, Ramon Todd Dandaré a laga un legado profund den e paisahe linguistico y cultural di Aruba, asegurando cu Papiamento ta florecé pa e generacionnan di futuro. oroath7nf8vp0dx4zb945dk32szmomg 203224 203223 2026-09-06T11:30:26Z Caribiana 8320 203224 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Databox}} {{Variante|a}} {{infobox persona| variante = a | infobox_tipo = escritor | nomber = Ramon Todd Dandaré | fecha nacemento = [[21 di sèptèmber]] [[1942]] | luga nacemento = {{COL}} | ofishi = docente, escritor, poeta, traductor, Papiamentista | alma mater = [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] | titulo = Mag. Ling. | aña activo = | movemento = | genero = literatura | disciplina = poesia, ensayo? | tema = | lenga materno = [[Spaño]] | lenga literario = [[Papiamentu|Papiamento]], | obra notabel = | editorial = | distincion = | residencia = {{ABW}} | casa = }} '''Ramon Todd Dandaré''' (☆ [[21 di sèptèmber]] [[1942]] na [[Riohacha]]) ta un linguista, [[poesia|poeta]], escritor, traductor literario y [[Lista di papiamentista|Papiamentista]] di [[Aruba]]. == Bida y carera == Ramon Todd Dandaré a nace na [[Colombia]]. Cu nuebe aña el a muda cu su mama pa Aruba y a lanta den Elleboogstraat na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]. Despues di caba su enseñansa secundario el a sigui pa obtene e diploma Spaño MO-B na [[Hulanda]] na 1969 y e mesun aña a gradua ''cum laude'' pa grado di [[bachelor]] na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]].<ref>{{citeer web|titel=De familie Todd|werk=[[Amigoe]]|datum=1969-05-03|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-07-07|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463374:mpeg21:p005}}</ref> Na 1979 el a continua su estudio na [[Cali]], Colombia, unda el a obtene un [[Maestria|master]] den [[linguistica]] y [[Spaño]].<ref>[https://www.bibliotecanacional.aw/pages/ramon-todd-dandare/ Ramon Todd Dandare], [[Biblioteca Nacional Aruba|BNA]] (23 di februari 2018)</ref><ref name="Claassen">Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Dandaré a cuminsa su carera na [[Colegio Arubano]], unda e tabata docente pa varios aña. Na 1976 e ta wordo nombra como (prome) director di Instituto Linguistico, cu sede na Aruba.<ref name="Claassen"/> El a ocupa e funcion te cu el a baha cu pensioen. Na 2018 e autor y periodista Benjamin Romero Barliza a saca e buki ''E Caya di Monche'' cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> === Obra literario === Durante su tempo na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin contacto cu Frank Booi y [[Henry Habibe]]. Entre nan, nan tabata lesa y evalua nan obranan criticamente. Nan poesia ta similar den e sentido cu tur tres tabata kere cu mester trece cambio na Antias Hulandes. Entre 1968 y 1971 algun di su poemanan a sali publica den revista literario Watapana; dos di e cinco poema tabata na [[Papiamentu|Papiamento]].<ref name="Claassen"/> Como linguista Dandaré ta co-autor (cu Lawrence D. Carrington & Dennis R. Craig) di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). Dandaré a traduci na Papiamento obranan di outornan manera Ariano Suassuna (Portugues Brasileño), Henrik Ibsen ([[Noruego]]) y Sophocles ([[Griego]] antiguo): den su Antigone el a retene e versiculonan iambico di e version original Griego. === Papiamentista === Den su varios funcion el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. El a bira un experto prominente den Papiamento, dunando aporte, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na Aruba el a bira un experto prominente den Papiamento, contribuyendo na e promocion y desaroyo di e idioma crioyo. Entre otro, el a contribui na e Festival di Canto Papiamento (comision promocion crioyo) den añanan 1970<ref>{{citeer web|titel=Papiamento festival herhaald|werk=[[Amigoe]]|datum=1979-08-16|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-06|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005}}</ref> y den añanan 1980 e tabata envolvi den e dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: fonologico of etimologico?' Na aña 1986 el a fungi como presidente di comision Standarisacion di Papiamento.<ref>{{citeer web|titel=Commissie papiaments overlegt met Croes|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-03-08|bezochtdatum=2026-09-06|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641645:mpeg21:p004}}</ref> Como Papiamentista Dandaré a aporta, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Todd Dandaré ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. E tabata activo varios aña como miembro di su directiva. ---------------------- 1986: presidente di e comision Standarisacion di Papiamento. hij werkte mee aan de organisatie van het festival van het Papiamentse lied (comision promocion crioyo) in e jaren 1970.<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> Den ananan 1980 e tabata involvi den a dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' Durante decadanan el a duna charla, tanto na Aruba como Corsou, tocante origen y desaroyo y otro aspectonan di idioma Papiamento, literatura Antiano y Caribense, Antilliaanse bibliotheken en leesgewoonten riba e islanan ABC Todd Dandare ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. El tabata activo varios aña como miembro di su directiva. == Honor == * Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. == Obra == * E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). {{Appendix}} == Mira tambe == * [[Literatura di Karibe Hulandes|Literatura di Caribe Hulandes]] * [[Lista di outor di Karibe Hulandes| Autornan di Caribe Hulandes]] {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Todd Dandare, Ramon}} [[:Kategoria:Hende]] [[:Kategoria:Eskritor]] [[:Kategoria:Aruba]] E eskritor prometedor RamÓn Todd Dandaré a nase dia 21 di sèptèmber 1942 na Río Hacha, Colombia. Cu nuebe aña el a bin Aruba y a bay scol secundario eynan. Siguientemente el a optené un diploma di Spañó di MOB na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré awor ta director di Instituto Lingwístiko Antiyano na Aruba.<ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente e edishon di febrüari 1972 ta inkluí un poema sin título di dje na Papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Al fin y al cabo un produccion chikito, cu solamente dos poema skirbi den e idioma nacional. Na 2018 e autor Benjamin Romero a saca e buki ‘E Caya di Monche E caya di Monche: reconocemento special na Sr. Ramon Todd Dandaré Mag. Ling’, un obra literario cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia. ===== Ramon Todd Dandaré (Riohacha, Colombia, 1942) ta un lingwista, poeta i traduktor literario. E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di Studies in Caribbean Language (Society for Caribbean Linguistics, 1983). El a tradusí na papiamentu outornan manera Ariano Suassuna for di portugues brasileño, Henrik Ibsen for di noruego i Sophocles for di griego antiguo: su Antigone ta retené e versíkulonan iambico di e original griego. Su biografia, E caya di Monche [Monche Street] di Benjamin Barliza (Imageprinting Ltda.), a keda publiká na Colombia na 2018.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> -------- Durante lesamento di ‘E Caya di Monche’ e lector lo descubri tres componente clave: biografico, historico y genealogico, esta di historia di famia. E Caya di Monche ta conta un etapa di e bida di e papiamentista Ramon Todd Dandaré, tempo di su infancia y hubentud den Elleboogstraat. Tambe e ta relata, entre otro, su formacion como academico y linguista, sigui pa su experticio den nos lenga materno. ---------- Ramon a regresa Aruba y cu un lucha incansabel y investigacion cientifico el a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma crioyo Caribense Papiamento.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na mei 2024 Diferente instancia di Riohacha a uni pa e dia aki reconoce y destaca Ramon Todd Dandaré na un forma unico y emocionante. Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. ------------ a bai skol sekundario einan. Siguientemente el a optené e diploma di Spañó MO-B na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré tabata director di Instituto Linguístico na Aruba y awor ta cu pensioen. Todd Dandare actualmente ta fungi den directiva di Fundacion Lanta Papiamento. Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente, den e edishon di febrüari 1972, un poema sin título di dje ta sigui na papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Isla di mi, mi kier kambia bo fashi. Mi kier sinta pafo na Hudishibana skirbiendo ku piedra mi nomber den santo i laga olanan lora bin kit'é. Mi kier subi riba bo lombrishi i tira e flor di kibrahacha p'é baha ku biento i kubribo ku oro. Mi ke dobla e watapana bir'é kara p'ariba i saka tur su djus… ----------- In de jaren 80 een maatschappelijk dialoog gesproken worden over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' {{Appendix}} Biografía di Ramon Todd Dandaré (chat GTP) Ramon Todd Dandaré ta un lingüista, docente y poeta distingí cu a contribuí hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba. Naci na Colombia, e a emigra pa Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento, e idioma kriollo cu ta papia na Aruba, Boneiro y Kòrsou. Contribucionnan Educativo y Profesional Direktor di Instituto di Idioma: Ramon a sirbi como direktor di Instituto di Idioma bou di Ministerio di Educacion di Aruba, caminda e a tin un rol fundamental den e fortalecemento y estructura di Papiamento. Carrera di Enseñansa: Durante su carrera di mas cu 50 aña, Ramon a dediká 53 aña na educacion di studiante den e idioma Spañó y Papiamento. Den november 2022, na edat di 80 aña, e a duna su ultimo klas, pa enfoká mas riba otro proyecto, manera traducion literario. Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP): Den 2002, un grupo di empleadonan público a completa un curso di corrector di Papiamento na nivel profesional. Como resultado, nan a establecé e Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP) cu mision pa promove e uso korekto di e idioma nacional. Durante e dos ultimos década, Ramon a sigui ta un fuente di inspiracion, motivacion y sosten pa e fundacion y su correctornan. Contribucionnan Literario Poesia: Ramon su poesia a wordo publica den revista Watapana y den antologia Cosecha Arubiano. Su poema “Isla di mi” ta refleha su conexion profundo cu Aruba y ta mustra su talento poetico. Teatro pa Hubentud: E ta autor di e obra di teatro pa hubentud E Hombercito di den tera, cu a gana premio y ta demonstrá su versatilidad como escritor. Advocacia pa Papiamento den Educacion Ramon a wordo un promotor fuerte pa e integracion di Papiamento como idioma prinsipal den e sistema educativo di Aruba. E ta enfatiza cu, apesar di cu Aruba a wordo gobierna pa Hulanda durante casi 400 aña, e esfuerzonan pa establecé Papiamento como idioma di instruccion a sigui crece. Segun e, ta importante pa kita protehá nos idioma materno, pues e ta refleha nos historia, cultura, identidad y raisnan di nos pais. Cu su trabou amplio den educacion, literatura y promocion di idioma, Ramon Todd Dandaré a laga un legado profund den e paisahe linguistico y cultural di Aruba, asegurando cu Papiamento ta florecé pa e generacionnan di futuro. 2y9hoouyc1eic4jn29mfaohyl4t2qqp 203225 203224 2026-09-06T11:38:36Z Caribiana 8320 203225 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Variante|a}} {{infobox persona| variante = a | infobox_tipo = escritor | nomber = Ramon Todd Dandaré | fecha nacemento = [[21 di sèptèmber]] [[1942]] | luga nacemento = {{COL}} | ofishi = docente, escritor, poeta, traductor, Papiamentista | alma mater = [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]] | titulo = Mag. Ling. | aña activo = | movemento = | genero = literatura | disciplina = poesia, ensayo | tema = | lenga materno = [[Spaño]] | lenga literario = [[Papiamentu|Papiamento]], Spaño, Hulandes | obra notabel = | editorial = | distincion = | residencia = {{ABW}} | casa = }} '''Ramon Todd Dandaré''' (☆ [[21 di sèptèmber]] [[1942]] na [[Riohacha]]) ta un linguista, [[poesia|poeta]], escritor, traductor literario y [[Lista di papiamentista|Papiamentista]] di [[Aruba]]. == Bida y carera == Ramon Todd Dandaré a nace na [[Colombia]]. Cu nuebe aña el a muda cu su mama pa Aruba y a lanta den Elleboogstraat na [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]. Despues di caba su enseñansa secundario el a sigui pa obtene e diploma Spaño MO-B na [[Hulanda]] na 1969 y e mesun aña a gradua ''cum laude'' pa grado di [[bachelor]] na [[Universidat di Amsterdam|Universidad di Amsterdam]].<ref>{{citeer web|titel=De familie Todd|werk=[[Amigoe]]|datum=1969-05-03|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2025-07-07|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463374:mpeg21:p005}}</ref> Na 1979 el a continua su estudio na [[Cali]], Colombia, unda el a obtene un [[Maestria|master]] den [[linguistica]] y [[Spaño]].<ref>[https://www.bibliotecanacional.aw/pages/ramon-todd-dandare/ Ramon Todd Dandare], [[Biblioteca Nacional Aruba|BNA]] (23 di februari 2018)</ref><ref name="Claassen">Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Dandaré a cuminsa su carera na [[Colegio Arubano]], unda e tabata docente pa varios aña. Na 1976 e ta wordo nombra como (prome) director di Instituto Linguistico, cu sede na Aruba.<ref name="Claassen"/> El a ocupa e funcion te cu el a baha cu pensioen. Na 2018 e autor y periodista Benjamin Romero Barliza a saca e buki ''E Caya di Monche'' cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> === Obra literario === Durante su tempo na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin contacto cu Frank Booi y [[Henry Habibe]]. Entre nan, nan tabata lesa y evalua nan obranan criticamente. Nan poesia ta similar den e sentido cu tur tres tabata kere cu mester trece cambio na Antias Hulandes. Entre 1968 y 1971 algun di su poemanan a sali publica den revista literario Watapana; dos di e cinco poema tabata na [[Papiamentu|Papiamento]].<ref name="Claassen"/> Como linguista Dandaré ta co-autor (cu Lawrence D. Carrington & Dennis R. Craig) di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). Dandaré a traduci na Papiamento obranan di outornan manera Ariano Suassuna (Portugues Brasileño), Henrik Ibsen ([[Noruego]]) y Sophocles ([[Griego]] antiguo): den su Antigone el a retene e versiculonan iambico di e version original Griego. === Papiamentista === Den su varios funcion el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. El a bira un experto prominente den Papiamento, dunando aporte, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na Aruba el a bira un experto prominente den Papiamento, contribuyendo na e promocion y desaroyo di e idioma crioyo. Entre otro, el a contribui na e Festival di Canto Papiamento (comision promocion crioyo) den añanan 1970<ref>{{citeer web|titel=Papiamento festival herhaald|werk=[[Amigoe]]|datum=1979-08-16|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-06|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005}}</ref> y den añanan 1980 e tabata envolvi den e dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: fonologico of etimologico?' Na aña 1986 el a fungi como presidente di comision Standarisacion di Papiamento.<ref>{{citeer web|titel=Commissie papiaments overlegt met Croes|werk=[[Amigoe]]|datum=1986-03-08|bezochtdatum=2026-09-06|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010641645:mpeg21:p004}}</ref> Como Papiamentista Dandaré a aporta, mediante investigacion cientifico y promocion di Papiamento, a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Todd Dandaré ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. E tabata activo varios aña como miembro di su directiva. ---------------------- 1986: presidente di e comision Standarisacion di Papiamento. hij werkte mee aan de organisatie van het festival van het Papiamentse lied (comision promocion crioyo) in e jaren 1970.<ref>Papiamentofestival herhaald. "Amigoe". Curaçao, 16-08-1979, p. 5. Geraadpleegd op Delpher op 26-07-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010639982:mpeg21:p005</ref> Den ananan 1980 e tabata involvi den a dialogo social tocante e tema di ortografia di Papiamento: over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' Durante decadanan el a duna charla, tanto na Aruba como Corsou, tocante origen y desaroyo y otro aspectonan di idioma Papiamento, literatura Antiano y Caribense, Antilliaanse bibliotheken en leesgewoonten riba e islanan ABC Todd Dandare ta cofundado y miembro honorario di [[Fundacion Lanta Papiamento]]. El tabata activo varios aña como miembro di su directiva. == Honor == * Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. == Obra == * E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di ''Studies in Caribbean Language'' (Society for Caribbean Linguistics, 1983). {{Appendix}} == Mira tambe == * [[Literatura di Karibe Hulandes|Literatura di Caribe Hulandes]] * [[Lista di outor di Karibe Hulandes| Autornan di Caribe Hulandes]] {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Todd Dandare, Ramon}} [[:Kategoria:Hende]] [[:Kategoria:Eskritor]] [[:Kategoria:Aruba]] E eskritor prometedor RamÓn Todd Dandaré a nase dia 21 di sèptèmber 1942 na Río Hacha, Colombia. Cu nuebe aña el a bin Aruba y a bay scol secundario eynan. Siguientemente el a optené un diploma di Spañó di MOB na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré awor ta director di Instituto Lingwístiko Antiyano na Aruba.<ref>Anton Claassen, [https://www.dbnl.org/tekst/claa003nave01_01/claa003nave01_01_0007.php Tijdschrift Watapana H. Habibe en R. Todd Dandaré den: Poesia bibo di Aruba], dbnl.org</ref> Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente e edishon di febrüari 1972 ta inkluí un poema sin título di dje na Papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Al fin y al cabo un produccion chikito, cu solamente dos poema skirbi den e idioma nacional. Na 2018 e autor Benjamin Romero a saca e buki ‘E Caya di Monche E caya di Monche: reconocemento special na Sr. Ramon Todd Dandaré Mag. Ling’, un obra literario cu ta relata e bida di Ramon Todd Dandare y su famia. ===== Ramon Todd Dandaré (Riohacha, Colombia, 1942) ta un lingwista, poeta i traduktor literario. E ta ko-outor ku Lawrence D. Carrington i Dennis R. Craig di Studies in Caribbean Language (Society for Caribbean Linguistics, 1983). El a tradusí na papiamentu outornan manera Ariano Suassuna for di portugues brasileño, Henrik Ibsen for di noruego i Sophocles for di griego antiguo: su Antigone ta retené e versíkulonan iambico di e original griego. Su biografia, E caya di Monche [Monche Street] di Benjamin Barliza (Imageprinting Ltda.), a keda publiká na Colombia na 2018.<ref>[https://looren.net/en/blog/from-language-of-the-slaves-to-language-of-all-papiamentu-in-the-dutch-caribbean-2 From Language of the Slaves to Language of All: Papiamento in the Dutch Caribbean] (15 augustus 2023)</ref> -------- Durante lesamento di ‘E Caya di Monche’ e lector lo descubri tres componente clave: biografico, historico y genealogico, esta di historia di famia. E Caya di Monche ta conta un etapa di e bida di e papiamentista Ramon Todd Dandaré, tempo di su infancia y hubentud den Elleboogstraat. Tambe e ta relata, entre otro, su formacion como academico y linguista, sigui pa su experticio den nos lenga materno. ---------- Ramon a regresa Aruba y cu un lucha incansabel y investigacion cientifico el a aporta na reconocemento y oficialisacion di e idioma crioyo Caribense Papiamento.<ref>[https://www.cspnv.com/pdf/bon-dia-aruba-20240726.pdf Ramon Todd Dandaré a ricibi gran homenahe na Riohacha, La Guajira, Colombia], BDA (26 di juli 2024)</ref> Na mei 2024 Diferente instancia di Riohacha a uni pa e dia aki reconoce y destaca Ramon Todd Dandaré na un forma unico y emocionante. Ramon como e di cuater Afrodescendiente celebre di Guajira a ricibi un condecoracion y diferente acta oficial for di e instancianan aki. d Dandaré como linguista, pa su contribucion valioso na estudio di Papiamento y pa su dedicacion y compromiso na preservacion y difusion di cultura y lenga Crioyo di Caribe. Den su varios funcionnan el a contribui na desaroyo y aceptacion di Papiamento. ------------ a bai skol sekundario einan. Siguientemente el a optené e diploma di Spañó MO-B na Amsterdam. E tabata docente na Colegio Arubano na Aruba pa varios aña. Na 1979 el a sali pa Cali, Colombia, pa studia linguistica y Spaño. El a kompletá e estudio aki ku un Masters. Todd Dandaré tabata director di Instituto Linguístico na Aruba y awor ta cu pensioen. Todd Dandare actualmente ta fungi den directiva di Fundacion Lanta Papiamento. Durante su tempu na Hulanda, Ramón Todd Dandaré tabatin kontakto ku Frank Booi i Henry Habibe. Nan a lesa nan poemanan pa otro, ku nan a evaluá krítikamente. Nan poesia ta similar den e sentido ku tur tres ta kere ku mester kambia algu na Antia. E promé edishon di e revista literario Watapana a keda publiká dia 1 di yüli 1968. Esaki a inkluí e poema hulandes ‘Lubsja’ di Todd Dandaré. Esaki ta regardá poesia hermétiko ku símbolonan okulto. Den Watapana, volúmen 1 number 3, su poema papiamentu ‘Soño’ i un poema sin título a keda publiká na 1969. Den e edishon di mart 1970 nos ta haña un otro poema di Todd Dandaré na idioma spañó, titulá ‘Mi acuerdo de ti’. Finalmente, den e edishon di febrüari 1972, un poema sin título di dje ta sigui na papiamentu, ku ta kuminsá ku e palabranan ‘Isla di mi’. Isla di mi, mi kier kambia bo fashi. Mi kier sinta pafo na Hudishibana skirbiendo ku piedra mi nomber den santo i laga olanan lora bin kit'é. Mi kier subi riba bo lombrishi i tira e flor di kibrahacha p'é baha ku biento i kubribo ku oro. Mi ke dobla e watapana bir'é kara p'ariba i saka tur su djus… ----------- In de jaren 80 een maatschappelijk dialoog gesproken worden over het onderwerp Papiamentuu, fonologico o of etimologico?' {{Appendix}} Biografía di Ramon Todd Dandaré (chat GTP) Ramon Todd Dandaré ta un lingüista, docente y poeta distingí cu a contribuí hopi na e promocion y desaroyo di e idioma Papiamento na Aruba. Naci na Colombia, e a emigra pa Aruba, caminda el a bira un experto prominente den Papiamento, e idioma kriollo cu ta papia na Aruba, Boneiro y Kòrsou. Contribucionnan Educativo y Profesional Direktor di Instituto di Idioma: Ramon a sirbi como direktor di Instituto di Idioma bou di Ministerio di Educacion di Aruba, caminda e a tin un rol fundamental den e fortalecemento y estructura di Papiamento. Carrera di Enseñansa: Durante su carrera di mas cu 50 aña, Ramon a dediká 53 aña na educacion di studiante den e idioma Spañó y Papiamento. Den november 2022, na edat di 80 aña, e a duna su ultimo klas, pa enfoká mas riba otro proyecto, manera traducion literario. Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP): Den 2002, un grupo di empleadonan público a completa un curso di corrector di Papiamento na nivel profesional. Como resultado, nan a establecé e Fundacion pa Correctornan di Papiamento (FCP) cu mision pa promove e uso korekto di e idioma nacional. Durante e dos ultimos década, Ramon a sigui ta un fuente di inspiracion, motivacion y sosten pa e fundacion y su correctornan. Contribucionnan Literario Poesia: Ramon su poesia a wordo publica den revista Watapana y den antologia Cosecha Arubiano. Su poema “Isla di mi” ta refleha su conexion profundo cu Aruba y ta mustra su talento poetico. Teatro pa Hubentud: E ta autor di e obra di teatro pa hubentud E Hombercito di den tera, cu a gana premio y ta demonstrá su versatilidad como escritor. Advocacia pa Papiamento den Educacion Ramon a wordo un promotor fuerte pa e integracion di Papiamento como idioma prinsipal den e sistema educativo di Aruba. E ta enfatiza cu, apesar di cu Aruba a wordo gobierna pa Hulanda durante casi 400 aña, e esfuerzonan pa establecé Papiamento como idioma di instruccion a sigui crece. Segun e, ta importante pa kita protehá nos idioma materno, pues e ta refleha nos historia, cultura, identidad y raisnan di nos pais. Cu su trabou amplio den educacion, literatura y promocion di idioma, Ramon Todd Dandaré a laga un legado profund den e paisahe linguistico y cultural di Aruba, asegurando cu Papiamento ta florecé pa e generacionnan di futuro. rpeij03emu6592doqzcczqhij14js5a 0 13831 203215 203124 2026-09-06T09:22:28Z Kallmemel 14000 /* Importancia cultural */ bron? 203215 wikitext text/x-wiki {{Variante|a}} {{Infobox obra arte |multi_imagen={{multiple image | total_width = 270 | perrow = 1/2/1 | border = infobox | header_align = center | image1 = Ex-Havenkantoor 6.jpg | caption1 = Bonifacia y Celestina, dilanti ex-Havenkantoor | image2 = "Blue Horse" Sculpture in Oranjestad Aruba.jpg | caption2 = Ambrosio, e heroe inmortal simbolo di poder y noblesa. | image3 = Archaeological Museum1.jpg | caption3 = Saturnina, dilanti [[Museo Arkeologico Nacional Aruba]] | image4 = Art in Oranjestad.jpg | caption4= Eufrosina, band'i fontein na Plasa Daniel Leo | caption_align = center }} }} E '''cabaynan blauw''' di [[Aruba]] ta un instalacion di [[arte publico]] consistiendo di un serie di ocho estatua di tamaño natural, ubica na varios punto strategico den e centro di [[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]. E obra a wordo crea pa e artista visual contemporaneo di Aruba, [[Osaira Muyale]], kende a yama e proyecto "Paardenbaai" (Bahia di Cabay).<ref name="Paardenbaai"/> [[Paardenbaai]] ta tambe un nomber geografico historico, referiendo na e bahia unda e parti mas antiguo di Oranjestad a wordo estableci.<ref name="AH">Aruba Hiking, [https://www.arubahiking.info/nl/wandelen/stadswandelingen/77-blauwe-paarden-in-oranjestad Blauwe paarden in Oranjestad], 23 december 2018</ref> == Historia == Desde e [[siglo 16|siglo diesseis]] durante e periodo [[Spaña|Spaño]], Aruba a hunga un rol importante den e comercio regional di cabay. Pa varios siglo, e bahia conoci como Playa Caballos (mas laat Paardenbaai) tabata un centro clave unda cabaynan tabata wordo descarga for di barco y prepara pa e mercado regional. Aruba tabata ricibi barconan no solamente for di otro islanan den Caribe y [[Latinoamérika|Latinoamerica]], pero tambe for di [[Spaña]], [[Portugal]], [[Inglatera]] y [[Hulanda]].<ref name=:"3"/> E posicion geografico di Aruba, cerca di costa di [[Sur Amérika|Suramerica]], a haci e isla un punto strategico den e red di comercio. Pa mas cu cuater siglo, Aruba a permanece relevante den e comercio di cabay, incluso durante e periodo di dominio di [[West Indische Compagnie]]. Na 1824, e [[Hulanda|Hulandesnan]] a cambia e nomber di Playa Caballos pa Oranjestad, pero e nomber Paardenbaai a keda como herencia di e pasado economico y cultural di e isla. == Descripcion y simbolismo == E serie di estatua a wordo instala oficialmente na 2015 y ta conmemora e rol central di Aruba den e comercio di cabay, un animal cu ta simbolisa forsa, noblesa, gracia, beyesa y libertad.<ref name="AH"/> E instalacion ta traha di material duradero (fiber), ideal pa e clima tropical di Aruba y e halto contenido di salpeter den [[passaat|biento di lama]].<ref name=:"3">{{citeer web|url=https://archive.org/details/BNA-DIG-BONDIA-2015-06-03/page/n34/mode/1up?q=cabay+blauw |titel=Historia di Paardenbaai conta pa ocho cabay perdi den Oranjestad|werk=Bon Dia Aruba|datum=2015-06-03|bezochtdatum=2026-01-06}}</ref> Cada cabay tin un grandura di aproximadamente 2 meter largo x 80 cm hancho x 1.50 meter halto<ref name="Paardenbaai">[https://paardenbaai.com/about/ Osaira Muyale], paardenbaai.com</ref> y ta pinta den un tono blauw intenso, cu ta referi na e awa di bahia di Paardenbaai. E artista a scoge e color blauw basa riba un historia frecuentemente relata: ora cu cabaynan tabata wordo treci tera for di barco, si no tabatin un pier, e promé cabay tabata wordo benta den awa y tabata landa pa e canto, sigui pa e otro cabaynan.<ref name="AH" /> E color blauw ta simbolisa e awa, movemento y transicion entre lama y tera.<ref name="AH"/> E ocho cabay ta representa no solamente un hecho comercial historico, pero tambe e conexion duradero di Aruba cu mundo exterior. A traves di nan forma, color y posicion den ciudad, e instalacion ta uni historia y fantasia, cultura y memoria colectivo. Visualmente, e cabaynan ta parce di sali for di e awa y di ta perdi den e trama urbano di Oranjestad, creando un dialogo entre pasado y presente. Cada cabay tin su propio caracter, simbolo y nomber, cu ta conta un parti diferente di e historia di Aruba y di su comunidad. == Nomber y luga == Cada cabay ta ubica na diferente punto den centro di Oranjestad fungiendo manera un ruta cultural:<ref name="Paardenbaai"/> * Rosalinda – Werfstraat, cerca di e antiguo waf * Ambrosio – Zoutmanstraat 1 * Saturnina – Schelpstraat 42, dilanti [[Museo Arkeologico Nacional Aruba]] * Escapia – Comienso di [[Caya G.F. (Betico) Croes]] / La Linda * Sinforosa – Plasa Daniel Leo, banda di Havenstraat * Eufrosina – Plasa Daniel Leo, band'i fontein * Bonifacia – L.G. Smith Boulevard, dilanti ex-Havenkantoor * Celestina – L.G. Smith Boulevard, dilanti ex-Havenkantoor == Importancia cultural == Cu e introduccion di e proyecto Paardenbaai, [[Aruba Tourism Authority]] (ATA), Gobierno di Aruba y Mondriaan Fonds a uni cu Osaira Muyale pa rindi honor na un etapa iconico den historia di Aruba. E proyecto ta forma parti di un tendencia mas amplio unda arte den espacio publico ta wordo utilisa pa preserva y comunica historia den un manera accesibel y moderno.{{Bròn?|2=2026|3=09|4=06}} E obra artistico ta stimula bishitante y residente pa descubri mas di Aruba su rol den e comercio di cabay y su posicion clave den Caribe.<ref name="Solo">{{citeer web|url=https://archive.org/details/BNA-DIG-SOLODIPUEBLO-2015-07-31/BNA-DIG-SOLODIPUEBLO-2015-07-31/page/n20/mode/1up?q=cabay+blauw|titel= Aruba Tourism Authority ta introduci arte den espacio publico "Paardenbaai"|werk=Solo di Pueblo|datum=2015-07-31|bezochtdatum=2026-01-06}}</ref> {{Appendix}} [[Kategoria:Arte na Aruba]] 52rlhowdiz2w10hm4v4n5j5eatvipp2 0 14067 203221 182394 2026-09-06T10:17:22Z Kallmemel 14000 /* Karera médiko */ +ref 203221 wikitext text/x-wiki {{Variante|c}} {{Wak articulo|dp=ja|Wak [[Capriles]] (página di referensia) pa un otro nifikashon di e tópiko.}} {{infobox persona |variante = c | nomber completo = David Ricardo Capriles | alias = | fecha nacemento = [[17 di novèmber]] [[1837]] | luga nacemento = {{CUW}} | fecha fayecimento= [[3 di mei]] [[1902]] | luga fayecimento= | alma mater = | ofishi = médiko, eskritor }} '''David Ricardo Capriles''' (☆ [[17 di novèmber]] [[1837]] na [[Kòrsou]] – † [[3 di mei]] [[1902]]) tabata un médiko, eskritor i aktivista sosial di Kòrsou. E ta konsiderá un di e promé profesionalnan lokal ku a dediká su trabou na kuido di salú públiko i, en partikular, na un tratamentu mas humano pa personanan ku [[trastorno mental]]. == Biografia == Capriles a nase na Kòrsou na 1837. Despues di kompletá su enseñansa sekundario, el a bai studia medisina na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]], unda el a finalisá su estudio na 1858. Durante su añanan di estudio, el a mustra kaba interes den fisiologia, enfermedat mental i e kondishonnan sosial ku ta influensia salú. === Karera médiko === Despues di bolbe Kòrsou, Capriles a ehersé medisina primeramente komo médiko general. Mas dilanti, el a bira direktor-médiko di e instituto sikiátriko Monte Cristo, unda el a traha for di 1882 te 1900.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 124.</ref> Den e funshon aki, el a introdusí ideanan progresivo pa su tempu, enfatisando tratamentu digno, observashon médiko sistemátiko i mihó kondishonnan di bida pa pashèntnan. Capriles ta rekonosí komo un di e promé médikonan na Kòrsou ku a defendé un maneho humano i organisá pa kuido di persona ku enfermedat mental. Su trabou na Monte Cristo y su skrituranan médiko ta mustra un nivel haltu di konosemento pa [[siglo 19|siglo diesnuebe]]. Na 1882, el a hala atenshon tambe riba problemanan sosial i di salú públiko na Kòrsou den un petishon dirigí na [[Tweede Kamer|Tweede Kamer di Staten-Generaal]] di [[Hulanda]].<ref>{{Citeer web|url=https://digitalcollections.library.upenn.edu/items/88938433-a10d-4c9e-a333-3e9c13081172|titel=Verzoekschrift van David Ricardo Capriles|bezochtdatum=2026-09-06|auteur=Capriles, D. R.|datum=1882-05-24|werk=Arnold & Deanne Kaplan Collection of Early American Judaica|taal=nl}}</ref> === Aktividat literario i kultural === Banda di su trabou médiko, Capriles tabata aktivo den bida kultural.<ref name=:"1">[https://web.archive.org/web/20161120102825/http://curacao-encyclopedia.coam/?node=main&id=369&lang= David Ricardo Capriles], Encyclopedie van Curaçao</ref> El a laga un diario personal, skirbí parsialmente na [[ingles]] i parsialmente na [[hulandes]], den kua el a dokumentá su experensia di bida, estudio i práktika médiko. Su artíkulo, ensayo i historianan médiko ta mustra talento literario y un observashon skerpi di e sosiedat kolonial di su tempu.<ref name=:"1"/> == Legado == E legado di David Ricardo Capriles ta sigui biba den e desaroyo di kuido sikiátriko na Kòrsou. [[Klínika Capriles]], e institushon prinsipal pa salú mental di e isla, ta karga su nòmber na honor di su kontribushonnan históriko.<ref name=:"1"/> Su bida i obra a wòrdu ampliamente dokumentá den e biografia di G.E. van Zanen, ku ta wòrdu konsiderá e obra di referensia riba Capriles. == Literatura == * Van Zanen, G.E. (1969). ''David Ricardo Capriles: student, geneesheer, schrijver, Curaçao 1837–1902.'' Assen: Van Gorcum. * Báez Lavastida (1898), ''El Doctor David Ricardo Capriles'' (manuskrito). {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Capriles, David Ricardo}} [[Kategoria:Hende]] [[Kategoria:Eskritor]] [[Kategoria:Kòrsou]] kqm9xmbwj2jcwzjp5guk2ub0tz8sgcj 0 14282 203177 199381 2026-09-05T14:38:03Z Caribiana 8320 typos 203177 wikitext text/x-wiki {{Variante|a}} {{Infobox organisacion| variante = a | tipo = Organisacion gubernamental | nomber = Arumil | abrevia = Arubaanse Militie | logo = | imagen = Complex Marinierskazerne Savaneta 17 39 33 719000.jpeg | descripcion = Baraknan di Arumil na [[Savaneta Camp]] | funda = 1986 | funda_na = | origina_di = Antmil | sede = [[Savaneta Camp]] | pais = {{ABW}} | website = https://www.facebook.com/arubaansemilitie/ }} '''Arumil''', ofisialmente '''Arubaanse Militie''', ta un unidad militar Caribense na [[Aruba]]. E unidad ta consisti di militarnan boluntario y profesional emplea pa gobierno di Aruba, cu ta traha pa Ministerio di Defensa di [[Reino Hulandes]] den region di Caribe.<ref>[https://www.defensie.nl/onderwerpen/taken-in-nederland/caribisch-gebied/curmil-en-arumil Curaçaose en Arubaanse militairen], Ministerie van Defensie</ref> Hunto cu e unidad di Curmil (na [[Kòrsou|Corsou]]), Arumil ta forma parti di Caribmil, un structura militar regional cu ta integra personal militar Caribense den e sistema di defensa Hulandes.<ref>[https://werkenbijdefensie.nl/arumil Arubaanse militairen], defensie.nl</ref> == Historia == Arumil tin su orígen den e desaroyo di milicia Caribense den [[Antias Hulandes]], cu a cuminsa forma den añanan 1960. Originalmente, e unidad tabata consisti di hobennan local cu tabata sirbi den un sistema di milicia (Antmil) a base di servisio militar obligatorio.<ref>{{citeer web|titel=Opkomst militaire dienstplicht Antmil en Arumil aan lage kant|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-03-20|bezochtdatum=2026-04-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642313:mpeg21:p011}}</ref> Siguiendo e cambionan constitucional den Reino, den cual Aruba a bira un pais autonomo, e servicio militar obligatorio na Aruba a pasa pa e unidad Arumil, cu a keda formalmente estableci na 1986.<ref>Daan Theodorus Sanders (2025), [https://militairespectator.nl/sites/default/files/bestanden/uitgaven/inhoudsopgaven/militaire_spectator_9_2025_sanders_deel_2.pdf#:~:text=15%20De%20ARUMIL%20bestond%20eind%20jaren%20tachtig%20uit%20ongeveer%20200%20militairen%2C%20inclusief&text=in%201973%20werd%20afgeschaft.31%20Een%20gevoelig%20punt%20was%20ook%20dat%20het%20verboden%20was Dienstplicht in de Koude Oorlog: hoe werkte het ook alweer? - Deel II], militairespectator.nl</ref> Na 1989 e prome tres militar Arubano a completa nan entrenamento pa suboficial.<ref>{{citeer web|titel=Acht sergeanten-majoor|werk=[[Amigoe]]|datum=1989-09-01|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-04-11|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642798:mpeg21:p003}}</ref> Na 2022, Arumil a haña un propio emblema di schouder, simbolisando su identidad y desaroyo den Defensa den Caribe. Den 2024, a cuminsa un reforma di e posicion huridico di militarnan di Arumil, cu e meta pa trata nan como funcionario publico despues di nan carera militar, facilitando transicion pa otro sectornan gubernamental.<ref>Ellen Breel, [https://www.aruba.nu/nieuws/defensie/56946/arumil-militairen-worden-ambtenaar ARUMIL-militairen worden ambtenaar]. aruba.nu </ref> == Organisacion == Arumil ta un unidad di infanteria liviano operacional di tamaño limita (mas o menos nivel di peloton) y ta staciona na [[Savaneta Camp]]. Desde cu e obligacion di meld pa servicio militar a wordo suspendi dia 1 di mei 1997, e soldanan di Arumil ta boluntario. Nan ta cay bou di mando di nan mes ofisial y subofisialnan, y ta wordo entrena pa cuerpo di marinier. Arumil ta traha estrechamente cu unidadnan di marinier Hulandes staciona na Aruba, manera [[Marina Real]] y [[Wardakosta Karibe Hulandes|Wardacosta]], y regularmente ta participa den ehercicionan militar internacional. Desde 1 di augustus 2026, mayor Glenn Werleman ta comandante di Arumil.<ref>[https://www.noticiacla.com/news/38970 ARUMIL ta haya un comandante nobo], NoticiaCla (3 di augustus 2026)</ref> === Rol y tareanan === Arumil ta contribui na: * siguridad di instalacionnan di Defensa. * sosten di autoridadnan civil, * mantenemento di orden publico (den caso necesario). * participacion den ehercicionan militar. Bou di e structura moderno di Caribmil, e enfasis ta bira mas riba desplegabilidad y integracion den operacionnan militar regional.<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.curacao.nu/nieuws/defensie/87348/curmil-en-arumil-moeten-uitgroeien-tot-inzetbare-infanterie-eenheid CURMIL en ARUMIL moeten uitgroeien tot inzetbare infanterie-eenheid], curacao.nu (19 di maart 2026)</ref> === Recrutamento y entrenamento === Pa drenta Arumil, un candidato mester tin entre 17 y 27 aña di edad, nacionalidad Hulandes y pasa un seleccion fisico y mental. E recrutamento ta inclui un trayecto di entrenamento basico, conoci como ''Elementaire Militaire Vorming'' (EMV), cu ta dura alrededor di 26 siman y ta enfoca riba resistencia fisico, disciplina y capacidad mental.<ref>[[Dick Drayer]], [https://www.curacao.nu/nieuws/defensie/53148/negen-curacaose-militairen-beedigd-na-afronding-opleiding Negen Curaçaose militairen beëdigd na afronding opleiding], curacao.nu (29 di mei 2025)</ref> Despues di completa entrenamento basico, militarnan di Arumil ta keda integra den structura di e forsanan militar Hulandes como “militar Caribense” (''Caribische militairen'').<ref>[https://www.defensiebond.nl/buitenland/odb-informeert-de-curacaose-en-arubaanse-militie/#:~:text=In%20plaats%20daarvan%20worden%20de,positioneren%20binnen%20de%20Nederlandse%20krijgsmacht. ODB informeert: Carmil krijgt nieuwe rol binnen Defensie], defensiebond.nl (14 april 2025)</ref> Formacion basico ta tuma luga na Aruba, mientras cu entrenamento avansa por tuma luga na Hulanda of na Corsou. Oficialnan tin cu sigui e curso regular di entrenamento di oficialnan di marinier Hulandes. == Nota == Arumil no mester wordo confundi cu e ''Sociaal Vormingstraject'' (SVT), un programa social introduci na 2010 cu ta enfoca riba formacion personal y preparacion pa mercado laboral di hobennan Arubano den situacion dificil.<ref>[https://24ora.com/svt-na-aruba-awo-ta-inspira-otro-pais-den-reino/ SVT na Aruba awo ta inspira otro pais den Reino], [[24ora]] (25 di februari 2026)</ref> {{Appendix}} [[Kategoria:Aruba]] 82h3z12z6cbcg61ju9vsl9tzfr2csi0 0 14293 203216 187807 2026-09-06T09:29:21Z Kallmemel 14000 /* Legado i rekonosementu */ bron? 203216 wikitext text/x-wiki {{Variante|c}} {{infobox persona | variante = c | nomber = Juan Isa | imagen = Juan Isa FIBA.png | pais = | fecha nacemento = [[26 di ougùstùs]] [[1913]] | luga nacemento = {{VEN}} | fecha fayecimento= [[19 di òktober]] [[1993]] | luga fayecimento = {{CUW}} | causa morto = | modo morto = | fecha entiero = | luga entiero = Santana Mazòn, Roodeweg | ofishi = empresario, ehekutivo, dirigente deportivo | conoci pa = Panaderia Isa, deporte di beisbòl | estudio = Kontabilidat | casa = | pareha = | tata = Salomon Juan Isa | mama = Alexandra Zegem | yui = | ruman = [[Ronchi Isa]]<br/>William Isa | distincion = Ofisial den [[Orden di Oranje-Nassau]]<br/>[[Salon di Fama di Deporte (Kòrsou)|Salon di Fama]] (1985) }} '''Juan Isa''' (☆ [[26 di ougùstùs]] [[1913]] na Lara, [[Venezuela]] — † [[19 di òktober]] [[1993]] na [[Kòrsou]]) tabata un komersiante, empresario i dirigente deportivo [[Antias Hulandes|antiano]]. E ta konsiderá un di e figuranan mas influyente den desaroyo ekonómiko i deportivo di Kòrsou den [[siglo 20|siglo binti]]. Isa tabata kofundadó i presidente di [[Comite Olimpico Antias Hulandes|Komité Olímpiko di Antias Hulandes]] (NAOC) i a sirbi komo presidente di e International Baseball Federation (FIBA) di 1969 te 1976.<ref name="hof">{{cite web |title=Juan Isa |url=https://fdok.cw/juan-isa/ |website=FDOK.com |publisher=Curaçao Olympic Committee |access-date=}}</ref><ref>{{cite web |title=President |url=https://www.wbsc.org/en/organisation/leadership/president |website=WBSC.org |publisher=World Baseball Softball Confederation}}</ref> == Biografia == Juan Isa a nase na Venezuela komo yu di mayornan di orígen libanes, Salomon Juan Isa i Alexandra Zegem. E tabatin dos ruman hòmber, Ronchi i William. [[Ronchi Isa]] tabata un polítiko prominente i promé minister di [[Antias Hulandes]]. Na un edat hóben, el a muda ku su famia pa Kòrsou, kaminda el a lanta i a haña su formashon básiko. Posteriormente, el a bai studia kontabilidat na [[Estadonan Uni di Amérika|Merka]].<ref name=:"1">{{citeer web|titel= Juan Isa: „iedereen kan brood maken" Panaderia Isa 40 jaar|werk=[[Amigoe]]|datum=1972-11-06|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-04-15|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461443:mpeg21:p011}}</ref> Isa a fayesé dia 19 di òktober 1993 na Kòrsou, na edat di 80 aña. ===Karera den negoshi=== Isa a bira un di e empresarionan mas influyente di Kòrsou meimei di siglo binti. El tabata fundadó i dirigente di Panaderia Isa, establesí na 1932 na [[Otrobanda]]. E negoshi aki a kresé bira e panaderia mas grandi riba e isla, produsiendo pan tradishonal manera pan franses, pan chikitu i buskutchi.<ref name=:"1"/> Den añanan 1960, Isa a introdusí e pan ''Ipiranga'', ku a bira un produkto emblemátiko lokal.<ref name=:"1"/> Ademas, Isa a hunga un papel pionero den importashon di outonan na Kòrsou. Atraves di Isa Sales, fundá hunto ku su rumannan, el a introdusí vehíkulonan merikano di marka manera "Oldsmobile". Durante e boom di refineria den añanan 1950 i 1960, e aktividat aki a kontribuí na modernisashon di transporte riba e isla.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ccxLovgTH5U Curaçao Pioneers: "40 years Isa Sales"], [[Youtube]] (2007)</ref> Isa tambe a okupá posishonnan den multiple direktiva di empresa i organisashon, inkluyendo: * direktor di Isa Sales & Agencies i ABC Motors * miembro di hunta di supervishon di Hotelmaatschappij El Curaçao, Antilliaanse Brouwerij, Curaçaose Dokmaatschappij, Continental Milling Company i Spanish Water Resort. * presidente di asosiasionnan empresarial manera Vereniging Bedrijfsleven Curaçao (VBC), Diler di Outo (NAADA), Asosiashon di Panaderianan, i Industrianan di Antias Hulandes (ASINA). ===Karera den deporte=== Isa a desempeñá un papel importante den organisashon di deporte na Kòrsou i Antias Hulandes.<ref name=:"2"/> E tabata presidente di e Federashon di Beisbòl di Kòrsou (FEBEKO) i tabata aktivo den organisashonnan manera VECUSPO i Stichting Koninkrijks Sportliga, ku tabata organisadó di [[Weganan di Reino]].<ref>{{citeer web|titel=Juan Isa voorzitter VECUSPO|werk=[[Amigoe]]|datum=1967-08-22|bezochtdatum=2026-04-15|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463599:mpeg21:p007}}</ref><ref>{{citeer web|titel=Méér dan voorspoedige reis Surinamers eerder hier dan verwacht Iedereen, incl. organisatoren, werd verrast|werk=[[Amigoe]]|datum=1967-08-15|bezochtdatum=2026-04-15|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010463592:mpeg21:p001}}</ref> Isa tabata kofundadó di Komité Olímpiko di Antias Hulandes (NAOC) i posteriormente a sirbi komo presidente (1972–1981), defendiendo partisipashon internashonal di atletanan antiano.<ref name=:"2">[https://www.olympedia.org/athletes/1202083 Juan Isa], olympedia.org</ref> ====Presidensia di FIBA ==== Na nivel internashonal, Isa a sirbi komo presidente di e International Baseball Federation (1969–1976).<ref name=:"2"/> Durante su mandato: * el a ekspandé FIBA pa inkluí paisnan di [[Oropa]] manera [[Hulanda]] i [[Italia]].<ref>[https://www.baseball-reference.com/bullpen/Juan_Isa Juan Isa], baseball-reference.com</ref><ref>[https://www.wbsc.org/en/organisation/history/international-baseball International Baseball Federation], wbsc.org</ref> * el a traha ku [[Comite Olimpico Internacional|Komite Olimpiko Internashonal]] pa promové inklushon di [[beisbòl]] den [[Weganan Olimpico|Weganan Olímpiko]]. * el a kontribuí na desaroyo di e Amateur World Series komo kampeonato mundial. Su periodo tabata tambe marká pa konflikto ku varios federashon nashonal. Na 1973, tenshonnan a resultá den e formashon di un organisashon rival (FEMBA), ku a dividí e deporte temporalmente.<ref>Riccardo Schiroli, [https://static.wbsc.org/assets/files/2019_WBSC_The_Game_We_Love_SMALL.pdf The Game we Love], wbsc.org</ref> E situashon a wòrdu resolbé na 1976 ku reorganisashon di FIBA den AINBA, marcando fin di su mandato.<ref>{{citeer web |titel=La Historia de los Campeonatos Mundiales |taal=es |url=https://www.oocities.org/espanol/elpelotero_online/histomundi/campeonatos_mundiales_beisbol.htm |werk=El Pelotero }}</ref> == Legado i rekonosementu == Isa a laga un herensia duradero den deporte i negoshi na Kòrsou i Karibe Hulandes.{{Bròn?|2=2026|3=09|4=06}} El a wòrdu kondekorá komo Ofisial (''ridder'') den [[Orden di Oranje-Nassau]] i a wòrdu ingresá den [[Salon di Fama di Deporte (Kòrsou)|Salon di Fama]] di Kòrsou na 1985.<ref name=:"1"/><ref>Jeffrey Martina, [https://www.deportekorsou.com/posts/historia-salon-di-fama-fdok Historia Salon di Fama FDOK], deportekorsou.com</ref> {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Isa, Juan}} [[Kategoria:Hende]] [[Kategoria:Kòrsou]] [[Kategoria:Deporte na Kòrsou]] mfnjxgjfygxzgff5vmfcjeh3311r68y 0 14992 203178 203156 2026-09-05T17:22:31Z Caribiana 8320 /* Promoshon kultural i filantropia */ 203178 wikitext text/x-wiki {{Variante|c}} {{infobox persona |variante = c | nomber completo = Gregory Edward Elias | alias = Dickery Dock, Rei di Kòrsou | fecha nacemento = [[1953]] | luga nacemento = {{CUW}} | ofishi = hurista korporativo, empresario, músiko, filantropo i promotor kultural | pareha = Marianne Chang | yui = 2 | distincion = [[Premio Cola Debrot]] <small>(2025)</small> }} '''Gregory Edward (Greg) Elias''' (☆ [[1953]] na [[Kòrsou]]<ref name="Marbus">{{Citeer web |url=https://deachterkantvancuracao.blogspot.com/2016/08/you-can-always-get-what-you-want.html |titel=You can always get what you want |auteur=Margriet Marbus |datum=2016-08-01|bezochtdatum=2025-05-02 |werk=De achterkant van Curaçao}}</ref>) ta un hurista korporativo, empresario, filantropo, músiko, i promotor kultural di Kòrsou. E ta konosí pa su aktividatnan den sektor di servisio finansiero internashonal, i komo fundadó di Fundashon Bon Intenshon. Elias a hunga tambe un papel importante den e organisashon di [[Curaçao North Sea Jazz Festival]] (CNSJF). Pa su kontribushon na músika na Kòrsou, el a risibí e [[Premio Cola Debrot]] na 2025.<ref name="AD">{{citeer web |url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/31079-gregory-elias-krijgt-cola-debrotprijs |titel=Gregory Elias krijgt Cola Debrotprijs |datum=2025-05-01 |bezochtdatum= |werk=[[Antilliaans Dagblad]]}}</ref> == Bida i karera == Gregory Edward Elias a nase na aña 1953 na Kòrsou, den [[Bandariba]]. El a pasa parti di su infansia serka su welanan maternal promé ku el a muda pa [[Hulanda]] ku 12 aña di edat.<ref name="Marbus"/> Den añanan 1970, Elias a studia lei notarial na Vrije Universiteit Amsterdam. Despues di termina su estudio, el a regresá Kòrsou, unda el a establesé su mes den área di [[Spaanse Water]].<ref name="Marbus"/> Na 1983, Elias a kasa ku Marianne Chang. Huntu nan tin dos yu. ===Músika === Durante su periodo komo studiante, Elias a inisiá un karera den músika. Na edat di 19 aña, el a funda e grupo musikal ''Eliah'', pa kual e tabata outor, kantante, pianista, baterista i kitarista. Na Kòrsou, el a haña rekonosementu bou di e pseudónimo ''Dickery Dock''.<ref name="Life"/> Na 1972, su kansion ''Life Is Easy'' a drenta Top 20 na Kòrsou i a keda varios siman riba listanan di músika lokal.<ref>{{citeer web|titel=TOP20|werk=[[Amigoe]]|datum=1972-09-16-09|bezochtdatum=2026-09-03|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461400:mpeg21:p011}}</ref> E estilo di Eliah tabata komparabel ku esun di Crosby, Stills, Nash & Young, aunke e grupo no tabata dirigí riba imitashon.<ref name="Life">{{citeer web|titel=Life is easy|werk=[[Amigoe]]|datum=1972-09-30|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-03|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461412:mpeg21:p011}}</ref> Elias tambe a skirbi kantikanan pa kantante hulandes Debbie i tabata aktivo den produkshon di músika na Hulanda. Despues e tabata ko-outor pa un kansion hulandes ''Why Tell Me Why'', interpretá pa Anita Meyer, huntu ku Piet Souer i Martin Duiser.<ref>[https://www.nporadio2.nl/nieuws/top2000/9b3a5d17-9797-4192-8c42-704f3c47db64/why-tell-me-why-is-een-noodkreet-probeer-goed-te-zijn-naar-je-medemens Why Tell Me Why is een noodkreet: 'Probeer goed te zijn naar je medemens'], NPO Radio 2 Top 2000</ref> Na 2009, Elias a ko-fundá Top Stop Music (TSM) na [[Florida]], huntu ku produktor musikal Sergio George. TSM ta un seyo diskero ku enfoke riba músika latino, spesialmente músika [[Cuba|kubano]] i tropikal. Elias a fungi komo presidente di e seyo. Un aña despues, e album ''Ciclos'' di Luis Enrique, lansá pa medio di Top Stop Music, a gana e Grammy pa "Best Tropical Latin Album".<ref>[https://antilliaansdagblad.com/artikel/curacao/20860-top-stop-music-van-elias-wint-grammy Top Stop Music van Elias wint Grammy], [[Antilliaans Dagblad]] (28 di yanüari 2020)</ref> Na 2017, Elias a fungi komo ko-produktor di e pelíkula [[Double Play]], un produkshon merikano-hulandes basá riba ''Dubbelspel'' un novela di [[Frank Martinus Arion]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt5220252/fullcredits/?ref_=tt_ov_sm_3#amzn1.imdb.concept.name_credit_group.7caf7d16-5db9-4f4f-8864-d4c6e711c686 Double Play], IMDb</ref> === Servisio finansiero === Den añanan 1980, Elias a ko-fundá Holland Intertrust Group, un "trustkantoor" ku ta proveé ​​servisio finansiero i korporativo na klientenan internashonal. Na 2002, e grupo a wòrdu bendé na Fortis i despues integrá ku MeesPierson. Elias a sigui fungi komo gerente general di e operashon te ku 2006.<ref name="FTM">[https://www.ftm.nl/tag/gregory-elias Gregory Elias], ftm.nl</ref> Entre 1987 i 1995, Elias tabata presidente di Vereniging Offshore Belangen (VOB), e gremio di servisionan finansiero internashonal.<ref>{{citeer web|titel=Gregory Elias over Offshore: het gaat redelijk goed|werk=[[Amigoe]]|datum=1990-01-09|bezochtdatum=2026-09-03|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010642359:mpeg21:p003}}</ref> Na 2007, Elias a inisiá United Trust, un grupo ku operashonnan na diferente pais, entre otro Aruba, Panama, Hulanda, Gran Bretaña, Irlanda i Luxemburg. E grupo tabata manehá un gran kantidat di entidat hurídiko na Kòrsou i tabata ofresé kompania i persona servisionan finansiero spesialisá den maneho di kapital i strukturanan hurídiko pa evashon di belasting.<ref>{{Citeer web|auteur=Tom Kreling |titel='Er wórdt toch belasting betaald?' |url=https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/er-wordt-toch-belasting-betaald~b5b05111 |werk=De Volkskrant |datum=2017-06-10}}</ref><ref name="trouw">{{Citeer web|auteur=Jelle Brandsma |titel=Trustkoning Gregory Elias is zich van geen kwaad bewust |url=https://www.trouw.nl/nieuws/trustkoning-gregory-elias-is-zich-van-geen-kwaad-bewust~b6f59faf |werk=Trouw |datum=2017-06-10}}</ref> Na 2021, United Group Holdings BV, e kompania holding di Elias, a atkerí [[Banco di Caribe]]. E transakshon tabata parti di e proseso pa reorganisá e banko i fortalesé e situashon finansiero di [[ENNIA|Grupo Ennia]]. E akuerdo tabata kubri e operashonnan di Banco di Caribe na Kòrsou, Boneiru, Aruba i Sint Maarten.<ref>{{Citeer web |url=https://paradisefm.cw/banco-di-caribe-overgenomen-door-bedrijf-gregory-elias/ |titel=Banco Di Caribe overgenomen door bedrijf Gregory Elias |achternaam= |datum=2021-09-16 |bezochtdatum= |werk=Paradise FM 103.1 |taal=nl |archiefdatum=2025-05-03 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20250503052411/https://paradisefm.cw/banco-di-caribe-overgenomen-door-bedrijf-gregory-elias/ |dodeurl=ja }}</ref> Na desèmber 2024 e [[Banco di Caribe Aruba|operashon na Aruba]] a wòrdu atkerí pa [[AIB Bank|AIB Bank NV]], un banko di invershon ku ta operá for di Aruba..<ref>[https://www.noticiacla.com/news/33047 AIB Bank N.V. ta tuma Banco di Caribe (Aruba) N.V. over!], NoticiaCla (23 di december 2024)</ref> Elias a kapta atenshon internashonal na 2015 ora su nòmber a aparesé den e dokumentonan konosí komo Panama Papers. Su nòmber a aparesé 312 biaha den e dokumentonan filtrá pa Mossack Fonseca, un kompania asesor korporativo di Panama. Na 2017, el a wòrdu interogá pa un komishon parlamentario di [[Tweede Kamer]] di Hulanda en konekshon ku investigashonnan riba evashon di belasting. Elias a deklará ku su servisionan finansiero tabata dirigí riba strukturanan hurídiko ku tabata operá denter di margen legal i ku su kompania tabata verifiká e identidat i orígen di e kapital di su klientela.<ref name="trouw"/> === Promoshon kultural i filantropia === Elias ta e fundadó di Fundashon Bon Intenshon (FBI), establesé na aña 1990. E fundashon ta sostené proyektonan den enseñansa, músika, [[kultura]], [[deporte]], i desaroyo sosial na Kòrsou.<ref>[https://nu.cw/2025/05/02/gregory-elias-ontvangt-nicolaas-cola-debrot-prijs-voor-bijdrage-aan-curacaose-muziek/ Gregory Elias ontvangt Nicolaas 'Cola' Debrot prijs voor bijdrage aan Curaçaose muziek], nu.cw (2 di mei 2025)</ref> Na 2010, Elias, den kolaborashon ku Mojo Concerts i Ofisina di Turismo di Kòrsou, a lansa Curaçao North Sea Jazz Festival. E festival a trese artistanan internashonal di renombre na Kòrsou, entre nan Prince, Stevie Wonder i [[Alicia Keys]] i a bira un di e eventonan musikal mas konosí di e isla. E entradanan di e festival ta wòrdu reinvertí den inisiativanan di komunidat i kultura. Pa medio di su fundashon, Elias a sostené Curaçao International Film Festival Rotterdam (CIFFR) i Curaçao International Film Festival (CIFF), i ta organisá BlueSeas Blues Festival.<ref>[https://nu.cw/2023/03/21/curacao-international-film-festival-organiseert-film-days/ Curacao International Film Festival organiseert Film Days], nu.cw (21 di mart 2021)</ref><ref>[https://nu.cw/2024/02/23/artiesten-curacao-international-blueseas-festival-bekend/ Artiesten Curacao International Blue Seas Festival bekend], nu.cw (23 di febrüari 2024)</ref> Internashonalmente, el a haña rekonosementu adishonal na 2016 pa organisá un konsierto di [[Rolling Stones]] na [[Cuba]].<ref name="FTM"/> == Premio == * {{CUW|bandera}} Charles Gomes Casseres Award (2013) – pa kontribushonnan na komunidat i promoshon internashonal di Kòrsou.<ref>[https://www.rotarycuracao.org/sitepage/charles-gomes-casseres-award/cgc-award-2013-goes-to-gregory-elias CGC Award 2013 goes to Gregory Elias], rotarycuracao.org</ref> * {{CUW|bandera}} [[Premio Cola Debrot]] (2025) – pa su kontribushon prolongá na músika di Kòrsou.<ref name="AD"/> == Legado == Elias a bira un figura konosí den bida empresarial i kultural di Kòrsou. Su aktividatnan den sektor finansiero, huntu ku su sosten pa músika, deporte, arte i inisiativanan pa hubentut, a hasié un figura prominente den bida públiko di e isla.{{bròn?}} {{Appendix}} {{DEFAULTSORT:Elias, Gregory}} [[Kategoria:Hende]] [[Kategoria:Kòrsou]] o5pezn9g832yx8hhp2ay38i1if93bmd 0 14994 203211 2026-09-05T20:21:10Z Caribiana 8320 Created page with "{{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref..." 203211 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Por ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * lèternan inverso i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kòmbersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kòmbersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[Kategoria:Papiamento]] [[Kategoria:Kultura]] 7kvuhxqnqqhffkqf14w3v86rw09we0u 203212 203211 2026-09-05T20:35:25Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203212 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'', por ehèmpel, tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * lèternan inverso i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kòmbersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kòmbersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[Kategoria:Papiamento]] [[Kategoria:Kultura]] hlb0eere6b57bbckkqq1whbed6x13yt 203213 203212 2026-09-06T08:59:21Z Caribiana 8320 /* Deskripshon */ 203213 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'' tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * lèternan inverso i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kòmbersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kombersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kòmbersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[Kategoria:Papiamento]] [[Kategoria:Kultura]] 7kz42yia0r7ir2o36aepmizb5jfnz35 203214 203213 2026-09-06T09:02:14Z Caribiana 8320 /* Uso */ 203214 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Galein''' ta un wega di lenga ku ta usa [[papiamentu]] pa forma un manera di papia ku ta difísil pa komprendé pa hende ku no konosé e reglanan. E forma mas konosí ta yama ''lenga di p'', den kua e [[vocal|vokal]] di kada [[silaba|sílaba]] ta wòrdu ripití ku un ''p'' su dilanti.<ref name="dbnl">[[Pierre Lauffer]], [https://www.dbnl.org/tekst/lauf001unse02_01/lauf001unse02_01_0036.php Un selekshon di palabra i ekspreshon. Deel 2], dbnl.org (1974)</ref><ref name=":0">{{citeer web|titel=Sambumbu|werk=[[Amigoe]]|auteur=[[Paul Brenneker]]|datum=1965-03-09|bezochtdatum=2026-09-05|via=Delpher.nl|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010462564:mpeg21:p003}}</ref> E wega di lenga ta sirbi komo entretenementu òf pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende ku no konosé e sistema.<ref name="Maduro"/> == Deskripshon == Galein ta un manera di papia ku deliberadamente ta alterá [[palabra]]nan di papiamentu. E no ta un idioma independiente. E reglanan por varia, pero den su forma mas simpel, yamá ''lenga di p'', e vokal di kada sílaba ta wòrdu ripití ku un konsonante ''p'' su dilanti. Ehèmpel: :mi ta bai kas → '''mi'''pi '''ta'''pa '''bai'''pa '''kas'''pa. :mi ta weta → '''mi'''pi '''ta'''pa '''we'''pe'''ta'''pa. Tin tambe otro sistemanan pa forma galein. E reglanan por inkluí agregá un sílaba patras ([[sufiho]]), pone un sílaba dilanti ([[prefiho]]) òf invertí e lèternan di un sílaba i despues agregá un sufiho. Pa e frase ''e no sa'' tin e siguiente ehèmpelnan: * ku sufiho → '''e'''hay '''no'''hay '''sa'''hay * ku prefiho → ay'''e''' ay'''no''' ay'''sa''' * lèternan inverso i un sufiho → '''e'''ay '''on'''ay '''as'''ay Ora galein ta wòrdu pronunsiá lihé, e por bira hopi difísil pa hende ku no konosé e sistema pa komprondé e kòmbersashon.<ref>[https://web.archive.org/web/20161120173503/http://curacao-encyclopedia.com/?node=main&id=370&lang= Galein], Encyclopedie van Curaçao</ref> Un wega di lenga no ta eksklusivamente un fenómeno den papiamentu. Den inglés i spaño tin weganan di lenga ku nan propio sistemanan, manera ''pig latin'', ''vesre'' i ''jerigonza''.<ref name="Maduro">{{citeer web|auteur=[[Antoine Maduro|A.J. Maduro]]| titel=Remitido Erornan|werk=[[Amigoe]]|datum=1984-07-18|via=Delpher.nl|bezochtdatum=2026-09-05|url= https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010643043:mpeg21:p006}}</ref> == Uso == Galein tabata wòrdu usá prinsipalmente pa hasi un kòmbersashon ménos aksesibel pa hende pafó di e grupo ku no konosé e reglanan. E manera di papia akí tabata por sirbi komo un forma pa skonde òf protehá e kontenido di un kòmbersashon. Den ''Sambumbu'', [[Paul Brenneker]] ta referí na galein komo un forma di papiamentu ku tabata wòrdu deformá deliberadamente pa hende pafó no por komprondé e kòmbersashon.<ref name=":0"/> Esaki tabata tambe e kaso bou di personanan sklabisá, ku tabata usa galein pa evitá ku nan shon por a sigui nan kòmbersashon.<ref>Hoetink, H., & Anink, G. B., ''Encyclopedie van de Nederlandse Antillen'', 1969, Amsterdam, pag. 196.</ref> Segun deskripshonnan, personanan ku tabata hopi versá den galein por a usa regla i ripitishonnan mas kompleho ku esnan di e forma simpel di ''lenga di p''. Tabatin mucha muhé den internato i kriá den institushonnan grandi na [[Kòrsou]] ku tabata papia galein ku un fluides komparabel ku nan fluides den papiamentu.<ref>{{citeer web|titel=Curacaoensia Accentjes van ons land en volk|auteur=[[Paul Brenneker]]|werk=[[Amigoe]]|datum=1960-05-07|bezochtdatum=2026-09-05|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010459840:mpeg21:p012}}</ref> == Galein i gueni == Galein i [[gueni]] ta dos fenómeno lingwístiko diferente. Galein ta un forma di papiamentu ku ta wòrdu alterá mediante reglanan di un wega di lenga. Gueni, na otro banda, ta relashoná na un idioma ku tabata wòrdu papiá pa katibunan ku tabata yega for di [[Afrika]].<ref name="dbnl"/><ref name=":0"/> Aunke e dos término tin un relashon ku un modo di papia ku ta ménos komprensibel pa hende pafó di un grupo, nan no ta referí na e mesun fenómeno. {{Appendix}} [[Kategoria:Papiamento]] [[Kategoria:Kultura]] nzujxq2bo57gcrotw3wqxo7obgxxb83 1 14995 203219 2026-09-06T09:39:56Z Kallmemel 14000 /* Mekka a wordo scirbi cu AI? */ sekshon nobo 203219 wikitext text/x-wiki == Mekka a wordo scirbi cu AI? == @[[Usuario:Caribiana|Caribiana]]: E articulo na su minimo falta fuentenan di referencia, pero su structura ta indica mas bien di a wordo genera cu un LLM (Large Language Model). [[Usuario:Kallmemel|Kallmemel]] ([[Diskushon usuario:Kallmemel|diskushon]]) 09:39, 6 sèptèmber 2026 (UTC) jutssge51ptu2ievy4yswq74obsw0ba 203222 203219 2026-09-06T10:47:44Z Caribiana 8320 /* Mekka a wordo scirbi cu AI? */ Rèspòns 203222 wikitext text/x-wiki == Mekka a wordo scirbi cu AI? == @[[Usuario:Caribiana|Caribiana]]: E articulo na su minimo falta fuentenan di referencia, pero su structura ta indica mas bien di a wordo genera cu un LLM (Large Language Model). [[Usuario:Kallmemel|Kallmemel]] ([[Diskushon usuario:Kallmemel|diskushon]]) 09:39, 6 sèptèmber 2026 (UTC) :@Kallmemel: Manera bo mes por constata mayoria di e articulo geografico falta referencia y ta data di e periodo prome cu mi a bira activo. Mi ta asumi cu e motibo pa falta di referencia tabata pasobra esaki tabata acepta, of door cu e texto ta "stub" y un traduccion di un otro plataforma unda tambe falta referencia. Mi a cuminsa pa trata di expande algun stub usando AI pa mayor eficiencia, manera e caso aki. En general, mi ta haya cu referencia no por bai mas aya di loke ta disponibel den e articulo original mes den idiomanan grandi (manera ingles, spano, hulandes), cu exclusion di temanan cu ta netamente tocante Caribe Hulandes. Mi semper a trata di "roeien met de riemen die ik heb". Mi lo aprecia di tende bo opinion riba uzo di AI. [[Usuario:Caribiana|Caribiana]] ([[Diskushon usuario:Caribiana|diskushon]]) 10:47, 6 sèptèmber 2026 (UTC) 0k4o3d13feqsrwxw51dosp34qh3mvp4 203226 203222 2026-09-06T11:41:44Z Kallmemel 14000 /* Mekka a wordo scirbi cu AI? */ Rèspòns 203226 wikitext text/x-wiki == Mekka a wordo scirbi cu AI? == @[[Usuario:Caribiana|Caribiana]]: E articulo na su minimo falta fuentenan di referencia, pero su structura ta indica mas bien di a wordo genera cu un LLM (Large Language Model). [[Usuario:Kallmemel|Kallmemel]] ([[Diskushon usuario:Kallmemel|diskushon]]) 09:39, 6 sèptèmber 2026 (UTC) :@Kallmemel: Manera bo mes por constata mayoria di e articulo geografico falta referencia y ta data di e periodo prome cu mi a bira activo. Mi ta asumi cu e motibo pa falta di referencia tabata pasobra esaki tabata acepta, of door cu e texto ta "stub" y un traduccion di un otro plataforma unda tambe falta referencia. Mi a cuminsa pa trata di expande algun stub usando AI pa mayor eficiencia, manera e caso aki. En general, mi ta haya cu referencia no por bai mas aya di loke ta disponibel den e articulo original mes den idiomanan grandi (manera ingles, spano, hulandes), cu exclusion di temanan cu ta netamente tocante Caribe Hulandes. Mi semper a trata di "roeien met de riemen die ik heb". Mi lo aprecia di tende bo opinion riba uzo di AI. [[Usuario:Caribiana|Caribiana]] ([[Diskushon usuario:Caribiana|diskushon]]) 10:47, 6 sèptèmber 2026 (UTC) ::''In a nutshell'', mi opinion tocante AI ta cu e ta e personificacion di ''Iets uit zijn duim zuigen''. <br>Uza un AI como herment ta diferente for di uz'e como e <u>solucion</u>. Un AI por wordo uza como "un stepping stone", similar na e prome stapnan cu bo lo tuma pa listra google (of cualkier otro browser). AI ta halucina mayoria di su contenido, entre otro, e por provee fuentenan no konfiabel y invalido y mayoria be cu no tin nada di haber cu e tema. AI no ta brinda eficiencia (pa cu articulo di Wikipedia) pero mas bien, den e caso aki, e ta empeora e calidad di e Wikipedia di Papiamento. (si @[[Usuario:Caribiana|Caribiana]] kier lesa un poco tocante LLM, esaki ta un articulo interesante, y recien: [https://mindmatters.ai/2026/01/large-language-models-llms-are-inherently-frail-and-unreliable/ Large Language Models (LLMs) Are Inherently Frail and Unreliable]).<br>Mi ta mira cu hopi articulo cu a wordo scirbi e delasto tempo a wordo scirbi cu AI, hopi di articulonan prinsipalmente tocante hende ta caba cu un titulo di: "Legado", "Importancia cultural", of "Importancia social". E titulonan aki ta duna indicacion cu e contenido di articulonan no ta suficiente pa indica su "importancia" dus pa reforsa esaki ta pone e titulonan aki, cu ta un indicacion masha fuerte pa e uzo di LLM. <br>Si tin mas pregunta of opinion tocante e tema di AI/LLM mi ta masha interesa. [[Usuario:Kallmemel|Kallmemel]] ([[Diskushon usuario:Kallmemel|diskushon]]) 11:41, 6 sèptèmber 2026 (UTC) 2unk5z859q8zfzlvtkxjp3pf5yyrifv