ਬਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਬਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20663</id>
    <revision>
      <id>839553</id>
      <parentid>835605</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GrandEscogriffe</username>
        <id>42212</id>
      </contributor>
      <comment>cross-wiki replacement of an incorrect, low-quality map by a correct, higher-resolution one</comment>
      <origin>839553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="l4l9o9jrq2ml04gwldak3lqufq2k715" xml:space="preserve">[[File:Bali Sea location.svg|thumb|right|ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਬਾਲੀ ਸਾਗਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ।]]

'''ਬਾਲੀ ਸਾਗਰ''' ({{lang-id|'''Laut Bali'''}}) [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਬਾਲੀ]] ਟਾਪੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕਾਂਜੀਅਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਜਲ-ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਫ਼ਲੋਰਸ ਸਾਗਰ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਮਦੂਰਾ ਪਣਜੋੜ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book |title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://archive.org/details/merriamwebstersg0000unse_3edi |publisher=Merriam-Webster |year=1997 |isbn=0-87779-546-0 }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ}}</text>
      <sha1>l4l9o9jrq2ml04gwldak3lqufq2k715</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22976</id>
    <revision>
      <id>839541</id>
      <parentid>774748</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>839541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11628" sha1="onh9e9q1iz2eplbmblqr9qew5oiwvk6" xml:space="preserve">{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਜੀਵਨੀ
| ਨਾਮ = ਲਾਲਾ ਰਾਜਪਤ ਰਾਏ
| ਚਿੱਤਰ = Lala lajpat Rai.jpg
| ਚਿੱਤਰ_ਸੁਰਖੀ = 30 januaury 1920
| ਚਿੱਤਰ_ਅਕਾਰ =ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਫੋਟੋ (30 ਜਨਵਰੀ 1929)
| ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 28 ਜਨਵਰੀ, 1865
| ਜਨਮ_ਸਥਾਨ = [[ਢੁੱਡੀਕੇ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ)
| ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 (ਉਮਰ 63)
| ਮੌਤ_ਸਥਾਨ = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] 'ਚ)
| ਮੌਤ_ਦਾ_ਕਾਰਨ =ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ
| ਪੇਸ਼ਾ = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]]
| ਪਛਾਣੇ_ਕੰਮ =ਲੇਖਕ, ਰਾਜਨੇਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ
| ਜੀਵਨ_ਸਾਥੀ =ਰਾਧਾ ਦੇਵੀ ਅਗਰਵਾਲ
| ਬੱਚੇ =ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ ਅਗਰਵਾਲ (ਪੁੱਤਰ), ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਅਗਰਵਾਲ (ਪੁੱਤਰ)
ਪਾਰਵਤੀ ਅਗਰਵਾਲ (ਧੀ)
| ਧਰਮ = [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]]
| ਰਾਜਨੀਤਕ_ਲਹਿਰ = [[ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ]]
|ਹੋਰ_ਨਾਮ=ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ|ਮਾਪੇ=ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਗਰਵਾਲ (ਪਿਤਾ)
ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਅਗਰਵਾਲ (ਮਾਂ)}}
'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ''' ([[ਹਿੰਦੀ]]: लाला लाजपत राय, 28 ਜਨਵਰੀ 1865 - 17 ਨਵੰਬਰ 1928) [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ '''ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ]] ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵਿੱਚ [[ਗਰਮ ਦਲ]] ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ [[ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ]] ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਸੰਨ [[1928]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮੀਸ਼ਨ]] ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਪ੍ਰ੍ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ [[ਲਾਠੀਚਾਰਜ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%95%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%AA%E0%A8%A4-%E0%A8%B0%E0%A8%BE-5-1498042|title=ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2020-09-23|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001193733/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%95%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%AA%E0%A8%A4-%E0%A8%B0%E0%A8%BE-5-1498042|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ==
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮੋਗਾ]] ਜਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਢੁੱਡੀਕੇ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] [[:hi:अग्रवाल|ਅਗਰਵਾਲ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ [[ਜਗਰਾਉਂ]], ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jagraonadministration.in/LalaLajpatRai.php|title=Sub Division, Jagraon, Punjab|website=www.jagraonadministration.in|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615184712/http://jagraonadministration.in/LalaLajpatRai.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ [[ਰੋਹਤਕ]] ਅਤੇ [[ਹਿਸਾਰ]] ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ [[ਗਰਮ ਦਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸੀ। [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਅਤੇ [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ [[ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਾ ਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਬਣਾਇਆ। [[ਲਾਲਾ ਹੰਸਰਾਜ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਦਇਆਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆਲਾ|ਦਇਆਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ-ਕੱਲ [[ਡੀਏਵੀ]] ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਾਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਿਰ ਲਗਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ [[1928]] ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮੀਸ਼ਨ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ [[ਲਾਠੀਚਾਰਜ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ: ''&quot;ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਇਕ-ਇਕ ਲਾਠੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਫ਼ਨ ਦਾ ਕਿੱਲ ਬਣੇਗੀ।&quot;'' ਲਾਲਾਜੀ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। [[17 ਨਵੰਬਰ]] [[1928]] ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਚੋਟਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Lala Lajpat Rai Statue, Bus Stand, Jagraon.jpg|left|thumb|ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, [[ਜਗਰਾਉਂ]]]]
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1959 ਵਿੱਚ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਜਨਮ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ (ਆਰਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਬੀਐਮ ਗਰੋਵਰ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕਾਲਜ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਮੇਰਠ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1998 ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੋਗਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵੈਟਰਨਰੀ ਐਂਡ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਚੌਕ; ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਾਰਕ, ​​ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮਾਰਕੀਟ; ਖੜਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (IIT) ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ; ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਹਸਪਤਾਲ; ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ [[ਜਗਰਾਉਂ|ਜਗਰਾਓਂ]] ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਟਰਮੀਨਸ, ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਬੱਸ ਟਰਮੀਨਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਏ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1865]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]]</text>
      <sha1>onh9e9q1iz2eplbmblqr9qew5oiwvk6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839542</id>
      <parentid>839541</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਜੀਵਨ */</comment>
      <origin>839542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11630" sha1="lterffgok2nia7c7k377x486izmccsc" xml:space="preserve">{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਜੀਵਨੀ
| ਨਾਮ = ਲਾਲਾ ਰਾਜਪਤ ਰਾਏ
| ਚਿੱਤਰ = Lala lajpat Rai.jpg
| ਚਿੱਤਰ_ਸੁਰਖੀ = 30 januaury 1920
| ਚਿੱਤਰ_ਅਕਾਰ =ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਫੋਟੋ (30 ਜਨਵਰੀ 1929)
| ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 28 ਜਨਵਰੀ, 1865
| ਜਨਮ_ਸਥਾਨ = [[ਢੁੱਡੀਕੇ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ)
| ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 (ਉਮਰ 63)
| ਮੌਤ_ਸਥਾਨ = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] 'ਚ)
| ਮੌਤ_ਦਾ_ਕਾਰਨ =ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ
| ਪੇਸ਼ਾ = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]], [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]]
| ਪਛਾਣੇ_ਕੰਮ =ਲੇਖਕ, ਰਾਜਨੇਤਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ
| ਜੀਵਨ_ਸਾਥੀ =ਰਾਧਾ ਦੇਵੀ ਅਗਰਵਾਲ
| ਬੱਚੇ =ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ ਅਗਰਵਾਲ (ਪੁੱਤਰ), ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਅਗਰਵਾਲ (ਪੁੱਤਰ)
ਪਾਰਵਤੀ ਅਗਰਵਾਲ (ਧੀ)
| ਧਰਮ = [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]]
| ਰਾਜਨੀਤਕ_ਲਹਿਰ = [[ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ]]
|ਹੋਰ_ਨਾਮ=ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ|ਮਾਪੇ=ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਗਰਵਾਲ (ਪਿਤਾ)
ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਅਗਰਵਾਲ (ਮਾਂ)}}
'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ''' ([[ਹਿੰਦੀ]]: लाला लाजपत राय, 28 ਜਨਵਰੀ 1865 - 17 ਨਵੰਬਰ 1928) [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ '''ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ]] ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵਿੱਚ [[ਗਰਮ ਦਲ]] ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ [[ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ]] ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਸੰਨ [[1928]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮੀਸ਼ਨ]] ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਪ੍ਰ੍ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ [[ਲਾਠੀਚਾਰਜ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%95%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%AA%E0%A8%A4-%E0%A8%B0%E0%A8%BE-5-1498042|title=ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2020-09-23|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001193733/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%95%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%AA%E0%A8%A4-%E0%A8%B0%E0%A8%BE-5-1498042|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ==
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮੋਗਾ]] ਜਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਢੁੱਡੀਕੇ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] [[:hi:अग्रवाल|ਅਗਰਵਾਲ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ [[ਜਗਰਾਉਂ]], ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jagraonadministration.in/LalaLajpatRai.php|title=Sub Division, Jagraon, Punjab|website=www.jagraonadministration.in|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615184712/http://jagraonadministration.in/LalaLajpatRai.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ [[ਰੋਹਤਕ]] ਅਤੇ [[ਹਿਸਾਰ]] ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ [[ਗਰਮ ਦਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸੀ। [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਅਤੇ [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ [[ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਾ ਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਬਣਾਇਆ। [[ਲਾਲਾ ਹੰਸਰਾਜ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਦਇਆਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆਲਾ|ਦਇਆਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ-ਕੱਲ [[ਡੀਏਵੀ]] ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਾਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਿਰ ਲਗਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ, [[1928]] ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮੀਸ਼ਨ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ [[ਲਾਠੀਚਾਰਜ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ: ''&quot;ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਇਕ-ਇਕ ਲਾਠੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਫ਼ਨ ਦਾ ਕਿੱਲ ਬਣੇਗੀ।&quot;'' ਲਾਲਾਜੀ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। [[17 ਨਵੰਬਰ,]] [[1928]] ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਚੋਟਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Lala Lajpat Rai Statue, Bus Stand, Jagraon.jpg|left|thumb|ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, [[ਜਗਰਾਉਂ]]]]
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1959 ਵਿੱਚ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਜਨਮ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ (ਆਰਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਬੀਐਮ ਗਰੋਵਰ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕਾਲਜ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਮੇਰਠ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1998 ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੋਗਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵੈਟਰਨਰੀ ਐਂਡ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਚੌਕ; ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਾਰਕ, ​​ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮਾਰਕੀਟ; ਖੜਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (IIT) ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ; ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਹਸਪਤਾਲ; ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ [[ਜਗਰਾਉਂ|ਜਗਰਾਓਂ]] ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਟਰਮੀਨਸ, ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਬੱਸ ਟਰਮੀਨਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਏ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1865]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]]</text>
      <sha1>lterffgok2nia7c7k377x486izmccsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25586</id>
    <revision>
      <id>839530</id>
      <parentid>830683</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ */</comment>
      <origin>839530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26245" sha1="p4cubcwczk1kxhpth1ow3ni08jn6xmv" xml:space="preserve">'''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ(HRA)''' ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗਠਿਤ ਇੱਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1928 ਨੂੰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ [[ਚੰਦਰਸੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;Gupta Manmath Nath ''Bhartiya Krantikari Andolan Ka Itihas'' page-226&lt;/ref&gt; 1928 ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

== ਮੂਲ ==
=== ਪਿਛੋਕੜ ===
1920 ਦੀ [[ਅਸਹਿਯੋਗ ਲਹਿਰ]] ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ [[ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਕਾਂਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਰਵਾਂ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਅੱਤਲੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੀ। ਮੁਅੱਤਲੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖਲਾਅ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}}

===ਗਯਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ===
ਫਰਵਰੀ 1922 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 22 ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਜਿੰਦਾ ਸਾੜੇ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਏ ਬਗੈਰ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ ਨੇ 1922 ਦੀ ਗਯਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੂੰ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ -ਇੱਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਬਗਾਵਤੀ। ਜਨਵਰੀ 1923 ਵਿੱਚ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਨੇ [[ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਅਤੇ [[ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ]] ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ [[ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ]] ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ ਨੇ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ।

==ਸਥਾਪਨਾ==
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 1924 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ, ਯੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚਟਰਜੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀਂਦਰਨਾਥ ਸਾੰਨਿਆਲ ਆਦਿ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FnkNyjxmk8wC&amp;pg=PA60|title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions|last=Balinisteanu|first=Tudor|publisher=Palgrave Macmillan|year=2012|isbn=978-0-23029-095-2|page=60}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਰਾਹੀਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਦ ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ]] ਨੇ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ]], [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਗੁਪਤ]], [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ]], ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਦਲ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉਡੀਸਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਬੈਠਕ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ।

== ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
[[File:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|thumb|ਕੰਧ ਤੇ ਬਣੀ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]]
]]
1924 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ, ਐਚ.ਆਰ.ਏ. [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ।

ਕਾਕੋਰੀ ਰੇਲ ਡਕੈਤੀ HRA ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਕਾਕੋਰੀ ਘਟਨਾ 8 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ, ਜਦੋਂ HRA ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਮੀਲ (16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। HRA ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ, ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਚਾਰ ਨੇਤਾਵਾਂ - ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ, [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਲਹਿਰੀ - ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ 16 ਨੂੰ ਲੰਬੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ HRA ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਐਚਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ।  [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕਲੌਤਾ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=&quot;Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938&quot;|last=Gupta|first=Amit Kumar|year=1997|pages=3-27}}&lt;/ref&gt;

1928 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰ ਜੌਹਨ ਸਾਈਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

1928 ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ HRA ਬਦਲ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਨਾਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope&quot;|last=Sawhney|first=Simona|year=2012}}&lt;/ref&gt; ਕਾਕੋਰੀ ਡਕੈਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਮੂਹ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਐਚਆਰਏ 8-9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਉੱਭਰਿਆ ਅਤੇ &quot;[[ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਦੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ|ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ]]&quot; ਅਤੇ &quot;ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਪਰਜੀਵੀਆਂ&quot; ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ [[ਇਨਕਲਾਬ]] ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਣ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਨਵੇਂ ਨਾਮੀ HSRA ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India&quot;|last=Neeti|first=Nair|year=2009}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਚਆਰਏ ਨੂੰ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਬੰਬ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ HSRA ਦਾ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Terror: From Tyrannicide to Terrorism|last=Bowden|first=Brett|last2=Davis|first2=Micheal T.|publisher=Australia: Univ. of Queensland Press|year=2009|isbn=978-0-7022-3599-3|pages=29}}&lt;/ref&gt;

== ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ==
ਜਦੋਂ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਸ ਏ. ਸਕਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bhagat Singh, Diamond Pocket Books|last=Rana|first=Bhawan Singh|year=2005a}}&lt;/ref&gt; [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ|ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ]] ਨਾਲ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਜੈ ਗੋਪਾਲ, [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨਾਲ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਦਿੱਖ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Martyr: Bhagat Singh experiments in revolution|last=Nayar|first=Kuldeep|publisher=Har-Anand Publications|year=2000|isbn=978-81-241-0700-3|location=New Delhi|pages=39}}&lt;/ref&gt; ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖ਼ਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਕਵਰਿੰਗ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India)|last=Rana|first=Bhawan Singh|publisher=Diamond Pocket Books|year=2005b}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|200px|25 ਮਾਰਚ 1931 ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਨ੍ਹਾ]]
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾ ਕੇ ਕਤਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, '''ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਲਈ ਅਫਸੋਸ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਵੇਦੀ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਟੱਲ ਹੈ।'''&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bhagat Singh, liberation's blazing star|last=Grewal|first=P. M. S.|publisher=LeftWord Books|year=2007|isbn=978-81-7488-865-5|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਲੁਕ ਗਏ, HSRA ਦੁਆਰਾ ਅਗਲੀ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿਲ ਅਤੇ ਟਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟ ਬਿੱਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=The Jail Notebook and other writings|last=Singh|first=Bhagat|last2=Lal|first2=Chaman|last3=Hooja|first3=Bhupendra|publisher=Left Word Books|year=2007|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ]], [[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ]] ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਨੂੰ &quot;ਗੂੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਚਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]] ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਚ HSRA ਦੀ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਕਤਲ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਰ੍ਹੇ ==
1930 ਤੱਕ, HSRA ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਕੈਲਾਸ਼ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। 27 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਲਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਵਧ ਗਏ। ਸੰਗਠਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਦਸੰਬਰ 1930 ਵਿੱਚ, [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ HSRA ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1931 ਵਿੱਚ ਯਸ਼ਪਾਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਓ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopaedia of political parties|last=Ralhan|first=Om Prakash|publisher=Anmol Publications|year=1998|isbn=81-7488-865-9|volume=33-50|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੇ HSRA ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਧੜਿਆਂ ਨੇ 1935 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਲੰਡਨ]] ਤੋਂ HSRA ਚਲਾਇਆ। 1940 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਊਧਮ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ HSRA ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।

== ਵਿਰਾਸਤ ==
[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਦੇ ਤੂੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਛੁਪਣਗਾਹ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Revolutionaries-hide-out-at-Ferozepur-declared-protected-Punjab-govt-tells-HC/articleshow/45905631.cms|title=Revolutionaries' hide out at Ferozepur declared protected, Punjab govt tells HC|date=2015-01-16|work=The Times of India|access-date=2023-05-05|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>p4cubcwczk1kxhpth1ow3ni08jn6xmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839531</id>
      <parentid>839530</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ */</comment>
      <origin>839531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26239" sha1="iqia3f7b3axzy6ezwjz5hgynlgnxwe7" xml:space="preserve">'''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ(HRA)''' ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗਠਿਤ ਇੱਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1928 ਨੂੰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ [[ਚੰਦਰਸੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;Gupta Manmath Nath ''Bhartiya Krantikari Andolan Ka Itihas'' page-226&lt;/ref&gt; 1928 ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

== ਮੂਲ ==
=== ਪਿਛੋਕੜ ===
1920 ਦੀ [[ਅਸਹਿਯੋਗ ਲਹਿਰ]] ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ [[ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਕਾਂਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਰਵਾਂ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਅੱਤਲੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੀ। ਮੁਅੱਤਲੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖਲਾਅ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}}

===ਗਯਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ===
ਫਰਵਰੀ 1922 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 22 ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਜਿੰਦਾ ਸਾੜੇ ਗਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਏ ਬਗੈਰ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ ਨੇ 1922 ਦੀ ਗਯਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੂੰ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ -ਇੱਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਬਗਾਵਤੀ। ਜਨਵਰੀ 1923 ਵਿੱਚ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਨੇ [[ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਅਤੇ [[ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ]] ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ [[ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ]] ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ ਨੇ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ।

==ਸਥਾਪਨਾ==
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 1924 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ, ਯੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚਟਰਜੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀਂਦਰਨਾਥ ਸਾੰਨਿਆਲ ਆਦਿ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FnkNyjxmk8wC&amp;pg=PA60|title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions|last=Balinisteanu|first=Tudor|publisher=Palgrave Macmillan|year=2012|isbn=978-0-23029-095-2|page=60}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਰਾਹੀਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਦ ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ]] ਨੇ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ]], [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਗੁਪਤ]], [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ]], ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਦਲ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉਡੀਸਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਬੈਠਕ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ।

== ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
[[File:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|thumb|ਕੰਧ ਤੇ ਬਣੀ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]]
]]
1924 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ, ਐਚ.ਆਰ.ਏ. [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ।

ਕਾਕੋਰੀ ਰੇਲ ਡਕੈਤੀ HRA ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਕਾਕੋਰੀ ਘਟਨਾ 8 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ, ਜਦੋਂ HRA ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਮੀਲ (16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। HRA ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ, ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਚਾਰ ਨੇਤਾਵਾਂ - ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ, [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਲਹਿਰੀ - ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ 16 ਨੂੰ ਲੰਬੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ HRA ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਐਚਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ।  [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕਲੌਤਾ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=&quot;Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938&quot;|last=Gupta|first=Amit Kumar|year=1997|pages=3-27}}&lt;/ref&gt;

1928 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰ ਜੌਹਨ ਸਾਈਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

1928 ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ HRA ਬਦਲ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਨਾਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope&quot;|last=Sawhney|first=Simona|year=2012}}&lt;/ref&gt; ਕਾਕੋਰੀ ਡਕੈਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਮੂਹ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਐਚਆਰਏ 8-9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਉੱਭਰਿਆ ਅਤੇ &quot;[[ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਦੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ|ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ]]&quot; ਅਤੇ &quot;ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਪਰਜੀਵੀਆਂ&quot; ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ [[ਇਨਕਲਾਬ]] ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਣ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਨਵੇਂ ਨਾਮੀ HSRA ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India&quot;|last=Neeti|first=Nair|year=2009}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਚਆਰਏ ਨੂੰ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਬੰਬ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ HSRA ਦਾ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Terror: From Tyrannicide to Terrorism|last=Bowden|first=Brett|last2=Davis|first2=Micheal T.|publisher=Australia: Univ. of Queensland Press|year=2009|isbn=978-0-7022-3599-3|pages=29}}&lt;/ref&gt;

== ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ==
ਜਦੋਂ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਸ ਏ. ਸਕਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bhagat Singh, Diamond Pocket Books|last=Rana|first=Bhawan Singh|year=2005a}}&lt;/ref&gt; [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ|ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ]] ਨਾਲ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਜੈ ਗੋਪਾਲ, [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨਾਲ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਦਿੱਖ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Martyr: Bhagat Singh experiments in revolution|last=Nayar|first=Kuldeep|publisher=Har-Anand Publications|year=2000|isbn=978-81-241-0700-3|location=New Delhi|pages=39}}&lt;/ref&gt; ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖ਼ਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਕਵਰਿੰਗ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India)|last=Rana|first=Bhawan Singh|publisher=Diamond Pocket Books|year=2005b}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|200px|25 ਮਾਰਚ 1931 ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਨ੍ਹਾ]]
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾ ਕੇ ਕਤਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, '''ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਲਈ ਅਫਸੋਸ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਵੇਦੀ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਟੱਲ ਹੈ।'''&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bhagat Singh, liberation's blazing star|last=Grewal|first=P. M. S.|publisher=LeftWord Books|year=2007|isbn=978-81-7488-865-5|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਲੁਕ ਗਏ, HSRA ਦੁਆਰਾ ਅਗਲੀ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ 8 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿਲ ਅਤੇ ਟਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟ ਬਿੱਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=The Jail Notebook and other writings|last=Singh|first=Bhagat|last2=Lal|first2=Chaman|last3=Hooja|first3=Bhupendra|publisher=Left Word Books|year=2007|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ]], [[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ]] ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਨੂੰ &quot;ਗੂੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਚਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]] ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। 15 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਚ HSRA ਦੀ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਕਤਲ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਰ੍ਹੇ ==
1930 ਤੱਕ, HSRA ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਕੈਲਾਸ਼ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। 27 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਲਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਵਧ ਗਏ। ਸੰਗਠਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਦਸੰਬਰ 1930 ਵਿੱਚ, [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ HSRA ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1931 ਵਿੱਚ ਯਸ਼ਪਾਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਓ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopaedia of political parties|last=Ralhan|first=Om Prakash|publisher=Anmol Publications|year=1998|isbn=81-7488-865-9|volume=33-50|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੇ HSRA ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਧੜਿਆਂ ਨੇ 1935 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਲੰਡਨ]] ਤੋਂ HSRA ਚਲਾਇਆ। 1940 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਊਧਮ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ HSRA ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।

== ਵਿਰਾਸਤ ==
[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਦੇ ਤੂੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਛੁਪਣਗਾਹ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Revolutionaries-hide-out-at-Ferozepur-declared-protected-Punjab-govt-tells-HC/articleshow/45905631.cms|title=Revolutionaries' hide out at Ferozepur declared protected, Punjab govt tells HC|date=2015-01-16|work=The Times of India|access-date=2023-05-05|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>iqia3f7b3axzy6ezwjz5hgynlgnxwe7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਢੁੱਡੀਕੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29070</id>
    <revision>
      <id>839544</id>
      <parentid>831583</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਭੂਗੋਲ */</comment>
      <origin>839544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41037" sha1="e7o0xpl41p6ebxcqwjpahq6pkr3izvw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਢੁੱਡੀਕੇ
| native_name              = 
| native_name_lang         = ਪਂਜਾਬੀ
| other_name               = 
| nickname                 = 
| settlement_type          = ਪਿੰਡ
| image_skyline            = 
| image_alt                = 
| image_caption            = 
| pushpin_map              = India Punjab
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = ਢੁੱਡੀਕੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| pushpin_map_caption      = Location in Punjab, India&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/1675314/%E0%A8%A2%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%87-Dhudike ਢੁੱਡੀਕੇ (Dhudike)@ Wikimapia]&lt;/ref&gt;
| latd                     = 30.75
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = N
| longd                    = 75.33
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = E
| coordinates_display      = inline,title
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਮੋਗਾ]]
| established_title        = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date         = 
| founder                  = 
| named_for                = 
| parts_type               = ਤਹਿਸੀਲ
| parts                    = [[ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ|ਮੋਗਾ]]
| government_type          = 
| governing_body           = 
| unit_pref                = Metric
| area_footnotes           = 
| area_rank                = 
| area_total_km2           = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_rank          = 
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = 
| population_footnotes     = 
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1      = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2     = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2      = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1                = ਆਈਐਸਟੀ
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = ਪਿੰਨ ਕੋਡ
| postal_code              = 142053&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhudike PIN Code|url=http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|website=Indian Post|accessdate=18 December 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201620/http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| registration_plate       = 
| blank1_name_sec1         = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1         = [[ਮੋਗਾ,ਪੰਜਾਬ|ਮੋਗਾ]]
| website                  = 
| footnotes                = 
| official_name            = Dhudike
| coordinates              = {{coord|30|46|26|N|75|20|41|E|display=inline,title}}
}}
'''ਢੁੱਡੀਕੇ,''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
==ਇਤਹਾਸ==
{{Unbalanced section}}
ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 12 ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ; ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।), ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਕਾਲ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ। ਇਥੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਠਹਿਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ]] ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। 

{{More citations needed|date=ਜੂਨ 2025}} 

ਢੁਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਿਨੈਪਾਲ ਭਰਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਭੈਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਬਿਨੈਪਾਲ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਮਤਰੇਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸਾਂਭ ਕਿ ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੇ 655 ਈ: ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੋਂ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿੱਲਪਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਤਨ ਮੱਲ ਦੇ ਧਰੋਹ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਹਾਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੋਂ ਬੱਧਣ ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇਆਣਾ ਬੰਨਿਆ। ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਦੇ ਘਰ 1280 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਝਿੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਜੇਆਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜੇਆਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰਾਜੇਆਣੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਲ ਮੋਗਰੇ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਥੇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢੁੱਡੀ ਸੀ। ਢੁੱਡੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੂਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗੁਰਦਾਸ ਬਾਸੇ ਤੋਂ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੋਗੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਧੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਡੰਗਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਚਰਾਉਣ ਲੈ ਆਂਉਦੇਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਛੱਪੜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੋਹੀਵਾਲਾ ਛੱਪੜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਾਂ ਚੋ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ, ਬਾਸੋ ਤੇ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਦੋਹੀ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। 1640 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭੋਮੀਆ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾਈ ਤੇ ਵੱਡੇ - ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿਆ। ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭੋਮੀਆ, ਕਪੂਰਾ, ਦਲਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖਚੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਭੋਮੀਆਂ ਨੇ ਕੋਲੂ, ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਦਲਪਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਝੰਡੇ ਨੇ ਝੰਡਾ ਪੱਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਧਰਮੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੱਦੋਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਗਿੱਲਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਾਂ, ਸਿੱਧੂ, ਸੰਧੂ, ਗਰੇਵਾਲ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਧਨੋਏ, ਹੇਰੂ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਮਜ੍ਹਬੀ, ਰਾਮਦਾਸੀਏ, ਬੈਰਾਗੀ, ਮਹਿਰੇ, ਦਰਜ਼ੀ, ਸੱਧਰ, ਖੱਤਰੀ, ਸੁਨਿਆਰ, ਪਰਜਾਪਤ, ਬਾਜੀਗਰ, ਅਰੋੜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ 1200 ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਵੇਟ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}} 

ਪਿੰਡ ਬੱਝਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪਿੰਡ ਬੱਝਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਣ ਲਈ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਂਉਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮ ਰਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਰਖਾਣ ਹਲ ਪੰਜਾਲੀ, ਲੁਹਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਦੇ, ਮਹਿਰੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ। ਸੱਧਰ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵਟਾਂਉਦੇਂ। ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਜੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਸੁਣਿਐ ਢੁੱਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਰਾਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਰੁੱਸ ਕੇ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਈ। ਮਰਾਸੀ ਬੋਲਿਆ, &quot;ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਰ ਗੈਰ ਨਹੀਂ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਰਾਸੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਲੈ ਆਂਉਗਾ&quot; ਭਲਾ ਮਰਾਸਣ ਨੇ ਕਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਚੋਂ ਸਰੋਏ, ਢੋਲਣ ਤੋਂ ਕਲੇਰ, ਤਾਜਪੁਰ ਤੋਂ ਚੁੰਬਰ,ਗੁਜਰਵਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰ ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੱਤੇ ਤੋਂ, ਮਲਸੀਹਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਿਸਤਰੀ ਰੋਡਿਆਂ ਤੋਂ, ਬੈਰਾਗੀ ਹੇਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਰਜਾਪਤ ਛੰਦੜਾਂ ਤੋਂ ਕਟਾਰੀਏ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੜਵੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਰਲ਼-ਮਿਲ ਕੇ ਅਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

{{Promotional|date=ਸਤੰਬਰ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਡਾ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੱਰਥ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀ ਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਗਿੱਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਹਨ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਰਚਰਨ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਅਮਰਜੀਤ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਬਾਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਜੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ, ਤੇ ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਵਰਗੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਢੁੱਡੀਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਵਲ ਜੀ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਓਂ ਪੱਟ ਕੇ ਇਥੇ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਪਾਈ ਹੈ। ਸੱਤਪਾਲ ਗਰੋਵਰ ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸੱਤਪਾਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ।ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Dhudi-ke |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

== ਭੂਗੋਲ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ 30°46′42″N 75°20′30″E﻿ / ﻿30.778233°N 75.341646°E[1] 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ (767 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ NH95 (ਮੋਗਾ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ) 'ਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਮੋਗਾ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਚੁਹਾਰਚਕ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦੌਧਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਜੀਤਵਾਲ 2  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਾਥੂ ਵਾਲਾ ਜਾਦੀਦ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕੋਕਰੀ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਹਿਣਾ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਢੁੱਡੀਕੇ  ਦੇ ਨੇਡਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਢੁੱਡੀਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਿਸੀਲ, ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਸੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਰਾਂਓ, ਮੋਗਾ, ਭਾਗ ਪੁਰਾਣ, ਰਾਇਕੋਟ ਧੁਡਿਕੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਜਲਵਾਯੂ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧੁਡਿਕੇ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 6.40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧੁੰਦ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 18 ਤੋਂ 24 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 41 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{Weather box|location=Dhudike|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=|Feb record high C=|Mar record high C=|Apr record high C=|May record high C=|Jun record high C=|Jul record high C=|Aug record high C=|Sep record high C=|Oct record high C=|Nov record high C=|Dec record high C=|year record high C=|Jan high C=21.3|Feb high C=23.5|Mar high C=29|Apr high C=35.7|May high C=40.6|Jun high C=41.7|Jul high C=37.5|Aug high C=36.2|Sep high C=36.2|Oct high C=34.6|Nov high C=28.8|Dec high C=23.1|year high C=32.4|Jan low C=6.4|Feb low C=9.1|Mar low C=14.4|Apr low C=19.9|May low C=24.9|Jun low C=28.5|Jul low C=28.1|Aug low C=27.5|Sep low C=25.3|Oct low C=19.2|Nov low C=12.1|Dec low C=7.6|year low C=18.6|Jan record low C=|Feb record low C=|Mar record low C=|Apr record low C=|May record low C=|Jun record low C=|Jul record low C=|Aug record low C=|Sep record low C=|Oct record low C=|Nov record low C=|Dec record low C=|year record low C=|rain colour=green|Jan rain mm=11.9|Feb rain mm=14.5|Mar rain mm=13.8|Apr rain mm=10.2|May rain mm=11.3|Jun rain mm=32.3|Jul rain mm=115.6|Aug rain mm=104.7|Sep rain mm=56.3|Oct rain mm=3.8|Nov rain mm=3.2|Dec rain mm=6.4|year rain mm=384.1|Jan rain days=1.4|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.6|Apr rain days=1.3|May rain days=1.4|Jun rain days=1.8|Jul rain days=5.2|Aug rain days=4.4|Sep rain days=2.1|Oct rain days=0.7|Nov rain days=0.8|Dec rain days=0.9|year rain days=23.2|unit rain days=|humidity colour=green|Jan humidity=|Feb humidity=|Mar humidity=|Apr humidity=|May humidity=|Jun humidity=|Jul humidity=|Aug humidity=|Sep humidity=|Oct humidity=|Nov humidity=|Dec humidity=|year humidity=|Jan sun=|Feb sun=|Mar sun=|Apr sun=|May sun=|Jun sun=|Jul sun=|Aug sun=|Sep sun=|Oct sun=|Nov sun=|Dec sun=|year sun=|source 1=&lt;ref&gt;{{cite web|title=Temperature|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|website=Weather Base|access-date=2025-08-18|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202001749/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|date=December 2014}}

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village in Moga, Punjab {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/punjab/moga/moga/dhudike.html |access-date=2025-08-18 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ  ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 1234 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 6200 ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3239 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2961 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 633 ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10.21% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 914 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਡ਼ੀਕੇ ਦਾ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 924 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ।

95% ਆਬਾਦੀ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਬਾਕੀ ਦੇ 4.3% ਹਿੰਦੂ, 0.7% ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। 99% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, 1% ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ।

== ਜਾਤੀ ਕਾਰਕ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ, ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 35.98%, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) ਤੋਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ- (ਐੱਸਟੀ) ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 1950 ਲੋਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। 97.08% ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਦੱਸਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 2.92% ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 1950 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 579 ਕਿਸਾਨ (ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ) ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 368 ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in3&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ==
'''ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ'''

* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸਰਕਾਰ ਕਾਲਜ-1967 ਵਿੱਚ ਮੱਦੋਕੇ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਨਾਰਥ ਵੈਸਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-2003 ਵਿੱਚ ਢੁੱਡੀਕੇ (ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਮੋਗਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
* ਬਾਬਾ ਪੱਖਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ-6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਤੱਕ
* ਗ਼ਾਦਰੀ ਸ਼ਈਦ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ-ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ

'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਸਮਾਰਕ'''

ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਫੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਨਵੰਬਰ 1959 ਨੂੰ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨੇ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ 1965 ਨੂੰ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 26,27 ਅਤੇ 28 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lala Lajpat Rai Memorial |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Statue_of_Lala_Lajpat_Rai_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ  ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
'''ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ ਦੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

'''ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ'''

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਗਾਹ (ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੇਰਾ ਬੋਹੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

'''ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ'''
[[ਤਸਵੀਰ:Lala_Lajpat_Rai_Memorial_Library_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ'''

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

'''ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ'''

ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਬਾਜਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੌਧਰ ਲਿੰਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ,  ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਕਮਰੇ ਵੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਜਾ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਲ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ 1865 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਪੜ (ਤਾਲਾਬ) ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਕਰਸਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੇਟ ਤੋਂ ਚੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chauni Sahib |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225437/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ==
28 ਜਨਵਰੀ 1956 ਨੂੰ, ਐਲ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਐਲ. ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮਦਿਨ ਪੇਂਡੂ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ਼ 2,000/- ਰੁਪਏ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ, ਹਾਕੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

28 ਜਨਵਰੀ 1991 ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ, ਚੌਧਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਏ.ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ., ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਗੁਪਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਨਰਲ ਓ.ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਰਾਜਪਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;

== ਆਵਾਜਾਈ ==
'''ਰੇਲਵੇ'''

ਅਜੀਤਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾੜੋ ਮਾਹਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੁਧਿਆਣਾ - ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ 57&amp;nbsp;ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿ.ਮੀ.

'''ਬੱਸ'''

ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਸਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਆਟੋ/ਟੈਂਪੋ ਸੇਵਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਮਾਤਰ ਖਰਚਿਆਂ ਨਾਲ...

== ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਪਿੰਡ ==
9 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India : Latest news, India, Punjab, Chandigarh, Haryana, Himachal, Uttarakhand, J&amp;K, sports, cricket |url=http://epaper.tribuneindia.com/608926/The-Tribune/TT_09_October_2015#page/4/2}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Tribune Online - ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ Daily Punjabi News Paper |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-10-10 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033614/http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>e7o0xpl41p6ebxcqwjpahq6pkr3izvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839545</id>
      <parentid>839544</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਜਲਵਾਯੂ */</comment>
      <origin>839545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41034" sha1="rvc4mmwoy1rviqbq1bdf6jer7vumny1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਢੁੱਡੀਕੇ
| native_name              = 
| native_name_lang         = ਪਂਜਾਬੀ
| other_name               = 
| nickname                 = 
| settlement_type          = ਪਿੰਡ
| image_skyline            = 
| image_alt                = 
| image_caption            = 
| pushpin_map              = India Punjab
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = ਢੁੱਡੀਕੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| pushpin_map_caption      = Location in Punjab, India&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/1675314/%E0%A8%A2%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%87-Dhudike ਢੁੱਡੀਕੇ (Dhudike)@ Wikimapia]&lt;/ref&gt;
| latd                     = 30.75
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = N
| longd                    = 75.33
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = E
| coordinates_display      = inline,title
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਮੋਗਾ]]
| established_title        = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date         = 
| founder                  = 
| named_for                = 
| parts_type               = ਤਹਿਸੀਲ
| parts                    = [[ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ|ਮੋਗਾ]]
| government_type          = 
| governing_body           = 
| unit_pref                = Metric
| area_footnotes           = 
| area_rank                = 
| area_total_km2           = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_rank          = 
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = 
| population_footnotes     = 
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1      = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2     = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2      = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1                = ਆਈਐਸਟੀ
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = ਪਿੰਨ ਕੋਡ
| postal_code              = 142053&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhudike PIN Code|url=http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|website=Indian Post|accessdate=18 December 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201620/http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| registration_plate       = 
| blank1_name_sec1         = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1         = [[ਮੋਗਾ,ਪੰਜਾਬ|ਮੋਗਾ]]
| website                  = 
| footnotes                = 
| official_name            = Dhudike
| coordinates              = {{coord|30|46|26|N|75|20|41|E|display=inline,title}}
}}
'''ਢੁੱਡੀਕੇ,''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
==ਇਤਹਾਸ==
{{Unbalanced section}}
ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 12 ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ; ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।), ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਕਾਲ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ। ਇਥੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਠਹਿਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ]] ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। 

{{More citations needed|date=ਜੂਨ 2025}} 

ਢੁਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਿਨੈਪਾਲ ਭਰਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਭੈਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਬਿਨੈਪਾਲ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਮਤਰੇਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸਾਂਭ ਕਿ ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੇ 655 ਈ: ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੋਂ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿੱਲਪਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਤਨ ਮੱਲ ਦੇ ਧਰੋਹ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਹਾਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੋਂ ਬੱਧਣ ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇਆਣਾ ਬੰਨਿਆ। ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਦੇ ਘਰ 1280 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਝਿੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਜੇਆਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜੇਆਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰਾਜੇਆਣੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਲ ਮੋਗਰੇ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਥੇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢੁੱਡੀ ਸੀ। ਢੁੱਡੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੂਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗੁਰਦਾਸ ਬਾਸੇ ਤੋਂ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੋਗੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਧੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਡੰਗਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਚਰਾਉਣ ਲੈ ਆਂਉਦੇਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਛੱਪੜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੋਹੀਵਾਲਾ ਛੱਪੜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਾਂ ਚੋ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ, ਬਾਸੋ ਤੇ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਦੋਹੀ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। 1640 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭੋਮੀਆ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾਈ ਤੇ ਵੱਡੇ - ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿਆ। ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭੋਮੀਆ, ਕਪੂਰਾ, ਦਲਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖਚੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਭੋਮੀਆਂ ਨੇ ਕੋਲੂ, ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਦਲਪਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਝੰਡੇ ਨੇ ਝੰਡਾ ਪੱਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਧਰਮੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੱਦੋਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਗਿੱਲਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਾਂ, ਸਿੱਧੂ, ਸੰਧੂ, ਗਰੇਵਾਲ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਧਨੋਏ, ਹੇਰੂ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਮਜ੍ਹਬੀ, ਰਾਮਦਾਸੀਏ, ਬੈਰਾਗੀ, ਮਹਿਰੇ, ਦਰਜ਼ੀ, ਸੱਧਰ, ਖੱਤਰੀ, ਸੁਨਿਆਰ, ਪਰਜਾਪਤ, ਬਾਜੀਗਰ, ਅਰੋੜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ 1200 ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਵੇਟ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}} 

ਪਿੰਡ ਬੱਝਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪਿੰਡ ਬੱਝਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਣ ਲਈ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਂਉਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮ ਰਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਰਖਾਣ ਹਲ ਪੰਜਾਲੀ, ਲੁਹਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਦੇ, ਮਹਿਰੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ। ਸੱਧਰ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵਟਾਂਉਦੇਂ। ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਜੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਸੁਣਿਐ ਢੁੱਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਰਾਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਰੁੱਸ ਕੇ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਈ। ਮਰਾਸੀ ਬੋਲਿਆ, &quot;ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਰ ਗੈਰ ਨਹੀਂ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਰਾਸੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਲੈ ਆਂਉਗਾ&quot; ਭਲਾ ਮਰਾਸਣ ਨੇ ਕਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਚੋਂ ਸਰੋਏ, ਢੋਲਣ ਤੋਂ ਕਲੇਰ, ਤਾਜਪੁਰ ਤੋਂ ਚੁੰਬਰ,ਗੁਜਰਵਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰ ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੱਤੇ ਤੋਂ, ਮਲਸੀਹਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਿਸਤਰੀ ਰੋਡਿਆਂ ਤੋਂ, ਬੈਰਾਗੀ ਹੇਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਰਜਾਪਤ ਛੰਦੜਾਂ ਤੋਂ ਕਟਾਰੀਏ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੜਵੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਰਲ਼-ਮਿਲ ਕੇ ਅਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

{{Promotional|date=ਸਤੰਬਰ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਡਾ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੱਰਥ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀ ਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਗਿੱਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਹਨ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਰਚਰਨ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਅਮਰਜੀਤ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਬਾਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਜੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ, ਤੇ ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਵਰਗੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਢੁੱਡੀਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਵਲ ਜੀ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਓਂ ਪੱਟ ਕੇ ਇਥੇ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਪਾਈ ਹੈ। ਸੱਤਪਾਲ ਗਰੋਵਰ ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸੱਤਪਾਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ।ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Dhudi-ke |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

== ਭੂਗੋਲ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ 30°46′42″N 75°20′30″E﻿ / ﻿30.778233°N 75.341646°E[1] 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ (767 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ NH95 (ਮੋਗਾ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ) 'ਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਮੋਗਾ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਚੁਹਾਰਚਕ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦੌਧਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਜੀਤਵਾਲ 2  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਾਥੂ ਵਾਲਾ ਜਾਦੀਦ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕੋਕਰੀ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਹਿਣਾ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਢੁੱਡੀਕੇ  ਦੇ ਨੇਡਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਢੁੱਡੀਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਿਸੀਲ, ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਸੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਰਾਂਓ, ਮੋਗਾ, ਭਾਗ ਪੁਰਾਣ, ਰਾਇਕੋਟ ਧੁਡਿਕੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਜਲਵਾਯੂ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧੁਡਿਕੇ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 6.40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧੁੰਦ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 18 ਤੋਂ 24 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 41 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{Weather box|location=Dhudike|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=|Feb record high C=|Mar record high C=|Apr record high C=|May record high C=|Jun record high C=|Jul record high C=|Aug record high C=|Sep record high C=|Oct record high C=|Nov record high C=|Dec record high C=|year record high C=|Jan high C=21.3|Feb high C=23.5|Mar high C=29|Apr high C=35.7|May high C=40.6|Jun high C=41.7|Jul high C=37.5|Aug high C=36.2|Sep high C=36.2|Oct high C=34.6|Nov high C=28.8|Dec high C=23.1|year high C=32.4|Jan low C=6.4|Feb low C=9.1|Mar low C=14.4|Apr low C=19.9|May low C=24.9|Jun low C=28.5|Jul low C=28.1|Aug low C=27.5|Sep low C=25.3|Oct low C=19.2|Nov low C=12.1|Dec low C=7.6|year low C=18.6|Jan record low C=|Feb record low C=|Mar record low C=|Apr record low C=|May record low C=|Jun record low C=|Jul record low C=|Aug record low C=|Sep record low C=|Oct record low C=|Nov record low C=|Dec record low C=|year record low C=|rain colour=green|Jan rain mm=11.9|Feb rain mm=14.5|Mar rain mm=13.8|Apr rain mm=10.2|May rain mm=11.3|Jun rain mm=32.3|Jul rain mm=115.6|Aug rain mm=104.7|Sep rain mm=56.3|Oct rain mm=3.8|Nov rain mm=3.2|Dec rain mm=6.4|year rain mm=384.1|Jan rain days=1.4|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.6|Apr rain days=1.3|May rain days=1.4|Jun rain days=1.8|Jul rain days=5.2|Aug rain days=4.4|Sep rain days=2.1|Oct rain days=0.7|Nov rain days=0.8|Dec rain days=0.9|year rain days=23.2|unit rain days=|humidity colour=green|Jan humidity=|Feb humidity=|Mar humidity=|Apr humidity=|May humidity=|Jun humidity=|Jul humidity=|Aug humidity=|Sep humidity=|Oct humidity=|Nov humidity=|Dec humidity=|year humidity=|Jan sun=|Feb sun=|Mar sun=|Apr sun=|May sun=|Jun sun=|Jul sun=|Aug sun=|Sep sun=|Oct sun=|Nov sun=|Dec sun=|year sun=|source 1=&lt;ref&gt;{{cite web|title=Temperature|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|website=Weather Base|access-date=2025-08-18|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202001749/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|date=December 2014}}

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village in Moga, Punjab {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/punjab/moga/moga/dhudike.html |access-date=2025-08-18 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ  ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 1234 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 6200 ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3239 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2961 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 633 ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10.21% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 914 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਡ਼ੀਕੇ ਦਾ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 924 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ।

95% ਆਬਾਦੀ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਬਾਕੀ ਦੇ 4.3% ਹਿੰਦੂ, 0.7% ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। 99% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, 1% ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ।

== ਜਾਤੀ ਕਾਰਕ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ, ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 35.98%, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) ਤੋਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ- (ਐੱਸਟੀ) ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 1950 ਲੋਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। 97.08% ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਦੱਸਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 2.92% ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 1950 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 579 ਕਿਸਾਨ (ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ) ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 368 ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in3&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ==
'''ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ'''

* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸਰਕਾਰ ਕਾਲਜ-1967 ਵਿੱਚ ਮੱਦੋਕੇ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਨਾਰਥ ਵੈਸਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-2003 ਵਿੱਚ ਢੁੱਡੀਕੇ (ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਮੋਗਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
* ਬਾਬਾ ਪੱਖਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ-6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਤੱਕ
* ਗ਼ਾਦਰੀ ਸ਼ਈਦ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ-ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ

'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਸਮਾਰਕ'''

ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਫੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਨਵੰਬਰ 1959 ਨੂੰ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨੇ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ 1965 ਨੂੰ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 26,27 ਅਤੇ 28 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lala Lajpat Rai Memorial |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Statue_of_Lala_Lajpat_Rai_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ  ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
'''ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ ਦੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

'''ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ'''

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਗਾਹ (ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੇਰਾ ਬੋਹੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

'''ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ'''
[[ਤਸਵੀਰ:Lala_Lajpat_Rai_Memorial_Library_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ'''

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

'''ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ'''

ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਬਾਜਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੌਧਰ ਲਿੰਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ,  ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਕਮਰੇ ਵੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਜਾ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਲ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ 1865 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਪੜ (ਤਾਲਾਬ) ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਕਰਸਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੇਟ ਤੋਂ ਚੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chauni Sahib |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225437/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ==
28 ਜਨਵਰੀ 1956 ਨੂੰ, ਐਲ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਐਲ. ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮਦਿਨ ਪੇਂਡੂ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ਼ 2,000/- ਰੁਪਏ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ, ਹਾਕੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

28 ਜਨਵਰੀ 1991 ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ, ਚੌਧਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਏ.ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ., ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਗੁਪਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਨਰਲ ਓ.ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਰਾਜਪਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;

== ਆਵਾਜਾਈ ==
'''ਰੇਲਵੇ'''

ਅਜੀਤਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾੜੋ ਮਾਹਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੁਧਿਆਣਾ - ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ 57&amp;nbsp;ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿ.ਮੀ.

'''ਬੱਸ'''

ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਸਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਆਟੋ/ਟੈਂਪੋ ਸੇਵਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਮਾਤਰ ਖਰਚਿਆਂ ਨਾਲ...

== ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਪਿੰਡ ==
9 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India : Latest news, India, Punjab, Chandigarh, Haryana, Himachal, Uttarakhand, J&amp;K, sports, cricket |url=http://epaper.tribuneindia.com/608926/The-Tribune/TT_09_October_2015#page/4/2}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Tribune Online - ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ Daily Punjabi News Paper |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-10-10 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033614/http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>rvc4mmwoy1rviqbq1bdf6jer7vumny1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839547</id>
      <parentid>839545</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ */</comment>
      <origin>839547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41034" sha1="nozexb8qqjlfxsu7dh8uw0tuawem62f" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਢੁੱਡੀਕੇ
| native_name              = 
| native_name_lang         = ਪਂਜਾਬੀ
| other_name               = 
| nickname                 = 
| settlement_type          = ਪਿੰਡ
| image_skyline            = 
| image_alt                = 
| image_caption            = 
| pushpin_map              = India Punjab
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = ਢੁੱਡੀਕੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| pushpin_map_caption      = Location in Punjab, India&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/1675314/%E0%A8%A2%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%87-Dhudike ਢੁੱਡੀਕੇ (Dhudike)@ Wikimapia]&lt;/ref&gt;
| latd                     = 30.75
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = N
| longd                    = 75.33
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = E
| coordinates_display      = inline,title
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਮੋਗਾ]]
| established_title        = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date         = 
| founder                  = 
| named_for                = 
| parts_type               = ਤਹਿਸੀਲ
| parts                    = [[ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ|ਮੋਗਾ]]
| government_type          = 
| governing_body           = 
| unit_pref                = Metric
| area_footnotes           = 
| area_rank                = 
| area_total_km2           = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_rank          = 
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = 
| population_footnotes     = 
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1      = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2     = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2      = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1                = ਆਈਐਸਟੀ
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = ਪਿੰਨ ਕੋਡ
| postal_code              = 142053&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhudike PIN Code|url=http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|website=Indian Post|accessdate=18 December 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201620/http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| registration_plate       = 
| blank1_name_sec1         = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1         = [[ਮੋਗਾ,ਪੰਜਾਬ|ਮੋਗਾ]]
| website                  = 
| footnotes                = 
| official_name            = Dhudike
| coordinates              = {{coord|30|46|26|N|75|20|41|E|display=inline,title}}
}}
'''ਢੁੱਡੀਕੇ,''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
==ਇਤਹਾਸ==
{{Unbalanced section}}
ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 12 ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ; ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।), ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਕਾਲ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ। ਇਥੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਠਹਿਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ]] ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। 

{{More citations needed|date=ਜੂਨ 2025}} 

ਢੁਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਿਨੈਪਾਲ ਭਰਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਭੈਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਬਿਨੈਪਾਲ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਮਤਰੇਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸਾਂਭ ਕਿ ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੇ 655 ਈ: ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੋਂ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿੱਲਪਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਤਨ ਮੱਲ ਦੇ ਧਰੋਹ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਹਾਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੋਂ ਬੱਧਣ ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇਆਣਾ ਬੰਨਿਆ। ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਦੇ ਘਰ 1280 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਝਿੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਜੇਆਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜੇਆਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰਾਜੇਆਣੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਲ ਮੋਗਰੇ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਥੇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢੁੱਡੀ ਸੀ। ਢੁੱਡੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੂਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗੁਰਦਾਸ ਬਾਸੇ ਤੋਂ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੋਗੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਧੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਡੰਗਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਚਰਾਉਣ ਲੈ ਆਂਉਦੇਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਛੱਪੜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੋਹੀਵਾਲਾ ਛੱਪੜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਾਂ ਚੋ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ, ਬਾਸੋ ਤੇ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਦੋਹੀ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। 1640 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭੋਮੀਆ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾਈ ਤੇ ਵੱਡੇ - ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿਆ। ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭੋਮੀਆ, ਕਪੂਰਾ, ਦਲਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖਚੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਭੋਮੀਆਂ ਨੇ ਕੋਲੂ, ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਦਲਪਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਝੰਡੇ ਨੇ ਝੰਡਾ ਪੱਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਧਰਮੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੱਦੋਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਗਿੱਲਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਾਂ, ਸਿੱਧੂ, ਸੰਧੂ, ਗਰੇਵਾਲ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਧਨੋਏ, ਹੇਰੂ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਮਜ੍ਹਬੀ, ਰਾਮਦਾਸੀਏ, ਬੈਰਾਗੀ, ਮਹਿਰੇ, ਦਰਜ਼ੀ, ਸੱਧਰ, ਖੱਤਰੀ, ਸੁਨਿਆਰ, ਪਰਜਾਪਤ, ਬਾਜੀਗਰ, ਅਰੋੜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ 1200 ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਵੇਟ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}} 

ਪਿੰਡ ਬੱਝਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪਿੰਡ ਬੱਝਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਣ ਲਈ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਂਉਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮ ਰਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਰਖਾਣ ਹਲ ਪੰਜਾਲੀ, ਲੁਹਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਦੇ, ਮਹਿਰੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ। ਸੱਧਰ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵਟਾਂਉਦੇਂ। ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਜੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਸੁਣਿਐ ਢੁੱਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਰਾਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਰੁੱਸ ਕੇ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਈ। ਮਰਾਸੀ ਬੋਲਿਆ, &quot;ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਰ ਗੈਰ ਨਹੀਂ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਰਾਸੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਲੈ ਆਂਉਗਾ&quot; ਭਲਾ ਮਰਾਸਣ ਨੇ ਕਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਚੋਂ ਸਰੋਏ, ਢੋਲਣ ਤੋਂ ਕਲੇਰ, ਤਾਜਪੁਰ ਤੋਂ ਚੁੰਬਰ,ਗੁਜਰਵਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰ ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੱਤੇ ਤੋਂ, ਮਲਸੀਹਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਿਸਤਰੀ ਰੋਡਿਆਂ ਤੋਂ, ਬੈਰਾਗੀ ਹੇਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਰਜਾਪਤ ਛੰਦੜਾਂ ਤੋਂ ਕਟਾਰੀਏ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੜਵੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਰਲ਼-ਮਿਲ ਕੇ ਅਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

{{Promotional|date=ਸਤੰਬਰ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਡਾ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੱਰਥ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀ ਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਗਿੱਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਹਨ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਰਚਰਨ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਅਮਰਜੀਤ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਬਾਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਜੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ, ਤੇ ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਵਰਗੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਢੁੱਡੀਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਵਲ ਜੀ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਓਂ ਪੱਟ ਕੇ ਇਥੇ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਪਾਈ ਹੈ। ਸੱਤਪਾਲ ਗਰੋਵਰ ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸੱਤਪਾਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ।ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Dhudi-ke |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

== ਭੂਗੋਲ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ 30°46′42″N 75°20′30″E﻿ / ﻿30.778233°N 75.341646°E[1] 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ (767 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ NH95 (ਮੋਗਾ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ) 'ਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਮੋਗਾ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਚੁਹਾਰਚਕ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦੌਧਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਜੀਤਵਾਲ 2  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਾਥੂ ਵਾਲਾ ਜਾਦੀਦ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕੋਕਰੀ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਹਿਣਾ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਢੁੱਡੀਕੇ  ਦੇ ਨੇਡਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਢੁੱਡੀਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਿਸੀਲ, ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਸੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਰਾਂਓ, ਮੋਗਾ, ਭਾਗ ਪੁਰਾਣ, ਰਾਇਕੋਟ ਧੁਡਿਕੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਜਲਵਾਯੂ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧੁਡਿਕੇ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 6.40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧੁੰਦ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 18 ਤੋਂ 24 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 41 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{Weather box|location=Dhudike|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=|Feb record high C=|Mar record high C=|Apr record high C=|May record high C=|Jun record high C=|Jul record high C=|Aug record high C=|Sep record high C=|Oct record high C=|Nov record high C=|Dec record high C=|year record high C=|Jan high C=21.3|Feb high C=23.5|Mar high C=29|Apr high C=35.7|May high C=40.6|Jun high C=41.7|Jul high C=37.5|Aug high C=36.2|Sep high C=36.2|Oct high C=34.6|Nov high C=28.8|Dec high C=23.1|year high C=32.4|Jan low C=6.4|Feb low C=9.1|Mar low C=14.4|Apr low C=19.9|May low C=24.9|Jun low C=28.5|Jul low C=28.1|Aug low C=27.5|Sep low C=25.3|Oct low C=19.2|Nov low C=12.1|Dec low C=7.6|year low C=18.6|Jan record low C=|Feb record low C=|Mar record low C=|Apr record low C=|May record low C=|Jun record low C=|Jul record low C=|Aug record low C=|Sep record low C=|Oct record low C=|Nov record low C=|Dec record low C=|year record low C=|rain colour=green|Jan rain mm=11.9|Feb rain mm=14.5|Mar rain mm=13.8|Apr rain mm=10.2|May rain mm=11.3|Jun rain mm=32.3|Jul rain mm=115.6|Aug rain mm=104.7|Sep rain mm=56.3|Oct rain mm=3.8|Nov rain mm=3.2|Dec rain mm=6.4|year rain mm=384.1|Jan rain days=1.4|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.6|Apr rain days=1.3|May rain days=1.4|Jun rain days=1.8|Jul rain days=5.2|Aug rain days=4.4|Sep rain days=2.1|Oct rain days=0.7|Nov rain days=0.8|Dec rain days=0.9|year rain days=23.2|unit rain days=|humidity colour=green|Jan humidity=|Feb humidity=|Mar humidity=|Apr humidity=|May humidity=|Jun humidity=|Jul humidity=|Aug humidity=|Sep humidity=|Oct humidity=|Nov humidity=|Dec humidity=|year humidity=|Jan sun=|Feb sun=|Mar sun=|Apr sun=|May sun=|Jun sun=|Jul sun=|Aug sun=|Sep sun=|Oct sun=|Nov sun=|Dec sun=|year sun=|source 1=&lt;ref&gt;{{cite web|title=Temperature|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|website=Weather Base|access-date=2025-08-18|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202001749/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|date=December 2014}}

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village in Moga, Punjab {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/punjab/moga/moga/dhudike.html |access-date=2025-08-18 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ  ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 1234 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 6200 ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3239 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2961 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 633 ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10.21% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 914 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਡ਼ੀਕੇ ਦਾ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 924 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ।

95% ਆਬਾਦੀ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਬਾਕੀ ਦੇ 4.3% ਹਿੰਦੂ, 0.7% ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। 99% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, 1% ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ।

== ਜਾਤੀ ਕਾਰਕ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ, ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 35.98%, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) ਤੋਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ- (ਐੱਸਟੀ) ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 1950 ਲੋਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। 97.08% ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਦੱਸਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 2.92% ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 1950 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 579 ਕਿਸਾਨ (ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ) ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 368 ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in3&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ==
'''ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ'''

* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸਰਕਾਰ ਕਾਲਜ-1967 ਵਿੱਚ ਮੱਦੋਕੇ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਨਾਰਥ ਵੈਸਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-2003 ਵਿੱਚ ਢੁੱਡੀਕੇ (ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਮੋਗਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
* ਬਾਬਾ ਪੱਖਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ-6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਤੱਕ
* ਗ਼ਾਦਰੀ ਸ਼ਈਦ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ-ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ

'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਸਮਾਰਕ'''

ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਫੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਨਵੰਬਰ, 1959 ਨੂੰ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ 1965 ਨੂੰ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 26, 27 ਅਤੇ 28 ਜਨਵਰੀ, ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lala Lajpat Rai Memorial |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Statue_of_Lala_Lajpat_Rai_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ  ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
'''ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ ਦੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

'''ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ'''

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਗਾਹ (ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੇਰਾ ਬੋਹੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

'''ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ'''
[[ਤਸਵੀਰ:Lala_Lajpat_Rai_Memorial_Library_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ'''

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

'''ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ'''

ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਬਾਜਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੌਧਰ ਲਿੰਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ,  ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਕਮਰੇ ਵੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਜਾ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਲ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ, 1865 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਪੜ (ਤਾਲਾਬ) ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਕਰਸਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੇਟ ਤੋਂ ਚੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chauni Sahib |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225437/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ==
28 ਜਨਵਰੀ 1956 ਨੂੰ, ਐਲ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਐਲ. ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮਦਿਨ ਪੇਂਡੂ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ਼ 2,000/- ਰੁਪਏ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ, ਹਾਕੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

28 ਜਨਵਰੀ 1991 ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ, ਚੌਧਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਏ.ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ., ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਗੁਪਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਨਰਲ ਓ.ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਰਾਜਪਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;

== ਆਵਾਜਾਈ ==
'''ਰੇਲਵੇ'''

ਅਜੀਤਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾੜੋ ਮਾਹਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੁਧਿਆਣਾ - ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ 57&amp;nbsp;ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿ.ਮੀ.

'''ਬੱਸ'''

ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਸਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਆਟੋ/ਟੈਂਪੋ ਸੇਵਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਮਾਤਰ ਖਰਚਿਆਂ ਨਾਲ...

== ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਪਿੰਡ ==
9 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India : Latest news, India, Punjab, Chandigarh, Haryana, Himachal, Uttarakhand, J&amp;K, sports, cricket |url=http://epaper.tribuneindia.com/608926/The-Tribune/TT_09_October_2015#page/4/2}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Tribune Online - ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ Daily Punjabi News Paper |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-10-10 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033614/http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>nozexb8qqjlfxsu7dh8uw0tuawem62f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839548</id>
      <parentid>839547</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ */</comment>
      <origin>839548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41035" sha1="0ru9melov32ra8fnlknh49lvp3v0201" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਢੁੱਡੀਕੇ
| native_name              = 
| native_name_lang         = ਪਂਜਾਬੀ
| other_name               = 
| nickname                 = 
| settlement_type          = ਪਿੰਡ
| image_skyline            = 
| image_alt                = 
| image_caption            = 
| pushpin_map              = India Punjab
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = ਢੁੱਡੀਕੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| pushpin_map_caption      = Location in Punjab, India&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/1675314/%E0%A8%A2%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%87-Dhudike ਢੁੱਡੀਕੇ (Dhudike)@ Wikimapia]&lt;/ref&gt;
| latd                     = 30.75
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = N
| longd                    = 75.33
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = E
| coordinates_display      = inline,title
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਮੋਗਾ]]
| established_title        = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date         = 
| founder                  = 
| named_for                = 
| parts_type               = ਤਹਿਸੀਲ
| parts                    = [[ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ|ਮੋਗਾ]]
| government_type          = 
| governing_body           = 
| unit_pref                = Metric
| area_footnotes           = 
| area_rank                = 
| area_total_km2           = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_rank          = 
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = 
| population_footnotes     = 
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1      = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2     = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2      = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1                = ਆਈਐਸਟੀ
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = ਪਿੰਨ ਕੋਡ
| postal_code              = 142053&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhudike PIN Code|url=http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|website=Indian Post|accessdate=18 December 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201620/http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| registration_plate       = 
| blank1_name_sec1         = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1         = [[ਮੋਗਾ,ਪੰਜਾਬ|ਮੋਗਾ]]
| website                  = 
| footnotes                = 
| official_name            = Dhudike
| coordinates              = {{coord|30|46|26|N|75|20|41|E|display=inline,title}}
}}
'''ਢੁੱਡੀਕੇ,''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
==ਇਤਹਾਸ==
{{Unbalanced section}}
ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 12 ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ; ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।), ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਕਾਲ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ। ਇਥੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਠਹਿਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ]] ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। 

{{More citations needed|date=ਜੂਨ 2025}} 

ਢੁਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਿਨੈਪਾਲ ਭਰਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਭੈਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਬਿਨੈਪਾਲ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਮਤਰੇਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸਾਂਭ ਕਿ ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੇ 655 ਈ: ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੋਂ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿੱਲਪਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਤਨ ਮੱਲ ਦੇ ਧਰੋਹ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਹਾਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੋਂ ਬੱਧਣ ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇਆਣਾ ਬੰਨਿਆ। ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਦੇ ਘਰ 1280 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਝਿੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਜੇਆਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜੇਆਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰਾਜੇਆਣੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਲ ਮੋਗਰੇ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਥੇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢੁੱਡੀ ਸੀ। ਢੁੱਡੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੂਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗੁਰਦਾਸ ਬਾਸੇ ਤੋਂ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੋਗੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਧੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਡੰਗਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਚਰਾਉਣ ਲੈ ਆਂਉਦੇਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਛੱਪੜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੋਹੀਵਾਲਾ ਛੱਪੜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਾਂ ਚੋ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ, ਬਾਸੋ ਤੇ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਦੋਹੀ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। 1640 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭੋਮੀਆ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾਈ ਤੇ ਵੱਡੇ - ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿਆ। ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭੋਮੀਆ, ਕਪੂਰਾ, ਦਲਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖਚੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਭੋਮੀਆਂ ਨੇ ਕੋਲੂ, ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਦਲਪਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਝੰਡੇ ਨੇ ਝੰਡਾ ਪੱਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਧਰਮੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੱਦੋਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਗਿੱਲਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਾਂ, ਸਿੱਧੂ, ਸੰਧੂ, ਗਰੇਵਾਲ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਧਨੋਏ, ਹੇਰੂ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਮਜ੍ਹਬੀ, ਰਾਮਦਾਸੀਏ, ਬੈਰਾਗੀ, ਮਹਿਰੇ, ਦਰਜ਼ੀ, ਸੱਧਰ, ਖੱਤਰੀ, ਸੁਨਿਆਰ, ਪਰਜਾਪਤ, ਬਾਜੀਗਰ, ਅਰੋੜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ 1200 ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਵੇਟ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}} 

ਪਿੰਡ ਬੱਝਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪਿੰਡ ਬੱਝਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਣ ਲਈ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਂਉਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮ ਰਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਰਖਾਣ ਹਲ ਪੰਜਾਲੀ, ਲੁਹਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਦੇ, ਮਹਿਰੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ। ਸੱਧਰ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵਟਾਂਉਦੇਂ। ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਜੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਸੁਣਿਐ ਢੁੱਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਰਾਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਰੁੱਸ ਕੇ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਈ। ਮਰਾਸੀ ਬੋਲਿਆ, &quot;ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਰ ਗੈਰ ਨਹੀਂ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਰਾਸੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਲੈ ਆਂਉਗਾ&quot; ਭਲਾ ਮਰਾਸਣ ਨੇ ਕਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਚੋਂ ਸਰੋਏ, ਢੋਲਣ ਤੋਂ ਕਲੇਰ, ਤਾਜਪੁਰ ਤੋਂ ਚੁੰਬਰ,ਗੁਜਰਵਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰ ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੱਤੇ ਤੋਂ, ਮਲਸੀਹਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਿਸਤਰੀ ਰੋਡਿਆਂ ਤੋਂ, ਬੈਰਾਗੀ ਹੇਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਰਜਾਪਤ ਛੰਦੜਾਂ ਤੋਂ ਕਟਾਰੀਏ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੜਵੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਰਲ਼-ਮਿਲ ਕੇ ਅਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

{{Promotional|date=ਸਤੰਬਰ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਡਾ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੱਰਥ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀ ਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਗਿੱਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਹਨ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਰਚਰਨ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਅਮਰਜੀਤ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਬਾਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਜੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ, ਤੇ ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਵਰਗੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਢੁੱਡੀਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਵਲ ਜੀ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਓਂ ਪੱਟ ਕੇ ਇਥੇ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਪਾਈ ਹੈ। ਸੱਤਪਾਲ ਗਰੋਵਰ ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸੱਤਪਾਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ।ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Dhudi-ke |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

== ਭੂਗੋਲ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ 30°46′42″N 75°20′30″E﻿ / ﻿30.778233°N 75.341646°E[1] 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ (767 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ NH95 (ਮੋਗਾ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ) 'ਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਮੋਗਾ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਚੁਹਾਰਚਕ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦੌਧਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਜੀਤਵਾਲ 2  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਾਥੂ ਵਾਲਾ ਜਾਦੀਦ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕੋਕਰੀ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਹਿਣਾ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਢੁੱਡੀਕੇ  ਦੇ ਨੇਡਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਢੁੱਡੀਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਿਸੀਲ, ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਸੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਰਾਂਓ, ਮੋਗਾ, ਭਾਗ ਪੁਰਾਣ, ਰਾਇਕੋਟ ਧੁਡਿਕੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਜਲਵਾਯੂ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧੁਡਿਕੇ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 6.40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧੁੰਦ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 18 ਤੋਂ 24 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 41 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{Weather box|location=Dhudike|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=|Feb record high C=|Mar record high C=|Apr record high C=|May record high C=|Jun record high C=|Jul record high C=|Aug record high C=|Sep record high C=|Oct record high C=|Nov record high C=|Dec record high C=|year record high C=|Jan high C=21.3|Feb high C=23.5|Mar high C=29|Apr high C=35.7|May high C=40.6|Jun high C=41.7|Jul high C=37.5|Aug high C=36.2|Sep high C=36.2|Oct high C=34.6|Nov high C=28.8|Dec high C=23.1|year high C=32.4|Jan low C=6.4|Feb low C=9.1|Mar low C=14.4|Apr low C=19.9|May low C=24.9|Jun low C=28.5|Jul low C=28.1|Aug low C=27.5|Sep low C=25.3|Oct low C=19.2|Nov low C=12.1|Dec low C=7.6|year low C=18.6|Jan record low C=|Feb record low C=|Mar record low C=|Apr record low C=|May record low C=|Jun record low C=|Jul record low C=|Aug record low C=|Sep record low C=|Oct record low C=|Nov record low C=|Dec record low C=|year record low C=|rain colour=green|Jan rain mm=11.9|Feb rain mm=14.5|Mar rain mm=13.8|Apr rain mm=10.2|May rain mm=11.3|Jun rain mm=32.3|Jul rain mm=115.6|Aug rain mm=104.7|Sep rain mm=56.3|Oct rain mm=3.8|Nov rain mm=3.2|Dec rain mm=6.4|year rain mm=384.1|Jan rain days=1.4|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.6|Apr rain days=1.3|May rain days=1.4|Jun rain days=1.8|Jul rain days=5.2|Aug rain days=4.4|Sep rain days=2.1|Oct rain days=0.7|Nov rain days=0.8|Dec rain days=0.9|year rain days=23.2|unit rain days=|humidity colour=green|Jan humidity=|Feb humidity=|Mar humidity=|Apr humidity=|May humidity=|Jun humidity=|Jul humidity=|Aug humidity=|Sep humidity=|Oct humidity=|Nov humidity=|Dec humidity=|year humidity=|Jan sun=|Feb sun=|Mar sun=|Apr sun=|May sun=|Jun sun=|Jul sun=|Aug sun=|Sep sun=|Oct sun=|Nov sun=|Dec sun=|year sun=|source 1=&lt;ref&gt;{{cite web|title=Temperature|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|website=Weather Base|access-date=2025-08-18|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202001749/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|date=December 2014}}

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village in Moga, Punjab {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/punjab/moga/moga/dhudike.html |access-date=2025-08-18 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ  ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 1234 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 6200 ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3239 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2961 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 633 ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10.21% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 914 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਡ਼ੀਕੇ ਦਾ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 924 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ।

95% ਆਬਾਦੀ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਬਾਕੀ ਦੇ 4.3% ਹਿੰਦੂ, 0.7% ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। 99% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, 1% ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ।

== ਜਾਤੀ ਕਾਰਕ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ, ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 35.98%, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) ਤੋਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ- (ਐੱਸਟੀ) ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 1950 ਲੋਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। 97.08% ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਦੱਸਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 2.92% ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 1950 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 579 ਕਿਸਾਨ (ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ) ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 368 ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in3&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ==
'''ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ'''

* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸਰਕਾਰ ਕਾਲਜ-1967 ਵਿੱਚ ਮੱਦੋਕੇ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਨਾਰਥ ਵੈਸਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-2003 ਵਿੱਚ ਢੁੱਡੀਕੇ (ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਮੋਗਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
* ਬਾਬਾ ਪੱਖਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ-6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਤੱਕ
* ਗ਼ਾਦਰੀ ਸ਼ਈਦ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ-ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ

'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਸਮਾਰਕ'''

ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਫੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਨਵੰਬਰ, 1959 ਨੂੰ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ, 1965 ਨੂੰ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 26, 27 ਅਤੇ 28 ਜਨਵਰੀ, ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lala Lajpat Rai Memorial |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Statue_of_Lala_Lajpat_Rai_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ  ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
'''ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ ਦੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

'''ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ'''

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਗਾਹ (ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੇਰਾ ਬੋਹੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

'''ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ'''
[[ਤਸਵੀਰ:Lala_Lajpat_Rai_Memorial_Library_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ'''

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

'''ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ'''

ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਬਾਜਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੌਧਰ ਲਿੰਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ,  ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਕਮਰੇ ਵੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਜਾ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਲ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ, 1865 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਪੜ (ਤਾਲਾਬ) ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਕਰਸਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੇਟ ਤੋਂ ਚੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chauni Sahib |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225437/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ==
28 ਜਨਵਰੀ 1956 ਨੂੰ, ਐਲ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਐਲ. ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮਦਿਨ ਪੇਂਡੂ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ਼ 2,000/- ਰੁਪਏ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ, ਹਾਕੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

28 ਜਨਵਰੀ 1991 ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ, ਚੌਧਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਏ.ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ., ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਗੁਪਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਨਰਲ ਓ.ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਰਾਜਪਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;

== ਆਵਾਜਾਈ ==
'''ਰੇਲਵੇ'''

ਅਜੀਤਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾੜੋ ਮਾਹਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੁਧਿਆਣਾ - ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ 57&amp;nbsp;ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿ.ਮੀ.

'''ਬੱਸ'''

ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਸਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਆਟੋ/ਟੈਂਪੋ ਸੇਵਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਮਾਤਰ ਖਰਚਿਆਂ ਨਾਲ...

== ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਪਿੰਡ ==
9 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India : Latest news, India, Punjab, Chandigarh, Haryana, Himachal, Uttarakhand, J&amp;K, sports, cricket |url=http://epaper.tribuneindia.com/608926/The-Tribune/TT_09_October_2015#page/4/2}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Tribune Online - ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ Daily Punjabi News Paper |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-10-10 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033614/http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>0ru9melov32ra8fnlknh49lvp3v0201</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839549</id>
      <parentid>839548</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੇਲਾ */</comment>
      <origin>839549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41036" sha1="b3xdp9f88wvi5g0gvq1rpio5o7eqbd3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਢੁੱਡੀਕੇ
| native_name              = 
| native_name_lang         = ਪਂਜਾਬੀ
| other_name               = 
| nickname                 = 
| settlement_type          = ਪਿੰਡ
| image_skyline            = 
| image_alt                = 
| image_caption            = 
| pushpin_map              = India Punjab
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = ਢੁੱਡੀਕੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| pushpin_map_caption      = Location in Punjab, India&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/1675314/%E0%A8%A2%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%87-Dhudike ਢੁੱਡੀਕੇ (Dhudike)@ Wikimapia]&lt;/ref&gt;
| latd                     = 30.75
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = N
| longd                    = 75.33
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = E
| coordinates_display      = inline,title
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਮੋਗਾ]]
| established_title        = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date         = 
| founder                  = 
| named_for                = 
| parts_type               = ਤਹਿਸੀਲ
| parts                    = [[ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ|ਮੋਗਾ]]
| government_type          = 
| governing_body           = 
| unit_pref                = Metric
| area_footnotes           = 
| area_rank                = 
| area_total_km2           = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_rank          = 
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = 
| population_footnotes     = 
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1      = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2     = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2      = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1                = ਆਈਐਸਟੀ
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = ਪਿੰਨ ਕੋਡ
| postal_code              = 142053&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhudike PIN Code|url=http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|website=Indian Post|accessdate=18 December 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201620/http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| registration_plate       = 
| blank1_name_sec1         = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1         = [[ਮੋਗਾ,ਪੰਜਾਬ|ਮੋਗਾ]]
| website                  = 
| footnotes                = 
| official_name            = Dhudike
| coordinates              = {{coord|30|46|26|N|75|20|41|E|display=inline,title}}
}}
'''ਢੁੱਡੀਕੇ,''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
==ਇਤਹਾਸ==
{{Unbalanced section}}
ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 12 ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ; ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।), ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਕਾਲ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ। ਇਥੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਠਹਿਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ]] ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। 

{{More citations needed|date=ਜੂਨ 2025}} 

ਢੁਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਿਨੈਪਾਲ ਭਰਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਭੈਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਬਿਨੈਪਾਲ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਮਤਰੇਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸਾਂਭ ਕਿ ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੇ 655 ਈ: ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੋਂ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿੱਲਪਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਤਨ ਮੱਲ ਦੇ ਧਰੋਹ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਹਾਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੋਂ ਬੱਧਣ ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇਆਣਾ ਬੰਨਿਆ। ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਦੇ ਘਰ 1280 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਝਿੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਜੇਆਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜੇਆਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰਾਜੇਆਣੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਲ ਮੋਗਰੇ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਥੇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢੁੱਡੀ ਸੀ। ਢੁੱਡੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੂਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗੁਰਦਾਸ ਬਾਸੇ ਤੋਂ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੋਗੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਧੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਡੰਗਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਚਰਾਉਣ ਲੈ ਆਂਉਦੇਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਛੱਪੜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੋਹੀਵਾਲਾ ਛੱਪੜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਾਂ ਚੋ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ, ਬਾਸੋ ਤੇ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਦੋਹੀ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। 1640 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭੋਮੀਆ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾਈ ਤੇ ਵੱਡੇ - ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿਆ। ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭੋਮੀਆ, ਕਪੂਰਾ, ਦਲਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖਚੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਭੋਮੀਆਂ ਨੇ ਕੋਲੂ, ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਦਲਪਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਝੰਡੇ ਨੇ ਝੰਡਾ ਪੱਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਧਰਮੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੱਦੋਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਗਿੱਲਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਾਂ, ਸਿੱਧੂ, ਸੰਧੂ, ਗਰੇਵਾਲ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਧਨੋਏ, ਹੇਰੂ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਮਜ੍ਹਬੀ, ਰਾਮਦਾਸੀਏ, ਬੈਰਾਗੀ, ਮਹਿਰੇ, ਦਰਜ਼ੀ, ਸੱਧਰ, ਖੱਤਰੀ, ਸੁਨਿਆਰ, ਪਰਜਾਪਤ, ਬਾਜੀਗਰ, ਅਰੋੜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ 1200 ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਵੇਟ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}} 

ਪਿੰਡ ਬੱਝਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪਿੰਡ ਬੱਝਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਣ ਲਈ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਂਉਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮ ਰਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਰਖਾਣ ਹਲ ਪੰਜਾਲੀ, ਲੁਹਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਦੇ, ਮਹਿਰੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ। ਸੱਧਰ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵਟਾਂਉਦੇਂ। ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਜੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਸੁਣਿਐ ਢੁੱਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਰਾਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਰੁੱਸ ਕੇ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਈ। ਮਰਾਸੀ ਬੋਲਿਆ, &quot;ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਰ ਗੈਰ ਨਹੀਂ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਰਾਸੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਲੈ ਆਂਉਗਾ&quot; ਭਲਾ ਮਰਾਸਣ ਨੇ ਕਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਚੋਂ ਸਰੋਏ, ਢੋਲਣ ਤੋਂ ਕਲੇਰ, ਤਾਜਪੁਰ ਤੋਂ ਚੁੰਬਰ,ਗੁਜਰਵਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰ ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੱਤੇ ਤੋਂ, ਮਲਸੀਹਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਿਸਤਰੀ ਰੋਡਿਆਂ ਤੋਂ, ਬੈਰਾਗੀ ਹੇਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਰਜਾਪਤ ਛੰਦੜਾਂ ਤੋਂ ਕਟਾਰੀਏ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੜਵੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਰਲ਼-ਮਿਲ ਕੇ ਅਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

{{Promotional|date=ਸਤੰਬਰ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਡਾ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੱਰਥ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀ ਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਗਿੱਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਹਨ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਰਚਰਨ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਅਮਰਜੀਤ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਬਾਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਜੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ, ਤੇ ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਵਰਗੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਢੁੱਡੀਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਵਲ ਜੀ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਓਂ ਪੱਟ ਕੇ ਇਥੇ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਪਾਈ ਹੈ। ਸੱਤਪਾਲ ਗਰੋਵਰ ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸੱਤਪਾਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ।ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Dhudi-ke |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

== ਭੂਗੋਲ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ 30°46′42″N 75°20′30″E﻿ / ﻿30.778233°N 75.341646°E[1] 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ (767 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ NH95 (ਮੋਗਾ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ) 'ਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਮੋਗਾ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਚੁਹਾਰਚਕ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦੌਧਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਜੀਤਵਾਲ 2  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਾਥੂ ਵਾਲਾ ਜਾਦੀਦ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕੋਕਰੀ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਹਿਣਾ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਢੁੱਡੀਕੇ  ਦੇ ਨੇਡਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਢੁੱਡੀਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਿਸੀਲ, ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਸੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਰਾਂਓ, ਮੋਗਾ, ਭਾਗ ਪੁਰਾਣ, ਰਾਇਕੋਟ ਧੁਡਿਕੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਜਲਵਾਯੂ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧੁਡਿਕੇ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 6.40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧੁੰਦ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 18 ਤੋਂ 24 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 41 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{Weather box|location=Dhudike|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=|Feb record high C=|Mar record high C=|Apr record high C=|May record high C=|Jun record high C=|Jul record high C=|Aug record high C=|Sep record high C=|Oct record high C=|Nov record high C=|Dec record high C=|year record high C=|Jan high C=21.3|Feb high C=23.5|Mar high C=29|Apr high C=35.7|May high C=40.6|Jun high C=41.7|Jul high C=37.5|Aug high C=36.2|Sep high C=36.2|Oct high C=34.6|Nov high C=28.8|Dec high C=23.1|year high C=32.4|Jan low C=6.4|Feb low C=9.1|Mar low C=14.4|Apr low C=19.9|May low C=24.9|Jun low C=28.5|Jul low C=28.1|Aug low C=27.5|Sep low C=25.3|Oct low C=19.2|Nov low C=12.1|Dec low C=7.6|year low C=18.6|Jan record low C=|Feb record low C=|Mar record low C=|Apr record low C=|May record low C=|Jun record low C=|Jul record low C=|Aug record low C=|Sep record low C=|Oct record low C=|Nov record low C=|Dec record low C=|year record low C=|rain colour=green|Jan rain mm=11.9|Feb rain mm=14.5|Mar rain mm=13.8|Apr rain mm=10.2|May rain mm=11.3|Jun rain mm=32.3|Jul rain mm=115.6|Aug rain mm=104.7|Sep rain mm=56.3|Oct rain mm=3.8|Nov rain mm=3.2|Dec rain mm=6.4|year rain mm=384.1|Jan rain days=1.4|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.6|Apr rain days=1.3|May rain days=1.4|Jun rain days=1.8|Jul rain days=5.2|Aug rain days=4.4|Sep rain days=2.1|Oct rain days=0.7|Nov rain days=0.8|Dec rain days=0.9|year rain days=23.2|unit rain days=|humidity colour=green|Jan humidity=|Feb humidity=|Mar humidity=|Apr humidity=|May humidity=|Jun humidity=|Jul humidity=|Aug humidity=|Sep humidity=|Oct humidity=|Nov humidity=|Dec humidity=|year humidity=|Jan sun=|Feb sun=|Mar sun=|Apr sun=|May sun=|Jun sun=|Jul sun=|Aug sun=|Sep sun=|Oct sun=|Nov sun=|Dec sun=|year sun=|source 1=&lt;ref&gt;{{cite web|title=Temperature|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|website=Weather Base|access-date=2025-08-18|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202001749/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|date=December 2014}}

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village in Moga, Punjab {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/punjab/moga/moga/dhudike.html |access-date=2025-08-18 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ  ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 1234 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 6200 ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3239 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2961 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 633 ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10.21% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 914 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਡ਼ੀਕੇ ਦਾ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 924 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ।

95% ਆਬਾਦੀ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਬਾਕੀ ਦੇ 4.3% ਹਿੰਦੂ, 0.7% ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। 99% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, 1% ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ।

== ਜਾਤੀ ਕਾਰਕ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ, ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 35.98%, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) ਤੋਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ- (ਐੱਸਟੀ) ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 1950 ਲੋਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। 97.08% ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਦੱਸਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 2.92% ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 1950 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 579 ਕਿਸਾਨ (ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ) ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 368 ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in3&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ==
'''ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ'''

* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸਰਕਾਰ ਕਾਲਜ-1967 ਵਿੱਚ ਮੱਦੋਕੇ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਨਾਰਥ ਵੈਸਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-2003 ਵਿੱਚ ਢੁੱਡੀਕੇ (ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਮੋਗਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
* ਬਾਬਾ ਪੱਖਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ-6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਤੱਕ
* ਗ਼ਾਦਰੀ ਸ਼ਈਦ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ-ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ

'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਸਮਾਰਕ'''

ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਫੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਨਵੰਬਰ, 1959 ਨੂੰ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ, 1965 ਨੂੰ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 26, 27 ਅਤੇ 28 ਜਨਵਰੀ, ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lala Lajpat Rai Memorial |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Statue_of_Lala_Lajpat_Rai_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ  ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
'''ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ ਦੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

'''ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ'''

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਗਾਹ (ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੇਰਾ ਬੋਹੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

'''ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ'''
[[ਤਸਵੀਰ:Lala_Lajpat_Rai_Memorial_Library_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ'''

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

'''ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ'''

ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਬਾਜਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੌਧਰ ਲਿੰਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ,  ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਕਮਰੇ ਵੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਜਾ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਲ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ, 1865 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਪੜ (ਤਾਲਾਬ) ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਕਰਸਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੇਟ ਤੋਂ ਚੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chauni Sahib |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225437/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ==
28 ਜਨਵਰੀ, 1956 ਨੂੰ, ਐਲ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਐਲ. ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮਦਿਨ ਪੇਂਡੂ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ਼ 2,000/- ਰੁਪਏ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ, ਹਾਕੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

28 ਜਨਵਰੀ, 1991 ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ, ਚੌਧਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਏ.ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ., ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਗੁਪਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਨਰਲ ਓ.ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਰਾਜਪਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;

== ਆਵਾਜਾਈ ==
'''ਰੇਲਵੇ'''

ਅਜੀਤਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾੜੋ ਮਾਹਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੁਧਿਆਣਾ - ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ 57&amp;nbsp;ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿ.ਮੀ.

'''ਬੱਸ'''

ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਸਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਆਟੋ/ਟੈਂਪੋ ਸੇਵਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਮਾਤਰ ਖਰਚਿਆਂ ਨਾਲ...

== ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਪਿੰਡ ==
9 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India : Latest news, India, Punjab, Chandigarh, Haryana, Himachal, Uttarakhand, J&amp;K, sports, cricket |url=http://epaper.tribuneindia.com/608926/The-Tribune/TT_09_October_2015#page/4/2}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Tribune Online - ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ Daily Punjabi News Paper |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-10-10 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033614/http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>b3xdp9f88wvi5g0gvq1rpio5o7eqbd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839550</id>
      <parentid>839549</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਪਿੰਡ */</comment>
      <origin>839550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41037" sha1="e8cfiv2gpa2hkm3rxo6yd8za351ud6h" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਢੁੱਡੀਕੇ
| native_name              = 
| native_name_lang         = ਪਂਜਾਬੀ
| other_name               = 
| nickname                 = 
| settlement_type          = ਪਿੰਡ
| image_skyline            = 
| image_alt                = 
| image_caption            = 
| pushpin_map              = India Punjab
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = ਢੁੱਡੀਕੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| pushpin_map_caption      = Location in Punjab, India&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/1675314/%E0%A8%A2%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A9%87-Dhudike ਢੁੱਡੀਕੇ (Dhudike)@ Wikimapia]&lt;/ref&gt;
| latd                     = 30.75
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = N
| longd                    = 75.33
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = E
| coordinates_display      = inline,title
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਮੋਗਾ]]
| established_title        = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date         = 
| founder                  = 
| named_for                = 
| parts_type               = ਤਹਿਸੀਲ
| parts                    = [[ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ|ਮੋਗਾ]]
| government_type          = 
| governing_body           = 
| unit_pref                = Metric
| area_footnotes           = 
| area_rank                = 
| area_total_km2           = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_rank          = 
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = 
| population_footnotes     = 
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1      = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2     = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2      = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1                = ਆਈਐਸਟੀ
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = ਪਿੰਨ ਕੋਡ
| postal_code              = 142053&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhudike PIN Code|url=http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|website=Indian Post|accessdate=18 December 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201620/http://www.indiapost.gov.in/PincodeSearch.aspx?Pin_On=142053|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| registration_plate       = 
| blank1_name_sec1         = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1         = [[ਮੋਗਾ,ਪੰਜਾਬ|ਮੋਗਾ]]
| website                  = 
| footnotes                = 
| official_name            = Dhudike
| coordinates              = {{coord|30|46|26|N|75|20|41|E|display=inline,title}}
}}
'''ਢੁੱਡੀਕੇ,''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। 
==ਇਤਹਾਸ==
{{Unbalanced section}}
ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ 12 ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਹ ਹਨ; ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।), ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਕਾਲ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ। ਇਥੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਠਹਿਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ]] ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। 

{{More citations needed|date=ਜੂਨ 2025}} 

ਢੁਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਿਨੈਪਾਲ ਭਰਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਭੈਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਬਿਨੈਪਾਲ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆਂ। ਮਤਰੇਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਸਾਂਭ ਕਿ ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਨੇ 655 ਈ: ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਬਿਨੈਪਾਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੋਂ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਭੁੱਲਰ ਜੱਟ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿੱਲਪਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਤਨ ਮੱਲ ਦੇ ਧਰੋਹ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਫੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਹਾਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗਿੱਲਪਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚੋਂ ਬੱਧਣ ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇਆਣਾ ਬੰਨਿਆ। ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਦੇ ਘਰ 1280 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਝਿੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਜੇਆਣੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਰਾਜੇਆਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰਾਜੇਆਣੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਿੱਲ ਮੋਗਰੇ (ਮੋਗਾ) ਦੇ ਥੇਹ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢੁੱਡੀ ਸੀ। ਢੁੱਡੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੂਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗੁਰਦਾਸ ਬਾਸੇ ਤੋਂ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੋਗੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗੋਧੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਡੰਗਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਚਰਾਉਣ ਲੈ ਆਂਉਦੇਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਛੱਪੜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦੋਹੀਵਾਲਾ ਛੱਪੜ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਾਰਾਂ ਚੋ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲ ਹੀ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ, ਬਾਸੋ ਤੇ ਸਲੇਮ ਸ਼ਾਹ ਦੋਹੀ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। 1640 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭੋਮੀਆ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾਈ ਤੇ ਵੱਡੇ - ਵਡੇਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿਆ। ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭੋਮੀਆ, ਕਪੂਰਾ, ਦਲਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖਚੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਭੋਮੀਆਂ ਨੇ ਕੋਲੂ, ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਦਲਪਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਝੰਡੇ ਨੇ ਝੰਡਾ ਪੱਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਝੰਡੇ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਧਰਮੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੱਦੋਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਗਿੱਲਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਾਂ, ਸਿੱਧੂ, ਸੰਧੂ, ਗਰੇਵਾਲ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਧਨੋਏ, ਹੇਰੂ ਅਤੇ ਪੁੰਨੂ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਮਜ੍ਹਬੀ, ਰਾਮਦਾਸੀਏ, ਬੈਰਾਗੀ, ਮਹਿਰੇ, ਦਰਜ਼ੀ, ਸੱਧਰ, ਖੱਤਰੀ, ਸੁਨਿਆਰ, ਪਰਜਾਪਤ, ਬਾਜੀਗਰ, ਅਰੋੜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ 1200 ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਵੇਟ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਇਥੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}} 

ਪਿੰਡ ਬੱਝਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਪਿੰਡ ਬੱਝਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸਣ ਲਈ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਂਉਦੇ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮ ਰਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਰਖਾਣ ਹਲ ਪੰਜਾਲੀ, ਲੁਹਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਦੇ, ਮਹਿਰੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ। ਸੱਧਰ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵਟਾਂਉਦੇਂ। ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਜੱਟ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਸੁਣਿਐ ਢੁੱਡੀਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਰਾਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਰੁੱਸ ਕੇ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਈ। ਮਰਾਸੀ ਬੋਲਿਆ, &quot;ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਰ ਗੈਰ ਨਹੀਂ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਰਾਸੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਲੈ ਆਂਉਗਾ&quot; ਭਲਾ ਮਰਾਸਣ ਨੇ ਕਿਥੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਦਾਸੀਆਂ ਚੋਂ ਸਰੋਏ, ਢੋਲਣ ਤੋਂ ਕਲੇਰ, ਤਾਜਪੁਰ ਤੋਂ ਚੁੰਬਰ,ਗੁਜਰਵਾਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰ ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੱਤੇ ਤੋਂ, ਮਲਸੀਹਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਆਬੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮਿਸਤਰੀ ਰੋਡਿਆਂ ਤੋਂ, ਬੈਰਾਗੀ ਹੇਰਾਂ ਤੋਂ, ਪਰਜਾਪਤ ਛੰਦੜਾਂ ਤੋਂ ਕਟਾਰੀਏ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੜਵੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਰਲ਼-ਮਿਲ ਕੇ ਅਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

{{Promotional|date=ਸਤੰਬਰ 2025}}

ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਡਾ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੱਰਥ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀ ਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਗਿੱਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਹਨ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੁਰਚਰਨ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਅਮਰਜੀਤ ਢੁੱਡੀਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਬਾਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਕੰਵਲ ਜੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ, ਤੇ ਡਾ. ਜਗਤਾਰ ਵਰਗੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਢੁੱਡੀਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਵਲ ਜੀ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਓਂ ਪੱਟ ਕੇ ਇਥੇ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਪਾਈ ਹੈ। ਸੱਤਪਾਲ ਗਰੋਵਰ ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸੱਤਪਾਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਢੁੱਡੀਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ।ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Dhudi-ke |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

== ਭੂਗੋਲ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ 30°46′42″N 75°20′30″E﻿ / ﻿30.778233°N 75.341646°E[1] 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ (767 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਜੀਤਵਾਲ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ NH95 (ਮੋਗਾ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇ) 'ਤੇ ਹੈ।

ਇਹ ਮੋਗਾ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਚੁਹਾਰਚਕ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦੌਧਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਜੀਤਵਾਲ 2  ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਾਥੂ ਵਾਲਾ ਜਾਦੀਦ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕੋਕਰੀ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮਹਿਣਾ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਢੁੱਡੀਕੇ  ਦੇ ਨੇਡਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਢੁੱਡੀਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਿਸੀਲ, ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਮੋਗਾ-1 ਤਹਸੀਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਗਰਾਂਓ, ਮੋਗਾ, ਭਾਗ ਪੁਰਾਣ, ਰਾਇਕੋਟ ਧੁਡਿਕੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਜਲਵਾਯੂ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧੁਡਿਕੇ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 6.40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧੁੰਦ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 18 ਤੋਂ 24 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 41 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{Weather box|location=Dhudike|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=|Feb record high C=|Mar record high C=|Apr record high C=|May record high C=|Jun record high C=|Jul record high C=|Aug record high C=|Sep record high C=|Oct record high C=|Nov record high C=|Dec record high C=|year record high C=|Jan high C=21.3|Feb high C=23.5|Mar high C=29|Apr high C=35.7|May high C=40.6|Jun high C=41.7|Jul high C=37.5|Aug high C=36.2|Sep high C=36.2|Oct high C=34.6|Nov high C=28.8|Dec high C=23.1|year high C=32.4|Jan low C=6.4|Feb low C=9.1|Mar low C=14.4|Apr low C=19.9|May low C=24.9|Jun low C=28.5|Jul low C=28.1|Aug low C=27.5|Sep low C=25.3|Oct low C=19.2|Nov low C=12.1|Dec low C=7.6|year low C=18.6|Jan record low C=|Feb record low C=|Mar record low C=|Apr record low C=|May record low C=|Jun record low C=|Jul record low C=|Aug record low C=|Sep record low C=|Oct record low C=|Nov record low C=|Dec record low C=|year record low C=|rain colour=green|Jan rain mm=11.9|Feb rain mm=14.5|Mar rain mm=13.8|Apr rain mm=10.2|May rain mm=11.3|Jun rain mm=32.3|Jul rain mm=115.6|Aug rain mm=104.7|Sep rain mm=56.3|Oct rain mm=3.8|Nov rain mm=3.2|Dec rain mm=6.4|year rain mm=384.1|Jan rain days=1.4|Feb rain days=1.7|Mar rain days=1.6|Apr rain days=1.3|May rain days=1.4|Jun rain days=1.8|Jul rain days=5.2|Aug rain days=4.4|Sep rain days=2.1|Oct rain days=0.7|Nov rain days=0.8|Dec rain days=0.9|year rain days=23.2|unit rain days=|humidity colour=green|Jan humidity=|Feb humidity=|Mar humidity=|Apr humidity=|May humidity=|Jun humidity=|Jul humidity=|Aug humidity=|Sep humidity=|Oct humidity=|Nov humidity=|Dec humidity=|year humidity=|Jan sun=|Feb sun=|Mar sun=|Apr sun=|May sun=|Jun sun=|Jul sun=|Aug sun=|Sep sun=|Oct sun=|Nov sun=|Dec sun=|year sun=|source 1=&lt;ref&gt;{{cite web|title=Temperature|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|website=Weather Base|access-date=2025-08-18|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202001749/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=595921&amp;cityname=Moga-Punjab-India|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|date=December 2014}}

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
ਢੁੱਡੀਕੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village in Moga, Punjab {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/punjab/moga/moga/dhudike.html |access-date=2025-08-18 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੋਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ  ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 1234 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 6200 ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3239 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2961 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 633 ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10.21% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 914 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਡ਼ੀਕੇ ਦਾ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 924 ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੱਕ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ।

95% ਆਬਾਦੀ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਬਾਕੀ ਦੇ 4.3% ਹਿੰਦੂ, 0.7% ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। 99% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, 1% ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ।

== ਜਾਤੀ ਕਾਰਕ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ, ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 35.98%, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) ਤੋਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ- (ਐੱਸਟੀ) ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in2&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ==
ਪਿੰਡ ਧੁਡਿਕੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 1950 ਲੋਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। 97.08% ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਦੱਸਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ 2.92% ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 1950 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 579 ਕਿਸਾਨ (ਮਾਲਕ ਜਾਂ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ) ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 368 ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;census2011.co.in3&quot;&gt;{{Cite web |title=Dhudike Village Population - Moga - Moga, Punjab |url=http://www.census2011.co.in/data/village/34021-dhudike-punjab.html |access-date=27 May 2015 |website=census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ==
'''ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ'''

* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸਰਕਾਰ ਕਾਲਜ-1967 ਵਿੱਚ ਮੱਦੋਕੇ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਨਾਰਥ ਵੈਸਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-2003 ਵਿੱਚ ਢੁੱਡੀਕੇ (ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਮੋਗਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
* ਬਾਬਾ ਪੱਖਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ-6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਤੱਕ
* ਗ਼ਾਦਰੀ ਸ਼ਈਦ ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ-ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ
* ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ

'''ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਸਮਾਰਕ'''

ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ, ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਫੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਨਵੰਬਰ, 1959 ਨੂੰ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ, 1965 ਨੂੰ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 26, 27 ਅਤੇ 28 ਜਨਵਰੀ, ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੇਡ ਮੇਲਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਛੇ ਤੋਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lala Lajpat Rai Memorial |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051003/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/aboutdhudike.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Statue_of_Lala_Lajpat_Rai_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ  ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
'''ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ ਦੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

'''ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ'''

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਗਾਹ (ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੇਰਾ ਬੋਹੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

'''ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ'''
[[ਤਸਵੀਰ:Lala_Lajpat_Rai_Memorial_Library_at_Dhudike.jpg|thumb|ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ'''

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚਾ ਡੇਰਾ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

'''ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ'''

ਕੁਟੀਆ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

'''ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ'''

ਢੁੱਡੀਕੇ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ 'ਤੇ ਬਾਜਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੌਧਰ ਲਿੰਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ,  ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਕਮਰੇ ਵੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਾਜਾ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਲ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ, 1865 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਦੇਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਪੜ (ਤਾਲਾਬ) ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਕਰਸਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੇਟ ਤੋਂ ਚੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chauni Sahib |url=http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |website=Dhudike Info |access-date=2025-08-18 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225437/http://www.dhudikeinfo.com/mypind/chauni%20sahib.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ==
28 ਜਨਵਰੀ, 1956 ਨੂੰ, ਐਲ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਐਲ. ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜਨਮਦਿਨ ਪੇਂਡੂ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਬਜਟ ਸਿਰਫ਼ 2,000/- ਰੁਪਏ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ, ਹਾਕੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

28 ਜਨਵਰੀ, 1991 ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਈ.ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ, ਚੌਧਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਏ.ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ., ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਗੁਪਤ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਜਨਰਲ ਓ.ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ, ਰਾਜਪਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;

== ਆਵਾਜਾਈ ==
'''ਰੇਲਵੇ'''

ਅਜੀਤਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾੜੋ ਮਾਹਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੁਧਿਆਣਾ - ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ 57&amp;nbsp;ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿ.ਮੀ.

'''ਬੱਸ'''

ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਸਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਆਟੋ/ਟੈਂਪੋ ਸੇਵਾ ਅਜੀਤਵਾਲ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਜਗਰਾਉਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਮਾਤਰ ਖਰਚਿਆਂ ਨਾਲ...

== ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਪਿੰਡ ==
9 ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਾਈਫਾਈ ਪਿੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India : Latest news, India, Punjab, Chandigarh, Haryana, Himachal, Uttarakhand, J&amp;K, sports, cricket |url=http://epaper.tribuneindia.com/608926/The-Tribune/TT_09_October_2015#page/4/2}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Tribune Online - ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ Daily Punjabi News Paper |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-10-10 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033614/http://epaper.punjabitribuneonline.com/608741/Punjabi-Tribune/PT_09_October_2015#page/8/2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>e8cfiv2gpa2hkm3rxo6yd8za351ud6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡੰਘੇੜੀਆਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42709</id>
    <revision>
      <id>839552</id>
      <parentid>839381</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T21:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28912-60</username>
        <id>60034</id>
      </contributor>
      <comment>ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਸਪੈਲਿੰਗ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ</comment>
      <origin>839552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4794" sha1="awpj1e0c54ramc9ww5imsnzlo4oua0z" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ਡੰਘੇੜੀਆਂ
| native_name = 
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = ਪਿੰਡ
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = India Punjab
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ 
| latd = 30.615782
| latm = 
| lats = 
| latNS = N
| longd = 76.500576
| longm = 
| longs = 
| longEW = E
| coordinates_display = 
| subdivision_type =ਦੇਸ਼
| subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1 =ਰਾਜ
| subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2 = [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = [[ਖੇੜਾ]]
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]]
| postal_code = 
| registration_plate = 
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਸਰਹੰਦ]]
| website = 
| footnotes = 
}}

'''ਪਿੰਡ ਡੰਘੇੜੀਆਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਫਰਦਾਂ ਵਿਚ ਡੰਗੇੜੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖੇੜਾ]] ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਲਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਡਾਕ ਖਾਨੇ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 140406 ਹੈ। ਡੰਘੇੜੀਆਂ ਪੁਆਧ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ੀਤਲਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮੇਲੇ ਕਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਿੰਡ ਬੀਬੀਪੁਰ, ਜਮੀਤਗੜ੍ਹ, ਬਰਾਸ, ਖੇੜੀ ਭਾਈ ਕੀ, ਦੁਭਾਲੀ, ਸੈਣੀ ਮਾਜਰਾ (ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸੈਣੀਆਂ) ਬਲਾੜੀ ਕਲਾਂ, ਇਸਰਹੇਲ ਆਦਿ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਡੰਘੇੜੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਿਚਾਰਕ  ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ ਇਕ ਉੱਘਾ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਇੰਫੂਲੈਂਸਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਲੇਖ ਅਕਸਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਚ ਛਪਦੇ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਚ ਪੜੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਝੱਲੀ, ਬਦੇਸ਼ਾ, ਬਿਲਿੰਗ,  ਗਰੇਵਾਲ ਆਦਿ ਗੋਤਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਇਕ ਮਾੜੀ, ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਇਕ ਪ੍ਰਾਚਨ ਸ਼ੀਤਲਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਨਗਰ ਖੇੜਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਇਕ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਇਕ ਹੀ ਮੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਹਲਕਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਚ ਪੈਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਚ ਰਿਆਸਤ-ਏ-ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ 1947 ਤੋਂ 1957 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੈਪਸੂ ਸਟੇਟ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।

{{ਅਧਾਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>awpj1e0c54ramc9ww5imsnzlo4oua0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42731</id>
    <revision>
      <id>839540</id>
      <parentid>835832</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਲ੍ਹੋਂ ਬਦਲਾ */</comment>
      <origin>839540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17062" sha1="nt4wf1dd9bxtsgkptu4hq8bv4ijtsdc" xml:space="preserve">'''ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ''' ਗੌਰਮਿੰਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1919 ਦੇ ਭਾਗ ਚੌਰਾਸੀ ਏ ਦੇ ਤਹਿਤ 1927 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਜ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਲਈ ਇੱਕ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਤਮਾਮ ਮੈਂਬਰ ਗੋਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਗੋਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕਿਹਾ। [[3 ਫ਼ਰਵਰੀ]], 1928 ਨੂੰ ਸਾਈਮਨ ਕਿਮਸ਼ਨ [[ਭਾਰਤ]] ਪੁਜਿਆ। ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ, 30 ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਦਿਨ, ਲਾਹੌਰ ਆਉਣਾ ਸੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਦੇ ਦਿਨ, ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਆਮਦ 'ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਦੇ ਦਿਨ, ਲਾਹੌਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 7000 ਦੇ ਹਜੂਮ ਨੇ ''ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਗੋਅ ਬੈਕ''  ਦੇ ਨਾਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ।

==ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਝਾਅ==
ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ-
#ਸੂਬਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
#ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ।
#ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਇਕਾਈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਘੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੂਬਾਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

==ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ ਦੀ ਮੌਤ==
ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਨ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਪਮਾਨ ਸੀ। ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਆਈ ਖੜੋਤ ਹੁਣ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੈ। 1927 ਵਿਚ, [[ਮਦਰਾਸ]] ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਜਲਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਵੀ ਸਾਈਮਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਕਮਿਸ਼ਨ 3 ਫਰਵਰੀ, 1928 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਾਈਮਨ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਲਾਹੌਰ, ਲਖਨਊ, ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ। ‘ਸਾਈਮਨ ਗੋ ਬੈਕ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੇ। [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਚ ਹੋਏ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਵੱਲਭ ਪੰਤ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਏ। 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਾਈਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, &quot;ਅੱਜ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਮਾਰੀ ਗਈ ਲਾਠੀ ਦਾ ਹਰ ਝਟਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਵਿੱਚ ਮੇਖ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&quot;
==ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਲ੍ਹੋਂ ਬਦਲਾ==
ਉਹ ਦਿਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਸੀ। ਸੱਤ ਮੈਂਬਰੀ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ [[ਲਾਹੌਰ]] ਪਹੁੰਚਿਆ। &quot;ਸਾਈਮਨ ਗੋ ਬੈਕ&quot; ਦੇ ਨਸਲੀ ਨਾਅਰੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਗੋਰੇ ਸਨ, ਇਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਵਿਰੋਧੀ ਮੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲ ਲਏ। ਜਿੱਥੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਉੱਥੇ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਕਾਟ ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਾਂਡਰਸ ਨੇ ਜਨਤਾ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਫੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਕਾਟ ਨੇ ਖੁਦ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗਰਜਿਆ, ‘ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਾਬੂਤ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਕਿੱਲ ਸਾਬਤ ਹੋਣਗੇ। 18 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਇਹ ਡੰਡੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੌਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਬਦਲਾ “ਖੂਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਖੂਨ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 10 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਗਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ, ਦੁਰਗਾ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰ ਜਾਵੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਜੈਗੋਪਾਲ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 17, ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਾਂਡਰਸ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਕੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਕੰਬ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪੋਸਟਰ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਲਿਖਿਆ ਸੀ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਹਿਬ&quot; ਬਣੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲਕਾਤਾ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਹੀਰੋਇਨ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ, ਜੋ ਸੰਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ। ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ - &quot;ਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ&quot; ਅਤੇ &quot;ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਵਾਦ ਬਿੱਲ&quot; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਹੱਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ 8 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕੰਮ ਖੁਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ, ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਦੱਤ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਬੰਬ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਦੱਤ ਨੇ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ ਅਤੇ “ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਸੀ, ਜਾਰਜ ਸ਼ੂਸਟਰ ਆਪਣੇ ਡੈਸਕ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਸਾਰਜੈਂਟ ਟੈਰੀ ਇੰਨਾ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਦੱਤ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਚ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੈਦੀ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੱਲਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇਸ ਚੱਲੇ ਅਤੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੀ- ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ, ਕਮਲ ਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ, ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਮਰ ਕੈਦ, ਕੁੰਦਨਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਦੱਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ। ਦੱਤ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਉੱਚ ਵਰਗ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ। ਸਰ ਛੋਟੂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ

==ਹਵਾਲੇ==
* {{cite book|author=Andrews, C.F.|title=India and the Simon Report|url=https://books.google.com/books?id=tMZRDQAAQBAJ&amp;pg=PT11|year=2017|publisher=Routledge reprint of 1930 first edition|page=11|isbn=9781315444987}}
* Simon, John Allsebrook. ''Retrospect: The sex of the Rt. Hon. Viscount Simon'' (1952) [https://www.questia.com/library/327792/retrospect-the-memoirs-of-the-rt-hon-viscount-simon online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230181145/https://www.questia.com/library/327792/retrospect-the-memoirs-of-the-rt-hon-viscount-simon |date=2019-12-30 }} pp 144–61.
* Somervell, D.C. ''The Reign of King George V,'' (1936) covers Raj 1910-35 pp 80–84, 282–91, 455-64 [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176466 online free]
*[http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1930/06/29/97810440.html?pageNumber=51 ''The New York Times'', 29 June 1930]

==External links==
*[http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A034 Story of Pakistan: Simon Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131052343/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A034 |date=2012-01-31 }}
*[https://catalog.hathitrust.org/Record/001752998 Simon Commission Report Volumes 1-17]

{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>nt4wf1dd9bxtsgkptu4hq8bv4ijtsdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖਜਿਆਰ ਝੀਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44614</id>
    <revision>
      <id>839557</id>
      <parentid>277047</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dugal harpreet</username>
        <id>17460</id>
      </contributor>
      <origin>839557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1917" sha1="oqr54dz50gwj9lucbygan78duecv3j4" xml:space="preserve">{{coord|32.545393|N|76.058006|E|type:waterbody|display=title}}
{{Infobox lake
|lake_name = ਖਜਿਆਰ ਝੀਲ
|image_lake = Khajjiar.jpg
|caption_lake =
|location = [[ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚੰਬਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
|type = Mid altitude lake
|inflow =
|outflow =
|area =
|volume = 
|depth =
|max-depth =
|elevation = 1,900 ਮੀਟਰ 
|basin_countries = ਭਾਰਤ 
|residence_time =
|shore = 
|coords =
|cities = 
|islands =
|reference = [http://www.hptdc.gov.in Himachal Pradesh Tourism Dep.]
}}
[[File:ਖਿਜਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼.jpg|ਖਿਜਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
'''ਖਜਿਆਰ ਝੀਲ''' ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਖਜਿਆਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਟਾਊਨ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 1.920 ਮੀਟਰ (6400 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਤੋਂ 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦਿਉਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ‘ਖਜਿਆਰ’ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਧੌਲਾਧਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2013/07/%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%98%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BF-2/ ਦਿਉਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਖਜਿਆਰ]&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]]</text>
      <sha1>oqr54dz50gwj9lucbygan78duecv3j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839558</id>
      <parentid>839557</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dugal harpreet</username>
        <id>17460</id>
      </contributor>
      <origin>839558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1922" sha1="d2u6shi4ul6atrrzs3txxdti2f5xtz0" xml:space="preserve">{{coord|32.545393|N|76.058006|E|type:waterbody|display=title}}
{{Infobox lake
|lake_name = ਖਜਿਆਰ ਝੀਲ
|image_lake = Khajjiar.jpg
|caption_lake =
|location = [[ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚੰਬਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
|type = Mid altitude lake
|inflow =
|outflow =
|area =
|volume = 
|depth =
|max-depth =
|elevation = 1,900 ਮੀਟਰ 
|basin_countries = ਭਾਰਤ 
|residence_time =
|shore = 
|coords =
|cities = 
|islands =
|reference = [http://www.hptdc.gov.in Himachal Pradesh Tourism Dep.]
}}
'''ਖਜਿਆਰ ਝੀਲ''' ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਖਜਿਆਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਟਾਊਨ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 1.920 ਮੀਟਰ (6400 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਤੋਂ 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦਿਉਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ‘ਖਜਿਆਰ’ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਧੌਲਾਧਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2013/07/%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%98%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BF-2/ ਦਿਉਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਖਜਿਆਰ]&lt;/ref&gt;
[[File:ਖਜਿਆਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼.jpg|thumb|ਖਿਜਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]]</text>
      <sha1>d2u6shi4ul6atrrzs3txxdti2f5xtz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839559</id>
      <parentid>839558</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dugal harpreet</username>
        <id>17460</id>
      </contributor>
      <origin>839559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1922" sha1="j96ubz64ge91l6zle3nc31ud2lpa4af" xml:space="preserve">{{coord|32.545393|N|76.058006|E|type:waterbody|display=title}}
{{Infobox lake
|lake_name = ਖਜਿਆਰ ਝੀਲ
|image_lake = Khajjiar.jpg
|caption_lake =
|location = [[ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚੰਬਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
|type = Mid altitude lake
|inflow =
|outflow =
|area =
|volume = 
|depth =
|max-depth =
|elevation = 1,900 ਮੀਟਰ 
|basin_countries = ਭਾਰਤ 
|residence_time =
|shore = 
|coords =
|cities = 
|islands =
|reference = [http://www.hptdc.gov.in Himachal Pradesh Tourism Dep.]
}}
'''ਖਜਿਆਰ ਝੀਲ''' ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਖਜਿਆਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਟਾਊਨ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 1.920 ਮੀਟਰ (6400 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਤੋਂ 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦਿਉਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ‘ਖਜਿਆਰ’ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਧੌਲਾਧਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2013/07/%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%98%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BF-2/ ਦਿਉਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਖਜਿਆਰ]&lt;/ref&gt;
[[File:ਖਿਜਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼.jpg|thumb|ਖਜਿਆਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]]</text>
      <sha1>j96ubz64ge91l6zle3nc31ud2lpa4af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:GyapjúGereblye</title>
    <ns>3</ns>
    <id>67270</id>
    <revision>
      <id>839528</id>
      <parentid>268875</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ternarius</username>
        <id>35425</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ternarius ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Milei.vencel]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:GyapjúGereblye]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Milei.vencel|Milei.vencel]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/GyapjúGereblye|GyapjúGereblye]]&quot;</comment>
      <origin>268875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="emddht1rqfmyuuphehnddneuqw54am5" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Milei.vencel}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੧੧:੪੪, ੭ ਨਵੰਬਰ ੨੦੧੫ (UTC)</text>
      <sha1>emddht1rqfmyuuphehnddneuqw54am5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Images</title>
    <ns>4</ns>
    <id>72879</id>
    <revision>
      <id>839554</id>
      <parentid>838019</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YiFeiBot</username>
        <id>8949</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Migrating 1 langlinks, now provided by [[d:|Wikidata]] on [[d:q16745099]]; 35 langlinks remaining</comment>
      <origin>839554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33480" sha1="qaxggsfac4vznz23hfgymn8astywvoo" xml:space="preserve">{{For|wider information about images|Wikipedia:Images}}
{{MoS-guideline|MOS:IMAGES}}
{{style}}
[[Wikipedia:About|Wikipedia]] contains millions of illustrative '''images''' and other [[electronic media]]. This page gives a very brief overview of how images are used in Wikipedia; for more information, see [[Wikipedia:Image use policy|Image use policy]] and see [[Help:Files]] on how to upload and include an image.

==Choosing images==

===Pertinence and encyclopedic nature===
{{Shortcut|WP:IMAGE RELEVANCE|WP:PERTINENCE|WP:IRELEV}}
[[File:APEC Police Helicopter, Opera House, 2 Sept 2007.JPG|thumb|alt=Top of an unrecognizable curvy building under blue sky with a helicopter so far in the distance that it looks like a gnat|This is not the best photograph to show what a [[helicopter]] is nor what the [[Sydney Opera House]] looks like.]]

Images must be relevant to the article that they appear in and be significantly and directly related to the article's topic. Because the Wikipedia project is in a position to offer [[multimedia learning]] to its audience, images are an important part of any article's presentation. Effort should therefore be made to improve quality and choice of images or captions in articles rather than favoring their removal, especially on pages that have few visuals.

Images are primarily meant to inform readers by providing visual information. Consequently, images should ''look like'' what they are meant to illustrate, even if they are not provably authentic images. For example, a photograph of a ''[[trompe-l'œil]]'' painting of a cupcake may be an acceptable image for [[Cupcake]], but a real cupcake that has been decorated to look like something else entirely is less appropriate. Similarly, an image of an unidentified cell under a [[light microscope]] might be useful on multiple articles, as long as there are no ''visible'' differences between the cell in the image and the typical appearance of the cell being illustrated.

Articles that use more than one image should present a variety of material near relevant text. If the article is about a general subject for which a large number of good quality images are available, (e.g., [[Running]]), editors are encouraged to seek a reasonable level of variety in the age, gender, and race of any people depicted.  Adding multiple images with very similar content is less useful. For example, three formal portraits of a general wearing his military uniform may be excessive; substituting two of the portraits with a map of a battle and a picture of its aftermath may provide more information to readers. You should always be watchful not to overwhelm an article with images by adding more just because you can.

Poor quality images (too dark, blurry, etc.) or where the subject in the image is too small, hidden in clutter, ambiguous or otherwise not obvious, should not be used. Contributors should be judicious in deciding which images are the most suitable for the subject matter in an article. For example:
* An image of a [[white-tailed eagle]] is useless if the bird appears as a speck in the sky.
* [[Gloria Steinem]] looks best as a portrait photograph of herself alone, not with other individuals.
* A suitable picture of a [[hammerhead shark]] would show its distinctive hammer-like head, to distinguish it from other species of shark.
* A map of [[Moldova]] should show its frontiers with [[Romania]] and [[Ukraine]], so people may know where the country is located in relation to its neighbors.
* [[Rice]] is best represented with an image of plain [[rice]], not [[fried rice]].
* Intangible concepts can be illustrated; for example, a cat with its claws out portrays [[aggression]].

===Avoid entering textual information as images===
Do not use images to express textual information in place of real text. See [[Wikipedia:Manual of Style#Avoid entering textual information as images|Avoid entering textual information as images]] for more.

===Offensive images===
{{Main|Wikipedia:Offensive material}}
{{See also|Wikipedia:Image blacklist}}
Including information about offensive material is part of Wikipedia's encyclopedic mission. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored|Wikipedia is not censored]]. However, images that can be considered offensive should not be included unless they are treated in an encyclopedic manner. Material that would be considered vulgar or obscene by typical Wikipedia readers&lt;ref group=nb name=typical /&gt; should be used if and only if its omission would cause the article to be less informative, relevant, or accurate, and no equally suitable alternative is available.  Per [[wmf:Resolution:Controversial content|the Foundation]], controversial images should follow the principle of 'least astonishment': we should choose images that respect the conventional expectations of readers for a given topic as much as is possible without sacrificing the quality of the article. Avoid images that contain irrelevant or extraneous elements that might seem offensive or harassing to readers.  For example, photographs taken in a pornographic context would normally be inappropriate for articles about [[human anatomy]].

===Images for the lead===
{{shortcut|WP:LEADIMAGE|WP:IMAGE LEAD|WP:NOETHNICGALLERIES}}
It is very common to use an appropriate representative image for the lead of an article, often as part of an infobox. The image helps to provide a visual association for the topic, and allows readers to quickly assess if they have arrived at the right page.  For most topics, the selection of a lead image is plainly obvious: a photograph or artistic work of a person, photographs of a city, or a cover of a book or album, to name a few.

Image selection for other topics may be more difficult and several possible choices could be made. While Wikipedia is not censored, as outlined in the above section on offensive images, the selection of the lead image should be made with some care with respect to this advice. Lead images are loaded and shown upon navigating to the page, and are one of the first things that readers will see. Editors should avoid using images that readers would not have expected to see when navigating to the page. Unlike other content on a page that falls below the lead, the lead image should be chosen with these considerations in mind.

Advice on selecting a lead image includes the following:
# Lead images should be images that are natural and appropriate visual representations of the topic; they not only should be illustrating the topic specifically, but should also be the type of image that is used for similar purposes in high-quality reference works, and therefore what our readers will expect to see. Lead images are not required, and not having a lead image may be the best solution if there is no easy representation of the topic.
# Lead images should be selected to be of least shock value; if an alternative image exists that still is an accurate representation of the topic but without shock value, it should always be preferred. For example, using an image of deportees being subjected to selection as the lead image at [[Special:PermanentLink/460749801|this version]] of [[Holocaust]] is far preferable to the appropriate images that appear later in the article that show the treatment of the prisoners or corpses from the camps.
# Sometimes it is impossible to avoid the use of a lead image with perceived shock value if the topic itself is of that nature, for example in articles on various parts of human genitalia. It should be anticipated, through [[Wikipedia:Content disclaimer]], that readers will be aware they will be exposed to potentially shocking images when navigating to articles on such topics.
#Articles about ethnic groups or similarly large human populations should not be illustrated by a gallery of images of group members, because selecting them is normally [[WP:OR|original research]], and often contentious (see the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk:WikiProject_Ethnic_groups&amp;oldid=698001382#Proposal_for_the_deletion_of_all_the_galleries_of_personalities_from_the_infoboxes_of_articles_about_ethnic_groups corresponding discussion]).

The first image in an article, regardless of whether it is placed in the lead, will be enlarged and displayed at the top of all articles viewed in the Android mobile app.  For example, if the first image in an article about [[Theft]] is a person, then that person's picture will be displayed as if it were the lead image, even if the image displays at the end of the article in the desktop view.  When selecting images for the article, consider whether the order of the images may inadvertently produce a non-neutral, unfair, or otherwise poor educational experience for readers who use mobile devices.

===Life cycles of images===
Eventually, some of the images reach the end of their life cycle. They may be superseded or replaced by an image with a friendlier copyright policy. If you come across an image that needs to be removed due to copyright, invasion of privacy, or other serious reasons, then list it on [[Wikipedia:Files for discussion|Files for discussion]]. However, superseded images should be kept to preserve Wikipedia's historical record. The history of articles can be difficult to assess if images and templates have been deleted over the years.

Conversely, if you have contributed or found an image that '''stands out from the crowd''', you are invited to [[Wikipedia:Featured picture candidates|nominate]] it for inclusion on the [[Wikipedia:Featured pictures|Featured pictures]] list.

==How to place an image==
{{shortcut|WP:IMGSYN|WP:IMAGESYNTAX|MOS:IMAGESYNTAX}}&lt;!--this shortcut box somewhat earlier than normal to avoid collision of floating boxes, images, etc. --&gt;
{{See also2|[[WP:Picture tutorial|Picture tutorial]]}}

==={{Anchor|Image syntax}}Syntax===
&lt;!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before you save your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --&gt;
[[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]]
''Basic example (producing the image at right):''
{{xt2|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;File:Siberian Husky pho.jpg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; The file (image) name must be exact, including capitalization, punctuation and spacing, and must include &lt;code&gt;.jpg&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;.png&lt;/code&gt; or other extension. (&lt;code&gt;Image:&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;File:&lt;/code&gt; work the same.) If Wikipedia and Commons{{explain}} both have an image with the specified name, the Wikipedia version is used.
*&lt;code&gt;thumb&lt;/code&gt; is required in most cases
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[WP:Alternative text for images|Alt text]] is meant for those who cannot see the image; unlike the caption, it summarizes the image's ''appearance''.
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;A [[Siberian Husky]] used as a pack animal&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; The [[WP:Manual of Style/Captions|caption]] comes last, and gives the meaning or significance of the image.

See [[WP:Extended image syntax]] for further features and options. If the image does not display after you have carefully checked the syntax, it may have been [[MediaWiki:Bad image list|blacklisted]].{{explain}}

===Location===
{{Shortcuts|MOS:IMAGELOCATION|WP:IMAGELOCATION|WP:IMGLOC}}

[[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb|left|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]]

====Horizontal placement====
* In most cases, images should be right justified on pages, which is the default placement. If an exception to the general rule is warranted, &lt;code&gt;|left&lt;/code&gt; can be used: 
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb&lt;/nowiki&gt;'''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;|left&lt;/span&gt;'''&lt;nowiki&gt;|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* Multiple images in the same article can be staggered right-and-left. However, avoid sandwiching text between two images that face each other, or between an image and infobox, navigation template, or similar. If multiple related images are being placed on the right, then the {{tl|multiple image}} template may be useful.
* In a few web browsers, bulleted lists overlap with left-aligned images. It may be preferable to avoid placing a left-aligned image near lists.

It is often preferable to place images of people so that they &quot;look&quot; toward the text. (Do not achieve this by reversing the image, which creates a false presentation e.g. by reversing the location of scars or other features.)

====Vertical placement====
An image should generally be placed in the most relevant article section. Avoid referring to images as being to the left/right, or above/below, because image placement varies with platform, and is meaningless to people using screen readers; instead, use captions to identify images.

It is not possible to place a &lt;code&gt;thumb&lt;/code&gt; image within a paragraph, as the occurrence of such an image causes a paragraph break; i.e. the current paragraph ends and and a new one is begun.

===Size===
{{disputedtag|section=yes}}
{{Shortcuts|MOS:IMGSIZE}}
{{see also2|[[WP:IMGSIZE|Image use policy on displayed image size]]}}
*An image's size is controlled by changing its width – after which software automatically adjusts height to  maintain aspect ratio. (Most references to an image's &quot;size&quot; really mean its width.)
*{{anchor|Image preferences}}Each user has a &quot;base&quot; image width. For unregistered users (&quot;IPs&quot;), this is always 220 pixels. For registered users, the base width is initially 220px (when the user account is created) but this can be changed via [[Help:Preferences#Files|Preferences]].&lt;ref&gt;If you work a lot with image layouts, consider leaving your preference at 220px to match the &quot;reader experience&quot; of most readers.&lt;/ref&gt;
[[File:Phineas gage - 1868 skull diagram.jpg|thumb|upright=0.5|Image using &lt;code&gt;upright=0.5&lt;/code&gt; ]]
*Only where a smaller or larger image is appropriate, use {{para|upright|''scaling factor''}}, which expands or contracts the image by a factor ''relative to the user's base width''. 
**For example:
***&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;upright=1.3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; might be used for an image with fine detail (e.g. a map or diagram) to render it &quot;30% larger than this user generally wants&quot;.
***&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;upright=0.60&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; might be used for an image with little detail (e.g. a simple drawing or flag) which can be adequately displayed &quot;40% smaller than this user generally wants&quot;. 
**&quot;Landscape&quot; images (short and wide) often call for &lt;code&gt;upright&lt;/code&gt; of 1 or greater; &quot;portrait&quot; images (tall and narrow) may look best with &lt;code&gt;upright&lt;/code&gt; of 1 or less.
**When specifying &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;upright=&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; values greater than 1, take care to balance the need to reveal detail against the danger of overwhelming surrounding article text.
***Images in which a small region of detail is important (but cropping to that region is unacceptable) may need to be larger than normal, but &lt;code&gt;upright=1.8&lt;/code&gt; should usually be the largest value for images floated beside text.
***Lead images should usually use &lt;code&gt;upright=1.35&lt;/code&gt; at most.
**Images within an article, especially those vertically proximate to one another, may be more appealing if presented at the same width.
**''Warning:'' &lt;code&gt;upright&lt;/code&gt; alone, with no &lt;code&gt;''=scaling factor''&lt;/code&gt; (e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Dog.jpg|thumb|upright|A big dog]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) is equivalent to &lt;code&gt;upright=0.75&lt;/code&gt;.
*Where absolutely necessary, a fixed width in pixels (e.g. &lt;code&gt;17px&lt;/code&gt;) may be specified. This, however, ignores the user's base width preference, so '''&lt;code&gt;upright=''scaling factor''&lt;/code&gt; is preferred whenever possible'''. As a general rule, images should not be set to a larger fixed width than 220px (the initial default width), and if an exception to this general rule is warranted, the resulting image should usually be no more than 400px wide&lt;!--this is 1.8*220--&gt; (300px for lead images&lt;!--This is 1.35*220--&gt;) and 500px tall, for comfortable display on the smallest devices &quot;in common use&quot; (though this may still cause viewing difficulties on some unusual displays).
*To present images larger than the guidelines above (e.g. panoramas), use &lt;code&gt;thumb|[[WP:PIC#center|center]]&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;thumb|[[WP:PIC#none|none]]&lt;/code&gt;, so that the image stands alone; or use {{tl|wide image}} or {{tl|tall image}} to present a very large image in a scrollable box. 

{{reflist|title=Notes}}

===Inline images===
{{See also2|[[Help:Visual file markup#Border]]}}
{{Shortcuts|MOS:BORDERIMAGE}}

*Substituting &lt;code&gt;frameless&lt;/code&gt; for &lt;code&gt;thumb&lt;/code&gt; produces an &quot;inline&quot; image. For example,
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;This [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px]] is an inline image.&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
:produces
::This [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px]] is an inline image.
*Inline images do not typically use &lt;code&gt;upright&lt;/code&gt;, nor do they have captions.
*A one-pixel border may be added via {{para||border}}. For example,
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;This [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px|border]] is an inline image with a border.&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
:produces
::This  [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px|border]] is an inline image with a border.

{{anchor|Inline linking}}
{{shortcut|WP:HOTLINK}}
*Do not confuse an inline image with inline ''linking'' (&quot;[[Inline linking|Hotlinking]]&quot;) of an image stored on an external site, causing it to be fetched from that site for display on Wikipedia. Hotlinking is disabled, because it makes unfair use of the external site's resources, and the image may not be appropriately licensed for reuse in this way. If you find an image on another site which you wish to use in a Wikipedia article, you must upload it to Wikipedia or to Commons, but ''only if'' it is appropriately licensed. {{see below|1=Making images available}}

==Making images available==
{{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Extended image syntax|Extended image syntax]], [[Wikipedia:Wikimedia Commons#Embedding Commons' media in Wikipedia articles|Embedding Commons' media in Wikipedia articles]] as well as [[Wikipedia:Uploading images|Uploading images]]}}
Images uploaded to Wikipedia are automatically placed into the '''[[Wikipedia:Namespace#File|file namespace]]''', formerly known as the '''image namespace'''. This means that names of [[Help:Image page|image pages]] start with the prefix &quot;File:&quot;.

===Obtaining images===
All images must comply with  [[Wikipedia:Image use policy|Wikipedia's image use policy]]: in general, they must be free for reuse, including commercial use and use after alteration, though some &quot;[[fair use]]&quot; of non-free content is allowed in limited circumstances{{mdashb}}see [[Wikipedia:Non-free content]].

==== Finding images already uploaded ====
Search for existing files through:

* [[Special:Search]] — Use the [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Search&amp;search=&amp;fulltext=Search&amp;profile=images&amp;redirs=1 &quot;Multimedia&quot; setting] to search for images and other files uploaded to the English Wikipedia by keyword or title.  Most fair-use images are located here.
* [[commons:Special:Search]] — Go to [[Wikimedia Commons]] to search for images and other media files by description, title, or category.
* If the article has [[Help:Interlanguage links|interlanguage links]] to other Wikipedias, then click through to the non-English articles to see which images they are using.

====Making images yourself {{anchor|Annotated image}}====
{{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Picture tutorial|Picture tutorial]] and [[Wikipedia:Graphics tutorials|Graphics tutorials]]}}
You may upload photographs, drawings, or other graphics created with a camera, scanner, graphics software, and so on. When photographing or scanning potentially copyrighted works, or creating depictions of persons other than yourself, be sure to respect copyright and privacy restrictions.{{explain}} 

In order to maximize images' usefulness in all languages, avoid including text within them. Instead, add text, links, references, etc, to images using [[Template:Annotated image]] or [[Template:Annotated image 4]], which can also be used to expand the area around an image or crop and enlarge part of an image{{mdashb}}all without the need for uploading a new, modified image.

==== Finding images on the Internet ====
{{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Finding images tutorial|Finding images tutorial]]}}
An extensive list of free image resources by topic can be found at: [[Wikipedia:Public domain image resources|Public domain image resources]]. In addition to [[Wikimedia Commons]], the [[:m:Toolserver|Wikimedia Toolserver]] has a [[tools:~magnus/fist.php|Free Image Search Tool]] (FIST), which automatically culls free images from the [[Wikipedia:Wikimedia sister projects|Wikimedia sister projects]], [[Flickr]] and a few other sites. Several other useful, general purpose [[image search]] engines include: [[Google Image Search]], [[Picsearch]] and [[Pixsta]]. [[Creative Commons]] licensed images with ''Attribution'' and ''Attribution-ShareAlike'' as their license may be used on Wikipedia. '''Images with any license restricting commercial use or the creation of derivative works may not be used on Wikipedia'''.

The Creative Commons site has a [http://search.creativecommons.org/ search page] that can be used as a starting point to find suitably licensed images; make sure you check both the checkboxes &quot;use for commercial purposes&quot; and &quot;modify, adapt, or build upon&quot;.

If you find an image on the Internet that is not available freely, you can email the copyright owner and ask for their permission to release it under a suitable license, adapting the [[Wikipedia:boilerplate request for permission|boilerplate request for permission]]. If you cannot find a suitable image, you may also list your request at [[Wikipedia:Requested pictures]], so that another contributor may find or create a suitable image.

====Requesting images from others====
See
* [[Wikipedia:Requesting copyright permission]]
* [[Wikipedia:Donating copyrighted materials]]
* [[Wikipedia:Declaration of consent for all enquiries]]
* [[Wikipedia:Requested pictures]] (for requesting Wikipedians to take photos etc.)

==={{anchor|retouching}} Editing images===
&lt;!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before you save your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --&gt;
[[File:Moon worldwind.jpg|thumb|In this [[pseudocolor]] image of the moon, red tints represent the highest elevations, purple the lowest; this is not the coloring a viewer of the moon would actually see, and this should be clear in the caption, lest the reader be misled.]]
An  image's utility or quality may be improved by cropping (to focus on the relevant portion), cleaning up scanning artifacts, correcting color balance, removing [[red-eye effect]], or other adjustments.
The caption of an image should mention such edits (e.g. introduction of [[false color|false color or pseudocolor]]) if a reader needs to know about them to properly interpret the image.

Edits that improve the presentation without materially altering the content need not be mentioned in the caption e.g. rotation to correct a slightly crooked image, improvement to the contrast of a scan, or blurring a background to make the main subject more prominent. (However, ''all'' such changes should be noted on the [[#Image description pages|image's description page]].)

Images should not be changed in ways that materially mislead the viewer. For example, images showing artworks, faces, identifiable places or buildings, or text should not be reversed (although those showing soap bubbles or bacteria might be). Do not change color integral to the subject, such as in images of animals. It is usually appropriate to de-speckle or remove scratches from images, though that might be inappropriate for historical photographs.

For assistance in editing images, try [[WP:Graphics Lab]].

===Uploading images===
{{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Uploading images|Uploading images]], and [[Wikipedia:File names|File names]]}}
[[Special:userlogin|Logged in]] users with autoconfirmed accounts (meaning at least four days old and at least ten edits) can upload media to Wikipedia. It is recommended that '''only''' [[Wikipedia:File copyright tags/Free licenses|free licensed]] media, '''not''' [[Wikipedia:Non-free content|fair use]] media, be uploaded to [[Wikimedia Commons]]. Media on Wikimedia Commons can be linked to in the same way as media of the same name on Wikipedia. To upload media to the English Wikipedia, go to [[special:upload]] and for Wikimedia Commons, go to [[commons:special:upload]]. For preferred file formats, see: [[Wikipedia:Preparing images for upload|Preparing images for upload]].

====Image description pages====
{{see|Wikipedia:Categorization#Files/images}}
Each image has a corresponding [[Help:Image page|description page]], which documents the image's source, author and [[Wikipedia:Copyrights|copyright status]]; descriptive (who, what, when, where, why) information; and technical (equipment, software, etc.) data useful to readers and later editors.

To maximize the utility and educational value of an image, please describe its contents as fully as possible on the image's description page. For example, photographs of artwork benefit from documentation of the artist, title, location, dates, museum identification numbers, and so on. Images that are described only in vague terms (for example, &quot;a cuneiform tablet&quot; or &quot;a medieval manuscript&quot;) are often less useful for Wikipedia and less informative to our readers.

Reliable sources, if any, may be listed on the image's description page. Generally, Wikipedia assumes in good faith that image creators are correctly identifying the contents of photographs they have taken. If such sources are available, it is helpful to provide them. This is particularly important for technical drawings, as someone may want to verify that the image is accurate.

Description pages for images are rediscovered by editors using the [[H:S|search engine]] and the [[Help:Categories|categories]]. To help editors find precise images, please remember to document the image description page accordingly.  Well-categorized and well-described images are more likely to be used.

===Consideration of image download size===
When an article is downloaded images can greatly increase the [[bandwidth (computing)|bandwidth]] consumed, which is a significant consideration for readers on slow or expensive connections. Download performance is assisted by the fact that articles carry [[thumbnail]]s instead of full images, but this doesn't provide significant file-size reduction in all image file formats. (In most browsers you can obtain a thumbnail's size by right-clicking for its &quot;Properties&quot;.)

If one image's file size is disproportionate to those of others in the same article, you may want to reduce it by selecting a different file format:
* [[GIF]] images with a frame size larger than 12.5 million pixels (measured as pixel height × pixel width × number of frames in the animation) cannot currently be displayed in thumbnail form in Wikipedia articles. A thumbnail of a GIF image can be considerably larger in kilobytes than the original image file. For the best results, try to upload GIF images in the framesize that you intend to use in the article.
* Animated [[GIF]] images have a few additional restrictions. Images larger than 12.5 million pixels (measured as pixel height × pixel width × number of frames in the animation) currently will only show the first frame of the animation in a thumbnail. When not using a GIF animation at its original frame size, consider creating an Ogg [[Theora]] movie of the animation.
* The [[Portable Network Graphics|PNG]] format is useful for storing graphics that contain text, line art, or other images with sharp transitions. It can achieve the same graphical results as a GIF file, and in many cases do so with a higher rate of [[file compression]]. For this reason, PNG format files are usually preferred to the GIF format.  (However, for certain types of images, PNG thumbnailing is not as efficient as GIF thumbnailing, when Wikimedia GIF thumbnailing is enabled.) For images with substantial editing, or for which further editing may be warranted, uploading a PNG as well as a JPEG is common (PNG is lossless compression, so repeatedly saving edits on a PNG will not result in loss of quality.)
* A [[JPEG]] or other compressed image format can be much smaller than a comparable GIF or PNG format file. When there is no apparent difference in quality, such as with a photograph that has no sharp graphical transitions, a compressed image format such as JPEG may be preferable for reasons of download performance. Wikipedia is often able to achieve much better compression of JPEG photograph thumbnails than comparable PNG images, and with little perceptible loss of quality. Repeatedly loading and resaving an image as JPEG will result in loss of quality, however, as will using low settings for the JPEG; as such, if you've made edits, it can be helpful to save a PNG or TIFF copy before closing the image editor and upload that as well; this copy can then be used to generate a new JPEG after further editing. 
* Where an image consists solely of line art, charts text and simple graphics, an [[Scalable Vector Graphics|SVG]] file can be significantly smaller than other graphics formats. This is because the data is encoded as a series of drawing commands, rather than as [[raster graphics]]. There are [[open source]] applications available for rendering graphics in SVG format. However, SVG thumbnails are rendered as PNGs.
* Rather than including an image gallery on an article, which could add significantly to the download size, consider creating a gallery/category on the Wikimedia Commons instead.

==See also==
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Exchangeable image file format]]
* [[Image editing]]
* [[:mw:Extension:ImageMap]]
* [[Wikipedia:Extended image syntax]]
* [[Wikipedia:Finding images tutorial]]
* [[Wikipedia:Guide to image deletion]]
* [[Wikipedia:How to create charts for Wikipedia articles]]
* [[Wikipedia:How to improve image quality]]
* [[Wikipedia:Image dos and don'ts]]
* [[Wikipedia:Image quality requirements]] (historical proposal)
{{col-2}}
* [[Wikipedia:Image use policy]]
* [[Wikipedia:Images with missing articles]]
* [[Wikipedia:No 3D illustrations]]
* [[Wikipedia:Picture tutorial]]
* [[Wikipedia:Public domain image resources]]
* [[Wikipedia:Ten things you may not know about images on Wikipedia]]
* [[Wikipedia:Requested pictures]]
* [[Wikipedia:Uploading images]]
* [[Wikipedia:WikiProject Images and Media]]
* [[Wikipedia:WikiProject Sexology and sexuality/WIP-image-guidelines]] (historical reference)
{{col-end}}

==Notes==
{{reflist|group=nb|refs=

&lt;ref name=&quot;typical&quot;&gt;
Here a &quot;typical Wikipedia reader&quot; is defined by the cultural beliefs of the majority of the website ''readers'' (not active editors) that are literate in an article's language. Clarifying this viewpoint may require a broad spectrum of input and discussion, as cultural views can differ widely.
&lt;/ref&gt;
}}

{{Style wide}}
{{Wikipedia policies and guidelines}}

[[Category:Wikipedia image help]]
[[Category:Wikipedia Manual of Style (images)| ]]

[[af:Wikipedia:Beelde]]
[[ar:مساعدة:صور]]
[[bg:Уикипедия:Картинки]]
[[bar:Hilfe:Bilder]]
[[bs:Wikipedia:Slike]]
[[ca:Ajuda:Ús d'imatges]]
[[cs:Nápověda:Obrázky]]
[[de:Hilfe:Bilder]]
[[dsb:Pomoc:Wobraze]]
[[es:Ayuda:Imágenes]]
[[eo:Vikipedio:Kiel uzi bildojn]]
[[eu:Laguntza:Irudiak]]
[[fr:Aide:Insérer une image]]
[[fy:Wikipedy:Ofbylden]]
[[ko:위키백과:그림 사용하기]]
[[hsb:Pomoc:Wobrazy]]
[[hr:Wikipedija:Slike]]
[[id:Bantuan:Berkas]]
[[it:Aiuto:Markup immagini]]
[[he:עזרה:עיצוב תמונות]]
[[lb:Wikipedia:Biller]]
[[mk:Википедија:Слики]]
[[nl:Help:Gebruik van bestanden]]
[[ja:Help:画像の表示]]
[[no:Hjelp:Bilder]]
[[ro:Wikipedia:Imagini]]
[[sk:Pomoc:Obrázok]]
[[ru:Википедия:Иллюстрирование]]
[[sh:Wikipedia:Slike]]
[[fi:Ohje:Kuvien lisääminen]]
[[tl:Wikipedia:Paglalagay ng mga larawan]]
[[th:วิธีใช้:การใส่ภาพ]]
[[vi:Trợ giúp:Hình ảnh]]
[[yi:װיקיפּעדיע:בילדער]]
[[zh:Wikipedia:图像]]</text>
      <sha1>qaxggsfac4vznz23hfgymn8astywvoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚੁੱਲ੍ਹਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110357</id>
    <revision>
      <id>839560</id>
      <parentid>691479</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dugal harpreet</username>
        <id>17460</id>
      </contributor>
      <origin>839560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7202" sha1="738faccz7x3tlngshkbktvvuapn3eha" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਚੁੱਲ੍ਹਾ.jpg|thumb|ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਚੁੱਲ੍ਹਾ]]
[[File:ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਪਤੀਲਾ.jpg|thumb|ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਪਤੀਲਾ]]
'''ਚੁੱਲ੍ਹਾ''' ਉਸ਼ਮਾ ਦਾ ਉਹ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ, ਕਾਂਗੜੀ ਜਾਂ ਅੰਗੀਠੀ ਗੈਸ ਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮਤਰੰਗ ਚੁੱਲ੍ਹਾ, ਸੌਰ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਭਿੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀ, ਗੋਬਰ ਦੀਆਂ ਪਾਥੀਆਂ, ਕੋਲਾ, ਦ੍ਰਵਿਤ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਗੈਸ, ਸੌਰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਆਦਿ। ਇੱਕ ਸਟੋਵ ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ (ਕਈ ਬਰਨਰ) ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ (ਖਾਸਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ) '''ਰੇਂਜ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://oxforddictionaries.com/definition/stove?q=stove|title=Definition of stove - appliance, cookery and building|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=28 March 2012|archive-date=8 ਜੁਲਾਈ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708220746/https://en.oxforddictionaries.com/definition/stove|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

ਜਿਸ ਥਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਟੀ-ਟੁੱਕ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਰਸੋਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉਪਰ ਦੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਗੋਹਾ ਮਿੱਟੀ ਰਲਾ ਕੇ ਪੋਚਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੁੱਤੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਨਾ/ਚਾਂਦੀ ਪਾ ਕੇ ਦੱਬਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ।

ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੂੰਹ 8 ਕੁ ਇੰਚ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗੁਲਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 10/12 ਕੁ ਇੰਚ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 12 ਕੁ ਇੰਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ 10 ਕੁ ਇੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਟਾਂ 3 ਕੁ ਇੰਚ ਮੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਰਧ ਗੋਲ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਮਿਣਤੀ ਮੈਂ ਆਮ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਏਸ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੂੜੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ 3 ਕੁ ਇੰਚ ਮੋਟੀ ਤਹਿ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਦਿੱਤੀ ਮਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਾਰੀ ਓਨੀ ਕੁ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਜਦ ਉਹ ਉਸਾਰੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਸ ਉਪਰ ਹੋਰ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਉਸਾਰੀ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਉਸ ਉਪਰ ਹੋਰ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੜੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਬਣੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉਪਰ ਬਗੈਰ ਤੂੜੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਲਾ ਕੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਨੂੰ ਲਿਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ੁਕੀਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉਪਰ ਪਾਂਡੂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਰੋਲਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਇੱਟਾਂ/ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਤੂੜੀ ਮਿੱਟੀ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਚੱਕਮਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੱਕਵੇਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਚਾਟੀ ਦੇ ਗਲ ਉਪਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਕਵੇਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋਟੀ ਟੁੱਕ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੁੱਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸੋਈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]]</text>
      <sha1>738faccz7x3tlngshkbktvvuapn3eha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111172</id>
    <revision>
      <id>839539</id>
      <parentid>470101</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>839539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1486" sha1="dq1pg1qgsvdnje4ivg2t693scg43h3v" xml:space="preserve">'''ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ''' [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;https://www.thequint.com/videos/news-videos/this-pen-used-for-signing-bhagat-singhs-hanging-order-rajguru-sukhdev-shaheed-lahore-jail-hanging&lt;/ref&gt;

ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 1908 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਉਹ 9 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਲਈ ਅਸੇਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਅਸੇਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦੀ ਮੌਤ 19 ਸਤੰਬਰ, 1994 ਨੂੰ ਹੋਈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]]</text>
      <sha1>dq1pg1qgsvdnje4ivg2t693scg43h3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਸਤੀ ਵਾਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117765</id>
    <revision>
      <id>839556</id>
      <parentid>701454</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ</username>
        <id>12797</id>
      </contributor>
      <origin>839556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5005" sha1="cbq0qco04f6natxdpcj0514i1hkv490" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = 
| native_name = 
| native_name_lang = pa
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = ਪਿੰਡ
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = India Punjab
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates_display = 
| subdivision_type = ਦੇਸ਼
| subdivision_name = {{flag|India}}
| subdivision_type1 = [[ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] 
| subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| parts_type = [[Taluka]]s
| parts = 
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ 
| demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2 = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code = 
| registration_plate = 
| blank1_name_sec1 =ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1 = 
| footnotes = 
}}

'''ਹਸਤੀ ਵਾਲਾ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਡਾਕਖਾਨਾ ਪਿੰਡ ਮਹਾਲਮ ਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Ghall-Khurd/Hasti-Wala|title=Hasti Wala Village|website=www.onefivenine.com|access-date=2019-06-15}}&lt;/ref&gt; ਹਸਤੀ ਵਾਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ   8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ  ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੁਸੈਨੀ ਵਾਲਾ (ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ) ਦੀ ਦੂਰੀ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ  ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰੰਗੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ  ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਨ ਸੰਖਿਆ 706 ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੁੰ ਪਹਿਲੋਂ ਬਲਾਕ ਘੱਲਖ਼ੁਰਦ  ਵਿਚ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਦਲ ਕੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Ghall-Khurd/Hasti-Wala|title=Hasti Wala Village|website=www.onefivenine.com|access-date=2019-06-15}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਰਫਿਊਜ਼ੀ]] ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ 1947 ਵਿਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਆਰਮੀ ਵਿਚ ਭਰਤੀ  ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਬੀ.ਏ, ਐੱਮ.ਏ ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ  ਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

==ਹਵਾਲੇ==

{{ਅਧਾਰ}}
{{ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ ਵੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਫਿਊਜ਼ੀ]]</text>
      <sha1>cbq0qco04f6natxdpcj0514i1hkv490</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126221</id>
    <revision>
      <id>839543</id>
      <parentid>666225</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Bihar&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352814619|List of Indian folk dances]]&quot;</comment>
      <origin>839543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9184" sha1="85q3crktn2psdu6rb10bsnduefbqlc8" xml:space="preserve">

'''ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਚ''', &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chahar |first=Dharmendra |date=28 January 2018 |title=A complete list of folk and tribal dance in India |url=https://htoindia.com/blog/indian-folk-and-tribal-dances/ |access-date=30 April 2018}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਸਧਾਰਨ ਕਦਮ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ  ਸਭ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ, ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਗਾਉਣਗੇ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਢਾਂਚਾਗਤ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਨਾਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

''ਸੂਤਰਧਾਰੀ'' (సూత్రధారి) [[ਯਕਸ਼ਗਾਨ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਕਸ਼ਗਨਮ ਹਰੀਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਲਕੁਰੀਕੀ ਸੋਮਨਾਥ, ਸ਼੍ਰੀਨਾਥ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਕਥਾ ਵਿੱਚ ''ਸੰਵਾਦਮ'' (సంవాదం; ਚਰਚਾ), ''ਪਦਯਮ'' (పద్యం; ਕਵਿਤਾ), ਅਤੇ ''ਦਾਰੂਵੂ'' (దరువు; ਤਾਲ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ &quot;భక్తజనులారా! ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ! వినండి హరికథ! వినగ వేడుక గలిగే&quot; (&quot;ਹੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ! ਇਸ ਹਰਿਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ!&quot; ) ਜੋ ਲੋਕ ''ਹਰਿਕਥਾ ਕਾਲਕਸ਼ੇਪਮ'' (హరికథా కాలక్షేపం) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਹਰਿਕਥਾ ਦਾਸੂ'' (హరికల్త) ''దాికతికతరకతికతికతికతికతికతికతికతికతికతరికతికతికతిత'' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਹਰੀਕਥਾ  ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੋਕੁਲਾਪਤੀ[[Gokulapati Koormanathakavi|ਕੁਕਰਮਾਣੀਤਾਖਾਵੀ]] (గోకులపాసి కلمవస) (గోవత్వంజయ [[Mrityunjaya Vilaasam|విలాసం]] ) ਸੀ ਜੋ ਕੀ ਉਤਰੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਰਿਯਨਜਾਯਾ ਵਿਲਾ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਣਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Twitter |url=https://mobile.twitter.com/tuxnani/status/1142746367749545986 |access-date=2020-10-25 |website=mobile.twitter.com}}&lt;/ref&gt;  &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+[[ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ
! ਡਾਂਸ
! ਭਾਈਚਾਰਾ
|-
| ਅਜਿ ਲਮੂ
| ਮੋਨਪਾ
|-
| ਚਲੋ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chalo Loku Festival of Arunachal {{pipe}} Fairs and Festivals of Arunachal Pradesh |url=https://www.tourmyindia.com/states/arunachalpradesh/chalo-loku-festival.html}}&lt;/ref&gt;
| ਨੋਟੇ
|-
| ਹੀਰੀ ਖਾਨਿਂਗ
| [[ਅਪਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਅਪਤਾਨੀ]]
|-
| ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਹਨ
| ਮੋਨਪਾ
|-
| ਪਾਸੀ ਕੋਂਗਕੀ
| ਆਦਿ
|-
| ਪੋਨੰਗ
| ਆਦਿ
|-
| ਪੋਪੀਰ
| ਆਦਿ
|-
| ਬੁਈਆ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bhs6iYvgXekC&amp;q=Buiya+dance&amp;pg=PA301|title=Land and people of Indian states and union territories : (In 36 volumes). 3. Arunachal Pradesh|last=Bhatt|first=S. C.|year=2005|isbn=9788178353593}}&lt;/ref&gt;
| ਮਿਸ਼ਮੀ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 February 2009 |title=Buiya Dance of Digaru Mishmi |url=https://www.flickr.com/photos/bilaseng/3927582589}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[ਵਾਂਚੋ ਨਾਗਾ|ਵਾਂਚੋ]]
|
|-
| ਬਾਰਦੋ ਛਮ
|
|}

== ਬਿਹਾਰ ==
* ਬਿਦੇਸਿਆ- ਇਹ ਨਾਚ-ਨਾਟਕ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਨਾਈ, [[ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 26, 2020 |title=Bidesia - Folk Dance Drama From Bihar |url=https://www.auchitya.com/bidesia-folk-dance-drama-from-bihar/}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ, ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ 
* [[ਡੋਮਕਚ]]-ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾੜੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ [[ਡੋਮਕਚ]] ਨਾਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* [[Phagua|ਫਗੁਆ]]- ਇਹ [[ਹੋਲੀ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵੀ ਹੈ।
* [[Jat-Jatin|ਜਾਟ-ਜਾਟੀਨ-ਇਹ ਨਾਚ]]  ਉੱਤਰੀ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਮਿਥਿਲਾ]] ਵਿੱਚ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* [[ਮਿਥਿਲਾ|ਝਿਜ਼ੀਆ-ਮਿਥਿਲਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ]] ਦੌਰਾਨ ਝਿਜ਼ੀਆ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* [[Jhumri|ਝੁਮਰੀ]]- ਇਹ ਨਾਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ [[ਗਰਬਾ]] ਨਾਚ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
* [[ਕਜਰੀ]]- ਕਜਰੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲੀ|ਭੋਜਪੁਰੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲਈ ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ [[ਮੌਨਸੂਨ]] ਦੇ ਬੱਦਲ ਲਟਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
* ਪਾਈਕੀ- ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਚੁਸਤੀ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਨੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰ-ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਸੋਹਰ- (ਇੱਕ ਮੈਥਿਲੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Bihu_dance_Assam._jpg.jpg|alt=Dancers and drummers in colourful costumes|thumb| ਬੀਹੂ ਨਾਚ]]</text>
      <sha1>85q3crktn2psdu6rb10bsnduefbqlc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਨੋਰਮਾ (ਹਿੰਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154438</id>
    <revision>
      <id>839546</id>
      <parentid>781947</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Personal life&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352334256|Manorama (Hindi actress)]]&quot;</comment>
      <origin>839546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9048" sha1="hbweafibhq099mynxaf85wa6qok0g7q" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਮਨੋਰਮਾ
| image              =
| caption            = ਫਿਲਮ ''ਸੁਹਾਗੀ'' ''ਚ ਮਨੋਰਮਾ
| birth_name         = ਏਰਿਨ ਆਈਜ਼ੈਕ ਡੇਨੀਅਲਸ
| birth_date         = {{birth date|1926|08|16|df=yes}}
| birth_place        = [[ਲਾਹੌਰ]], ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ) ਪੰਜਾਬ
| death_date         = {{Death date and age|2008|02|15|1926|08|16|df=yes}}
| death_place        = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ
| occupation         = ਅਦਾਕਾਰਾ
| years_active       = 1936–2005
| spouse             = ਰਾਜਨ ਹਕਸਰ (ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ)
| children           = ਰੀਟਾ ਹਕਸਰ
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਮਨੋਰਮਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Manorama;''' 16 ਅਗਸਤ 1926-15 ਫਰਵਰੀ 2008) [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਬਾਲੀਵੁਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਾਤਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ ''ਸੀਤਾ ਔਰ ਗੀਤਾ'' (1972) ਅਤੇ ''ਏਕ ਫੂਲ ਦੋ ਮਾਲੀ'' (1969) ਅਤੇ ''ਦੋ ਕਲੀਆਂ'' (1968) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਰਸ ਜ਼ਾਲਮ ਮਾਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1936 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ '''ਬੇਬੀ ਆਈਰਿਸ''' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1941 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ''ਵਾਟਰ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਉਸਦਾ ਕਰੀਅਰ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ 160 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;bolly&quot;&gt;{{Cite web |last=Subhash K. Jha |title=Actress Manorama was bitter about Bollywood shunning her: Deepa Mehta |url=http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020135156/http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta |archive-date=20 October 2017 |access-date=17 May 2014 |publisher=Bollywood.com}}&lt;/ref&gt; 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀਰੋਇਨ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਖਲਨਾਇਕ ਜਾਂ ਹਾਸਰਸ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ''ਹਾਫ ਟਿਕਟ'' ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ''ਦਸ ਲੱਖ'', ''ਝਨਕ ਝਨਕ ਪਾਇਲ ਬਾਜੇ'', ''ਮੁਝੇ ਜੀਨੇ ਦੋ'', ''ਮਹਿਬੂਬ ਕੀ ਮੇਂਹਦੀ'', ''ਕਾਰਵਾਂ'', ''ਬੰਬੇ ਟੂ ਗੋਆ'' ਅਤੇ ''ਲਾਵਾਰਿਸ'' ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਜਨ ਹਕਸਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜਾ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਨ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨੋਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;sify&quot;&gt;{{Cite web |date=16 February 2008 |title=Yesteryears' actress Manorama dead |url=http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229063612/http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html |archive-date=29 December 2010 |access-date=17 May 2014 |website=Sify.com News}}&lt;/ref&gt;

ਮਨੋਰਮਾ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਗੰਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ। 15 ਫਰਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਚਾਰਕੋਪ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਰੀਟਾ ਹਕਸਰ ਹੈ। ਰੀਟਾ ਨੇ ''ਸੂਰਜ ਔਰ ਚੰਦਾ ਨੂੰ'' ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀਰੋਇਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ।

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|0543611}}

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==

ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਰਾਜਨ ਹਾਕਸਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਈ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਚੰਦਰ ਮੋਹਨ ਵੱਤਲ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ । ਚੰਦਰ ਮੋਹਨ ਵੱਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਨ ਹਾਕਸਰ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਚਰਿੱਤਰ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨ ਹਾਕਸਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਮਨੋਰਮਾ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;bolly&quot;&gt;{{Cite web |last=Subhash K. Jha |title=Actress Manorama was bitter about Bollywood shunning her: Deepa Mehta |url=http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020135156/http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta |archive-date=20 October 2017 |access-date=17 May 2014 |publisher=Bollywood.com}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਫਰਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਚਾਰਕੋਪ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;sify&quot;&gt;{{Cite web |date=16 February 2008 |title=Yesteryears' actress Manorama dead |url=http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229063612/http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html |archive-date=29 December 2010 |access-date=17 May 2014 |website=Sify.com News}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਧੀ ਰੀਟਾ ਹਾਕਸਰ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ । ਰੀਟਾ ਨੇ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਨੂੰ ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ।
== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>hbweafibhq099mynxaf85wa6qok0g7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਾਦਿਰਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155005</id>
    <revision>
      <id>839551</id>
      <parentid>779120</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Filmography&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1344685277|Nadira (Indian actress)]]&quot;</comment>
      <origin>839551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16286" sha1="i1sabiaobeivhsrwj3afyihqbj6v04y" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox biography vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;font-size:125%;&quot; |&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt;ਨਾਦਿਰਾ&lt;/div&gt;
|- data-file-height=&quot;265&quot; data-file-type=&quot;bitmap&quot; data-file-width=&quot;240&quot; decoding=&quot;async&quot; height=&quot;243&quot; resource=&quot;./File:Nadira_in_Shree_420_(1955).png&quot; src=&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png/220px-Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png&quot; srcset=&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png 2x&quot; width=&quot;220&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; | &lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt; ''[[Shree 420|ਸ਼੍ਰੀ 420]]'' (1955) ਵਿੱਚ ਨਾਦਿਰਾ&lt;/div&gt;
|- class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਜਨਮ
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;div class=&quot;nickname&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt; ਫਲੋਰੈਂਸ ਈਜ਼ਕੀਲ&lt;/div&gt;5 ਦਸੰਬਰ 1932&lt;div class=&quot;birthplace&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt; [[Baghdad|ਬਗਦਾਦ]], [[Kingdom of Iraq|ਇਰਾਕ ਦਾ ਰਾਜ]]&lt;/div&gt;
|-
!ਮੌਤ
|9 ਫਰਵਰੀ 2006 &lt;div class=&quot;deathplace&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt; [[Mumbai|ਮੁੰਬਈ]], [[Maharashtra|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਕੌਮੀਅਤ
| class=&quot;infobox-data category&quot; | [[Indian people|ਭਾਰਤੀ]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਕਿੱਤਾ
| class=&quot;infobox-data role&quot; | ਅਦਾਕਾਰਾ
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਸਾਲ&amp;nbsp;ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
| class=&quot;infobox-data&quot; | 1952-2001
|- class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਅਵਾਰਡ
| class=&quot;infobox-data&quot; | 1976 ਵਿੱਚ [[Filmfare Award for Best Supporting Actress|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]]
|}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਫਲੋਰੈਂਸ ਈਜ਼ਕੀਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Florence Ezekiel;''' 5 ਦਸੰਬਰ 1932 &amp;#x2013; 9 ਫਰਵਰੀ 2006), ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਨਾਦਿਰਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਆਨ'' (1952), ''[[ਸ਼੍ਰੀ 420]] (1955)'', ''[[ਪਾਕੀਜ਼ਾ]]'' (1972), ਅਤੇ ''ਜੂਲੀ'' (1975), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/02/10/arts/nadira-who-played-the-vamp-in-bollywood-is-dead.html|title=Nadira, Who Played the Vamp in Bollywood, Is Dead|date=10 February 2006|work=The New York Times|access-date=8 January 2021|agency=Agence France-Presse}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MDY&quot;&gt;{{Cite web |date=31 January 2006 |title=Veteran actress Nadira passes away |url=http://web.mid-day.com/news/city/2006/february/130439.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220111022/http://web.mid-day.com/news/city/2006/february/130439.htm |archive-date=20 February 2006 |access-date=8 January 2021 |website=MidDay,com website}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਨਾਦਿਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ 1932 ਨੂੰ [[ਬਗ਼ਦਾਦ|ਬਗਦਾਦ]], ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਗਦਾਦੀ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਤੋਂ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Kuldip |date=2 April 2009 |title=Nadira |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/nadira-6109051.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/nadira-6109051.html |archive-date=18 June 2022 |access-date=9 May 2021 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਵਿੱਚ।&lt;ref&gt;[https://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-features/jewish-stars-of-bollywood-1.515427 &quot;Jewish Stars of Bollywood&quot;] Haaretz (newspaper), Published 14 April 2013. Retrieved 8 January 2021&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਨਾਦਿਰਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਿੱਖ 1943 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੌਜ'' ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 10 ਜਾਂ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।

ਉਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ|ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ]] ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਸਰਦਾਰ ਅਖਤਰ|ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਤੋਂ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ''ਆਨ'' (1952) ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਨੇਮਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;rediff&quot;&gt;{{Cite web |last=Priyanka Jain |date=16 January 2006 |title=Nadira: A woman ahead of her time |url=https://in.rediff.com/movies/2006/jan/16nadira.htm |access-date=9 January 2021 |website=Rediff.com}}&lt;/ref&gt; 1955 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''[[ਸ਼੍ਰੀ 420]]'' ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸਮਾਜਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ''ਦਿਲ ਅਪਨਾ ਔਰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰਾਈ'' (1960), ''[[ਪਾਕੀਜ਼ਾ]]'' (1972), ''ਹੰਸਤੇ ਜ਼ਖਮ'' (1973), ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ'' (1977) ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਪਰਤਾਏ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਫੋਇਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ]] ਦੁਆਰਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ 1975 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਜੂਲੀ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] ਜਿੱਤਿਆ। 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ। ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਈਸਾਈ ਜਾਂ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਫਿਲਮ ''ਜੋਸ਼'' (2000) ਵਿੱਚ ਸੀ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਰੋਲਸ-ਰਾਇਸ ਲਿਮਿਟੇਡ|ਰੋਲਸ-ਰਾਇਸ]] ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ਫ਼ਿਲਮਾਂ
!ਸਾਲ.
!ਸਿਰਲੇਖ
!ਭੂਮਿਕਾ
!ਨੋਟਸ
|-
|2000
|''ਜੋਸ਼.''&lt;ref name=&quot;rediff&quot;&gt;{{Cite web |last=Priyanka Jain |date=16 January 2006 |title=Nadira: A woman ahead of her time |url=https://in.rediff.com/movies/2006/jan/16nadira.htm |access-date=9 January 2021 |website=Rediff.com}}&lt;/ref&gt;
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਲੂਈਸ
|
|-
|1999
|''ਕੋਟਨ ਮੈਰੀ''&lt;ref name=&quot;MDY&quot;&gt;{{Cite web |date=31 January 2006 |title=Veteran actress Nadira passes away |url=http://web.mid-day.com/news/city/2006/february/130439.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220111022/http://web.mid-day.com/news/city/2006/february/130439.htm |archive-date=20 February 2006 |access-date=8 January 2021 |website=MidDay.com website}}&lt;/ref&gt;
|ਮੈਟੀ
|
|-
|1997
|''[[ਤਮੰਨਾ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਮੰਨਾ]]''&lt;ref name=&quot;MDY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rediff&quot; /&gt;
|ਨਾਜ਼ਨੀਨ ਬੇਗਮ
|
|-
|1991
|''ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ''
|ਰਾਣੀਮਾ
|
|-
|1985
|''ਸਾਗਰ''&lt;ref name=&quot;MDY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rediff&quot; /&gt;
|ਮਿਸ ਜੋਸਫ
|
|-
|1982
|''ਰਾਸਤੇ ਪਿਆਰ ਕੇ''
|ਸਰਸਵਤੀ
|
|-
|1982
|''ਅਸ਼ਾਂਤੀ''
|ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ.
|
|-
|1981
|''ਦਹਸ਼ਾਤ''
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ
|
|-
|1981
|''ਆਸ ਪਾਸ''
|ਰਾਣੀ
|
|-
|1980
|''ਚਾਲ ਬਾਜ਼''&lt;ref name=&quot;MDY&quot; /&gt;
|
|
|-
|1980
|''ਸਵੈਮਵਰ''
|ਦੁਰਗਾਦੇਵੀ ਭਾਰਗਵ
|
|-
|1979
|''ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਮੇਂ''
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰੋਬਿਨਸ
|
|-
|1979
|''ਬਿਨ ਫੇਰੇ ਹਮ ਤੇਰੇ''
|
|
|-
|1979
|''ਮਗਰੂਰ''
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਡੀ 'ਸਾ
|
|-
|1978
|''ਨੌਕਰੀ''
|ਲੀਲੀ
|
|-
|1977
|''ਆਪ ਕੀ ਖਤਿਰ''
|
|
|-
|1977
|''ਆਸ਼ਿਕ ਹੂਂ ਬਹਾਰੋਂ ਕਾ''
|ਹੀਰਾ (ਜਮੰਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ) 
|
|-
|1977
|''ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ''
|ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ
|ਗੈਰ-ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕੈਮਿਯੋ
|-
|1977
|ਡਾਰਲਿੰਗ
ਡਾਰਲਿੰਗ
|
|
|-
|1977
|''ਪਾਪੀ''
|ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਕਾਰ ਨੇ ਟੱਕਰ ਮਾਰੀ।
|
|-
|1976
|ਭਂਵਰ
|ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ
|
|-
|1975
|''ਧਰਮਾਤਮਾ''
|ਜਿਪਸੀ ਔਰਤ
|
|-
|1975
|''ਜੂਲੀ''&lt;ref name=&quot;MDY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rediff&quot; /&gt;
|ਮਾਰਗਰੇਟ 'ਮੈਗੀ' (ਜੂਲੀ ਦੀ ਮਾਂ) 
|ਸੰਨ 1976 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।
|-
|1975
|''ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਮੁਝੇ ਰਾਜਾ''
|
|
|-
|1975
|''ਮੇਰੇ ਸਰਤਾਜ''
|
|
|-
|1974
|''ਫਾਸਲਾ''
|
|
|-
|1974
|''ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ''
|
|
|-
|1974
|''ਵੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ''
|
|
|-
|1973
|''ਏਕ ਨਾਰੀ ਦੋ ਰੂਪ''
|
|
|-
|1973
|''[[ਹੱਸਤੇ ਜ਼ਖਮ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਂਸਤੇ ਜ਼ਖਮ]]''
|ਵੇਸ਼ਵਾਘਰ ਮੈਡਮ
|
|-
|1973
|''ਪਿਆਰ ਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ''
|
|
|-
|1972
|''ਏਕ ਨਜ਼ਰ''
|ਅਮੀਨਾਬਾਈ
|
|-
|1972
|''ਰਾਜਾ ਜਾਨੀ''
|ਸ਼ਾਨੋ ਦੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ
|
|-
|1972
|''ਅਨੋਖਾ ਦਾਨ''
|
|
|-
|1972
|''[[ਪਾਕੀਜ਼ਾ]]''&lt;ref name=&quot;MDY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rediff&quot; /&gt;
|ਮੈਡਮ ਗੌਹਰ ਜਾਨ
|
|-
|1971
|''ਕਹੀਂ ਆਰ ਕਹੀ ਪਾਰ''
|
|
|-
|1970
|''ਬੰਬੇ ਟਾਕੀ''
|ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ
|
|-
|1970
|''ਚੇਤਨਾ''
|ਨਿਰਮਲਾ
|
|-
|1970
|''ਏਕ ਨੰਨ੍ਹੀ ਮੁੰਨੀ ਲੜਕੀ ਥੀ''
|
|
|-
|1970
|''ਇਸ਼ਕ ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ''
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਡੋਰੈਸਵਾਮੀ
|
|-
|1970
|''ਸਫਰ''
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਪੂਰ (ਸ਼ੇਖਰ ਦੀ ਮਾਂ) 
|
|-
|1969
|''ਦਾ ਗੁਰੂ'' 
|ਦਰਬਾਰੀ
|
|-
|1969
|''ਇਨਸਾਫ਼ ਕਾ ਮੰਦਰ''
|
|
|-
|1969
|''ਜਹਾਂ ਪਿਆਰ  ਮਿਲੇ''
|
|
|-
|1969
|''ਤਲਾਸ਼''
|ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਚਾਲੂ ਔਰਤ 
|
|-
|1968
|''ਕਹੀਂ ਦਿਨ ਕਹੀਂ ਰਾਤ''
|ਮਿਸੇਜ਼ ਇੰਦਰਾਣੀ
|
|-
|1968
|''ਸਪਨੋਂ ਕਾ ਸੌਦਾਗਰ''
|ਰੰਜਨਾ ਦੀ ਮਾਂ
|
|-
|1968
|''ਜੰਗ ਔਰ ਅਮਨ''
|
|
|-
|1967
|''ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. 909''
|
|
|-
|1966
|''ਹਮ ਕਹਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹੈਂ।''
|
|
|-
|1965
|''ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਬਾਤੇਂ''
|ਸ਼ਾਂਤਾ
|
|-
|1965
|ਏਕਸਿਡੇੰਟ
|
|
|-
|1965
|''ਮਹਿਬੂਬਾ''
|
|
|-
|1963
|''ਮੇਰੀ ਸੂਰਤ ਤੇਰੀ ਆਂਖੇਂ''
|
|
|-
|1962
|''ਮੈਡਮ ਜ਼ੋਰੋ''
|
|
|-
|1962
|''ਗਿਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱੜਕੀਆਂ''
|ਮੋਹਨਾ
|
|-
|1961
|''ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ''
|
|
|-
|1961
|''ਮੈਂ ਔਰ ਮੇਰਾ ਭਾਈ''
|
|
|-
|1960
|''ਕਾਲਾ ਚੀਤਾ''
|
|
|-
|1960
|''ਦਿਲ ਅਪਨਾ ਔਰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰਾਈ''&lt;ref name=&quot;MDY&quot; /&gt;
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਸੁਮ ਸੁਸ਼ੀਲ ਵਰਮਾ
|
|-
|1960
|''ਕਾਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ''
|ਆਪ 
|
|-
|1958
|''ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ''
|
|
|-
|1958
|''ਡਾਟਰ ਔਫ ਸਿੰਦਬਾਦ'' 
|
|
|-
|1958
|''ਪੁਲਿਸ''
|
|
|-
|1957
|''ਗਰਮਾ ਗਰਾਮ''
|
|
|-
|1956
|''ਬਿਲਵਡ ਕੋਰਿਨਨਾ''
|
|
|-
|1956
|''ਤਲਵਾਰ ਕਾ ਧਣੀ''
|
|
|-
|1956
|''ਪਾਕੇਟ ਮਾਰ''
|ਰੀਟਾ
|
|-
|1956
|''ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂ''
|
|
|-
|1956
|''ਸਿਪਾਹ ਸਲਾਰ''
|
|
|-
|1956
|''[[ਸ਼੍ਰੀ 420]]''&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/02/10/arts/nadira-who-played-the-vamp-in-bollywood-is-dead.html|title=Nadira, Who Played the Vamp in Bollywood, Is Dead|date=10 February 2006|work=The New York Times|access-date=8 January 2021|agency=Agence France-Presse}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MDY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rediff&quot; /&gt;
|ਮਾਇਆ
|
|-
|1955
|''ਪਿਆਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ''
|
|
|-
|1955
|''ਰਫ਼ਤਾਰ''
|
|
|-
|1954
|''ਡਾਕ ਬਾਬੂ''
|
|
|-
|1954
|''ਵਾਰਿਸ''
|ਕੰਤਾ
|
|-
|1953
|''ਆਕਾਸ਼''
|
|
|-
|1953
|''ਨਗਮਾ''
|
|
|-
|1952
|''ਆਨ.''&lt;ref name=&quot;NYT&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rediff&quot; /&gt;
|ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ
|
|-
|1943
|''ਮੌਜ''
|ਅਣਗੌਲਿਆ ਬੱਚਾ
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
!ਸਾਲ.
!ਸਿਰਲੇਖ
!ਭੂਮਿਕਾ
|-
|2001
|''ਜ਼ੋਹਰਾ ਮਹਿਲ''
|ਜ਼ੋਹਰਾ ਮਹਿਲ
|-
|1997
|''ਮਾਰਗਰੀਟਾ''
|ਨਾਚਾ
|-
|1995
|''ਏਕ ਥਾ ਰਸਟੀ (ਸੀਜ਼ਨ 1) ''
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ
|-
|1995
|''ਥੋੜਾ ਸਾ ਆਸਮਾਨ''
|ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੋਸ਼ੀ
|-
|1984
|''ਕਿਮ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ) ''
|ਕੁਲੂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ
|}
== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006]]</text>
      <sha1>i1sabiaobeivhsrwj3afyihqbj6v04y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੌੜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165875</id>
    <revision>
      <id>839525</id>
      <parentid>836630</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29414-18</username>
        <id>60064</id>
      </contributor>
      <comment>ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ</comment>
      <origin>839525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="6vfxg1d58whkvfwa2val7hv6ws9541v" xml:space="preserve">'''ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੌੜਾ''' [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੀ ਪਾਇਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਪਿੰਡ ਸਿਹੌੜਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ | ਏਥੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਸੇਵਕ [[ਬਾਬਾ ਸੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ]] ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪਿੰਡ ਇਕਲਾਹੇ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜੇ ਹਨ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਗੂਰੁ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ | ਬਾਬਾ ਸ਼ੀਹਾਂ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪੱਖੀ ਝੱਲਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਆਪ ਜੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਝੱਲੀ ਤੁਖਲੱਸ ਜੋੜ ਗਿਆ | ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ | ਬਾਬਾ ਜੀ  ਮਹਿਰਾਜ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ | ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਭੁੱਟਾ ਤੇ ਲਾਪਰਾਂ ਦੇ ਪਠਾਣ ਇਲਾਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ | ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਹਸਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ | ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਹੋਏ ਸਾਂਝੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ | ਉਥੇ ਹਸਨ ਖਾਨ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਿਨਾਂ ਸੀਸ ਤੋਂ ਲੜਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਗਏ | ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਘੋੜਾ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਧੜ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ | ਜਿਥੇ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਧੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ | ਉਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਮਾਧਾਂ ਸਾਹਬ ਸੋਸ਼ਭਿਤ ਹੈ ਤੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਡਿੱਗਾ | ਉਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਸੋਸ਼ਭਿਤ ਹੈ| ਉਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਈ | ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਪਿੰਡ ਸਿਹੌੜਾ ਤੇ 28 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਪਿੰਡ ਨਿਜ਼ਾਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤੇ ਗਏ | 1911 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ | ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਬਾਦ ਹੋਵੇਗੀ | ਕਈ ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ | ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਧਸਰ ਸਿਹੋੜਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ |
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]
[[File:ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੋੜਾ.jpg|thumb|ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੋੜਾ]]</text>
      <sha1>6vfxg1d58whkvfwa2val7hv6ws9541v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839526</id>
      <parentid>839525</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29414-18</username>
        <id>60064</id>
      </contributor>
      <comment>ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ</comment>
      <origin>839526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4989" sha1="ts2chn80jhmvhuw757mted9rgpetw7d" xml:space="preserve">'''ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੌੜਾ''' [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੀ ਪਾਇਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਪਿੰਡ ਸਿਹੌੜਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ | ਏਥੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਸੇਵਕ [[ਬਾਬਾ ਸੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ]] ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਪਿੰਡ ਇਕਲਾਹੇ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜੇ ਹਨ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਗੂਰੁ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ | ਬਾਬਾ ਸ਼ੀਹਾਂ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪੱਖੀ ਝੱਲਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਆਪ ਜੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਝੱਲੀ ਤੁਖਲੱਸ ਜੋੜ ਗਿਆ | ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ | ਬਾਬਾ ਜੀ  ਮਹਿਰਾਜ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ | ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਭੁੱਟਾ ਤੇ ਲਾਪਰਾਂ ਦੇ ਪਠਾਣ ਇਲਾਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ | ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਹਸਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ | ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਹੋਏ ਸਾਂਝੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ | ਉਥੇ ਹਸਨ ਖਾਨ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਿਨਾਂ ਸੀਸ ਤੋਂ ਲੜਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਗਏ | ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਘੋੜਾ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਧੜ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ | ਜਿਥੇ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਧੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ | ਉਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਮਾਧਾਂ ਸਾਹਬ ਸੋਸ਼ਭਿਤ ਹੈ ਤੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਡਿੱਗਾ | ਉਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੌੜਾ ਸੋਸ਼ਭਿਤ ਹੈ| ਉਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਈ | ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਪਿੰਡ ਸਿਹੌੜਾ ਤੇ 28 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਹ ਪਿੰਡ ਨਿਜ਼ਾਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤੇ ਗਏ | 1911 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ | ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਬਾਦ ਹੋਵੇਗੀ | ਕਈ ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ | ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਧਸਰ ਸਿਹੋੜਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ |
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]
[[File:ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੋੜਾ.jpg|thumb|ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੋੜਾ]]</text>
      <sha1>ts2chn80jhmvhuw757mted9rgpetw7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਾਬਾ ਸੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169352</id>
    <revision>
      <id>839524</id>
      <parentid>836634</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29414-18</username>
        <id>60064</id>
      </contributor>
      <origin>839524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3986" sha1="d6u262z8dtpvc7bjjd8ggko30pptgww" xml:space="preserve">ਬਾਬਾ ਸ਼ੀਹਾਂ ਝੱਲੀ ਜੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸੇਵਕ ਸਨ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਿੱਧਸਰ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਭਗਤੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ | ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਿੰਡ ਇਕਲਾਹਾ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜੇ ਹਨ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਇਸ ਕਰਨ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਝੱਲੀ ਤੁਖਲੱਸ ਜੋੜ ਗਿਆ | ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ | ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਮਹਿਰਾਜ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ | ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਜੰਗ ਭੁੱਟਾ ਤੇ ਲਾਪਰਾਂ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਹੋਈ | ਜੋ ਕਿ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਸ਼ੀਹਾਂ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ ਜੀ ਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਹਸਨ ਖਾਨ ਵਿਚ ਸਾਂਝਾ ਵਾਰ ਹੋਇਆ | ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ | ਉਥੇ ਹੀ ਹਸਨ ਖਾਨ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ | ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਿਨਾਂ ਸੀਸ ਤੋਂ ਲੜਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਗਏ | ਸਿੱਧਸਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ | ਉਥੇ ਆਪ ਜੀ ਘੋੜਾ ਵੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ | ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ | ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਾਹ ਸਿਹੌੜਾ ਤੇ 28 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਾਹ ਪਿੰਡ ਨਿਜ਼ਾਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਧਾਂ ਸਾਹਬ ਸ਼ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ | ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਡਿੱਗਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਿਹੌੜਾ ਸੋਸ਼ਭਿਤ ਹੈ | ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਸੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਿੱਧਸਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੀ [[ਪਾਇਲ]] ਤਹਿਸੀਲ ਤੋਂ ੧੫ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਸਿਹੌੜਾ ਤੋਂ  3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

===ਗੈਲਰੀ===
[[File:ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੋੜਾ.jpg|thumb|ਸਿੱਧਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਹੋੜਾ]]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]</text>
      <sha1>d6u262z8dtpvc7bjjd8ggko30pptgww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171575</id>
    <revision>
      <id>839532</id>
      <parentid>801115</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>839532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32602" sha1="ii5a822gokh5blj5y0e8zx65bba1shw" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ
| image              = Comrade Shiv Verma.jpg
| caption            = ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ (1928)
| other_names        = ਪ੍ਰਭਾਤ
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1904|02|09}}
| birth_place        = ਹਰਦੋਈ, [[ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]&lt;br&gt;{{small|(ਅਜੋਕਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1997|01|10|1904|02|09}}
| death_place        = [[ਕਾਨਪੁਰ]], ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
| occupation         = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]]
| organization       = 
| party              = [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]]
| movement           = ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕੰਸੌਲੀਡੇਸ਼ਨ&lt;br&gt;[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]]
| website            = 
}}
'''ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ''' (9 ਫਰਵਰੀ 1904 - 10 ਜਨਵਰੀ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] [[ਇਨਕਲਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ, 1904 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਹਰਦੋਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਟੇਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Tarique, Mohammad. Modern Indian History. Tata McGraw-Hill Education. pp. 3–9.}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਦੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Chandra, Ram (2007). Waraich, Malwinderjit Singh (ed.). History of the Naujawan Bharat Sabha. Chandigarh: Unistar Books. p. 91}}&lt;/ref&gt;

== ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਕਾਨਪੁਰ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ [[ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ]], ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। [[ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ]], ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, [[ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ]], ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਪਾਂਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਦਾ ਨਾਂ 'ਪ੍ਰਭਾਤ' ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERARY REPRESENTATION OF REVOLUTIONARY MOVEMENTS |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/29720}}&lt;/ref&gt;

ਵਰਮਾ ਦਾ ਝੁਕਾਅ [[ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਵੱਲ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਵਰਮਾ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਗੋਕੁਲ, ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਵਰਮਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣ ਗਏ। ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 1925 ਵਿਚ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਝਾਂਸੀ ਵਿਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨਾਲ ਕਾਨਪੁਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਗੋਕੁਲ ਕੋਲ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Saral, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. p. 225.}}&lt;/ref&gt;

ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ, ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਵਰਮਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਨਵਰੀ 1927 ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਐਚਆਰਏ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਕਾਨਪੁਰ ਆਇਆ ਸੀ।

[[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਨੂੰ 19 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮੂਲਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਗੋਰਖਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ। ਵਰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਸਮਿਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਮਿਲ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਕਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਐਚਆਰਏ ਮੈਂਬਰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਵਰਮਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਵਰਮਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜੂਨ 1928 ਵਿੱਚ ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ HRA ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਰਮਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਨੇ ਨੂਰੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਮੀਰ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਘਰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Singh, Sindhu, Gurudev (2010). Bhagat Singh ko fasi. Nai Dilli [India] ̄: Rajkamal Prakashan.}}&lt;/ref&gt;

ਕਾਕੋਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ [[ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. p. 227}}&lt;/ref&gt; 3 ਮਾਰਚ 1928 ਨੂੰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰੇਲ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ, ਪਰ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਜਦੋਂ ਟਰੇਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਟਰੇਨ 'ਚੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਖਾ ਲਈ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋਵੇਂ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਵਰਮਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜੋ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Freedom fighters of India (in four volumes). Agrawal, M. G. Delhi: Isha Books. 2008. p. 86.}}&lt;/ref&gt; ਵਰਮਾ ਨੇ 'ਚਾਂਦ' ਪੇਪਰ ਲਈ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ।

1929 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵੀਟੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇਗਾ। ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਈਸੀਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਦਾਅਵਤ ਅਤੇ ਡਿਨਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਸਪੋਟਰ ਸੀ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਨੇ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਕਾਰ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਬੈਕਅੱਪ ਸੀ - ਜੇ ਕਪੂਰ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਤਾਂ। ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਇਸਲਈ, ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Anila, Varmā (2010). &quot;Challenging the Crown&quot;. Rajguru, the invincible revolutionary. India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division. (1st ed.). New Delhi: Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਅਵਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।

ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਵੱਲੋਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਖੁਦ ਝਾਂਸੀ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਵਰਮਾ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਛੱਡਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Siṃha, Rāṇā, Bhavāna (2004). Chandra Shekhar Azad : an immortal revolutionary of India. Paliwal, Brij Bhushan. (1st ed.). New Delhi: Diamond Books. p. 109.}}&lt;/ref&gt; ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਖੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ , ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਹਨ।

== ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ==
ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੋਜਨਾ ਸਧਾਰਨ ਸੀ - ਪ੍ਰਸਾਦ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸਦੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਅਤੇ ਡ੍ਰੈਸਰ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫੈਕਟਰੀ-ਕਮ-ਹਾਈਡਆਊਟ (ਜਿੱਥੇ ਵਰਮਾ ਨੇ 'ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਕਪੂਰ' ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਫੰਡ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਾਸ਼ੀਰਾਮ (ਇੱਕ ਹੋਰ HSRA ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ) ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਫਿਰ ਕੁਝ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਵਾਪਸ ਹੀ ਰਹੇ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਹਲੇ ਸਨ, ਡਾਕਟਰ ਗਾਇਬ ਸੀ ਅਤੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮਈ 1929 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਤ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਛੱਤ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 4 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਤਲਾਸ਼ੀ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 13 ਮਈ 1929 ਨੂੰ, ਉਹ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਦਸਤਕ ਹੋਈ। ਵਰਮਾ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ., ਮਥੁਰਾ ਦੱਤ ਜੋਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਛੁੱਟੀਆਂ 'ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬਾਰੂਦ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਦੇ ਸ਼ੈੱਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਕਪੂਰ ਮਿਲਿਆ। ਡੀਐਸਪੀ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਟਰੰਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਵਰਮਾ ਨੇ ਟਰੰਕ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀਐਸਪੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਡੀਐਸਪੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਭੱਜ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਗਏ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਬੰਬ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਿਵਾਲਵਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਬੰਬ ਨੂੰ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਲਮਾਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਮੁੱਖ ਅਫਸਰ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਰ ਰਾਤ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Verma, Shiv (2010). संस्मृतियाँ. Rahul Foundation.}}&lt;/ref&gt;

ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ। ਇਕ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡੀਐਸਪੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਜੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦਿੰਦੇ। ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸੂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ HSRA ਹਮਵਤਨ ਫਨਿੰਦਰਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==
ਵਰਮਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਸਨ। ਵਰਮਾ, ਕਪੂਰ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ HSRA ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ 13 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ ਕੇ ਦੱਤ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਸਨ। ਪਤਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਕੁੱਟਮਾਰ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰ ਝੱਲੀ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ, [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring the Legend of Shaheed Bhagat Singh |url=https://apnaorg.com/articles/bhagat/}}&lt;/ref&gt; 

== ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ==
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਵਰਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈੱਲ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਵਰਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, &quot;ਸ਼ਿਵ, ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਔਖਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲੰਬੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਥੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ ਅਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Siṃha, Baccana (2006). Śahīde Āzama : Amara Śahīda Bhagata Siṃha ke jīvana para ādhārita Hindī kā pahalā upanyāsa (1 ed.). Dillī: Ātmārāma. p. 299}}&lt;/ref&gt;

ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ ਦੇ [[ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ|ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਡਿਪੋਰਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1933 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਵਤਨ ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੈਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਬਾਦਾਸ ਸਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਹੌਂਸਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ:-

* ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਬਣ 
* ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ
* ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ
* ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਅੰਦਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਸਤੀਸ਼ ਪਾਕਰਾਸ਼ੀ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਭੂਪਾਲ ਬੋਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1937 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਨਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜਨਵਰੀ 1938 ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 36 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ 1937 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1946 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
1948 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 1948, 1962 ਅਤੇ 1965 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਵਰਮਾ ਨੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.(ਐਮ) ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਚੋਣ ਟਿਕਟਾਂ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੁੱਟ ਦੌਰਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 

ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ‘ਲੋਕਲਹਿਰ’ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੱਤਰ ‘ਨਯਾ ਸਵੇਰਾ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਰਸਾਲੇ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Voices from The Cell - Indian Express |url=http://archive.indianexpress.com/news/voices-from-the-cell/1038941/ |access-date=2023-06-30 |website=archive.indianexpress.com}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਖਨਊ ਮੌਂਟੇਸਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਟਰੱਸਟੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PressReader.com - Digital Newspaper &amp; Magazine Subscriptions |url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-lucknow/20180524/281586651262768 |access-date=2023-06-30 |website=www.pressreader.com}}&lt;/ref&gt;ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ, ਲਖਨਊ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲੇਖ, ਫੋਟੋਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Comrade Shiv Verma: Revolutionary to the Core |url=http://cpim.org/misc/1997_pd_shivverma_hks.htm |access-date=2023-06-30 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090409220902/http://cpim.org/misc/1997_pd_shivverma_hks.htm |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
ਵਰਮਾ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਜਨਵਰੀ, 1997 ਨੂੰ ਕਾਨਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਉਮਰ ਸੰਬੰਧੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ।

== ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ==
संस्मृतियाँ  (ਯਾਦਾਂ)

मौत के इंतज़ार में  (ਮੌਤ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ)

'ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Selected Writings of Shaheed Bhagat Singh |url=https://books.google.co.in/books?id=GytuAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]][[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>ii5a822gokh5blj5y0e8zx65bba1shw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839533</id>
      <parentid>839532</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ */</comment>
      <origin>839533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32607" sha1="h59uo78b6r39twh9u02u2l1c0uw629s" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ
| image              = Comrade Shiv Verma.jpg
| caption            = ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ (1928)
| other_names        = ਪ੍ਰਭਾਤ
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1904|02|09}}
| birth_place        = ਹਰਦੋਈ, [[ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]&lt;br&gt;{{small|(ਅਜੋਕਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1997|01|10|1904|02|09}}
| death_place        = [[ਕਾਨਪੁਰ]], ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
| occupation         = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]]
| organization       = 
| party              = [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]]
| movement           = ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕੰਸੌਲੀਡੇਸ਼ਨ&lt;br&gt;[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]]
| website            = 
}}
'''ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ''' (9 ਫਰਵਰੀ 1904 - 10 ਜਨਵਰੀ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] [[ਇਨਕਲਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ, 1904 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਹਰਦੋਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਟੇਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Tarique, Mohammad. Modern Indian History. Tata McGraw-Hill Education. pp. 3–9.}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਦੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Chandra, Ram (2007). Waraich, Malwinderjit Singh (ed.). History of the Naujawan Bharat Sabha. Chandigarh: Unistar Books. p. 91}}&lt;/ref&gt;

== ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਕਾਨਪੁਰ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ [[ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ]], ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। [[ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ]], ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, [[ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ]], ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਪਾਂਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਦਾ ਨਾਂ 'ਪ੍ਰਭਾਤ' ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERARY REPRESENTATION OF REVOLUTIONARY MOVEMENTS |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/29720}}&lt;/ref&gt;

ਵਰਮਾ ਦਾ ਝੁਕਾਅ [[ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਵੱਲ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਵਰਮਾ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਗੋਕੁਲ, ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਵਰਮਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣ ਗਏ। ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 1925 ਵਿਚ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਝਾਂਸੀ ਵਿਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨਾਲ ਕਾਨਪੁਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਗੋਕੁਲ ਕੋਲ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Saral, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. p. 225.}}&lt;/ref&gt;

ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ, ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਵਰਮਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਨਵਰੀ, 1927 ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਐਚਆਰਏ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਕਾਨਪੁਰ ਆਇਆ ਸੀ।

[[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਨੂੰ 19 ਦਸੰਬਰ, 1927 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮੂਲਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਗੋਰਖਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ। ਵਰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਸਮਿਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਮਿਲ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਕਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਐਚਆਰਏ ਮੈਂਬਰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਵਰਮਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਵਰਮਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜੂਨ, 1928 ਵਿੱਚ ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ HRA ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਰਮਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਨੇ ਨੂਰੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਮੀਰ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਘਰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Singh, Sindhu, Gurudev (2010). Bhagat Singh ko fasi. Nai Dilli [India] ̄: Rajkamal Prakashan.}}&lt;/ref&gt;

ਕਾਕੋਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ [[ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. p. 227}}&lt;/ref&gt; 3 ਮਾਰਚ 1928 ਨੂੰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰੇਲ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ, ਪਰ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਜਦੋਂ ਟਰੇਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਟਰੇਨ 'ਚੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਖਾ ਲਈ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋਵੇਂ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਵਰਮਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜੋ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Freedom fighters of India (in four volumes). Agrawal, M. G. Delhi: Isha Books. 2008. p. 86.}}&lt;/ref&gt; ਵਰਮਾ ਨੇ 'ਚਾਂਦ' ਪੇਪਰ ਲਈ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ।

1929 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵੀਟੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇਗਾ। ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਈਸੀਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਦਾਅਵਤ ਅਤੇ ਡਿਨਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਸਪੋਟਰ ਸੀ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਨੇ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਕਾਰ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਬੈਕਅੱਪ ਸੀ - ਜੇ ਕਪੂਰ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਤਾਂ। ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਇਸਲਈ, ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Anila, Varmā (2010). &quot;Challenging the Crown&quot;. Rajguru, the invincible revolutionary. India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division. (1st ed.). New Delhi: Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਅਵਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।

ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਵੱਲੋਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਖੁਦ ਝਾਂਸੀ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਵਰਮਾ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਛੱਡਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Siṃha, Rāṇā, Bhavāna (2004). Chandra Shekhar Azad : an immortal revolutionary of India. Paliwal, Brij Bhushan. (1st ed.). New Delhi: Diamond Books. p. 109.}}&lt;/ref&gt; ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਖੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ , ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਹਨ।

== ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ==
ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੋਜਨਾ ਸਧਾਰਨ ਸੀ - ਪ੍ਰਸਾਦ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸਦੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਅਤੇ ਡ੍ਰੈਸਰ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫੈਕਟਰੀ-ਕਮ-ਹਾਈਡਆਊਟ (ਜਿੱਥੇ ਵਰਮਾ ਨੇ 'ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਕਪੂਰ' ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਫੰਡ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਾਸ਼ੀਰਾਮ (ਇੱਕ ਹੋਰ HSRA ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ) ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਫਿਰ ਕੁਝ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਵਾਪਸ ਹੀ ਰਹੇ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਹਲੇ ਸਨ, ਡਾਕਟਰ ਗਾਇਬ ਸੀ ਅਤੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮਈ 1929 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਤ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਛੱਤ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 4 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਤਲਾਸ਼ੀ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 13 ਮਈ 1929 ਨੂੰ, ਉਹ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਦਸਤਕ ਹੋਈ। ਵਰਮਾ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ., ਮਥੁਰਾ ਦੱਤ ਜੋਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਛੁੱਟੀਆਂ 'ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬਾਰੂਦ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਦੇ ਸ਼ੈੱਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਕਪੂਰ ਮਿਲਿਆ। ਡੀਐਸਪੀ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਟਰੰਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਵਰਮਾ ਨੇ ਟਰੰਕ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀਐਸਪੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਡੀਐਸਪੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਭੱਜ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਗਏ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਬੰਬ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਿਵਾਲਵਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਬੰਬ ਨੂੰ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਲਮਾਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਮੁੱਖ ਅਫਸਰ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਰ ਰਾਤ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Verma, Shiv (2010). संस्मृतियाँ. Rahul Foundation.}}&lt;/ref&gt;

ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ। ਇਕ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡੀਐਸਪੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਜੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦਿੰਦੇ। ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸੂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ HSRA ਹਮਵਤਨ ਫਨਿੰਦਰਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==
ਵਰਮਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਸਨ। ਵਰਮਾ, ਕਪੂਰ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ HSRA ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ 13 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ ਕੇ ਦੱਤ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਸਨ। ਪਤਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਕੁੱਟਮਾਰ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰ ਝੱਲੀ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ, [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring the Legend of Shaheed Bhagat Singh |url=https://apnaorg.com/articles/bhagat/}}&lt;/ref&gt; 

== ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ==
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਵਰਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈੱਲ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਵਰਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, &quot;ਸ਼ਿਵ, ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਔਖਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲੰਬੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਥੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ ਅਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Siṃha, Baccana (2006). Śahīde Āzama : Amara Śahīda Bhagata Siṃha ke jīvana para ādhārita Hindī kā pahalā upanyāsa (1 ed.). Dillī: Ātmārāma. p. 299}}&lt;/ref&gt;

ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ ਦੇ [[ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ|ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਡਿਪੋਰਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1933 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਵਤਨ ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੈਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਬਾਦਾਸ ਸਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਹੌਂਸਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ:-

* ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਬਣ 
* ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ
* ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ
* ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਅੰਦਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਸਤੀਸ਼ ਪਾਕਰਾਸ਼ੀ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਭੂਪਾਲ ਬੋਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1937 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਨਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜਨਵਰੀ 1938 ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 36 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ 1937 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1946 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
1948 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 1948, 1962 ਅਤੇ 1965 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਵਰਮਾ ਨੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.(ਐਮ) ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਚੋਣ ਟਿਕਟਾਂ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੁੱਟ ਦੌਰਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 

ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ‘ਲੋਕਲਹਿਰ’ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੱਤਰ ‘ਨਯਾ ਸਵੇਰਾ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਰਸਾਲੇ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Voices from The Cell - Indian Express |url=http://archive.indianexpress.com/news/voices-from-the-cell/1038941/ |access-date=2023-06-30 |website=archive.indianexpress.com}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਖਨਊ ਮੌਂਟੇਸਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਟਰੱਸਟੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PressReader.com - Digital Newspaper &amp; Magazine Subscriptions |url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-lucknow/20180524/281586651262768 |access-date=2023-06-30 |website=www.pressreader.com}}&lt;/ref&gt;ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ, ਲਖਨਊ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲੇਖ, ਫੋਟੋਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Comrade Shiv Verma: Revolutionary to the Core |url=http://cpim.org/misc/1997_pd_shivverma_hks.htm |access-date=2023-06-30 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090409220902/http://cpim.org/misc/1997_pd_shivverma_hks.htm |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
ਵਰਮਾ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਜਨਵਰੀ, 1997 ਨੂੰ ਕਾਨਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਉਮਰ ਸੰਬੰਧੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ।

== ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ==
संस्मृतियाँ  (ਯਾਦਾਂ)

मौत के इंतज़ार में  (ਮੌਤ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ)

'ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Selected Writings of Shaheed Bhagat Singh |url=https://books.google.co.in/books?id=GytuAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]][[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>h59uo78b6r39twh9u02u2l1c0uw629s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839534</id>
      <parentid>839533</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ */</comment>
      <origin>839534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32610" sha1="aa5x39yzhxfp3fxjlgl42phc9cu1q5i" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ
| image              = Comrade Shiv Verma.jpg
| caption            = ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ (1928)
| other_names        = ਪ੍ਰਭਾਤ
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1904|02|09}}
| birth_place        = ਹਰਦੋਈ, [[ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]&lt;br&gt;{{small|(ਅਜੋਕਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1997|01|10|1904|02|09}}
| death_place        = [[ਕਾਨਪੁਰ]], ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ
| occupation         = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]]
| organization       = 
| party              = [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]]
| movement           = ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕੰਸੌਲੀਡੇਸ਼ਨ&lt;br&gt;[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]]
| website            = 
}}
'''ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ''' (9 ਫਰਵਰੀ 1904 - 10 ਜਨਵਰੀ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] [[ਇਨਕਲਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ, 1904 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਹਰਦੋਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਟੇਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Tarique, Mohammad. Modern Indian History. Tata McGraw-Hill Education. pp. 3–9.}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਦੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Chandra, Ram (2007). Waraich, Malwinderjit Singh (ed.). History of the Naujawan Bharat Sabha. Chandigarh: Unistar Books. p. 91}}&lt;/ref&gt;

== ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਕਾਨਪੁਰ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ [[ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ]], ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। [[ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ]], ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, [[ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ]], ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਪਾਂਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਦਾ ਨਾਂ 'ਪ੍ਰਭਾਤ' ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERARY REPRESENTATION OF REVOLUTIONARY MOVEMENTS |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/29720}}&lt;/ref&gt;

ਵਰਮਾ ਦਾ ਝੁਕਾਅ [[ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਵੱਲ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਵਰਮਾ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਗੋਕੁਲ, ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਵਰਮਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣ ਗਏ। ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। 1925 ਵਿਚ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਝਾਂਸੀ ਵਿਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨਾਲ ਕਾਨਪੁਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਗੋਕੁਲ ਕੋਲ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Saral, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. p. 225.}}&lt;/ref&gt;

ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ, ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਵਰਮਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਨਵਰੀ, 1927 ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਐਚਆਰਏ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਕਾਨਪੁਰ ਆਇਆ ਸੀ।

[[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਨੂੰ 19 ਦਸੰਬਰ, 1927 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮੂਲਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਗੋਰਖਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ। ਵਰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਸਮਿਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਿਸਮਿਲ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਕਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਐਚਆਰਏ ਮੈਂਬਰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਵਰਮਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਵਰਮਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜੂਨ, 1928 ਵਿੱਚ ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ HRA ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਰਮਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ, 1928 ਵਿੱਚ ਵਰਮਾ ਨੇ ਨੂਰੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਮੀਰ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਘਰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Singh, Sindhu, Gurudev (2010). Bhagat Singh ko fasi. Nai Dilli [India] ̄: Rajkamal Prakashan.}}&lt;/ref&gt;

ਕਾਕੋਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ [[ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. p. 227}}&lt;/ref&gt; 3 ਮਾਰਚ, 1928 ਨੂੰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰੇਲ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ, ਪਰ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਜਦੋਂ ਟਰੇਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਟਰੇਨ 'ਚੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਖਾ ਲਈ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋਵੇਂ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਵਰਮਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜੋ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Freedom fighters of India (in four volumes). Agrawal, M. G. Delhi: Isha Books. 2008. p. 86.}}&lt;/ref&gt; ਵਰਮਾ ਨੇ 'ਚਾਂਦ' ਪੇਪਰ ਲਈ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ।

1929 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਬਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵੀਟੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇਗਾ। ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਈਸੀਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਦਾਅਵਤ ਅਤੇ ਡਿਨਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਸਪੋਟਰ ਸੀ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਨੇ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਕਾਰ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਬੈਕਅੱਪ ਸੀ - ਜੇ ਕਪੂਰ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਤਾਂ। ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਇਸਲਈ, ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Anila, Varmā (2010). &quot;Challenging the Crown&quot;. Rajguru, the invincible revolutionary. India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division. (1st ed.). New Delhi: Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਾਅਵਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।

ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਵੱਲੋਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਖੁਦ ਝਾਂਸੀ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਵਰਮਾ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਛੱਡਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Siṃha, Rāṇā, Bhavāna (2004). Chandra Shekhar Azad : an immortal revolutionary of India. Paliwal, Brij Bhushan. (1st ed.). New Delhi: Diamond Books. p. 109.}}&lt;/ref&gt; ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਖੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਹਨ।

== ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ==
ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੋਜਨਾ ਸਧਾਰਨ ਸੀ - ਪ੍ਰਸਾਦ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸਦੇ ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਅਤੇ ਡ੍ਰੈਸਰ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫੈਕਟਰੀ-ਕਮ-ਹਾਈਡਆਊਟ (ਜਿੱਥੇ ਵਰਮਾ ਨੇ 'ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਕਪੂਰ' ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਫੰਡ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਾਸ਼ੀਰਾਮ (ਇੱਕ ਹੋਰ HSRA ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ) ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਫਿਰ ਕੁਝ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਵਾਪਸ ਹੀ ਰਹੇ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਹਲੇ ਸਨ, ਡਾਕਟਰ ਗਾਇਬ ਸੀ ਅਤੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮਈ 1929 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਤ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਛੱਤ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 4 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਤਲਾਸ਼ੀ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 13 ਮਈ 1929 ਨੂੰ, ਉਹ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਦਸਤਕ ਹੋਈ। ਵਰਮਾ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ., ਮਥੁਰਾ ਦੱਤ ਜੋਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਛੁੱਟੀਆਂ 'ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬਾਰੂਦ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਦੇ ਸ਼ੈੱਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਕਪੂਰ ਮਿਲਿਆ। ਡੀਐਸਪੀ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਟਰੰਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਵਰਮਾ ਨੇ ਟਰੰਕ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀਐਸਪੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਡੀਐਸਪੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਭੱਜ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਗਏ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਬੰਬ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਿਵਾਲਵਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਬੰਬ ਨੂੰ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਲਮਾਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਮੁੱਖ ਅਫਸਰ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਵਰਮਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਰ ਰਾਤ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Verma, Shiv (2010). संस्मृतियाँ. Rahul Foundation.}}&lt;/ref&gt;

ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ। ਇਕ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡੀਐਸਪੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਜੇ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦਿੰਦੇ। ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸੂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ HSRA ਹਮਵਤਨ ਫਨਿੰਦਰਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==
ਵਰਮਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਸਨ। ਵਰਮਾ, ਕਪੂਰ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ HSRA ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ 13 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀ ਕੇ ਦੱਤ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਸਨ। ਪਤਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਕੁੱਟਮਾਰ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰ ਝੱਲੀ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ, [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring the Legend of Shaheed Bhagat Singh |url=https://apnaorg.com/articles/bhagat/}}&lt;/ref&gt; 

== ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ==
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਵਰਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈੱਲ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਵਰਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, &quot;ਸ਼ਿਵ, ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਔਖਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲੰਬੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਥੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ ਅਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Siṃha, Baccana (2006). Śahīde Āzama : Amara Śahīda Bhagata Siṃha ke jīvana para ādhārita Hindī kā pahalā upanyāsa (1 ed.). Dillī: Ātmārāma. p. 299}}&lt;/ref&gt;

ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ ਦੇ [[ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ|ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਡਿਪੋਰਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1933 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਵਤਨ ਮਹਾਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੈਤਰਾ ਅਤੇ ਮਨਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਬਾਦਾਸ ਸਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਹੌਂਸਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ:-

* ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਬਣ 
* ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ
* ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ
* ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਅੰਦਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਸਤੀਸ਼ ਪਾਕਰਾਸ਼ੀ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਭੂਪਾਲ ਬੋਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1937 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਨਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜਨਵਰੀ 1938 ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 36 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ 1937 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1946 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
1948 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 1948, 1962 ਅਤੇ 1965 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਵਰਮਾ ਨੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.(ਐਮ) ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਚੋਣ ਟਿਕਟਾਂ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੁੱਟ ਦੌਰਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 

ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ‘ਲੋਕਲਹਿਰ’ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੱਤਰ ‘ਨਯਾ ਸਵੇਰਾ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਰਸਾਲੇ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Voices from The Cell - Indian Express |url=http://archive.indianexpress.com/news/voices-from-the-cell/1038941/ |access-date=2023-06-30 |website=archive.indianexpress.com}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਖਨਊ ਮੌਂਟੇਸਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਟਰੱਸਟੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PressReader.com - Digital Newspaper &amp; Magazine Subscriptions |url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-lucknow/20180524/281586651262768 |access-date=2023-06-30 |website=www.pressreader.com}}&lt;/ref&gt;ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ, ਲਖਨਊ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲੇਖ, ਫੋਟੋਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Comrade Shiv Verma: Revolutionary to the Core |url=http://cpim.org/misc/1997_pd_shivverma_hks.htm |access-date=2023-06-30 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090409220902/http://cpim.org/misc/1997_pd_shivverma_hks.htm |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
ਵਰਮਾ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਜਨਵਰੀ, 1997 ਨੂੰ ਕਾਨਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਉਮਰ ਸੰਬੰਧੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ।

== ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ==
संस्मृतियाँ  (ਯਾਦਾਂ)

मौत के इंतज़ार में  (ਮੌਤ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ)

'ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Selected Writings of Shaheed Bhagat Singh |url=https://books.google.co.in/books?id=GytuAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]][[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>aa5x39yzhxfp3fxjlgl42phc9cu1q5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171576</id>
    <revision>
      <id>839535</id>
      <parentid>693404</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ */</comment>
      <origin>839535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24806" sha1="g7ylo9ysneujs39g97fgrnssvxcexmh" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| image              = Bijoy Kumar Sinha.jpg
| caption            = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| other_names        = ਬੱਚੂ, ਬਿਜੋਏ
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1909|01|17}}
| birth_place        = [[ਕਾਨਪੁਰ]], ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]&lt;br&gt;{{small|(ਅਜੋਕਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1992|07|16|1909|01|17}}
| death_place        = [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]]
| organization       = 
| party              = [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]]
| spouse             = ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਯਮ ਸਿਨਹਾ
| parents            = ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ (ਪਿਤਾ) ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ (ਮਾਂ)
| website            = 
}}
'''ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ''' (17 ਜਨਵਰੀ 1909 - 16 ਜੁਲਾਈ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਹੱਲਾ ਕਰਾਚੀ ਖਾਨਾ, [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਚਰਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Srirajyam (1993). Bejoy Kumar Sinha: A Revolutionary's Quest for Sacrifice. Bharatiya Vidya Bhavan.}}&lt;/ref&gt;

== ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਨਹਾ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਸਮਾਪਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Murthy, R. V. R. (2011). Andaman and Nicobar islands : a saga of freedom struggle. Delhi: Kalpaz Publications. p. 119}}&lt;/ref&gt; ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਅਜੈ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼]] ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸਨ। ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਬੱਚੂ ਸੀ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਸਾਲ 1924 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ &quot;ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=शहीद-ए-आजम भगत सिंह के 110वें जन्मदिन पर विशेष: जानें, जन्म से शहादत तक |url=http://www.punjabkesari.in/lent-and-festival/news/bhagat-singh-521084 |access-date=2023-06-30 |website=punjabkesari}}&lt;/ref&gt; 

1927 ਵਿੱਚ, ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮਾਸਕੋ]] ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh’s Life - Mainstream Weekly |url=http://www.mainstreamweekly.net/article4486.html |access-date=2023-06-30 |website=www.mainstreamweekly.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਨਹਾ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਇਹ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ram Chandra (2007). History of the Naujawan Bharat Sabha. Waraich, Malwinder Jit Singh. Chandigarh: Unistar Books. p. 52}}&lt;/ref&gt;

[[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ|ਕਾਕੋਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼]] ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਸਮੇਤ [[ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਭੈਣ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬੈਠੀ। ਜਦੋਂ ਚੈਟਰਜੀ ਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 3 ਮਾਰਚ, 1928 ਨੂੰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰੇਲ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਪਰ ਟਿਕਟ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਪਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Singh Waraich, Malwinder Jit (2005). The Hanging of Bhagat Singh: Complete Judgement and Other Documents, Volume 1. Unistar Books Pvt. Ltd. p. 162.}}&lt;/ref&gt;

ਹਮਵਤਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਛੇੜਛਾੜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿਨਹਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਮਵਤਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਦੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਹੇਗਾ &quot;ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਵਾਂਗਾ ਪਰ ਫਿਲਮ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Verma, Shiv (2010). संस्मृतियाँ. Rahul Foundation.}}&lt;/ref&gt;


ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਕੁਝ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫਨਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਰੇਲ ਟਿਕਟ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਨਹਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜੋ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ:&lt;blockquote&gt;“ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਹੁਣ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦੇਣਾ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਖੁਦ ਲਵੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ - ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਾਜ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਤਾ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਂਗਰਸ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਅੱਜ ਮਾਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿੱਲ ਮਾਲਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਸ 'ਤੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ।”&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. pp. 193, 194}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਮਹਾਰ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਤਾਰ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Gupt, Manmathanātha (1993). Bhāratīya krāntikārī āndolana kā itihāsa (7. saṃskaraṇa ed.). Delhi: Ātmārāma. p. 234}}&lt;/ref&gt;

== ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ==
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ 8 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਤੇ 15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੜੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਲਿਸ ਨੇ 10 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ 16 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 17ਵੇਂ ਤੋਂ 25ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ|ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ|ਭਗਵਤੀਚਰਨ ਵੋਹਰਾ]], ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ , ਯਸ਼ਪਾਲ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਿਆਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lal |first=Chaman |title=From Swaraj to Poorna Swaraj The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people |url=https://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm}}&lt;/ref&gt;

== ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==
ਸਿਨਹਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, [[ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਲ ਗਿਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ 'ਏਕਲਾ ਚੱਲੋ ਰੇ' ਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail|date=2011-08-14|work=The Hindu|access-date=2023-06-30|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ==
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਸਿਨਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siṃha, Rāṇā, Bhavāna (2004). Chandra Shekhar Azad : an immortal revolutionary of India. Paliwal, Brij Bhushan. (1st ed.). New Delhi: Diamond Books. p. 83}}&lt;/ref&gt;

ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਹੋ ਸਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar, Pandey, Vinod (2008). &quot;Chapter 5&quot;. Bhagat Singh and Lahore Shadyantra kes. Shodhganga (Thesis)}}&lt;/ref&gt; ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ:&lt;blockquote&gt;&quot;ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਬਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਪਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਸ਼ੈਤਾਨ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nayar, Kuldip (2000). The Martyr: Bhagat Singh-Experiments in Revolution. Har-Anand.}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਕੈਦ ==
[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਜੂਨ 1933 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਐਚਐਸਆਰਏ ਹਮਵਤਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ [[ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਵਰੀ 1933 ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦੱਤ, ਕਮਲਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੈਤਰਾ, ਮਨਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਬਾਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ:

* ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਬਣ
* ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ
* ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ
* ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਨਹਾ, ਵਰਮਾ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ [[ਪਦਾਰਥਵਾਦ]], ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ, ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1937 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1938 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;A short publication history of Bhagat Singh's Jail Notebook&quot;. Economic and Political Weekly. 50 (23).}}&lt;/ref&gt; 1941 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਦ ਰਹੇ।

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਆਪਣੇ HSRA ਹਮਵਤਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਅਜੋਏ ਘੋਸ਼, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ।

== ਮੌਤ ==
ਸਿਨਹਾ ਦਾ 16 ਜੁਲਾਈ 1992 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

== ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ==

* In Andamans, the Indian bastille(ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਬੈਸਟਿਲ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar., Sinha, Bejoy (1988). In Andamans, the Indian bastille (2nd rev. ed.). New Delhi: People's Pub. House}}&lt;/ref&gt;
* Indian revolutionary movement(ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Bejoy Kumar (1994). Indian revolutionary movement. Lokamanya Tilak Smarak Trust.}}&lt;/ref&gt;
* The new man in the Soviet Union; a human narrative of Soviet way of life(New Delhi, People's Pub. House, 1971)(ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਆਦਮੀ; ਸੋਵੀਅਤ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)
* Indian renaissance: a Marxist approach(New Delhi: Communist Party of India, 1986)(ਭਾਰਤੀ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ: ਇੱਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ)
* Why the national revolutionaries became communists?(New Delhi: Communist Party of India, 1985)(ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਿਉਂ ਬਣੇ?)

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]][[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>g7ylo9ysneujs39g97fgrnssvxcexmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839536</id>
      <parentid>839535</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ */</comment>
      <origin>839536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24812" sha1="3kh9nfew2654fgs8y3mgcmw9k9qb4z3" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| image              = Bijoy Kumar Sinha.jpg
| caption            = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| other_names        = ਬੱਚੂ, ਬਿਜੋਏ
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1909|01|17}}
| birth_place        = [[ਕਾਨਪੁਰ]], ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]&lt;br&gt;{{small|(ਅਜੋਕਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1992|07|16|1909|01|17}}
| death_place        = [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]]
| organization       = 
| party              = [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]]
| spouse             = ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਯਮ ਸਿਨਹਾ
| parents            = ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ (ਪਿਤਾ) ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ (ਮਾਂ)
| website            = 
}}
'''ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ''' (17 ਜਨਵਰੀ 1909 - 16 ਜੁਲਾਈ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਹੱਲਾ ਕਰਾਚੀ ਖਾਨਾ, [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਚਰਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Srirajyam (1993). Bejoy Kumar Sinha: A Revolutionary's Quest for Sacrifice. Bharatiya Vidya Bhavan.}}&lt;/ref&gt;

== ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਨਹਾ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਸਮਾਪਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Murthy, R. V. R. (2011). Andaman and Nicobar islands : a saga of freedom struggle. Delhi: Kalpaz Publications. p. 119}}&lt;/ref&gt; ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਅਜੈ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼]] ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸਨ। ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਬੱਚੂ ਸੀ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਸਾਲ 1924 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ &quot;ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=शहीद-ए-आजम भगत सिंह के 110वें जन्मदिन पर विशेष: जानें, जन्म से शहादत तक |url=http://www.punjabkesari.in/lent-and-festival/news/bhagat-singh-521084 |access-date=2023-06-30 |website=punjabkesari}}&lt;/ref&gt; 

1927 ਵਿੱਚ, ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮਾਸਕੋ]] ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh’s Life - Mainstream Weekly |url=http://www.mainstreamweekly.net/article4486.html |access-date=2023-06-30 |website=www.mainstreamweekly.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਨਹਾ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਇਹ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ram Chandra (2007). History of the Naujawan Bharat Sabha. Waraich, Malwinder Jit Singh. Chandigarh: Unistar Books. p. 52}}&lt;/ref&gt;

[[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ|ਕਾਕੋਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼]] ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਸਮੇਤ [[ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਭੈਣ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬੈਠੀ। ਜਦੋਂ ਚੈਟਰਜੀ ਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 3 ਮਾਰਚ, 1928 ਨੂੰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰੇਲ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਪਰ ਟਿਕਟ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਪਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Singh Waraich, Malwinder Jit (2005). The Hanging of Bhagat Singh: Complete Judgement and Other Documents, Volume 1. Unistar Books Pvt. Ltd. p. 162.}}&lt;/ref&gt;

ਹਮਵਤਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਛੇੜਛਾੜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿਨਹਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਮਵਤਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਦੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਹੇਗਾ &quot;ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਵਾਂਗਾ ਪਰ ਫਿਲਮ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Verma, Shiv (2010). संस्मृतियाँ. Rahul Foundation.}}&lt;/ref&gt;


ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਕੁਝ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫਨਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਰੇਲ ਟਿਕਟ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਨਹਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜੋ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ:&lt;blockquote&gt;“ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਹੁਣ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦੇਣਾ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਖੁਦ ਲਵੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ - ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਾਜ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਤਾ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਂਗਰਸ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਅੱਜ ਮਾਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿੱਲ ਮਾਲਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਸ 'ਤੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ।”&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. pp. 193, 194}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਮਹਾਰ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਤਾਰ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Gupt, Manmathanātha (1993). Bhāratīya krāntikārī āndolana kā itihāsa (7. saṃskaraṇa ed.). Delhi: Ātmārāma. p. 234}}&lt;/ref&gt;

== ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ==
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ 8 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਤੇ 15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੜੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਲਿਸ ਨੇ 10 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ 16 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 17ਵੇਂ ਤੋਂ 25ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ|ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ|ਭਗਵਤੀਚਰਨ ਵੋਹਰਾ]], ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ , ਯਸ਼ਪਾਲ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਿਆਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lal |first=Chaman |title=From Swaraj to Poorna Swaraj The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people |url=https://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm}}&lt;/ref&gt;

== ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==
ਸਿਨਹਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, [[ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਗਿਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ 'ਏਕਲਾ ਚੱਲੋ ਰੇ' ਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail|date=2011-08-14|work=The Hindu|access-date=2023-06-30|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ==
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਸਿਨਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siṃha, Rāṇā, Bhavāna (2004). Chandra Shekhar Azad : an immortal revolutionary of India. Paliwal, Brij Bhushan. (1st ed.). New Delhi: Diamond Books. p. 83}}&lt;/ref&gt;

ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਹੋ ਸਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar, Pandey, Vinod (2008). &quot;Chapter 5&quot;. Bhagat Singh and Lahore Shadyantra kes. Shodhganga (Thesis)}}&lt;/ref&gt; ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ:&lt;blockquote&gt;&quot;ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਬਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਪਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਸ਼ੈਤਾਨ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nayar, Kuldip (2000). The Martyr: Bhagat Singh-Experiments in Revolution. Har-Anand.}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਕੈਦ ==
[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਜੂਨ 1933 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਐਚਐਸਆਰਏ ਹਮਵਤਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ [[ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਵਰੀ 1933 ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦੱਤ, ਕਮਲਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੈਤਰਾ, ਮਨਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਬਾਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ:

* ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਬਣ
* ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ
* ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ
* ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਨਹਾ, ਵਰਮਾ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ [[ਪਦਾਰਥਵਾਦ]], ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ, ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1937 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1938 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;A short publication history of Bhagat Singh's Jail Notebook&quot;. Economic and Political Weekly. 50 (23).}}&lt;/ref&gt; 1941 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਦ ਰਹੇ।

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਆਪਣੇ HSRA ਹਮਵਤਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਅਜੋਏ ਘੋਸ਼, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ।

== ਮੌਤ ==
ਸਿਨਹਾ ਦਾ 16 ਜੁਲਾਈ 1992 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

== ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ==

* In Andamans, the Indian bastille(ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਬੈਸਟਿਲ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar., Sinha, Bejoy (1988). In Andamans, the Indian bastille (2nd rev. ed.). New Delhi: People's Pub. House}}&lt;/ref&gt;
* Indian revolutionary movement(ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Bejoy Kumar (1994). Indian revolutionary movement. Lokamanya Tilak Smarak Trust.}}&lt;/ref&gt;
* The new man in the Soviet Union; a human narrative of Soviet way of life(New Delhi, People's Pub. House, 1971)(ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਆਦਮੀ; ਸੋਵੀਅਤ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)
* Indian renaissance: a Marxist approach(New Delhi: Communist Party of India, 1986)(ਭਾਰਤੀ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ: ਇੱਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ)
* Why the national revolutionaries became communists?(New Delhi: Communist Party of India, 1985)(ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਿਉਂ ਬਣੇ?)

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]][[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>3kh9nfew2654fgs8y3mgcmw9k9qb4z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839537</id>
      <parentid>839536</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਕੈਦ */</comment>
      <origin>839537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24813" sha1="66sp12hg3vfhpcn5uiukoz7hrsircml" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| image              = Bijoy Kumar Sinha.jpg
| caption            = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| other_names        = ਬੱਚੂ, ਬਿਜੋਏ
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1909|01|17}}
| birth_place        = [[ਕਾਨਪੁਰ]], ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]&lt;br&gt;{{small|(ਅਜੋਕਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1992|07|16|1909|01|17}}
| death_place        = [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]]
| organization       = 
| party              = [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]]
| spouse             = ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਯਮ ਸਿਨਹਾ
| parents            = ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ (ਪਿਤਾ) ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ (ਮਾਂ)
| website            = 
}}
'''ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ''' (17 ਜਨਵਰੀ 1909 - 16 ਜੁਲਾਈ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਹੱਲਾ ਕਰਾਚੀ ਖਾਨਾ, [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਚਰਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Srirajyam (1993). Bejoy Kumar Sinha: A Revolutionary's Quest for Sacrifice. Bharatiya Vidya Bhavan.}}&lt;/ref&gt;

== ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਨਹਾ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਸਮਾਪਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Murthy, R. V. R. (2011). Andaman and Nicobar islands : a saga of freedom struggle. Delhi: Kalpaz Publications. p. 119}}&lt;/ref&gt; ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਅਜੈ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼]] ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸਨ। ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਬੱਚੂ ਸੀ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਸਾਲ 1924 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ &quot;ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=शहीद-ए-आजम भगत सिंह के 110वें जन्मदिन पर विशेष: जानें, जन्म से शहादत तक |url=http://www.punjabkesari.in/lent-and-festival/news/bhagat-singh-521084 |access-date=2023-06-30 |website=punjabkesari}}&lt;/ref&gt; 

1927 ਵਿੱਚ, ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮਾਸਕੋ]] ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh’s Life - Mainstream Weekly |url=http://www.mainstreamweekly.net/article4486.html |access-date=2023-06-30 |website=www.mainstreamweekly.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਨਹਾ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਇਹ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ram Chandra (2007). History of the Naujawan Bharat Sabha. Waraich, Malwinder Jit Singh. Chandigarh: Unistar Books. p. 52}}&lt;/ref&gt;

[[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ|ਕਾਕੋਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼]] ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਸਮੇਤ [[ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਭੈਣ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬੈਠੀ। ਜਦੋਂ ਚੈਟਰਜੀ ਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 3 ਮਾਰਚ, 1928 ਨੂੰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰੇਲ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਪਰ ਟਿਕਟ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਪਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Singh Waraich, Malwinder Jit (2005). The Hanging of Bhagat Singh: Complete Judgement and Other Documents, Volume 1. Unistar Books Pvt. Ltd. p. 162.}}&lt;/ref&gt;

ਹਮਵਤਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਛੇੜਛਾੜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿਨਹਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਮਵਤਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਦੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਹੇਗਾ &quot;ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਵਾਂਗਾ ਪਰ ਫਿਲਮ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Verma, Shiv (2010). संस्मृतियाँ. Rahul Foundation.}}&lt;/ref&gt;


ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਕੁਝ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫਨਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਰੇਲ ਟਿਕਟ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਨਹਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜੋ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ:&lt;blockquote&gt;“ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਹੁਣ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦੇਣਾ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਖੁਦ ਲਵੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ - ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਾਜ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਤਾ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਂਗਰਸ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਅੱਜ ਮਾਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿੱਲ ਮਾਲਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਸ 'ਤੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ।”&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. pp. 193, 194}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਮਹਾਰ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਤਾਰ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Gupt, Manmathanātha (1993). Bhāratīya krāntikārī āndolana kā itihāsa (7. saṃskaraṇa ed.). Delhi: Ātmārāma. p. 234}}&lt;/ref&gt;

== ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ==
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ 8 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਤੇ 15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੜੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਲਿਸ ਨੇ 10 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ 16 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 17ਵੇਂ ਤੋਂ 25ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ|ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ|ਭਗਵਤੀਚਰਨ ਵੋਹਰਾ]], ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ , ਯਸ਼ਪਾਲ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਿਆਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lal |first=Chaman |title=From Swaraj to Poorna Swaraj The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people |url=https://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm}}&lt;/ref&gt;

== ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==
ਸਿਨਹਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, [[ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਗਿਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ 'ਏਕਲਾ ਚੱਲੋ ਰੇ' ਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail|date=2011-08-14|work=The Hindu|access-date=2023-06-30|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ==
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਸਿਨਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siṃha, Rāṇā, Bhavāna (2004). Chandra Shekhar Azad : an immortal revolutionary of India. Paliwal, Brij Bhushan. (1st ed.). New Delhi: Diamond Books. p. 83}}&lt;/ref&gt;

ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਹੋ ਸਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar, Pandey, Vinod (2008). &quot;Chapter 5&quot;. Bhagat Singh and Lahore Shadyantra kes. Shodhganga (Thesis)}}&lt;/ref&gt; ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ:&lt;blockquote&gt;&quot;ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਬਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਪਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਸ਼ੈਤਾਨ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nayar, Kuldip (2000). The Martyr: Bhagat Singh-Experiments in Revolution. Har-Anand.}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਕੈਦ ==
[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਜੂਨ, 1933 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਐਚਐਸਆਰਏ ਹਮਵਤਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ [[ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਵਰੀ 1933 ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦੱਤ, ਕਮਲਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੈਤਰਾ, ਮਨਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਬਾਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ:

* ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਬਣ
* ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ
* ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ
* ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਨਹਾ, ਵਰਮਾ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ [[ਪਦਾਰਥਵਾਦ]], ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ, ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1937 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1938 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;A short publication history of Bhagat Singh's Jail Notebook&quot;. Economic and Political Weekly. 50 (23).}}&lt;/ref&gt; 1941 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਦ ਰਹੇ।

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਆਪਣੇ HSRA ਹਮਵਤਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਅਜੋਏ ਘੋਸ਼, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ।

== ਮੌਤ ==
ਸਿਨਹਾ ਦਾ 16 ਜੁਲਾਈ 1992 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 

== ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ==

* In Andamans, the Indian bastille(ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਬੈਸਟਿਲ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar., Sinha, Bejoy (1988). In Andamans, the Indian bastille (2nd rev. ed.). New Delhi: People's Pub. House}}&lt;/ref&gt;
* Indian revolutionary movement(ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Bejoy Kumar (1994). Indian revolutionary movement. Lokamanya Tilak Smarak Trust.}}&lt;/ref&gt;
* The new man in the Soviet Union; a human narrative of Soviet way of life(New Delhi, People's Pub. House, 1971)(ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਆਦਮੀ; ਸੋਵੀਅਤ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)
* Indian renaissance: a Marxist approach(New Delhi: Communist Party of India, 1986)(ਭਾਰਤੀ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ: ਇੱਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ)
* Why the national revolutionaries became communists?(New Delhi: Communist Party of India, 1985)(ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਿਉਂ ਬਣੇ?)

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]][[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>66sp12hg3vfhpcn5uiukoz7hrsircml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839538</id>
      <parentid>839537</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਮੌਤ */</comment>
      <origin>839538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24813" sha1="iioy1s9xgbmc8k9x53ittpnpcv6asyi" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| image              = Bijoy Kumar Sinha.jpg
| caption            = ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
| other_names        = ਬੱਚੂ, ਬਿਜੋਏ
| birth_date         = {{birth date|df=yes|1909|01|17}}
| birth_place        = [[ਕਾਨਪੁਰ]], ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]&lt;br&gt;{{small|(ਅਜੋਕਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1992|07|16|1909|01|17}}
| death_place        = [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = [[ਇਨਕਲਾਬੀ]]
| organization       = 
| party              = [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]]
| spouse             = ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਯਮ ਸਿਨਹਾ
| parents            = ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ (ਪਿਤਾ) ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ (ਮਾਂ)
| website            = 
}}
'''ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ''' (17 ਜਨਵਰੀ 1909 - 16 ਜੁਲਾਈ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਹੱਲਾ ਕਰਾਚੀ ਖਾਨਾ, [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰੀ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਚਰਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Srirajyam (1993). Bejoy Kumar Sinha: A Revolutionary's Quest for Sacrifice. Bharatiya Vidya Bhavan.}}&lt;/ref&gt;

== ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਨਹਾ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਸਮਾਪਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Murthy, R. V. R. (2011). Andaman and Nicobar islands : a saga of freedom struggle. Delhi: Kalpaz Publications. p. 119}}&lt;/ref&gt; ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਅਜੈ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼]] ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸਨ। ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਬੱਚੂ ਸੀ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਸਾਲ 1924 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ &quot;ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-09-28 |title=शहीद-ए-आजम भगत सिंह के 110वें जन्मदिन पर विशेष: जानें, जन्म से शहादत तक |url=http://www.punjabkesari.in/lent-and-festival/news/bhagat-singh-521084 |access-date=2023-06-30 |website=punjabkesari}}&lt;/ref&gt; 

1927 ਵਿੱਚ, ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮਾਸਕੋ]] ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh’s Life - Mainstream Weekly |url=http://www.mainstreamweekly.net/article4486.html |access-date=2023-06-30 |website=www.mainstreamweekly.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਨਹਾ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਇਹ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ram Chandra (2007). History of the Naujawan Bharat Sabha. Waraich, Malwinder Jit Singh. Chandigarh: Unistar Books. p. 52}}&lt;/ref&gt;

[[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ|ਕਾਕੋਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼]] ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਸਮੇਤ [[ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਭੈਣ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬੈਠੀ। ਜਦੋਂ ਚੈਟਰਜੀ ਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਚੈਟਰਜੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 3 ਮਾਰਚ, 1928 ਨੂੰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਜੇਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਲਈ ਰੇਲ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਪਰ ਟਿਕਟ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਪਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Singh Waraich, Malwinder Jit (2005). The Hanging of Bhagat Singh: Complete Judgement and Other Documents, Volume 1. Unistar Books Pvt. Ltd. p. 162.}}&lt;/ref&gt;

ਹਮਵਤਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਛੇੜਛਾੜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਿਨਹਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਮਵਤਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਦੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਹੇਗਾ &quot;ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਵਾਂਗਾ ਪਰ ਫਿਲਮ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Verma, Shiv (2010). संस्मृतियाँ. Rahul Foundation.}}&lt;/ref&gt;


ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਕੁਝ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫਨਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਰੇਲ ਟਿਕਟ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਨਹਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜੋ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ:&lt;blockquote&gt;“ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਹੁਣ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦੇਣਾ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਖੁਦ ਲਵੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ - ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਾਜ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਤਾ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਂਗਰਸ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਅੱਜ ਮਾਲੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿੱਲ ਮਾਲਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਿਸਾਨਾਂ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਸ 'ਤੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ।”&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian revolutionaries : a comprehensive study, 1757-1961. Vol. 3. New Delhi: Ocean Books. pp. 193, 194}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਮਹਾਰ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਤਾਰ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Gupt, Manmathanātha (1993). Bhāratīya krāntikārī āndolana kā itihāsa (7. saṃskaraṇa ed.). Delhi: Ātmārāma. p. 234}}&lt;/ref&gt;

== ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ==
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ 8 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਤੇ 15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੜੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਲਿਸ ਨੇ 10 ਜੁਲਾਈ 1929 ਨੂੰ 16 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 17ਵੇਂ ਤੋਂ 25ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ|ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ|ਭਗਵਤੀਚਰਨ ਵੋਹਰਾ]], ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ , ਯਸ਼ਪਾਲ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਿਆਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lal |first=Chaman |title=From Swaraj to Poorna Swaraj The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people |url=https://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm}}&lt;/ref&gt;

== ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==
ਸਿਨਹਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ, [[ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਗਿਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ 'ਏਕਲਾ ਚੱਲੋ ਰੇ' ਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail|date=2011-08-14|work=The Hindu|access-date=2023-06-30|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ==
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਆਇਆ। ਸਿਨਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siṃha, Rāṇā, Bhavāna (2004). Chandra Shekhar Azad : an immortal revolutionary of India. Paliwal, Brij Bhushan. (1st ed.). New Delhi: Diamond Books. p. 83}}&lt;/ref&gt;

ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਹੋ ਸਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar, Pandey, Vinod (2008). &quot;Chapter 5&quot;. Bhagat Singh and Lahore Shadyantra kes. Shodhganga (Thesis)}}&lt;/ref&gt; ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ:&lt;blockquote&gt;&quot;ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਬਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਪਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਸ਼ੈਤਾਨ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nayar, Kuldip (2000). The Martyr: Bhagat Singh-Experiments in Revolution. Har-Anand.}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਕੈਦ ==
[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਜੂਨ, 1933 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਐਚਐਸਆਰਏ ਹਮਵਤਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ [[ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਵਰੀ 1933 ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦੱਤ, ਕਮਲਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਮੈਤਰਾ, ਮਨਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਬਾਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ:

* ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਬਣ
* ਸੌਣ ਲਈ ਬਿਸਤਰੇ
* ਖਾਣ ਯੋਗ ਭੋਜਨ
* ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
* ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਨਹਾ, ਵਰਮਾ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ [[ਪਦਾਰਥਵਾਦ]], ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ, ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1937 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1938 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=&quot;A short publication history of Bhagat Singh's Jail Notebook&quot;. Economic and Political Weekly. 50 (23).}}&lt;/ref&gt; 1941 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਦ ਰਹੇ।

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਆਪਣੇ HSRA ਹਮਵਤਨ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਅਜੋਏ ਘੋਸ਼, ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ।

== ਮੌਤ ==
ਸਿਨਹਾ ਦਾ 16 ਜੁਲਾਈ, 1992 ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

== ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ==

* In Andamans, the Indian bastille(ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਬੈਸਟਿਲ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kumar., Sinha, Bejoy (1988). In Andamans, the Indian bastille (2nd rev. ed.). New Delhi: People's Pub. House}}&lt;/ref&gt;
* Indian revolutionary movement(ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sinha, Bejoy Kumar (1994). Indian revolutionary movement. Lokamanya Tilak Smarak Trust.}}&lt;/ref&gt;
* The new man in the Soviet Union; a human narrative of Soviet way of life(New Delhi, People's Pub. House, 1971)(ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਆਦਮੀ; ਸੋਵੀਅਤ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)
* Indian renaissance: a Marxist approach(New Delhi: Communist Party of India, 1986)(ਭਾਰਤੀ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ: ਇੱਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ)
* Why the national revolutionaries became communists?(New Delhi: Communist Party of India, 1985)(ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਿਉਂ ਬਣੇ?)

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]][[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]]</text>
      <sha1>iioy1s9xgbmc8k9x53ittpnpcv6asyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arsh Jawanda</title>
    <ns>3</ns>
    <id>189952</id>
    <revision>
      <id>839527</id>
      <parentid>769853</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurdevsingh ji</username>
        <id>60065</id>
      </contributor>
      <comment>/* ARSH KALER */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ</comment>
      <origin>839527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="fnkazst9o42k4ah9qfbbojz1gdah88x" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Arsh Jawanda}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:37, 28 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC)

== Arsh Kaler ==

Arsh Kaler is a punjabi youngest writer . She born in 3 feb 2002 . [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Arsh Jawanda|Arsh Jawanda]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arsh Jawanda|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:41, 28 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC)

== Arsh Kaler ==

Arsh Kaler is a punjabi youngest writer . She born in 3 feb 2002 .She is a sports person. 
her books 
eh kitab na padho( ,march 2024)
mai sikh kissan han attwadi nahi (sep.2024 )
She describe punjabi culture , punjabi history , punjabi poeole socail , poltical , economic,realagion life . She is a revulationary writer. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Arsh Jawanda|Arsh Jawanda]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arsh Jawanda|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:57, 28 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC)

== ARSH KALER ==

arsh kaler is a young punajbi writer . her books 1 eh kitab na padho2023
 2. mai sikh kissan ha attwadi nahi 2024
 3 aankh di gurti2025 
4vichar ate charcha 2026 
she is good in sports [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gurdevsingh ji|Gurdevsingh ji]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gurdevsingh ji|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:23, 15 ਮਈ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fnkazst9o42k4ah9qfbbojz1gdah88x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Pooja bsotra</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204626</id>
    <revision>
      <id>839523</id>
      <timestamp>2026-05-15T12:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>839523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="2vprb3rosxxr6vccv98htsktfnvjh6g" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Pooja bsotra}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:51, 15 ਮਈ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2vprb3rosxxr6vccv98htsktfnvjh6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Milei.vencel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204627</id>
    <redirect title="ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:GyapjúGereblye" />
    <revision>
      <id>839529</id>
      <timestamp>2026-05-15T16:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ternarius</username>
        <id>35425</id>
      </contributor>
      <comment>Ternarius ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Milei.vencel]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:GyapjúGereblye]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Milei.vencel|Milei.vencel]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/GyapjúGereblye|GyapjúGereblye]]&quot;</comment>
      <origin>839529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="snd6xlfmsdm9mpios5ohkwpixa31z91" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:GyapjúGereblye]]</text>
      <sha1>snd6xlfmsdm9mpios5ohkwpixa31z91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਝੋਕ ਹਰੀਹਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204628</id>
    <revision>
      <id>839555</id>
      <timestamp>2026-05-16T04:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ</username>
        <id>12797</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''ਝੋਕ ਹਰੀਹਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ  ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 242...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>839555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="3jefb31lmz6etx2qmw1j7h8z5ws2f5f" xml:space="preserve">'''ਝੋਕ ਹਰੀਹਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ  ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 242 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਝੋਕ ਹਰੀ ਹਰ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152003 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਕੈਨਾਲ ਕਲੋਨੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jhoke Hari Har Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Jhoke-Hari-Har |access-date=2026-05-16 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>3jefb31lmz6etx2qmw1j7h8z5ws2f5f</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>