ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2684 839576 839515 2026-05-16T17:30:08Z Nitesh Gill 8973 /* ਰਾਗ */ 839576 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious text | name = ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ | Predecessor = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | image = Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg | caption = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੱਤਰਾ | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | language =[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]]<br>([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ|ਇਸਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਲਹਿੰਦਾ]], ਸਥਾਨਕ [[ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ]], [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਂਗਰੂ]], [[ਅਵਧੀ]], [[ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ]], [[ਦੱਖਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਿਨੀ]]), [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]], [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]])<ref>Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sindhi and Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."</ref><ref>[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism. The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. "The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout."</ref> }} '''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sri''' '''Guru Granth Sahib''') [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਦਸ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਨ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1708 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ 1430 ਅੰਗਾਂ (ਸਫਿਆਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।<ref name="ke">{{cite book| last = Keene| first = Michael| title = Online Worksheets| publisher = Nelson Thornes| year = 2003| page = 38| isbn = 0-7487-7159-X}}</ref><ref name="su">{{cite book|last=Penney|first=Sue|title=Sikhism|publisher=Heinemann|page=14|isbn=0-435-30470-4}}</ref> ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।<ref>{{cite conference| first = Singh| last = Kashmir| title = SRI GURU GRANTH SAHIB — A JURISTIC PERSON| publisher = Global Sikh Studies| url = http://www.globalsikhstudies.net/articles/iscpapers/Kashmir%20Singh%20-%20SRI%20GURU%20GRANTH%20SAHIB%20-%20A%20Juristic%20Person.doc.| accessdate = 2008-04-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਅਰਦਾਸ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ।<ref>{{cite book| last = Singh| first = Kushwant| title = A history of the sikhs| publisher = Oxford University Press| year = 2005| isbn = 0-19-567308-5}}</ref> '''ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ''' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕਲਨ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1564-1606) ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name=su/> ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 29 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref name="hugh2">{{cite book|last=Partridge|first=Christopher Hugh|title=Introduction to World Religions|year=2005|page=223}}</ref> ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਨੁਵਾਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="kapoor">{{cite book|last=Kapoor|first=Sukhbir|title=Guru Granth Sahib: An Advance Study|year=2002|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-8170103219|page=139}}</ref><ref name="britggs1">[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica</ref> ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ 1,430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 5,894 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਲਹਿੰਦਾ, ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], ਬਾਂਗਰੂ, ਅਵਧੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ), ਭੋਜਪੁਰੀ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ, ਬੰਗਾਲੀ, [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Religion and Nationalism in।ndia By Harnik Deol. Published by Routledge, 2000.।SBN 0-415-20108-X, 9780415201087. Page 22. "Remarkably, neither is the Qur'an written in Urdu language, nor are the Hindu scriptures written in Hindi, whereas the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of Sant Bhasha."<br /> The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001.।SBN 0-19-513024-3,।SBN 978-0-19-513024-9 Page 5. "The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called "Sant Bhasha," a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern।ndia. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects."<br /> History of Punjabi Literature by Surindar Singh Kohli. Page 48. Published by National Book, 1993.।SBN 81-7116-141-3,।SBN 978-81-7116-141-6. "When we go through the hymns and compositions of the Guru written in Sant Bhasha (saint- language), it appears that some।ndian saint of 16th century".<br /> [http://www.sikhs.nl/downloads/English/Introduction%20to%20the%20Guru%20Granth%20Sahib.pdf।ntroduction: Guru Granth Sahib]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. "The Guru Granth Sahib is written in Gurmukhi script. The language, which is most often Sant Bhasha, is very close to Punjabi.।t is well understood all over northern and northwest।ndia and is popular among the wandering holy men. Persian and some local dialects have also been used. Many hymns contain words of different languages and dialects,depending upon the mother tongue of the writer or the language of the region where they were composed."<br /> Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000.।SBN 0-7914-4683-2,।SBN 978-0-7914-4683-6. Page 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."<br /> [http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism . The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. "The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout."</ref><ref>Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|978-0415201087}}. p. 22. "(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''." ''The Making of Sikh Scripture'' by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|978-0-19-513024-9}} p. 5. "The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects." Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. p. 48. National Book, 1993. {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. "When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century...." Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. "Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi."</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]], [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]], ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ), ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਰਾਮਾਨੰਦ]], [[ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ|ਨਾਮਦੇਵ]], ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ: [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ]] ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="shapiro924">{{cite journal|last1=Shapiro|first1=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}</ref><ref name="parrinderp256">{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Parrinder|year=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=Hamlyn|location=United States|isbn=978-0-87196-129-7|page=256}}</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦਇਆ, ਪਿਆਰ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name="brekke673">Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, pp. 673, 675, 672–686</ref><ref>Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xxxiv–xli</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] (ਮੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 40, 157</ref> ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, p. 44</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, p. 675</ref>{{Sikhism sidebar}}[[ਸਿੱਖ]] ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ "ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ" ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ "ਅੰਗ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=11 September 2020 |title=The Digital Sikh Manuscript MS 241 and the journey from Punjab to Leicester |url=https://ourhistory.le.ac.uk/2020/09/11/the-digital-sikh-manuscript-ms-241-and-the-journey-from-punjab-to-leicester/ |access-date=4 December 2025 |website=University of Leicester |quote=(5) As the Sikhs consider the Guru Granth Sahib as a ‘Living Guru’ the so-called pages are referred to as ''angs'' or limbs hence representing the living body.}}</ref>{{Guru Granth Sahib sidebar}} == ਮਹੱਤਤਾ == [[File:Guru Granth Sahib.jpg|250px|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਹਿਨੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਹਨ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਭਜਨ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=46}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਭਾਈਚਾਰਾ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=50}}</ref> ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ - ਕੋਲ ਭਜਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਥੀ (ਖਜੂਰ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="MannMann2001p33">{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ।<ref name="Singh 1991 57–58">{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|access-date=18 December 2011|year=1991|publisher=Oxford University Press|pages=57–58, 294–295}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।{{blockquote|ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰਾ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਹਿਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਘਰ ਹਨ।| ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 248 ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ}}ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਤਨ ਤੋਂ ਕਈ ਡਰਾਫਟ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref name="MannMann2001p332">{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="SinghFenech2014p129">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}</ref> ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1245 ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਗਭਗ 1599 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੋਵਾਲ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1600), ਵਣਜਾਰਾ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1601) ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1603) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p1292">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ([[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ|ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="MannMann2001p333">{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ ਸਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Folio_from_the_Jalandhar_recension_of_the_Goindwal_Pothi.jpg|thumb|16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸੰਸਕਰਨ ਤੋਂ ਫੋਲੀਓ]] ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਰਿਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਸਮੇਤ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDnCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=36–38}}</ref> ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p1293">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}</ref> ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। == ਸੰਸਕਰਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ == [[ਤਸਵੀਰ:Kartarpur_Bir_(manuscript_or_codex)_of_the_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ''ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ'' ਦੀ ਤਸਵੀਰ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ]] ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।]] [[ਤਸਵੀਰ:19th_century_manuscript_copy,_1704_CE_Guru_Granth_Sahib,_Schoyen_Collection_Norway.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ੋਏਨ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਨਾਰਵੇ) ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ।]] 1604 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ]] ਪਹਿਲੇ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਸਨ।<ref>William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 45–46</ref> [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਲਈ ''ਰਾਗ'' ਸੁਰਾਂ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1704 ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ 1707 ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਪੀ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ '''ਦਸਵੇਂ ਪਾਦਸਾਹ ਕਾ ਗ੍ਰੰਥ''<nowiki/>' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ === ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ]] ਸੰਪਰਦਾ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Singh|first=Jasjit|date=July 2014|title=The Guru's Way: Exploring Diversity Among British Khalsa Sikhs|url=http://dx.doi.org/10.1111/rec3.12111|journal=Religion Compass|volume=8|issue=7|pages=209–219|doi=10.1111/rec3.12111|issn=1749-8171|url-access=subscription}}</ref> ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ "ਦਰਬਾਰ" ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ। ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਪੁਰਾਣ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।<ref name=":4" /> ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਦਸਮ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਘਾਸਣ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ === ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਤਲਵਾਰਾਂ]], ਖੰਜਰ, [[ਚੱਕਰਮ|ਜੰਗੀ ਕੋਇਤਾਂ]] ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਜੰਗੀ ਭਾਵਨਾ]] ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ''<ref name="Singh 39–59">{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}</ref> ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸੈਫ਼, ਵਕਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ (ਤੁਲਵਾਰ), ਤੀਰ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Singh, Kamalroop.</ref> ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, <poem>ਅਸ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ ॥ ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ ॥੩॥</poem> [[ਕਿਰਪਾਨ]], [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]], ਤਲਵਾਰ, ਕੁਹਾੜਾ, ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਤੀਰ। ਸੈਫ਼, ਖੰਜਰ, ਬਰਛਾ: ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ]] (ਸੰਤ) ਹਨ। (ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।<ref name="Singh 39–592">{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}</ref> == ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ == {{main|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ}} [[ਤਸਵੀਰ:The_3_Sikh_Granths_(Ad_-_Dasam_-_Sarbloh)_placed_together_being_recited,_Nanded,_Maharashtra.png|thumb|3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਦਿ - ਦਸਮ - ਸਰਬਲੋਹ) ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite book|location=London}}</ref> ਇੱਕ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸਤਵਨ'' (7) ਅਤੇ ''ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਨ'' (10) ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite journal|last=Singh|first=Anurag|date=December 2018|title=Punjab: Cradle of Indian Civilization and Khalsa of Guru Gobind Singh|url=https://ggscw.ac.in/Downloads/Gyankosh%20Vol%201.pdf|journal=Gyankosh: An Interdisciplinary e-Journal|volume=1|pages=29}}</ref><ref name=":3">Singh, Pashaura.</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ''ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ'' (ਸੰਤਾਂ) ਅਤੇ ਦੋ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭੱਟਾਂ (ਭੱਟਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਹਨ।<ref name="shapiro9242">{{Cite journal|last=Shapiro|first=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}</ref> ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ''ਭਗਤਾਂ'' ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: {{Columns-list|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ: * [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] (974) * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (62) * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] (907) * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] (679) *[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (2218) *[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (116) ਭਗਤ: * [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] (541) * [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵਾ]] (2) * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] (1) * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] (60) * [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] (5) * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] (1) *[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] (1) * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] (1) *[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] (1) * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] (41) * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (6) * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (1) ਭੱਟ: * [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] (1) * [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] (5) * [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] (2) * [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] (13) * [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] (2) * [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] (5) * [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] (8) * [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] (54) * [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] (14) * [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] (16) * [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] (3) ਪੀਰ: * [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] (134) *[[ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] (2) *[[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] (3) * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] (1) *[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] (4) ਗੁਰਸਿੱਖ: * [[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ]] (4) * [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (8) * [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] (12) * [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (10) * ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ (53)}} === ਰਾਗ === {{Pie chart|value9|caption=ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ|other=yes|label1=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|value1=16.53|color1=#808000|label2=ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|value2=1.10|color2=#00FF00|label3=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|value3=15.38|color3=#DAFF00|label4=ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ|value4=11.52|color4=#000080|label5=ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|value5=32.63|color5=#00DAFF|label6=|value6=|color6=|label7=|value7=|value8=5.92|label8=ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|color7=|color8=#F4C430}} ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, 31 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ 4 ਲਾਇਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1430 ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:- {{div col}} *ਤਤਕਰਾ *ਨਿਤਨੇਮ (1-13) *ਸਿਰੀ ਰਾਗ (14-93) *ਮਾਝ ਰਾਗੁ (94-150) *ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ (151-346) *ਆਸਾ ਰਾਗੁ (347-488) *ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ (489-526) *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗੁ (527-536) *ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ (537-556) *ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ (557-594) *ਸੋਰਠ ਰਾਗੁ (595-659) *ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ (660-695) *ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗੁ (696-710) *ਟੋਡੀ ਰਾਗੁ (711-718) *ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗੁ (719-720) *ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ (721-727) *ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ (728-794) *ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ (795-858) *ਗੌਂਡ ਰਾਗੁ (854-875) *ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (876-974) *ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗੁ (975-983) *ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗੁ (984-988) *ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ (989-1106) *ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ (1107-1117) *ਕੇਦਾਰ ਰਾਗੁ (1118-1124) *ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ(1125-1167) *ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ (1158-1196) *ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ (1197-1253) *ਮਲਾਰ ਰਾਗੁ (1254-1293) *ਕਾਨੜਾ ਰਾਗੁ (1294-1318) *ਕਲਿਆਣ ਰਾਗੁ (1319-1326) *ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ (1327-1351) *ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗੁ (1352-1353) *ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ (1353-1360) *ਗਾਥਾ,ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ (1360-1364) *ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ (1364-1377) *ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ (1377-1384) *ਸਵੱਈਏ (1385-1409) *ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੌਂ ਵਧੀਕ (1410-1429) *ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ (1429-1430){{div col end}} === ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ === ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ 349 ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। {|class="wikitable sortable" |+ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ! ਭਗਤ !! ਸ਼ਬਦ !! ਭਗਤ !!ਸ਼ਬਦ |- |[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224|| [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]]||2 |- |[[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61||[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 (ਸਿਰਫ਼ ਤੁਕ) |- |[[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40||[[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]]|| 3||[[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3||[[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2||[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3 |- |||||ਜੋੜ||352 |} ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] ਦੀਆਂ 3 ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ - ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ, ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਹਨ:- * ਭਗਤ ਕਬੀਰ = 243 (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਭੀ ਕੁਝ) * ਭਗਤ ਫਰੀਦ = 130 ਸਲੋਕ ਹਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। {| class="wikitable sortable" |+ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ !ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ |- |[[ਹਰਿ]]|| 8344|||ਰਾਮ|| 2533|||[[ਪ੍ਰਭੂ]]|| 1371 |- |ਗੋਪਾਲ|| 491|||ਗੋਬਿੰਦ|| 475|||[[ਪਰਮਾਤਮਾ]]|| 324 |- |ਕਰਤਾ|| 228|||ਠਾਕੁਰ|| 216|||ਦਾਤਾ|| 151 |- |ਪਰਮੇਸ਼ਰ|| 139|||ਮੁਰਾਰੀ|| 97|||[[ਨਰਾਇਣ|ਨਾਰਾਇਣ]]|| 89 |- |ਅੰਤਰਜਾਮੀ|| 61|||ਜਗਦੀਸ|| 60|||ਸਤਿਨਾਮ|| 59 |- |ਮੋਹਨ|| 54|||[[ਅੱਲਾਹ|ਅੱਲਾ]]|| 46|||[[ਭਗਵਾਨ]]|| 30 |- |ਨਿਰੰਕਾਰ|| 29|||ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|| 22|||[[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]]|| 13 |} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ 1661/1 ਅਗਸਤ 1604 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 7000 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ 15 ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 974 ਪਤਰੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ 12”x8”ਅਕਾਰ ਦੇ 1948 ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। === ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ === 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਵਿਚਾਰ ਹਨ: * ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਕਸਾਰ "ਮਾਤਾ ਪਰੰਪਰਾ" ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੋਡੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵਾਧੂ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੇਖਿਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੰਦ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। * ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਇ ਐਮਐਸ, ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਐਮਐਸ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਮਐਸ 1245 ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 1642 ਅਤੇ 1692 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ 27 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੋਥੀ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ। * ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। * ਚੌਥਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੀਜੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿਓਲ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਸਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। * ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਚੌਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਜਗਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ (ਹਥਲਿਖਤ) ਦਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੋਂ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਰਚਨਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Large-sized_Guru_Granth_Sahib_manuscript_that_was_handwritten_by_Pratap_Singh_Giani_and_completed_in_1908_C.E._03.jpg|right|thumb|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਹਿੱਸਾ]] ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਮਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਫੈਲਾਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ - ਵਿਸਮਦ - ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਰਾਗਾਂ<ref name="kerry">{{Cite book|deadurl=Kerry Brown (historian)}}</ref> ਦੁਆਰਾ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ "ਅੰਗ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: # ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]], [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰਹਿਰਾਸ|ਸੋ ਧਾਰ]] ( ਰਹਿਰਾਸ ) ਅਤੇ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ|ਸੋਹਿਲਾ]] ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ; # ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਰਾਗਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ)। # ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗਾਥਾ, ਫੂੰਹੇ, ਅਤੇ ਚੌਬੋਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕਬੀਰ ਦਾ [[ਦੋਹਾ|ਸ਼ਲੋਕਾ]], ਫਰੀਦ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ|11 ਭੱਟਾਂ]] ਦੇ ਸਵਈਏ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਭਦੁਆਰ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਰਾਗਲੋ (ਮੁੰਦਾਵਣੀ), ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ [[ਰਾਗਮਾਲਾ|ਰਾਗ]] (ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਵਾਲਾ ਪੋਸਟ ਰਾਗ ਭਾਗ। [[ਰਾਗ]] ਸ਼ਬਦ "ਰੰਗ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਰਾਗ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਔਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਮੂਡ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਸੁਰੀਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ [[ਸੁਰ|ਸਵਰਾਂ ਦੇ]] ਜ਼ਬੂਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੈਮਾਨੇ ਜਾਂ ਢੰਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਰਾਗਮਾਲਾ]] (ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਚਨਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: {{Div col|colwidth=15em}} # ਆਸਾ (8) # ਗੁਜਰੀ (10) # ਗੌਰੀ ਦੀਪਾਕੀ (12) # ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ (13) # ਗੌਰੀ ਗਰੀਬੀ (13) # ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ (14) # ਮਾਝ (94) #ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ (151) #ਗਉੜੀ ਰਾਗ (151) #ਗਉੜੀ ਦਖਣੀ (152) #ਗਉੜੀ ਚੇਤੇ (154) # ਗੌਰੀ ਬੈਰਾਗਨ (155) #ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਾਕੀ (157) #ਗਉੜੀ ਮਾਝ (172) # ਗੌਰੀ ਮਾਲਵਾ (214) # ਗੌਰੀ ਮਾਲਾ (214) # ਗੌਰੀ ਸੋਰਠ (330) # ਆਸਾ ਕਾਫੀ (365) # [[ਆਸਾਵਰੀ]] (369) # ਆਸਾ ਆਸਵਰੀ (409) # ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ (527) # [[ਬਿਹਾਗੜਾ|ਬਿਹਾਗੜਾ]] (537) # ਵਡਹੰਸ (557) # ਵਡਹੰਸ ਦਖਣੀ (580) # ਸੋਰਠ (ਰਾਗ) (595) # ਜੈਤਸਰੀ (696) # ਟੋਡੀ (ਰਾਗ) (711) # ਬੈਰਾਰੀ (719) # ਤਿਲੰਗ (721) # ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ (726) # ਸੂਹੀ (ਰਾਗ) (728) # ਸੂਹੀ ਕਾਫੀ (751) # ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ (793) # [[ਬਿਲਾਵਲ]] (795) #ਬਿਲਾਵਲ ਦਖਣੀ (843) # ਗੋਂਡ (ਰਾਗ) (859) #ਬਿਲਾਵਲ ਗਾਊਂਡ (874) # [[ਰਾਮਕਲੀ]] (876) # ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ (907) # ਨਟ ਨਰਾਇਣ (975) # ਅਖਰੋਟ (975) # ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ (984) # ਮਾਰਵਾ (ਰਾਗ) ਮਾਰੂ (989) # ਮਾਰੂ ਕਾਫੀ (1014) # ਮਾਰੂ ਦਖਣੀ (1033) # ਤੁਖਾਰੀ (1107) # [[ਕੇਦਾਰ (ਰਾਗ)|ਕੇਦਾਰਾ]] (1118) # [[ਭੈਰਵ_(ਰਾਗ)|ਭੈਰੋ]] (1125) # ਬਸੰਤ (ਰਾਗ) (1168) # ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ (1170) # [[ਸਾਰੰਗ_(ਰਾਗਾਂ ਦਾ_ਪਰਿਵਾਰ)|ਸਾਰੰਗ]] (1197) # ਮਲਹਾਰ (1254) # ਕਨੜਾ ਰਾਗ (1294) # ਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗ(1319) # ਕਲਿਆਣ ਭੋਪਾਲੀ (1321) # ਪਾਰਬਤੀ ਬਿਭਾਸ (1327) # ਪਾਰਭਾਤੀ (1327) # ਪਾਰਬਤੀ ਦਖਣੀ (1344) # ਬਿਭਾਸ ਪਾਰਭਾਤੀ (1347) # ਜੈਜਾਵੰਤੀ (1352){{Div col end}} === ਹੋਰ ਆਵਰਤੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ === ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ (ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਆਵਰਤੀ [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] (ਲੰਬੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), [[ਛੰਦ]] (ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਛੰਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਅਸ਼ਟਪਾਦੀਆਨ (ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਪ), ਪਹਿਰੇ (ਦਿਨ ਦੇ [[ਪਹਰੇ|ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ]] 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਜਾਂ ਵਾਰ ਸਤਿ (ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਬਾਰਾ ਮਹਾਂ (ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਥਿਥੀ (ਪੰਦਰਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰੀਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਥੀਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਗ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ]] 1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ]] "ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ" ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ, ਨਰਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਦੀ ਪੋਥੀ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ-ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ, ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="britggs12">[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ, ਸ਼ਬਦ, ਬਣਤਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, "ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ", ਇਸਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲਿਖਤ ਦੀ ਗਲਤ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ, "ਮੁਸਲਮਾਨ" ਨੂੰ "ਬੇਈਮਾਨ" (ਬੇਈਮਾਨ, ਬੁਰਾਈ) ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="eosramrai">Gurucharan Singh Anand (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n477|Ram Rai]], Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University</ref> ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। === ਪਾਠ === ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਖ਼ਤ (ਸਿੰਘਾਸਣ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chaur_sahib ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ] (ਪੰਖਾ ਵਿਸਕ) ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਹੇਠ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ। === ਰਸਮਾਂ === {{Multiple image | align = right | image1 = 2017 sukhasan ritual palki palanquin for Guru Granth Sahib every night, Golden temple Amritsar.jpg | width1 = 159 | alt1 = | caption1 = | image2 = Palki sahib, the palanquin carrying the Adi Granth.jpg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = ਖੱਬੇ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 'ਸੁਖਾਸਨ' ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਾਲਕੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ: ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਪਾਲਕੀ ("ਪ੍ਰਕਾਸ਼")। }} [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਸਮਾਪਤੀ ਰਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( ਸੁਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਆਰਾਮ", ਆਸਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਥਿਤੀ")। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤੀ [[ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ [[ਅਰਦਾਸ|ਅਰਦਾਸਾਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਲਕੀ (ਪਾਲਕੀ) ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ngks812">{{Cite book}}</ref> * ਉਦਘਾਟਨੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰੋਸ਼ਨੀ"। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰ ਆਸਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਪੰਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਪੰਨਾ ਦਿਨ ਦਾ ਮੁਖਵਾਕ (ਜਾਂ ਵਾਕ ) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਮਿਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ "ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ" ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਮਿਰਵੋਲਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਸਮੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ "ਅਰਥਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ" ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਨੁਵਾਦ == ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਨੇ]] 1877 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref>[[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n8|The Adi Granth]], Ernest Trumpp (1877), WH Allen & Co., London; Notes: In this 876 pages publication, Trumpp's translation starts at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n155|page 156]], while philological notes on the language of the Sikh scripture start at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n139|page 140]]</ref> ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ "ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ"। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੰਦਰਭ ਕਾਰਜ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਅਕਸ਼ਯਾ ਕੁਮਾਰ, ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ "ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ" ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਪੁਨਰ-ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ,<ref name="perplexed8687">{{Cite book}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਸਮਰਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਵਿਰੋਧੀ" ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ" ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ" ਅੰਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਟਰੰਪ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]], ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜੋ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ -ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ।<ref>Donald Dawe (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n17|Macauliffe, Max Arthur]], Encyclopedia of Sikhism, Volume III, Harbans Singh (Editor), Punjabi University, Patiala; The translation of Guru Nanak's ''Janamsakhi'' and his hymns in the Guru Granth Sahib are in Macauliffe's [[iarchive:in.ernet.dli.2015.45269/page/n39|Volume I]], The Sikh Religion (1909)</ref> ਉਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Jones|first=Kenneth W.|year=1973|title=Ham Hindū Nahīn: Arya Sikh Relations, 1877–1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/456|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=32|issue=3|pages=457–475|doi=10.2307/2052684|jstor=2052684}}</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਛੇ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ "ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Hawley1993jsg">{{Cite book}}</ref> ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਜਿਓਰਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ-ਵਰਗੇ "ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ" ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ।<ref name="Shani2007p30">{{Cite book}}</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ "ਗੈਰ-ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ" ਅਤੇ "ਸ਼ੱਕੀ" ਵਜੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Hawley1993jsg" /> ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸ਼ੈਕਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ([[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ|ਸਿੰਘ ਸਭਾ]]) ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਏਕਾਸ਼੍ਵਰਵਾਦ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ "ਅਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਬੂਰ ਵਰਗੇ ਅਨੁਵਾਦ" ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। {{Verse translation|ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ ॥ ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ ॥ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥ <br />ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਗੁਣ ਵਡਿਆਈਆ ਚਾਰ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿਖਮੁ ਵੀਚਾਰੁ ॥ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜੀਅ ਲੈ ਫਿਰਿ ਦੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜਾਪੈ ਦਿਸੈ ਦੂਰਿ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵੇਖੈ ਹਾਦਰਾ ਹਦੂਰਿ ॥ ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ ॥ ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ॥ ਦੇਦਾ ਦੇ ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ ॥ ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ॥੩॥|Hukmī hovan ākār hukam na kahiā jāī. Hukmī hovan jīa hukam milai vadiāī. Hukmī utam nīch hukam likh dukh sukh pāīah. Iknā hukmī bakhsīs ik hukmī sadā bhavāīah. Hukmai andar sabh ko bāhar hukam na koe. Nānak hukmai je bujhai ta haumai kahai na koe. ॥2॥ <br />Gāvai ko tāṇ hovai kisai tāṇ. Gāvai ko dāt jāṇai nīsāṇ. Gāvai ko guṇ vadiāīā chār. Gāvai ko vidiā vikham vīchār. Gāvai ko sāj kare tan kheh. Gāvai ko jīa lai fir deh. Gāvai ko jāpai disai dūr. Gāvai ko vekhai hādrā hadūr. Kathnā kathī na āvai tot. Kath kath kathī kotī kot kot. Dedā de laide thak pāhi. Jugā jugantar khāhī khāhi. Hukmī hukam chalāe rāhu. Nānak vigsai veparvāhu.||3|||italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib [[Japji Sahib]] 2–3'' <ref>[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=1&g=1&h=1&r=1&t=1&p=0&k=0 Guru Granth Sahib ॥ ੫ ॥], Pages 1–2 of 1430, [http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=1 srigranth.org]</ref>|attr2=Transliteration}}{{Verse translation|'''ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1877)'''<ref>[https://archive.org/details/cu31924023913217/page/n157 The Adi Granth], Ernest Trumpp (1877), WH Allen & Co, pp. 2–5 (see footnotes for alternates)</ref> (ਉਸਦੇ) ਹੁਕਮ ਨਾਲ (ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ) ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ (ਹਾਲਾਂਕਿ) ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ (ਆਵਾਗਵਨ ਵਿੱਚ) ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਨਕ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ। [2]<br /> ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਉਦਾਰਤਾ) ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ (ਆਪਣੇ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। — ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਔਖਾ ਵਿਚਾਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), (ਪਰ) ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ, ਕਹਾਣੀ, ਕਰੋੜਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਬੇਫਿਕਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।|'''ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1909)'''<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45269/page/n289 The Sikh Religion Vol. 1], Max Authur Macauliffe (1909), Clarendon Press, pp. 196–197 (see footnotes for alternates)</ref> ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਵਾਗਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<br /> ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਵਰਣਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ।|italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''|attr2=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''}} ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ, 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ "ਤੂੰ" ਅਤੇ "ਤੂੰ" ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1962 ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ 3HO/ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦੀਆਂ Sikhnet.com ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Lynne_20052">{{Cite book}}</ref><gallery widths="200px" heights="200px"> ਤਸਵੀਰ:Title-page_of_'The_Ādi_Granth_-_Or,_the_Holy_Scriptures_of_the_Sikhs'_by_Ernest_Trumpp,_1877.jpg|alt=Title-page of The Ādi Granth: Or, the Holy Scriptures of the Sikhs by Ernest Trumpp, 1877|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ 1877 ਵਿੱਚ ''ਲਿਖੀ ਗਈ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ: ਜਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ'' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੰਨਾ ਤਸਵੀਰ:English_translation_of_the_opening_lines_of_Guru_Nanak's_Japji_Sahib_composition_by_Max_Arthur_MacAuliffe,_published_in_'The_Sikh_Religion_-_Its_Gurus,_Sacred_Writings_and_Authors'_(volume_1),_1909.jpg|alt=English translation of the opening lines of Guru Nanak's Japji Sahib composition by Max Arthur MacAuliffe, published in The Sikh Religion - Its Gurus, Sacred Writings and Authors (volume 1), 1909|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਆਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਕਿ ''ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ - ਇਟਸ ਗੁਰੂਜ਼, ਸੈਕਰਡ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਆਥਰਜ਼'' (ਜਿਲਦ 1), 1909 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ </gallery> == ਛਪਾਈ == ਮੂਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=29 August 2004 |title=Original copy of holy Guru Granth Sahib at Kartarpur villages |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204141925/https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-date=4 December 2020 |access-date=2023-06-25 |website=Outlook India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|title=Descendants of Arjan Dev have original text|date=2004-08-30|work=The Times of India|access-date=2023-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195812/https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|archive-date=4 April 2019|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kartarpur Bir |url=https://www.sikhmuseum.com/words/granth/granth4.html |access-date=2022-11-04 |website=www.sikhmuseum.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|title=Sodhi Family Asked to Hand over Kartarpuri Bir to SGPC|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}</ref> ਸੋਢੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1598 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|title=Sodhis refuse to oblige|last=Singh|first=Varinder|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਇਹ 1430 ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਾਪੀਆਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਕਾਪੀ 1864 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਪੀਆਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Metal-type_print_of_the_Guru_Granth_Sahib_based_upon_the_Kartarpur_Bir,_by_Rai_Sahib_Munshi_Gulab_Singh_and_Sons,_published_by_the_Mufidam_Press,_1899.jpg|thumb|ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਤ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਪੰਨਾ, ਮੁਫੀਦਮ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 1899।]] ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1868 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|location=Delhi}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਗੋਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ|ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1871 ਅਤੇ 1895 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, SGPC ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3597073.stm|title=Sikh holy book flown to Canada|last=Jolly|first=Asit|date=2004-04-03|access-date=2010-01-05|publisher=BBC News}}</ref> 9 ਮਈ 1998 ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਅਧਿਕਾਰ SGPC ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/sgpc-should-print-guru-granth-sahib/articleshow/1578025706.cms|title='SGPC should print Guru Granth Sahib'|date=19 August 2001|work=Times of India|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=19 December 2007 |others=Khalsa Press |title=Punjab Approves Ban on Publishing Saroops by Private Firms |url=https://panthic.org/articles/3754 |access-date=9 May 2025 |website=Panthic }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":5" /> 2006 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2006 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਟਿੰਗ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>[https://www.tribuneindia.com/2006/20060423/punjab1.htm Publishers barred from bringing out Guru Granth Sahib], Varinder Walia, Tribune India, April 23, 2006, Chandigarh</ref> ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਸਪਲਾਇਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>[http://www.uniindia.com/modern-eco-friendly-printing-press-to-print-guru-granth-sahib-at-gurudwara-rakabganj-dsgmc/india/news/1680454.html Modern eco-friendly printing press to print Guru Granth Sahib at Gurudwara Rakabganj: DSGMC], United News of India (July 28, 2019)</ref> 2007 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":5" /> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸੈੱਟ-ਅੱਪ ਸ਼ੀਟਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਇੰਦਵਾਲ]] ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Eleanor Nesbitt, ''Sikhism: A Very Short Introduction'', {{ISBN|0-19-280601-7}}, [[Oxford University Press]], pp. 40–41</ref> ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਰੇਸੀ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ [[ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ|ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ]] ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ।<ref name=":32">{{Cite web |last=Singh |first=Amrik |date=6 September 2023 |title=SGPC decided to establish a press in America and print the holy images of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.punjabnewsexpress.com/punjab/news/sgpc-decided-to-establish-a-press-in-america-and-print-the-holy-images-of-sri-guru-granth-sahib-221221 |access-date=2023-09-07 |website=Punjab News Express}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == 1938 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ [[ਪਰਲ ਐੱਸ ਬੱਕ|ਪਰਲ ਐਸ. ਬੱਕ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ:<ref>{{Cite book}}</ref>{{Blockquote|text=ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਸਦੀ ਤਾਂਘ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਖੇਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਖੋਜੀ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।<br><br>ਸ਼ਾਇਦ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਮਨ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ...|author=Pearl S. Buck|title=quoted in ''Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India'' by Veena R. Howard (2017), page 219}} ==ਸਤਿਕਾਰ== * [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਸਮੇਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਂ ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀੜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। * [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ * [[ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 1762 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੀ। * [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] , [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਘਰੋਂ ਅਰਦਾਸ ਸੋਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921), [[ਜੈਤੋ]] (ਅਗਸਤ 1923 ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924), [[ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ|ਗਰੂ ਦਾ ਬਾਗ਼]] (ਅਗਸਤ 1922) ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। * [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਤੇ [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਨੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣਾ ਹੁਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦਬ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। * ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਸਵਾ- ਇੰਚੀ ਬੀੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਦਿਵਾਇਆ (ਦਰਅਸਲ ਭੜਕਾਇਆ) ਜਾ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]] * [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ]] * [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗੁਰਸਿੱਖ]] * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://www.panjabdigilib.org/ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ] * [http://www.srigranth.org/ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ] * [https://www.khojgurbani.org/ ਖੋਜ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ] * [https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php/ ਡੀਆਈਐਸਆਰ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸੂਚਨਾ ਕੇਂਦਰ] {{Commons category|Guru Granth Sahib|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}} {{wikisource|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/1}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ]] 5y40f6vrfkksrgxuzcsq74zvsoo5h78 0 3660 839587 836984 2026-05-17T04:24:56Z Omarius257 58835 /* */ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਜੋੜੀ 839587 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Solar System size to scale mul.svg|right|upright=1.5|thumb|ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Solar System True Color PA.png|rught|upright=1.5|thumb|500px|ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੰਗ, ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ।]] '''ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ''' ਵਿੱਚ [[ਸੂਰਜ]] ਅਤੇ ਉਹ [[ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ]] ਸੰਮਲਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ [[ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਕ]] ਜ਼ੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੱਝੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 166 ਗਿਆਤ ਉਪਗ੍ਰਹਿ, ਪੰਜ ਵੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਰਬਾਂ ਨਿੱਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਊਦਰਗ੍ਰਹਿ, ਬਰਫੀਲਾ ਕਾਇਪਰ ਘੇਰੇ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਧੂਮਕੇਤੂ, ਉਲਕਾ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲੀ ਧੂੜ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਨਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚਾਰ ਪਾਰਥਿਵ (ਸਥਲੀਏ) ਆਂਤਰਿਕ ਗ੍ਰਹਿ, ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹ ਘੇਰਾ‎,ਣੇ ਬਾਹਰੀ ਗੈਸ ਦਾਨਵ ਗ੍ਰਹਿ, ਕਾਇਪਰ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਪਸਰਿਆ ਚੱਕਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਕਾਲਪਨਿਕ ਔਰਟ ਬੱਦਲ ਵੀ ਸਨਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਗੁਣਾ ਦੂਰੀ ਵਲੋਂ ਪਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਲਾਜਮਾ ਦਾ ਪਰਵਾਹ (ਸੌਰ ਹਵਾ) ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਅਭੇਦਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਹੇਲਿਓਮੰਡਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੈਲ ਕਰ ਬਿਖਰੀ ਹੋਈ ਤਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ: [[ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ|ਬੁੱਧ]], [[ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ|ਸ਼ੁੱਕਰ]], [[ਧਰਤੀ]], [[ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ|ਮੰਗਲ]], [[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ]], [[ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ|ਸ਼ਨੀ]], [[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)]] ਅਤੇ [[ਵਰੁਣ]] 2008 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ, ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੀਰੀਸ ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵਲੋਂ ਪਰੇ ਚਾਰ ਸੂਰਜਕਕਸ਼ਾਵਾਂ: ਜਮਰਾਜ (ਜਿਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ), ਹਉਮੇਆ, ਮਾਕੇਮਾਕੇ ਅਤੇ ਏਰਿਸ। ਛੇ ਗਰਹੋ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੰਦਰਮੇ ਦੇ ਨਾਂਅ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਹੀ ਪੁੱਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਧੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਣਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਛੱਲਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਕਾਂਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ== ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਲਪਨਾ [[ਜਰਮਨ]] ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ [[ਇਮਾਨੁਅਲ ਕਾਂਟ]] ਨੇ 1755 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਰੋਤ ਧੁੰਦ ਗੁਬਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਅਜੇਹਾ ਬੱਦਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੁਟਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ [[ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊੇਟਨ|ਨਿਊੇਟਨ]] ਆਪਣੇ [[ਗਰੂਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂਟ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਧੁੰਦ ਗੁਬਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਣੂ ਪਰਸਪਰ ਗੁਰੂਤਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਟਕਰਾਉਂਣ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਦਲ ਠੰਡਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਸੀ। ਵਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰੀ ਵਰਗਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਘੁਮਾਓ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਨੈਬੂਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤੇ ਵਿਕੇਂਦਰੀ ਬਲ ਹਾਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਰਿੰਗ ਪਾਸੇ ਹਟਦੇ ਗਏ ਜੋ ਠੰਡੇ ਹੋ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ, ਓਪ ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਬਣੇ। :ਸੁੰਗਘਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਹਿਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਕੇਂਦਰੀ ਬਲ ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸਿਉ ਰਿੰਗ ਹੱਟ ਗਏ ਤੇ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਗਏ। == ਸੂਰਜ == {{main|ਸੂਰਜ}} [[File:Planets and sun size comparison.jpg|thumb|upright=1.25|[[ਸੂਰਜ]] ਸਾਰੇ [[ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ]] [[ਸੂਰਜ]] ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਕੁੱਲ ਵਿਆਸ 1,3914 ਲੱਖ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਾਦਾ ਧਰਤੀ ਜੋ 330,000 ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ। ਸੂਰਜ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੀਲੀਅਮ ਗੈਸ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਥੋੜੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ, ਕਾਰਬਨ, ਨੀਓਨ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਹੈ। ==ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ== {| class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto;" ! ਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਨਾਂ!!ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰੀ!!ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੂਰੀ |- | [[ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ|ਬੁੱਧ]] || {{convert|46001009|km|mi|abbr=on}} || {{convert|69817445|km|mi|abbr=on}} |- | [[ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ|ਸ਼ੁੱਕਰ]] || {{convert|107476170|km|mi|abbr=on}} || {{convert|108942780|km|mi|abbr=on}} |- | [[ਧਰਤੀ]] || {{convert|147098291|km|mi|abbr=on}} || {{convert|152098233|km|mi|abbr=on}} |- | [[ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ|ਮੰਗਲ]] || {{convert|206655215|km|mi|abbr=on}} || {{convert|249232432|km|mi|abbr=on}} |- | [[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ]] || {{convert|740679835|km|mi|abbr=on}} || {{convert|816001807|km|mi|abbr=on}} |- | [[ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ|ਸ਼ਨੀ]] || {{convert|1349823615|km|mi|abbr=on}} || {{convert|1503509229|km|mi|abbr=on}} |- | [[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)]] || {{convert|2734998229|km|mi|abbr=on}} || {{convert|3006318143|km|mi|abbr=on}} |- | [[ਵਰੁਣ]] || {{convert|4459753056|km|mi|abbr=on}} || {{convert|4537039826|km|mi|abbr=on}} |} {{ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰੀ}} {{main|ਧਰਤ ਗ੍ਰਹਿ}} [[ਤਸਵੀਰ:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|right|upright=1.25|ਅੰਦਰੂਨੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ (ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ): '''ਬੁੱਧ''', [[ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ|ਸ਼ੁੱਕਰ]], [[ਧਰਤੀ]], ਅਤੇ [[ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ|ਮੰਗਲ]]।]] ==== ਬੁੱਧ ==== {{main|ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ}} [[ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ|ਬੁੱਧ]] (0.4&nbsp;AU) ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਦੇ ਕੋਈ [[ਉਪਗ੍ਰਹਿ]] ਨਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਲੂਮ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉਤੇ ਉਲਕਿਆਂ (ਟੁਟੇ ਤਾਰੇ) ਦਿਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਦੇ ਟੋਏ ਅਤੇ ਲੋਬਦਾਰ ਵੱਟਾਂ ਪੈਇਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>Schenk P., Melosh H.J. (1994), ''Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere'', Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI....25.1203S</ref> ਬੁੱਧ ਦਾ ਬੇਲੋਡ਼ਾ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ, ਸੂਰਜੀ ਹਵਾ ਕੇ ਕਾਰਨ, ਬਲਾਸਟ ਹੋ ਰਹੇ ਅਣੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |accessdate=2006-09-14}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪਰਤ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਬਣ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਉਲਕੇ ਦੀ ਟੁਕਰ ਨਾਲ ਲਿਥ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।<ref>Benz, W., Slattery, W. L., Cameron, A. G. W. (1988), ''Collisional stripping of Mercury's mantle'', Icarus, v. 74, p. 516–528.</ref><ref>Cameron, A. G. W. (1985), ''The partial volatilization of Mercury'', Icarus, v. 64, p. 285–294.</ref> ==== ਸ਼ੁੱਕਰ ==== {{main|ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ}} [[ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ|ਸ਼ੁੱਕਰ]] (0.7&nbsp;AU) ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁ ਜਿਡਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ (ਧਰਤੀ ਦੇ 0.815 Earth ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਰਾਂ ਇਸ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸਿਲਿਕੇਟ ਦੀ ਮੋਟੀ ਬੁਰਕ, ਸਾਰਥਕ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ [[ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ]] ਵੀ ੯੦ ਗੁਣਾ ਸੰਘਣਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਕੋਈ [[ਉਪਗ੍ਰਹਿ]] ਨਹੀ ਹਨ। ਇਹ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੇਸ]] ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ੪੦੦ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।<ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |accessdate=2006-12-26 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |dead-url=yes }}</ref> ==== ਧਰਤੀ ==== {{main|ਧਰਤੀ}} [[ਧਰਤੀ]] (1&nbsp;AU) ਅੰਦਰੂਨੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਇਸ ਦੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਗਰਮੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਧਰਤੀ ਹੀ ਓਹ ਜਾਣੂ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਜੀਵਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ੨੧% [[ਆਕਸੀਜਨ]] ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |accessdate=2006-12-26 |archive-date=2007-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221231635/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=107&l=&c3= |url-status=dead }}</ref> ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ [[ਉਪਗ੍ਰਹਿ]] ਹੈ, [[ਚੰਦਰਮਾ]]। ==== ਮੰਗਲ ==== {{main|ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ}} [[ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ|ਮੰਗਲ]] (1.5&nbsp;AU) ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ (0.107 ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰ)। ਇਸ ਦੇ ਦਾ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਤਰ [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਲੋਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੰਗ ਦੀ ਵਜਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |accessdate=2006-07-23}}</ref> ਮੰਗਲ ਦੇ ਦੋ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, [[ਡੇਮੋਸ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)|ਡੇਮੋਸ]] (ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ: Deimos) ਅਤੇ [[ਫੋਬੋਸ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)|ਫੋਬੋਸ]] (ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ: Phobos)<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |accessdate=2006-12-26}}</ref> === ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹ ਘੇਰਾ === ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹ ਘੇਰਾ ਜਾਂ ਐਸਟਰੌਏਡ ਬਲਟ ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੀਆਂ ਗਰਹਪਥਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ- ਲੱਖਾਂ [[ਕਸ਼ੁਦਰ ਗ੍ਰਹਿ|ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹ]] (ਐਸਟਰੌਏਡ)  ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ੯੫੦ ਕਿਮੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਵਾਲਾ ਸੀਰੀਸ ਨਾਮ ਦਾ ਬੌਣਾ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਕ ਖਿੱਚ ਵਲੋਂ ਗੋਲ ਅਕਾਰ ਪਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ੪੦੦ ਕਿਮੀ  ਦੇ ਵਿਆਸ ਵਲੋਂ ਵੱਡੇ ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹ ਪਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ- ਵਸਟਾ, ਪੈਲਸ ਅਤੇ ਹਾਇਜਿਆ। ਪੂਰੇ ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹ ਘੇਰੇ ਦੇ ਕੁਲ ਦਰਵਿਅਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇੰਹੀ ਚਾਰ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੈ- ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਦਸੀਆਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵੱਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਧੂਲ ਦੇ ਕਣ ਸਿਰਫ ਹਨ। ==ਬਾਹਰੀ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ== [[ਤਸਵੀਰ:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ, ਸ਼ਨੀ, ੳੁਰਣ, ਵਰੁਣ ਗ੍ਰਹਿ]] ==== ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ ==== {{main|ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ}} [[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ]] (5.2&nbsp;AU), ਧਰਤੀ ਤੋਂ 318 ਗੁਣਾਂ ਵੱਡਾ, ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦੇ ਵੀ 2.5 ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਆਦਾ ਤਰ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਅਤੇ [[ਹੀਲਿਆਮ]] ਦਾ ਬਣਿਆਂ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ ਦੇ Jupiter has [[Moons of Jupiter|63 ਉਪਗ੍ਰਹਿ]] ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਹਨ: [[ਗੇਨਾਮੀਡ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)|ਗੇਨਾਮੀਡ]] (Ganymede), [[ਕਲਿਸਟੋ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)|ਕਲਿਸਟੋ]] (Callisto), [[ਆਇਓ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)|ਆਇਓ]] (Io), ਅਤੇ [[ਯੂਰੋਪਾ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)|ਯੂਰੋਪਾ]] (Europa) ।<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |accessdate=2006-01-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |dead-url=yes }}</ref> ਗੇਨਾਮੀਡ, ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ, ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ==== ਸ਼ਨੀ ==== {{main|ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ}} ==== ਉਰਣ ==== {{main|ਉਰਣ}} ==== ਵਰੁਣ ==== {{main|ਵਰੁਣ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Solar System|ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ]] m6ucyjpnpkxyk0njacp3304w5nxw9bm 0 7340 839594 728139 2026-05-17T05:40:20Z Sonia Atwal 49604 839594 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | name = ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ | honorific prefix = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ | honorific suffix = ਜੀ | birth_place = [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]], ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | death_date = 23 ਦਸੰਬਰ 1704 (ਉਮਰ 17) | birth_date = 11 ਫ਼ਰਵਰੀ 1687 | father = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | mother = [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]]<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/29703420 |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=1 |location=Patiala |pages=33–34 |oclc=29703420 |quote=AJIT SINGH, SAHIBZADA (1687-1705), the eldest son of Guru Gobind Singh, was born to Mata Sundari at Paonta on 26 January 1687.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Raju |first=Karam Singh |title=Guru Gobind Singh: Prophet of Peace |publisher=Sanbun Publishers |year=1999 |isbn=9789380213644 |page=57}}</ref> | death_cause = [[ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ]] | known_for = [[ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] | image = Detail of Sahibzada Ajit Singh from a mural depicting Guru Gobind Singh and his four sons (the Sahibzadas) located within Takht Hazur Sahib.jpg | caption = ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੇਰਵਾ | title = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ | relatives = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] (ਸੌਤੇ ਭਰਾ) [[ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] (ਸੌਤੇ ਭਰਾ) [[ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ]] (ਸੌਤੇ-ਭਰਾ) }} [[File:Guru Gobind Singh with His Four Sons.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ (ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ)]] '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ''' (11 ਫਰਵਰੀ 1687 – 23 ਦਸੰਬਰ 1704), ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੂੰ '''ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ''' ਅਤੇ '''ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/29703420 |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=1 |location=Patiala |pages=33–34 |oclc=29703420 |quote=AJIT SINGH, SAHIBZADA (1687-1705), the eldest son of Guru Gobind Singh, was born to Mata Sundari at Paonta on 26 January 1687.}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Raju |first=Karam Singh |title=Guru Gobind Singh: Prophet of Peace |publisher=Sanbun Publishers |year=1999 |isbn=9789380213644 |page=57}}</ref> ਉਹ [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਭਰਾ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ]], ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨੌਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਸਰਹਿੰਦ - ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ|ਸਰਹਿੰਦ - ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਜਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="eos">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=AJIT SIHGH, SAHIBZADA (1687-1704) |last1=Ashok |first=Shamsher Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Punjabi }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ-ਪੜ੍ਹਾਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੱਦਿਆ, ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਪੁੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਫਰਵਰੀ, 1687 ਨੂੰ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅਨੰਦਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ (ਭਾਈ ਜੈਤਾ) ਤੋਂ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ==ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ== {{main|ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ}} 19-20 ਦਸੰਬਰ, 1704 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਕਿੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ। [[ਸਰਸਾ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ। [[ਰੋਪੜ]] ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਬਾਕੀ 40 ਸਿੰਘਾ ਸਮਤੇ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੇ [[ਚੌਧਰੀ ਬੁਧੀ ਚੰਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਗੜ੍ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 10 ਲੱਖ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name="sa">{{cite web | url=http://sikhiart.com/for-sale/battle-of-chamkaur | title=ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ | publisher=sikhart.com | date=01 ਨਵੰਬਰ 2012 | accessdate=November 01, 2012}}</ref> == ਜੰਗਾਂ == * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ]] * ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ * ਬਜਰੂਰ ਦੀ ਜੰਗ * [[ਬਸੌਲੀ ਦੀ ਜੰਗ ]] * ਬੱਸੀ ਕਲਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ * ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ(1704) * ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜੰਗ (1704) * [[ਸਰਸਾ ਦੀ ਜੰਗ ]] * [[ਸ਼ਾਹੀ ਟਿੱਬੀ ਦੀ ਜੰਗ ]] * [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== * [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] * [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ]] * [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/ajit.html http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/ajit.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209014558/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/ajit.html |date=2010-12-09 }} {{ਸਿੱਖੀ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 1kxsy8u2z8fzg0yjpz6o5k5r4hq8xob 0 10566 839596 728141 2026-05-17T05:42:11Z Sonia Atwal 49604 839596 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | honorific prefix = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ | name = ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ | honorific suffix = ਜੀ | birth_place = [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], ਪੰਜਾਬ | birth_date = 14 ਮਾਰਚ 1691 | death_date = 23 ਦਸੰਬਰ 1704 (ਉਮਰ 13) | death_cause = [[ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ]] | known_for = [[ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] | Martydom = | title = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ | father = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | mother = [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ]] | image = Detail of Sahibzada Jujhar Singh from a mural depicting Guru Gobind Singh and his four sons (the Sahibzadas) located within Takht Hazur Sahib.jpg | caption = ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੇਰਵਾ | relatives = [[ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] (ਸੌਤੇ ਭਰਾ) [[ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] (ਭਰਾ) [[ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] (ਭਰਾ) }} [[File:Guru Gobind Singh with His Four Sons.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ (ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ)]] '''ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ''' (9 ਅਪਰੈਲ 1691<ref>{{cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/jujhar.html |title=SAHIBZADA JUJHAR SINGH (1691-1704) |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=www.sikh-history |publisher= |access-date= |archive-date=2018-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107235415/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/jujhar.html |url-status=dead }}</ref> – 23 ਦਸੰਬਰ 1704), [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ]] ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।<ref name="eos">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=JUJHAR SINGH, SAHIBZADA |last1=Ashok |first=Shamsher Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Punjabi |access-date=24 November 2015}}</ref> ==ਜੀਵਨੀ== ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਮਾਰਚ, 1691 ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਨ। ਸਿਰਫ 14 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ]] ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Fenech |first=Louis E. |title=The Cherished Five in Sikh History |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=9780197532843 |pages=41–42}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ]] ==ਨੋਟ== {{reflist}} ==ਹਵਾਲੇ== * Kuir Singh Gurbilds Pdtshdhi 10. Patiala, 1968 * Chhibbar, Kesar Singh, Rnnsdvalindma Dasdn Pdlshdhldn Kd. Chandigarh, 1972 * Gian Singh, Giani, Panth Prakdsh. Patiala, 1970 * Padam, Piara Singh, Char Sdhihidde. Patiala, 1970 * Macauliffe, Max Arthur, The Sikh Religion. Oxford, 1909 {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1691]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1705]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] c98r4x1xdnvkpfe4s7mjuubty78vedv 0 18626 839593 828121 2026-05-17T05:39:02Z Sonia Atwal 49604 839593 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | honorific-prefix = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ]]<br/>[[ਬਾਬਾ (ਆਦਰਸੂਚਕ)|ਬਾਬਾ]] | name = ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ | honorific-suffix = [[-ਜੀ|ਜੀ]] | image = Mural of Sahibzada Fateh Singh (youngest son of Guru Gobind Singh) from the Pothi-Mala building of Guru Harsahai, Punjab, circa 18th or 19th century.jpg | alt = | caption = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਫ੍ਰੈਸਕੋ ਕਲਾ | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | birth_date = {{birth date|1699|02|25|df=y}} | birth_place = [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1704|12|27|1699|02|25}} ਜਾਂ {{Death date and age|df=y|1705|12|26|1699|02|25}} | death_place = ਸਰਹਿੰਦ, ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_cause = | mother = [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ]] | father = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | title = ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ | known_for = ਨਿਹੰਗਾਂ/ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ | relatives = [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (ਦਾਦਾ)<br>[[ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] (ਸੌਤੇ ਭਰਾ)<br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] (ਭਰਾ)<br>[[ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] (ਭਰਾ) | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ]] | resting_place_coordinates = 30.642735, 76.404262 }} '''ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ''' (25 ਫਰਵਰੀ 1699 – 27 ਦਸੰਬਰ 1704 ਜਾਂ 26 ਦਸੰਬਰ 1705{{Refn|Different sources give varying dates for his birth and death.|group=note}}), ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ''' ਜਾਂ '''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। == ਜੀਵਨੀ == ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ, 1699 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਆਪ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਆਪ ਦੀ ਦਾਦੀ, [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ।<ref name="eos">{{cite web|url=https://eos.learnpunjabi.org/FATEH%20SINGH%20SAHIBZADA%20(1699-1705).HTML|title=FATEH SINGH SAHIBZADA(1699-1705)|last=Shamsher Singh Ashok|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=27 March 2016}}</ref> ਮਈ 1705 ਵਿਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਗੰਗੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸਹੇੜੀ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)]] ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ]] (9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ) ਅਤੇ ਫਤਿਹ (6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ) ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੇ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਕ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref> {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5i3FJTOvDXEC&q=bricked |title= The Sikhs by Patwant Singh |date= 2001|isbn= 9780385502061 |last1= Singh |first1= Patwant }}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]], ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲਛਮਣ ਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। [[ਸਮਾਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਮਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਮਾਣਾ ਅਤੇ ਸਢੌਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ ਅਤੇ [[ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ) ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="hello">{{citation|url=https://books.google.com/books?id=0T1BAQAAMAAJ&q=a+sanguinary+battle+was+fought+in+the+neighbourhood+of+sirhind|title=History of the Panjab from the Remotest Antiquity to the Present Time|author=Syad Muhammad Latif|year=1984|page=274|publisher=Progressive Books}}</ref> == ਪਹਿਲੇ ਅਕਾਲੀ-ਨਿਹੰਗ == [[File:Guru Gobind Singh with His Four Sons.jpg|alt=Baba Fateh Singh Ji in blue|thumb|Four Sons of Guru Gobind Singh.|]] [[File:Chhote Sahibzada Fateh Singh.jpg|thumb|Old fresco art depiction]] ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਨਿਹੰਗ ਯੋਧਾ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸੰਪਰਦਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web|title=Neela Bana – Blue Uniform of the Nihang Singh|url=http://www.sikhnet.com/news/neela-bana-blue-uniform-nihang-singh|access-date=2020-10-28|website=SikhNet|language=en}}</ref> == ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਕੇ ਜਥੇ ਸਿੰਘ == ਇਹ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਰਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ "ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਕੇ ਜਥੇ ਸਿੰਘ" ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ। ਇੱਕ ਫੌਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਮੁੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।{{citation needed|date=May 2022}} == ਯਾਦਗਾਰ == ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ-ਸਰਹਿੰਦ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|last=ANI|date=2020-03-06|title=Punjab CM urges PM Modi to institute a National Bravery Award to honour Sahibzada Baba Fateh Singh|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/punjab-cm-urges-pm-modi-to-institute-a-national-bravery-award-to-honour-sahibzada-baba-fateh-singh-120030601436_1.html|access-date=2020-10-29}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]] (ਭਰਾ) *[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] (ਭਰਾ) *[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] (ਭਰਾ) * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ]] == ਨੋਟ == {{Reflist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} {{Sikhism}} {{Guru Gobind Singh}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1699]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 19vllvjn8tzmj8rjtefg9ky3dyrjl0h 0 30949 839578 839348 2026-05-16T17:30:47Z Harry sidhuz 38365 added [[Category:ਮੌਤ 2005]] using [[WP:HC|HotCat]] 839578 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ | image = Pritam Singh. Publisher. Mehrauli. 1993.jpg | imagesize = 320px | caption = | birth_name = ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ | birth_date = {{birth date |df=y|1914|7|16}} | birth_place =ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਭਿੰਡਰਾਂ, ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]], ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | occupation = [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ]] | death_date = {{death date and age|df=y|2005|3|31|1914|7|16|}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | years_active = |spouse= 1942 ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਦਿਲਜੀਤ ਕੌਰ (ਮੌਤ 1992 ਈ.) ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ |children= ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ: <br>*ਜਯੋਤਿਸਨਾ (ਜ 1945)<br>*ਰੇਣੁਕਾ (ਜ 1953)<br>*ਆਸ਼ਮਾ (1960-1998) |notable works= ਰਸਾਲਾ [[ਆਰਸੀ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)|ਆਰਸੀ]] ਲਗਾਤਾਰ ਬਤਾਲੀ ਸਾਲ ਚਲਾਇਆ। }} '''ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ''' (16 ਜੁਲਾਈ 1914 - 31 ਮਾਰਚ 2005<ref>[http://www.apnaorg.com/articles/pritamsingh/ New Page 1]</ref><ref>[http://pmindia.nic.in/press-details.php?nodeid=215 PM condoles demise of Bhapa Pritam Singh]</ref>) ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਮੋਹਰੀ, ਛਪਾਈ ਦੇ ਅਨੇਕ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦਾ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ [[ਆਰਸੀ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)|ਆਰਸੀ]] ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਤਾਲੀ ਸਾਲ ਚਲਾਇਆ।<ref>[http://www.seerat.ca/sept2013/article03.php ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ]</ref> ==ਜੀਵਨੀ== {{Quote box|width=320px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote = ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਤੁਰਦਾ-ਫਿਰਦਾ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਸੰਸਥਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਜੂਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। |source =ਅਜੀਤ ਕੌਰ, 'ਤਕੀਏ ਦਾ ਪੀਰ' ਵਿੱਚ ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ<ref>[http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20140328/80.cms]</ref> }} ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਭਿੰਡਰਾਂ, ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]], ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਸਕੂਲ ਗੰਜੀਬਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ 1936 ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। 1942 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦਿਲਜੀਤ ਕੌਰ (ਮੌਤ 1992) ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ:"ਜਯੋਤਿਸਨਾ (1945), ਰੇਣੁਕਾ (1953) ਅਤੇ ਆਸ਼ਮਾ (1960)।<ref>[http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20140328/80.cms ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ, ਸਾਹਿਤ ਫੁਲਵਾੜੀ ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ...]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1950 ਵਿੱਚ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਨਵਯੁਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾ ਲਈ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਉਸਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ‘ਆਰਸੀ’ ਛਾਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨਵਯੁਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਛਪਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ।<br> ਉਹ 1984 ਤੋਂ 2005 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://www.youtube.com/watch?v=5rSRnZexTC8| ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਇੰਟਰਵਿਊ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] gju7ydn28ez8w4444rwj8pwzc8di3mc 0 39010 839569 576650 2026-05-16T17:12:20Z Sonia Atwal 49604 /* ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ */ 839569 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ |image = |image_size = |caption = |birth_name = |birth_date = 1874 |birth_place = ਝੱਬਰ, [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)]] | death_date = 20 ਨਵੰਬਰ 1962 | death_place = ਹਾਂਬਰੀ, [[ਕੈਥਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)]] |death_cause = |residence = |nationality =ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਗੂ | alma_mater = ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ |employer = |occupation = Religious preacher |years_active = |term = |predecessor = |successor = |boards = |religion = [[ਸਿੱਖ]] |spouse = |partner = |children = |parents = ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ |relations = |footnotes = }} '''ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ'''<ref name=JG>{{cite book|title=Kartar Singh Jhabbar|publisher=Publication beauro, Punjabi University Patiala|author=Jagjiwan Mohan walia}}</ref> (1874—1920) ਇੱਕ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ<ref name=SG>{{cite book|title=jathedar Bhai Kartar Singh Jhabbar, life and time|publisher=SGPC Amritsar|author=Narain Singh M.A. }}</ref> ਦਾ ਜਨਮ 1874 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਝੱਬਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ (ਵਿਰਕ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਗਰਮੂਲਾ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ (ਮਿਸ਼ਨਰੀ) ਕਾਲਜ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤਕ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ==ਲਹੌਰ ਵਿਚ 7 ਸਾਲ== ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਾਰਮਕ ਨੇਤਾ ਸਨ ਤੇ ਸਿਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ।ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ। 1912 ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ 1917 ਵਿਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ 1918 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ। ==ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ== ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ 11 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਖੇ ਤਕਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 13 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 15 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੜਬੜ ਫੈਲਾਣ ਦੇ ਸਰਗਣੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਕੇ 6 ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ। 28 ਅਪਰੈਲ, ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ 22 ਮਈ, 1919 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 30 ਮਈ ਨੂੰ, ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਤੋਂ ਪਕੜੇ ਗਏ 6 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 10 ਦਿਨ ਕਲਕੱਤੇ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਖੇ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੇਲ ਦੌਰਾਨ ਝੱਬਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ (1915 ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ) ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ। ਮਾਰਚ, 1920 ਵਿਚ ਝੱਬਰ ਸਮੇਤ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰੀ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ। ਤਦ ਤੱਕ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਜਾਣਿਆ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ== ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸਬਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਲਿਆਣੀ (ਲਹੌਰ), ਵੈਛੋਆ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਧਾਰੋਵਾਲੀ(ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ), ਖੁਸ਼ਾਲਪੁਰ ਕੋਠਾ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਇਤਿਆਦ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ ਤੇ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ===ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ=== *ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਬਾਦ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸਾਂਗਲਾਹਿਲ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ 10 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਕੋਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। *ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੱਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਛੁੜਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਹੇਠ ਲੈ ਆਂਦਾ। *15 ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਥਾਪੀ ਕਮੇਟੀ ਹੇਠ ਲਿਆਦਾ ਗਿਆ। *15 ਨਵੰਬਰ 1920- ਜਿਲ੍ਹੇਵਾਰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਵਾਲੇ 175 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸੀ। *18 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ *20 ਫਰਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ 200 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲਗਭਗ 1000 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਕੰਗ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਹੌਰ ਕੋਲੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। *24 ਦਸੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਂਨੰਬਰ ਸੀ। * ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ *ਅਕਤੂਬਰ 18-20, 1920 ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਕਾਨਫਰੰਸ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁੱਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਸਨ,ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਮੰਗਾਂ ਤਹਿ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਨ #ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। #ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ। #ਪੰਜਾਬ ਕੌਸਲ ਵਿਚ 33% ਸੀਟਾਂ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ 12 ਮਾਰਚ 1921 ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰੀ, ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੀਤਾ।1925 ਵਿਚ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਉਪਰੰਤ 1928 ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।1935 ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਝੂਠਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 1947 ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਪ੍ਰ੍ੰਤ ਕਈ ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ==ਅੰਤ== ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਹਾਂਬਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾੰ 20 ਨਵੰਬਰ 1962 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== http://www.bhaikartarsinghjhabbar.org/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803082318/http://bhaikartarsinghjhabbar.org/index.html |date=2014-08-03 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1874]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1920]] 76v18klr987j2hhsa369z10whwom6sm 839571 839569 2026-05-16T17:15:29Z Sonia Atwal 49604 /* ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ */ 839571 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ |image = |image_size = |caption = |birth_name = |birth_date = 1874 |birth_place = ਝੱਬਰ, [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)]] | death_date = 20 ਨਵੰਬਰ 1962 | death_place = ਹਾਂਬਰੀ, [[ਕੈਥਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)]] |death_cause = |residence = |nationality =ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਗੂ | alma_mater = ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ |employer = |occupation = Religious preacher |years_active = |term = |predecessor = |successor = |boards = |religion = [[ਸਿੱਖ]] |spouse = |partner = |children = |parents = ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ |relations = |footnotes = }} '''ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ'''<ref name=JG>{{cite book|title=Kartar Singh Jhabbar|publisher=Publication beauro, Punjabi University Patiala|author=Jagjiwan Mohan walia}}</ref> (1874—1920) ਇੱਕ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ<ref name=SG>{{cite book|title=jathedar Bhai Kartar Singh Jhabbar, life and time|publisher=SGPC Amritsar|author=Narain Singh M.A. }}</ref> ਦਾ ਜਨਮ 1874 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਝੱਬਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ (ਵਿਰਕ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਗਰਮੂਲਾ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ (ਮਿਸ਼ਨਰੀ) ਕਾਲਜ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤਕ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ==ਲਹੌਰ ਵਿਚ 7 ਸਾਲ== ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਾਰਮਕ ਨੇਤਾ ਸਨ ਤੇ ਸਿਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ।ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ। 1912 ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ 1917 ਵਿਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ 1918 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ। ==ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ== ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ 11 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਖੇ ਤਕਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 13 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 15 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੜਬੜ ਫੈਲਾਣ ਦੇ ਸਰਗਣੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਕੇ 6 ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ। 28 ਅਪਰੈਲ, ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ 22 ਮਈ, 1919 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 30 ਮਈ ਨੂੰ, ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਤੋਂ ਪਕੜੇ ਗਏ 6 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 10 ਦਿਨ ਕਲਕੱਤੇ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਖੇ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੇਲ ਦੌਰਾਨ ਝੱਬਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ (1915 ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ) ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ। ਮਾਰਚ, 1920 ਵਿਚ ਝੱਬਰ ਸਮੇਤ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰੀ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ। ਤਦ ਤੱਕ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਜਾਣਿਆ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ== ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸਬਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਲਿਆਣੀ (ਲਹੌਰ), ਵੈਛੋਆ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਧਾਰੋਵਾਲੀ (ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ), ਖੁਸ਼ਾਲਪੁਰ ਕੋਠਾ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਇਤਿਆਦ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ ਤੇ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ===ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ=== *ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਬਾਦ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸਾਂਗਲਾਹਿਲ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ 10 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਕੋਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। *ਅਕਤੂਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੱਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਛੁੜਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਹੇਠ ਲੈ ਆਂਦਾ। *15 ਅਕਤੂਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਥਾਪੀ ਕਮੇਟੀ ਹੇਠ ਲਿਆਦਾ ਗਿਆ। *15 ਨਵੰਬਰ, 1920- ਜਿਲ੍ਹੇਵਾਰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਵਾਲੇ 175 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸੀ। *18 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ *20 ਫਰਵਰੀ, 1920 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ 200 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲਗਭਗ 1000 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਕੰਗ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਹੌਰ ਕੋਲੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। *24 ਦਸੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰ ਸੀ। * ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ *ਅਕਤੂਬਰ 18-20, 1920 ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਕਾਨਫਰੰਸ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁੱਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਸਨ,ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਮੰਗਾਂ ਤਹਿ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਨ #ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। #ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ। #ਪੰਜਾਬ ਕੌਸਲ ਵਿਚ 33% ਸੀਟਾਂ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ 12 ਮਾਰਚ, 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੀਤਾ। 1925 ਵਿਚ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਪਰੰਤ 1928 ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1935 ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਝੂਠਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 1947 ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ==ਅੰਤ== ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਹਾਂਬਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾੰ 20 ਨਵੰਬਰ 1962 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== http://www.bhaikartarsinghjhabbar.org/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803082318/http://bhaikartarsinghjhabbar.org/index.html |date=2014-08-03 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1874]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1920]] 10g05kh3vm0bpf3561tkhnylmi5pgel 839572 839571 2026-05-16T17:16:02Z Sonia Atwal 49604 /* ਅੰਤ */ 839572 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ |image = |image_size = |caption = |birth_name = |birth_date = 1874 |birth_place = ਝੱਬਰ, [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)]] | death_date = 20 ਨਵੰਬਰ 1962 | death_place = ਹਾਂਬਰੀ, [[ਕੈਥਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)]] |death_cause = |residence = |nationality =ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਗੂ | alma_mater = ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ |employer = |occupation = Religious preacher |years_active = |term = |predecessor = |successor = |boards = |religion = [[ਸਿੱਖ]] |spouse = |partner = |children = |parents = ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ |relations = |footnotes = }} '''ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ'''<ref name=JG>{{cite book|title=Kartar Singh Jhabbar|publisher=Publication beauro, Punjabi University Patiala|author=Jagjiwan Mohan walia}}</ref> (1874—1920) ਇੱਕ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾ ਸਨ ਜੋ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ<ref name=SG>{{cite book|title=jathedar Bhai Kartar Singh Jhabbar, life and time|publisher=SGPC Amritsar|author=Narain Singh M.A. }}</ref> ਦਾ ਜਨਮ 1874 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਝੱਬਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ (ਵਿਰਕ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਗਰਮੂਲਾ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ (ਮਿਸ਼ਨਰੀ) ਕਾਲਜ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤਕ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ==ਲਹੌਰ ਵਿਚ 7 ਸਾਲ== ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਾਰਮਕ ਨੇਤਾ ਸਨ ਤੇ ਸਿਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ।ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ। 1912 ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ 1917 ਵਿਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ 1918 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ। ==ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ== ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ 11 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿਖੇ ਤਕਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 13 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 15 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੜਬੜ ਫੈਲਾਣ ਦੇ ਸਰਗਣੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਕੇ 6 ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ। 28 ਅਪਰੈਲ, ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ 22 ਮਈ, 1919 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 30 ਮਈ ਨੂੰ, ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਤੋਂ ਪਕੜੇ ਗਏ 6 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 10 ਦਿਨ ਕਲਕੱਤੇ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਖੇ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੇਲ ਦੌਰਾਨ ਝੱਬਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ (1915 ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ) ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ। ਮਾਰਚ, 1920 ਵਿਚ ਝੱਬਰ ਸਮੇਤ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰੀ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ। ਤਦ ਤੱਕ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਜਾਣਿਆ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। ==ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ== ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸਬਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਲਿਆਣੀ (ਲਹੌਰ), ਵੈਛੋਆ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਧਾਰੋਵਾਲੀ (ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ), ਖੁਸ਼ਾਲਪੁਰ ਕੋਠਾ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਇਤਿਆਦ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ ਤੇ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ===ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ=== *ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਬਾਦ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸਾਂਗਲਾਹਿਲ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ 10 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਕੋਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। *ਅਕਤੂਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੱਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਛੁੜਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਹੇਠ ਲੈ ਆਂਦਾ। *15 ਅਕਤੂਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਥਾਪੀ ਕਮੇਟੀ ਹੇਠ ਲਿਆਦਾ ਗਿਆ। *15 ਨਵੰਬਰ, 1920- ਜਿਲ੍ਹੇਵਾਰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਵਾਲੇ 175 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸੀ। *18 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ *20 ਫਰਵਰੀ, 1920 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ 200 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲਗਭਗ 1000 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਕੰਗ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਹੌਰ ਕੋਲੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। *24 ਦਸੰਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰ ਸੀ। * ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ *ਅਕਤੂਬਰ 18-20, 1920 ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਕਾਨਫਰੰਸ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁੱਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਸਨ,ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਮੰਗਾਂ ਤਹਿ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਨ #ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। #ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ। #ਪੰਜਾਬ ਕੌਸਲ ਵਿਚ 33% ਸੀਟਾਂ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ 12 ਮਾਰਚ, 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੀਤਾ। 1925 ਵਿਚ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਪਰੰਤ 1928 ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1935 ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਝੂਠਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 1947 ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ==ਅੰਤ== ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਹਾਂਬਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰਨਾਲ ਵਿਚ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾੰ 20 ਨਵੰਬਰ, 1962 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== http://www.bhaikartarsinghjhabbar.org/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803082318/http://bhaikartarsinghjhabbar.org/index.html |date=2014-08-03 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1874]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1920]] oyoz9nxbpuyw4hc155d2ig92zaqmpfi 0 48344 839566 816380 2026-05-16T17:05:06Z Sonia Atwal 49604 /* ਜੀਵਨੀ */ 839566 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = ਮਾਣਯੋਗ ਜਥੇਦਾਰ | name = ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ | image = File:Udham Singh Nagoke.jpg | image_size = 230px | caption = | office = ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 12ਵੇ ਜਥੇਦਾਰ | term_start = 1923 | term_end = 1924 | term_start1 = ਜਨਵਰੀ 10, 1926 | term_end1 = 1926 | predecessor = [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਕਰਪੁਰੀ]] | successor = [[ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜਥੇਦਾਰ|ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ]] | predecessor1 = [[ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜਥੇਦਾਰ|ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ]] | successor1 = [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਕਰਪੁਰੀ]] | birth_name = ਊਧਮ ਸਿੰਘ | birth_date = 1894 | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ | death_date = {{Death date |1966|01|16}} | death_place = | nationality = [[ਸਿੱਖ]] | appointed = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] | mother = | father = | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | known_for = ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ }} '''ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ''' (1894 - 16 ਜਨਵਰੀ 1966 ), 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ (1894) ਭਾਈ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਈ ਅਤਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਾਗੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Udham_Singh_Nagoke |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-10-03 |archive-date=2017-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913182442/http://www.sikhiwiki.org/index.php/Udham_Singh_Nagoke |url-status=dead }}</ref> ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1921 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ]] ਵਿਖੇ ਅਟਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ 9 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਿਆਂ 8 ਫਰਵਰੀ, ਨੂੰ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1925 ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਬਣ ਗਈ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ 1926 ਤੋਂ 1954 ਤੱਕ 28 ਸਾਲ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਬਣਿਆ। ਮਾਰਚ, 1942 'ਚ ਉਹ "ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ" ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ ਜੇਲ ਰਿਹਾ। [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। ਜਥੇਦਾਰ ਨਾਗੋਕੇ 1946 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਉਹ 1952 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ, ਭਾਰਤ ਸੇਵਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1953 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1960 ਤੱਕ ਇਸ ਪਦਵੀ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਅਰਸੇ ​​ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਗਰਸ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1894]] efsdq15wa9x7vv1uyjsh93i7oqp8zna 0 52347 839597 822335 2026-05-17T05:44:27Z Sonia Atwal 49604 839597 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ | image = Chaar_sahibzaade_movie_poster.jpg | image_size = | border = | alt = | caption = ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ | director = ਹੈਰੀ ਬਵੇਜਾ | producer = [[ਪੰਮੀ ਬਵੇਜਾ]] | writer = | screenplay = | story = | based on = ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ | narrator = [[ਓਮ ਪੁਰੀ]] | starring = | music = | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | released = {{Film date|2014|11|06}} | runtime = | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | budget = | gross = }} '''ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ''' ਇੱਕ 2014 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ - ਹਿੰਦੀ 3ਡੀ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈਰੀ ਬਵੇਜਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ- [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। [[ਓਮ ਪੁਰੀ]] ਨੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸੰਖੇਪ == ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ [[ਭਾਰਤ]] 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ) ਨੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ]] ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਿਲਮ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ (1700)]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਸੰਬਰ, 1704 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 42 ਸਿੱਖਾਂ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ) ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ 10 ਲੱਖ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]], ਨੂੰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਸਰਹਿੰਦ - ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ|ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਦੇਵੇ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2014 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਐਨੀਮੇਟਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] qhlhp615slth0bnehh9yslgho4z2f4w 0 55323 839592 815653 2026-05-17T05:36:03Z Sonia Atwal 49604 839592 wikitext text/x-wiki '''ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ''' (ਮੌ. 1710), ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਾਮੰਤ, [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਫੌਜੀ ਪਦਵੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਚਮਕੌਰ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ]], ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ 9 ਅਤੇ 7 ਸਾਲ ਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਐਨੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>http://www.thesikhencyclopedia.com/biographies/muslims-rulers-and-sufi-saints/sher-muhammad-khan-nawab</ref> [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ ਜਦੋਂ 1710 ਵਿੱਚ [[ਸਰਹਿੰਦ]] 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਫੌਜ ਦੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ, ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਉਹ 12 ਮਈ, 1710 ਨੂੰ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] fcgylytoe1z7o0p9ve3s7emixsexjqw 0 61489 839573 761188 2026-05-16T17:16:12Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Notable traditions" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1339353026|Pakhavaj]]" 839573 wikitext text/x-wiki {{Infobox instrument |name=ਪਖਾਵਜ |names= |image= |image_capt= |background=percussion |hornbostel_sachs= |hornbostel_sachs_desc= |developed=14ਵੀਂ ਸਦੀ, during reign of Ireland |range= |related= *[[ਮਰਦੰਗ]], [[khol]], [[ਤਬਲਾ]] |musicians= |articles= [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ]] }} '''ਪਖਾਵਜ''' ਇੱਕ ਦੁਪਾਸੜ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਢੋਲਕ ਨੁਮਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋੜੀ, [[ਤਬਲਾ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਰਦੰਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਛੋਟਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਾਜਾ ਹੈ।<ref name="Blades1992">{{cite book|author=James Blades|title=Percussion Instruments and Their History|url=http://books.google.com/books?id=a8V3Z6j2ExEC&pg=PA138|accessdate=25 December 2012|year=1992|publisher=Bold Strumme|isbn=978-0-933224-61-2|pages=138–}}</ref> ਤਬਲੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ]] ਪਖਾਵਜ ਬਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਬਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ == ਨਾਨਾ ਪੰਸੇ, ਨਾਥਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕੁਦਈ ਸਿੰਘ ਪਖਵਾਜ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 11 ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਜਾਵਲੀ, ਮਥੁਰਾ, ਪੰਜਾਬ, ਕੁਦੌ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪੰਸੇ. ਨਾਥਦੁਆਰਾ, ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ, ਗੁਰਵ ਪਰੰਪਰਾ, ਮੰਗਲਵੇਡੇਕਰ, ਗਵਾਲੀਅਰ, ਰਾਏਗਡ਼੍ਹ, ਗੁਜਰਾਤ, ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼]] 9z62hwvshj40l1q9wpae9caodudeoqj 0 64938 839591 810926 2026-05-17T05:34:48Z Sonia Atwal 49604 839591 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.7109 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.6614 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 =ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਖਰੜ | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 152 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 706 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = | footnotes = }} '''ਚਪੜਚਿੜੀ ਖੁਰਦ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਖਰੜ ਦਾ ਇੱਕ [[ਪਿੰਡ]] ਹੈ।<ref>http://pbplanning.gov.in/districts/Kharar.pdf</ref> '''ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ''' ਬਨੂੜ-ਖਰੜ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਲਾਂਡਰਾਂ ਨੇੜੇ, ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ ਹੁਣ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।,ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਸ ਟਿੱਬੇ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਬੈਠ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਟ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਬੂਤ ਮਿਟਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੂਲੀਅਨ ਕਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਿਕ 12 ਮਈ, 1710 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਥੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਦਰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾ ਪੈ ਗਈਆਂ। 14 ਮਈ, 1710 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਾਲਮ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਜੰਡ ਨਾਲ ਪੁੱਠਾ ਟੰਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]], [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਅਤੇ [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ]] ਨਾਲ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਜ਼ਰੀ ਸੋ ਗੁਜ਼ਰੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਤੜਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵ ਕੱਦ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਣ ਤੌਂ ਬਾਦ ਹੋਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਏਸ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਚੋਣ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਲੜਨ ਹਿੱਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਵਿਖੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨਾਲ ਲੜੀ ਗਈ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]] ਵੀ ਉਸਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਹੰਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name=eos>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/BANDA%20SINGH%20BAHADUR%20%281670-1716%29.html |last=Ganda Singh |title=Banda Singh Bahadur |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=27 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/51460/Banda-Singh-Bahadur |title=Banda Singh Bahadur |publisher=Encyclopedia Britannica |accessdate=15 May 2013}}</ref> 12 ਮਈ, 1710 ਦੀ ਸਵੇਰ ਤਕ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਸੋਮੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦਸਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੋਮੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਕੁਲ 5-6 ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ, 7-8 ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦੂਕਚੀ, 8 ਹਜ਼ਾਰ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਾਥੀ ਸਨ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਹਾਥੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕਦੰਮ ਗੋਲੇ ਵਰਸਾ ਕੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਾਥੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਚਿੰਘਾੜਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ [[ਸਰਹੰਦ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਝਿੜੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਧਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਸਰਹੰਦੀ ਤੋਪਚੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਲੈ ਆਂਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਕਈ ਸਿੱਖ ਘੋੜ ਸਵਾਰ, ਸਰਹੰਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੇ ਅਤੇ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰ ਤਲੀ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਠਾਣ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਮਾਰੋ-ਮਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸਰਹੰਦੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਖਿਸਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਜੇਹਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਠਾਣ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਵੀ, ਜੰਗ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ, ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਹ ਲੜਾਈ 12 ਮਈ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਹੀ ਚਲੀ ਸੀ। ==ਛੱਪੜਾਂ ਵਾਲੀ ਝਿੜੀ== ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ 'ਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੱਪੜ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਤਰਾਈ ਵਾਲੇ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਚੋਂ ਕਈ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲੇ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ 'ਪਟਿਆਲਾ ਕੀ ਰਾਓ' ਨਦੀ ਵੀ ਵਗਦੀ ਸੀ। ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਬਿਆਂ 'ਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਛੱਪੜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ 'ਚ 'ਛੱਪੜਾਂ ਵਾਲੀ ਝਿੜੀ' ਜਾਂ ਛੱਪੜਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੂੰਹੋਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਵਰਤਾਰੇ 'ਚ ਸ਼ਬਦ 'ਛੱਪੜ-ਛਿੜੀ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦਾ ਰੇਤਾ ਲੋਕ ਹੂੰਝ ਕੇ ਲੈ ਗਏ, ਪੁਰਾਤਨ ਛੱਪੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਮਿੱਟੀ ਭਰ ਕੇ ਛੱਪੜ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨ' ਬਣ ਗਏ। ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਖਣਯੋਗ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] ly4730tmu513d6sciddm65gj6a12fsw 0 65826 839565 641628 2026-05-16T17:03:17Z ~2026-29486-87 60073 839565 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਸ਼ੋਤਮ | title = ਪੋਰਸ | image = Porus alexander coin.png | caption = ਪੋਰਸ (ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ) ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ (ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ) ਦੀ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ | reign = 340–317 ਬੀਸੀਈ | predecessor = ਰਾਜਾ [[ਬਮਨੀ]] | successor = ਮਾਲੇਕਤੂ | royal house = [[Pauravas|Paurava]] / [[Puru (Vedic tribe)|Puru tribe]]<ref name="Kosambi"/><ref name="Hermann"/> | father = ਰਾਜਾ [[ਬਮਨੀ]] | mother = ਰਾਣੀ ਅਨੁਸੂ੍ਈਆ | birth_date = 21 ਜੁਲਾਈ 356 ਬੀਸੀਈ | birth_place = ਪੌਰਵ ਰਾਸ਼ਟਰ | death_date = {{circa|321|315}} ਬੀਸੀਈ | death_place = [[ਪੰਜਾਬ]] | religion = ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ | nickname = ਪੁਰੂ ਜਾਂ ਪੋਰਸ | consort = ਰਾਣੀ [[ਲਾਚੀ]] | issues = ਮਾਲੇਕੇਤੂ (ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ) ਸਿਧਾਰਥ (ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ) }} '''ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ''' (ਰਾਜਾ ਪੁਰੂ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਪਾਰਸ) [[ਪੌਰਵ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ [[ਜਿਹਲਮ]] ਅਤੇ [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਨਦੀਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਜੋਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸ਼ਹਿਰ [[ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦੁਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।<ref>http://www.livius.org/articles/person/porus/</ref> [[File:Alexander the Great (356-23 BC) and Porus (oil on canvas).jpg|thumb|300px|ਸਿਕੰਦਰ ਪੋਰਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ।]]ਸਿਕੰਦਰ ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ। ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਟੈਕਸਲਾ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਜਪਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪੋਰਸ ਸੀ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਈਸਾ ਪੂਰਬ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਏਨਾ ਔਖਾ ਵਕਤ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਟੈਕਸਲਾ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਾਰਾਵਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਅ- ‘ਮੇਰਾ ਇਸਤਕਬਾਲ ਤੂੰ ਟੈਕਸਲਾ ਆ ਕੇ ਕਰ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ।’ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗ਼ੈਰਤਮੰਦ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ- ‘ਸਿਕੰਦਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਸਤਕਬਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਪਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇਗੀ।’ ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਰਾਵਤ ਸੀ ਜੋ ਦਰਿਆ ਜਿਹਲਮ ਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੋਰਸ ਬੜੀ ਅਮੀਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਲੰਮੇ-ਚੌੜੇ ਇਲਾਕੇ ‘ਤੇ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ, ਮੰਡੀ ਬਹਾਊਦੀਨ, ਸਰਗੋਧਾ ਤੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਝੰਗ ਦਾ ਇਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਪੋਰਸ ਜਿਹਲਮ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਢੁਕਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਪੋਰਸ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪੋਰਸ ਦਾ ਕੱਦ 7 ਫੁੱਟ 4 ਇੰਚ ਸੀ। ਉਹ ਬੜਾ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਰੋਅਬ ਵਾਲਾ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਿਸਮਾਨੀ ਅਜ਼ਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਹਕੂਮਤੀ ਦੌਰ 317 ਈਸਾ ਪੂਰਬ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਪੋਰੋ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ-ਏ-ਜਿਹਲਮ (326 ਈਸਾ ਪੂਰਬ) ਜੁਲਾਈ ਮਹੀਨੇ ਲੜੀ ਗਈ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਮੰਡੀ ਬਹਾਊਦੀਨ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਨਿਕਾਸਾ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਿਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਮੌਂਗ ਹੈ, ਸਿਕੰਦਰ ਤੇ ਪੋਰਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਬਣਿਆ। ਪੋਰਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਕਸਬਾ ਹਰਨਪੁਰ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਸਿਕੰਦਰ ਤੇ ਪੋਰਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ- ਪੋਰਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ: 30000 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, 4000 ਘੋੜ ਸਵਾਰ, 200 ਹਾਥੀ, 1000 ਰੱਥ; ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ: 15000 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, 3000 ਘੋੜ ਸਵਾਰ, 80 ਹਾਥੀ, ਰੱਥ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਹਰਨਪੁਰ ਨੇੜੇ ਜਲਾਲਪੁਰ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੋਂ ਜਿਹਲਮ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਮੌਂਗ ਪੁੱਜਾ। ਪੋਰਸ ਦੇ ਜਾਸੂਸ ਦਰਿਆ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਜਾਸੂਸ ਦਸਤੇ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਇਸ ਦਸਤੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਪੋਰਸ ਦੇ 19 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਤਕੜੀ ਝੜਪ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਘੋੜਾ ਬੋਸੀ ਪੌਲਿਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਫਾਲੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹੁਣ ਮੰਡੀ ਬਹਾਊਦੀਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਆਪ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪਰਨੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਚੁਕਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪੋਰਸ ਦਾ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਕਾਇਦਾ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੋਰਸ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤਾਰੀਖੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ- ‘ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੀ ਹਿੰਮਤ, ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਪੋਰਸ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।’ ਤਾਰੀਖ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਪਿਛਲੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੂਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਖੂੰਖਾਰ ਹਾਥੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੜਪ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਦੀ ਹੋਈ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨੌਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਲੱਗਾ। ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੇ ਬੜੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਬਸ਼ੀ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਇੰਜ ਲਿਖਿਆ ਹੈ- ‘ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਚੀ ਉਚੀ ਰੋ ਰੋ ਕੀਰਨੇ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਉਹ ਫੌਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਆਪ ਵੀ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਢਿੱਡੋਂ ਉਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ।’ ‘ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦਿ ਜਿਊਸ’ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਸਫ ਬਿਨ ਗੋਰੀਆਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ‘ਜੰਗ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਚੋਖਾ ਹਿੱਸਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਕੇ ਪੋਰਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਈਏ।’ ਹਬਸ਼ੀ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਫਿਰ ਸਿਕੰਦਰ ਸੰਘ ਪਾੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘ਓ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਜਿਆ! ਓ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਿਆ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਨਾ ਮਰਵਾਈਏ। ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਹਾਂ।’ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੋਰਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਵਕਤ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਇਰਾਨੀ ਸ਼ਾਇਰ ਫਿਰਦੌਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸ਼ਾਹਨਾਮਾ ਇਸਲਾਮ’ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਅਤੇ ਪੋਰਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਲਫਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ‘ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬੜੀ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਐ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਨਸਾਨ! ਸਾਡੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੜਦੀਆਂ ਲੜਦੀਆਂ ਥੱਕ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਜੰਗਲੀ ਦਰਿੰਦੇ ਹਾਥੀ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਲਿਤਾੜ ਰਹੇ ਨੇ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਭੰਨ ਰਹੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬਹਾਦਰ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜ਼ਹੀਨ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਿਉਂ ਮਰਵਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।’ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੂਨੀ ਜੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਸੁਲ੍ਹਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਆਰੀਅਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਦਮੀ ਸੁਲ੍ਹਾ ਲਈ ਪੋਰਸ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੋਰਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਦਮੀ ਬਚ ਗਿਆ। ਪੋਰਸ ਸੁਲ੍ਹਾ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਜੰਗ ਲਈ ਬਜਿਦ ਸੀ। ਆਖਰ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਇਕ ਐਸੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਾਇਆ ਜਿਹੜਾ ਪੋਰਸ ਦਾ ਬੜਾ ਕਰੀਬੀ ਸੱਜਣ ਸੀ। ਇਸ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਰੋਜ਼ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਲਈ ਪੋਰਸ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਪੋਰਸ ਦੇ ਇਸ ਬੇਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਆਖਰ ਗੱਲ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਸਫਾਈ ‘ਤੇ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਪੋਰਸ ਆਪਣੇ ਬੇਲੀ ਨਾਲ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਤੇ ਪੋਰਸ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਕੱਦ 5 ਫੁੱਟ 5 ਇੰਚ ਸੀ ਅਤੇ ਪੋਰਸ ਦਾ 7 ਫੁੱਟ 4 ਇੰਚ। ਪੋਰਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਤੇ ਕੱਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਤੇ ਫੌਰਨ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ- ‘ਮੈਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਇਹਤਰਾਮ ਵੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?’ ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਬੜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਸਿਕੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ’, ਪਰ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਯੂਰਪੀ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੋਰਸ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਗਲਤ ਤੇ ਮਨਘੜਤ ਫਿਕਰੇ ਘੜੇ- ‘ਦੱਸ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ’ ਜੋ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਪੋਰਸ ਕੋਈ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸੁਲ੍ਹਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ‘ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਲਸੀ ਕਿਰਦਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਪੋਰਸ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਯਕੀਨ-ਦਹਾਨੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਜਜ਼ੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੋਰਸ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗ਼ੈਰਤ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ੈਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ‘ਤੇ ਹੋਈ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦੇ ਦੋ ਨੁਕਤੇ ਬੜੇ ਸਾਫ ਸਨ: ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ‘ਤੇ ਪੋਰਸ ਦਾ ਹੱਕ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਕਿ ਪੋਰਸ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚੋਂ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦੀ ਯਕੀਨ-ਦਹਾਨੀ ਕਰਵਾਈ। ਸੁਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਕੰਦਰ ਤੇ ਪੋਰਸ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬੇਲੀ ਬਣ ਗਏ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਰਸ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਰਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਪੋਰਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਜਦੋਂ ਪੋਰਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪੋਰਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੋਰਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਰਕਬਾ ਪੋਰਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਖਾਹਰੀਆਂ, ਲਾਲਾ ਮੂਸਾ, ਜਲਾਲਪੁਰ, ਮਰਾਲਾ, ਬਿਮਬਰ ਤੇ ਮੁਸਤਮਲ ਸੀ। ਲੇਖ ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ਹਰ ਵਿਰਕ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 8cps7amitsm43v4kg3j4wnqswuel2b5 0 66368 839588 828131 2026-05-17T05:20:26Z Sonia Atwal 49604 839588 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਸਰਹਿੰਦ | other_name = | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਣਾ | coordinates = {{coord|30|37|N|76|23|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = ਭਾਰਤ | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 60852 | population_as_of = 2013 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = PB-23 | website = | footnotes = [http://punjabgovt.nic.in/tourism/FatehgarhSahib.htm] }} [[File:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|245px|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] '''ਸਰਹਿੰਦ''' ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ]] ਨੇ ਵਸਾਇਆ। ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਤਬਾਹ ਕਿਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1011 ਵਿੱਚ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ [[ਥਾਨੇਸਰ]] ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੰਨ 1710 ਵਿੱਚ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਖੜਕਾ ਦਿਤੀ। ਤੀਜੀ ਵਾਰ 1763 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ [[ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ]] ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਲੁਟਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਏ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਜਨਸੰਖਿਆ 60852 ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ 54% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 46% ਹਨ।<ref name="imp">[http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_026.gif Sirhind Town''(Sahrind)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205406/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V23_026.gif |date=2016-03-03 }} [[The Imperial Gazetteer of India]], ''v. 23, p. 20''.</ref> [[File:RDBFort1.jpg|thumb|210px|ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ]] ==ਇਤਿਹਾਸ== ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਰਹੇ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ 360 ਮਸਜਿਦਾਂ, ਮਕਬਰੇ, ਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਖੂਹ ਸਨ। [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਵੀ [[ਨਾਸਿਰ ਅਲੀ ਸਰਹਿੰਦੀ]] ਵੱਲੋਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਮੁਤਾਬਕ [[ਹੰਸਲਾ ਨਦੀ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਇਹ ਨਗਰ ਤਿੰਨ ਕੋਹ ਤੱਕ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਛੋਟੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਨ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਸੁਰੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2012/01/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A6-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%A6-%E2%80%99%E0%A8%9A-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A9%9E%E0%A9%9A/ | title=ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਗੋਦ ’ਚ ਸੁੱਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ | date=8 ਜਨਵਰੀ 2012 | accessdate=4 ਮਾਰਚ 2016}}</ref> [[ਚੀਨ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਮਾਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਚੌਂਕ ਅਤੇ ਵੀਹ ਮੁਹੱਲੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਹ ਸਰਹਿੰਦ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਹੰਸਲਾ ਨਦੀ ਹੁਣ ਸਰਹਿੰਦ ਚੋਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਥੇਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ’ਚ ਕੁਝ ਖੰਡਰਨੁਮਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਤੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੁਰੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਰਹਿੰਦ ਹੁਣ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨਗਰ ਹੈ। [[File:Aam khas bagh.jpg|thumb|right| [[ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ]] ਵਿਖੇ ''ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨਾ-ਏ-ਖ਼ਾਸ'', ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਹਾਫਿਜ਼ ਰਖਨਾ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।]] ===ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ=== [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਗਰੂਰ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੰਨ 1710 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ ਇਸ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 12 ਮਈ ਨੂੰ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਮਗਰੋਂ 14 ਮਈ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 14 ਜਨਵਰੀ, 1764 ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਮਨਹੇੜਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੈਨ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫ਼ਿਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਖੜਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਲਿਜਾ ਕੇ [[ਸਤਲੁਜ]] ਅਤੇ [[ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ|ਯਮੁਨਾ]] ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਾਖਦਿਲੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 02.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 13.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 04.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 27.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 25.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 14.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 10.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 21.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 08.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 26.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 22.jpg| File:Sirhind-Fatehgarh Sahib WikiExpedition 07.jpg| </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] ehlgxv64fkue7evo19k9via0r7a8tmu 0 66615 839589 724518 2026-05-17T05:23:07Z Sonia Atwal 49604 839589 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਫ਼ੌਜੀ ਟੱਕਰ | conflict = ਅਮੀਨਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ | partof = [[ਮੁਗਲ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ]] | image = | caption = | date = 1710, <br />ਅਮੀਨਗੜ੍ਹ ਹੁਣ ਖੇੜਾ ਅਮੀਨ ਨੇੜੇ [[ਕਰਨਾਲ]] | place = | coordinates = | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = | result = ਮੁਗਲ ਜੇਤੂ | status = | combatant1 = [[ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ]] | combatant2 = [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] | commander1 = ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ | commander2 = [[ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ]]<br>[[ਬਾਇਜ਼ੀਦ ਖ਼ਾਨ]] | units1 = | units2 = | units3 = | strength3 = | casualties1 = 300 | casualties2 = | casualties3 = | notes = }} '''ਅਮੀਨਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ''' ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁਧ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਸੀ ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੇਜੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਕਸ਼ਨ ਤਰਾਵੜੀ ਨੇੜੇ, ਤਕਰੀਬਨ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹੀ 26 ਅਕਤੂਬਰ, 1710 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭੇਜੀ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚੋਂ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਮੇਵਾਤੀ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਹਮਲਾ ਤਰਾਵੜੀ ਨੇੜੇ ਜੋ ਕਰਨਾਲ ਤੋਂ 24 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਅਮੀਨਗੜ੍ਹ ਹੁਣ ਖੇੜਾ ਅਮੀਨ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ [[ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ]] ਕੋਲ ਇਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਅਸਲਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਟੱਕਰ ਦਿਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਜਰਨੈਲ [[ਮਹਾਬਤ ਖ਼ਾਨ]], ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਲੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਪਰ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਮੇਵਾਤੀ]] ਆਪ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੰਮ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਕ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਮੇਵਾਤੀ ਨੇ, ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ 300 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਅਤੇ [[ਰਾਹੋਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਉੱਤੇ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਾਇਜ਼ੀਦ ਖ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਾਂ]] 9s9dwcgl3wdrm5nhi8s21v48namjfg7 0 68486 839590 724632 2026-05-17T05:31:24Z Sonia Atwal 49604 839590 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ |partof = |image = |caption = |date = 1710 <br />[[ਸਢੌਰਾ]],(ਵਰਤਮਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਯਮੁਨਾਨਗਰ,ਹਰਿਆਣਾ,ਭਾਰਤ) |place = [[ਸਢੌਰਾ]],(ਵਰਤਮਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਯਮੁਨਾਨਗਰ,ਹਰਿਆਣਾ,ਭਾਰਤ) |territory = |result = ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ<ref>{{cite book|last=Sagoo|first=Harbans|title=Banda Singh Bahadur and Sikh Sovereignty|year=2001|publisher=Deep & Deep Publications|url=https://archive.org/stream/BandaSinghBahadurAndSikhSovereignty/BandaSinghBahadurAndSikhSovereignty_djvu.txt}}</ref> |combatant1 = [[File:Punjab flag.svg|25px]] [[ਸਿੱਖ]] |combatant2 = ਮੁਗਲ |commander1 = [[File:Punjab flag.svg|25px]] [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] |commander2 = [[ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ]] |}} '''ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ''' ਸਢੌਰਾ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮ [[ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ [[ਮੁਰੀਦ ਸਈਅਦ ਬਦਰੁੂਦੀਨ]] ([[ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ]]) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਉਤੇ ਬੜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਏ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਆਖ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ 'ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਲੁਟਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ [[ਕਪੂਰੀ]] ਉਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਢੌਰਾ]] ਵਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ, 1710 ਤਕ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 35 ਤੋਂ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਤਕ ਹੋ ਪੁੱਜ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਖੜੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਨਗਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਉਸਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾ ਆਈ। ਸਢੌਰਾ ਦੇ ਕਈ ਨਵਾਬ, ਵਜ਼ੀਰ ਤੇ ਅਮੀਰ, ਚਿੱਟਾ ਝੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਲੈ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਹਿਮ ਦੀ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣਗੇ। ਸਢੌਰੇ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਘੋੜੇ ਚਰਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਊਠ ਦੂਰੋਂ ਭਜਦਾ ਆਇਆ ਤੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਹਗੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਂਸ ਖੋਹ ਕੇ ਊਠ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਂਸ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਟੁਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਡਿਗ ਪਈ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਸਢੌਰਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਜ਼ੀਰ-ਅਮੀਰ ਨੇ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਸੂਬੇਦਾਰ [[ਸਰਹੰਦ]] ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾਈ ਰੱਖਾਂਗੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਤੁਸੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਦੌੜ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ 'ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਮੌਤ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਹਗੀਰ ਤੋਂ ਫੜੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਖਾਈ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਜ਼ੀਰ-ਅਮੀਰ ਕੰਬ ਗਏ ਅਤੇ ਗਿੜਗਿੜਾ ਕੇ ਮੁਆਫ਼ੀਆਂ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ 'ਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਏਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੌ-ਡੇਢ ਸੌ ਬੰਦੇ, ਜੋ ਅਸਲ ਮੁਜਰਿਮ ਸਨ, ਪੀਰ ਜੀ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਲ ਭੱਜੇ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਜੰਦਰਾ ਲਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬੇਈਮਾਨ ਅੰਦਰ ਸੜ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਨਵੰਬਰ, 1709 ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਢੌਰੇ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਨੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ' ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਮਸ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਾਇਜ਼ੀਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ, 14 ਅਕਤੂਬਰ, 1710 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਹੰਦ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਮਗਰੋਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਢੌਰਾ ਤੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਮੇਵਾਤੀ ਤੇ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਢੌਰਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਾ ਇੱਕ ਮੀਨਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤਾਕਿ ਉਥੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਮੇਵਾਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਨਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਭਖਵੀਂ ਜੰਗ ਹੋਈ ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਭਜਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ 28 ਨਵੰਬਰ, 1710 ਦੇ ਦਿਨ ਸਢੌਰਾ ਉਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਲੜਨ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਢਾਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਮੇਵਾਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ 'ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਰੁਸਤਮਿ ਜੰਗ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨਸਬ ਵੀ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰੀ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ]] dywg2kgbhmg1jidm4pxxv5n1avdnr1x 0 82236 839600 821993 2026-05-17T11:42:54Z Gurtej Chauhan 27423 839600 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਧਰਮਸਾਲਾ (ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ) | native_name = धर्मशाला | native_name_lang = ਕਾਂਗੜੀ, ਪਹਾੜੀ, ਹਿਮਾਚਲੀ, ਤਿੱਬਤੀ | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ਸ਼ਹਿਰ]] | image_skyline = Dharamsala View.JPG | image_alt = | image_caption = ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਝਲਕ | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Himachal Pradesh, India | latd = 32.218 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.320 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਇਲਾਕੇ|ਸਟੇਟ]] | subdivision_name1 = [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਾਂਗੜਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="profile">{{cite web|title=About Us|url=http://mcdharamshala.in/about-us/|website=Dharamshala Municipal Corporation|accessdate=2 April 2016|archive-date=27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427090803/http://mcdharamshala.in/about-us/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 27.60 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 2352 | elevation_min_m = 1065 | population_total = 53543 | population_as_of = 2015 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes =<ref name="profile" /> | leader_name = ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ - ਕਾਂਗੜੀ, ਪਹਾੜੀ, ਹਿਮਾਚਲੀ, ਤਿੱਬਤੀ | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = ਹਿੰਦੀ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 176 215 | area_code_type = Telephone code | area_code = +91-1892 | registration_plate = HP 39,HP 68 | website = {{URL|www.hpkangra.nic.in}} | footnotes = }} '''ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਬਗਸੁ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਮੱਧ ਤਿੱਬਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਾਂਗੜਾ ਤੋ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੀ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਸਮਾਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਸੌ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ==ਵੇਰਵਾ== ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ, ਕਾਂਗੜਾ ਵਾਦੀ ਦੇ ਉਪਰੀ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਘਣੀ ਕੋਨੀਫ਼ੇਰਸ (ਸਦਾ ਹਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੇਉਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ| ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ, ਬਾਗ੍ਸੁਨਾਥ, ਧਰਮਕੋਟ, ਨਾਡੀ, ਫੋਰ੍ਸੀਅਤ ਗੰਜ, ਕੋਤਵਾਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ (ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ), ਕਚੇਰੀ ਅੱਡਾ (ਅਜਿਹੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ, ਪੋਸਟ, ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ), ਦੱਰੀ, ਰਾਮਨਗਰ, ਸਿਧਪੁਰ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਬਾੜੀ (ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਪਾ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ) ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਨਗਰ ਹਨ| ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆ ਵਾਸਤੇ ਕੇਂਦਰ ਹੈ|1959 ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿੱਬਤ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਤੇ 14 ਵੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਇਥੇ ਆ ਗਏ| ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੋਜੁਦਗੀ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੇ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਸਤੇ, ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ| ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਨੁਡ ਪਹਾੜੀ ਹੈ| ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਗੀਨਾ, ਤ੍ਰਿਨੁਡ ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ ਤੋ ਵੀ ਉਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ ਤੋ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ| ==ਨਿਰੁਕਤੀ== ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਾ ਤੋ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ | “ਰੂਹਾਨੀ ਆਸਰੇ “ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਵੇਗਾ | ਆਮ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰੂਹਾਨੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਜਾ ਆਰਾਮ ਘਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਰਵਾਇਤੀ ਤੋਰ ਤੇ ' ਅਜਿਹੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ (ਤੀਰਥ ਘਰ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ (ਦੁਰ ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,ਤਾ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਵਾਸਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ| ਜਦ ਪਹਿਲੀ ਸਥਾਈ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਤਾ ਓਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਯਾਤਰੀ ਆਰਾਮ ਘਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪਕੇ ਵਸੇਬੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ | ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |ਖਾਸ ਤੋਰ ਤੇ ਬੋਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ==ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ== ਰਾਜ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤਕ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ- ਖੇਤਰ ਤੇ ਕਾਗੜਾ ਦੇ ਕਟੋਚ ਸਮੁਦਾਏ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ | ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਕਿ ਦੋ ਸਦੀਆ ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅੱਜ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ “ ਕ੍ਲਾਉਡ ਏਡ ਵਿਲਾ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ, ਖੇਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਅਣਵੰਡੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ (ਗੋਵਰਨਰ) ਦੇ ਦਵਾਰਾ ਇਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ | ਕਟੋਚ ਵੰਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਉਚੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ | ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ 1810 ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਦਸਤਖਤ ਅਧੀਨ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾ ਦੀ ਰੁਤਬਾ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ==ਹਵਾਲੇ== hggelkhq5i2wgfy2nh3b0maeycbg1rr 839601 839600 2026-05-17T11:47:30Z Gurtej Chauhan 27423 839601 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਧਰਮਸਾਲਾ (ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ) | native_name = धर्मशाला | native_name_lang = ਕਾਂਗੜੀ, ਪਹਾੜੀ, ਹਿਮਾਚਲੀ, ਤਿੱਬਤੀ | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ਸ਼ਹਿਰ]] | image_skyline = Dharamsala View.JPG | image_alt = | image_caption = ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਝਲਕ | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Himachal Pradesh, India | latd = 32.218 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.320 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਇਲਾਕੇ|ਸਟੇਟ]] | subdivision_name1 = [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਾਂਗੜਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="profile">{{cite web|title=About Us|url=http://mcdharamshala.in/about-us/|website=Dharamshala Municipal Corporation|accessdate=2 April 2016|archive-date=27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427090803/http://mcdharamshala.in/about-us/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 27.60 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 2352 | elevation_min_m = 1065 | population_total = 53543 | population_as_of = 2015 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes =<ref name="profile" /> | leader_name = ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ - ਕਾਂਗੜੀ, ਪਹਾੜੀ, ਹਿਮਾਚਲੀ, ਤਿੱਬਤੀ | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = ਹਿੰਦੀ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 176 215 | area_code_type = Telephone code | area_code = +91-1892 | registration_plate = HP 39,HP 68 | website = {{URL|www.hpkangra.nic.in}} | footnotes = }} '''ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਬਗਸੁ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਮੱਧ ਤਿੱਬਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਾਂਗੜਾ ਤੋ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੀ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਸਮਾਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਸੌ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਵੇਰਵਾ== ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ, ਕਾਂਗੜਾ ਵਾਦੀ ਦੇ ਉਪਰੀ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਘਣੀ ਕੋਨੀਫ਼ੇਰਸ (ਸਦਾ ਹਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੇਉਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ| ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ, ਬਾਗ੍ਸੁਨਾਥ, ਧਰਮਕੋਟ, ਨਾਡੀ, ਫੋਰ੍ਸੀਅਤ ਗੰਜ, ਕੋਤਵਾਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ (ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ), ਕਚੇਰੀ ਅੱਡਾ (ਅਜਿਹੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ, ਪੋਸਟ, ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ), ਦੱਰੀ, ਰਾਮਨਗਰ, ਸਿਧਪੁਰ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਬਾੜੀ (ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਪਾ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ) ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਨਗਰ ਹਨ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆ ਵਾਸਤੇ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 1959 ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿੱਬਤ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਤੇ 14 ਵੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਇਥੇ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੋਜੁਦਗੀ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੇ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਸਤੇ, ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਨੁਡ ਪਹਾੜੀ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਗੀਨਾ, ਤ੍ਰਿਨੁਡ ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ ਤੋ ਵੀ ਉਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ ਤੋ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ==ਨਿਰੁਕਤੀ== ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਾ ਤੋ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। “ਰੂਹਾਨੀ ਆਸਰੇ “ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਮ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰੂਹਾਨੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਜਾ ਆਰਾਮ ਘਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਰਵਾਇਤੀ ਤੋਰ ਤੇ ' ਅਜਿਹੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ (ਤੀਰਥ ਘਰ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ (ਦੁਰ ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,ਤਾ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਵਾਸਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ| ਜਦ ਪਹਿਲੀ ਸਥਾਈ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਤਾ ਓਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਯਾਤਰੀ ਆਰਾਮ ਘਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪਕੇ ਵਸੇਬੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੋਰ ਤੇ ਬੋਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ== ਰਾਜ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤਕ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ- ਖੇਤਰ ਤੇ ਕਾਗੜਾ ਦੇ ਕਟੋਚ ਸਮੁਦਾਏ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਕਿ ਦੋ ਸਦੀਆ ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅੱਜ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ “ ਕ੍ਲਾਉਡ ਏਡ ਵਿਲਾ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ, ਖੇਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਅਣਵੰਡੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ (ਗੋਵਰਨਰ) ਦੇ ਦਵਾਰਾ ਇਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਟੋਚ ਵੰਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਉਚੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ 1810 ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਦਸਤਖਤ ਅਧੀਨ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾ ਦੀ ਰੁਤਬਾ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== 50sk1r2lsys0nbrmvw0nb612glfuh1m 839602 839601 2026-05-17T11:57:18Z Gurtej Chauhan 27423 839602 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਧਰਮਸਾਲਾ (ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ) | native_name = धर्मशाला | native_name_lang = ਕਾਂਗੜੀ, ਪਹਾੜੀ, ਹਿਮਾਚਲੀ, ਤਿੱਬਤੀ | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ਸ਼ਹਿਰ]] | image_skyline = Dharamsala View.JPG | image_alt = | image_caption = ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਝਲਕ | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Himachal Pradesh, India | latd = 32.218 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.320 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਇਲਾਕੇ|ਸਟੇਟ]] | subdivision_name1 = [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਾਂਗੜਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="profile">{{cite web|title=About Us|url=http://mcdharamshala.in/about-us/|website=Dharamshala Municipal Corporation|accessdate=2 April 2016|archive-date=27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427090803/http://mcdharamshala.in/about-us/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 27.60 | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 2352 | elevation_min_m = 1065 | population_total = 53543 | population_as_of = 2015 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes =<ref name="profile" /> | leader_name = ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ - ਕਾਂਗੜੀ, ਪਹਾੜੀ, ਹਿਮਾਚਲੀ, ਤਿੱਬਤੀ | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = ਹਿੰਦੀ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 176 215 | area_code_type = Telephone code | area_code = +91-1892 | registration_plate = HP 39,HP 68 | website = {{URL|www.hpkangra.nic.in}} | footnotes = }} '''ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ''', ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਹੈ।<ref>https://www.incredibleindia.gov.in/en/himachal-pradesh/dharamshala</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਬਗਸੁ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਮੱਧ ਤਿੱਬਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਾਂਗੜਾ ਤੋ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੀ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਸਮਾਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਸੌ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>https://edharamshala.in/Content/Downloads?Module=Ministry%20of%20Urban%20Development%20Comments%20on%20Smart%20City%20Dharamshala</ref> ==ਵੇਰਵਾ== ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ, ਕਾਂਗੜਾ ਵਾਦੀ ਦੇ ਉਪਰੀ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਘਣੀ ਕੋਨੀਫ਼ੇਰਸ (ਸਦਾ ਹਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੇਉਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ| ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ, ਬਾਗ੍ਸੁਨਾਥ, ਧਰਮਕੋਟ, ਨਾਡੀ, ਫੋਰ੍ਸੀਅਤ ਗੰਜ, ਕੋਤਵਾਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ (ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ), ਕਚੇਰੀ ਅੱਡਾ (ਅਜਿਹੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ, ਪੋਸਟ, ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ), ਦੱਰੀ, ਰਾਮਨਗਰ, ਸਿਧਪੁਰ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਬਾੜੀ (ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਪਾ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ) ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਨਗਰ ਹਨ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆ ਵਾਸਤੇ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 1959 ਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿੱਬਤ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਤੇ 14 ਵੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਇਥੇ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੋਜੁਦਗੀ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੇ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਸਤੇ, ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਨੁਡ ਪਹਾੜੀ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਗੀਨਾ, ਤ੍ਰਿਨੁਡ ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ ਤੋ ਵੀ ਉਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮੈਕਲੋਡਗੰਜ ਤੋ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ==ਨਿਰੁਕਤੀ== ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਾ ਤੋ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। “ਰੂਹਾਨੀ ਆਸਰੇ “ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਮ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰੂਹਾਨੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਜਾ ਆਰਾਮ ਘਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਰਵਾਇਤੀ ਤੋਰ ਤੇ ' ਅਜਿਹੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ (ਤੀਰਥ ਘਰ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ (ਦੁਰ ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,ਤਾ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਵਾਸਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ| ਜਦ ਪਹਿਲੀ ਸਥਾਈ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਤਾ ਓਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਯਾਤਰੀ ਆਰਾਮ ਘਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪਕੇ ਵਸੇਬੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੋਰ ਤੇ ਬੋਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਮੈਦਾਨ== ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਦਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸਟਰੀ ਮੈਚ ਅਤੇ ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ ਦੇ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.espncricinfo.com/cricket-grounds/himachal-pradesh-cricket-association-stadium-dharamsala-58056</ref> ==ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ== ਰਾਜ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤਕ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ- ਖੇਤਰ ਤੇ ਕਾਗੜਾ ਦੇ ਕਟੋਚ ਸਮੁਦਾਏ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਕਿ ਦੋ ਸਦੀਆ ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅੱਜ ਧਰਮ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਜੋ ਕਿ “ ਕ੍ਲਾਉਡ ਏਡ ਵਿਲਾ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ, ਖੇਤਰ, [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਅਣਵੰਡੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ (ਗੋਵਰਨਰ) ਦੇ ਦਵਾਰਾ ਇਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਟੋਚ ਵੰਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਉਚੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਕਟੋਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ 1810 ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਦਸਤਖਤ ਅਧੀਨ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾ ਦੀ ਰੁਤਬਾ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] gqtlui8zmr75839t4yjyk4h2cx5dty8 0 91511 839574 816776 2026-05-16T17:22:11Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Personal life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346710459|Nimmi]]" 839574 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਨਿਮੀ <br>|image=Nimmi.jpg|birth_name=ਨਵਾਬ ਬਾਨੋ <br>|birthname=Nawab Banoo|birth_date={{Birth date |df=y|1933|2|18}}|birth_place=[[ਭਾਰਤ|ਆਗਰਾ,ਭਾਰਤ <br>]] | death_date = {{death date and age|df=y|2020|3|25|1933|3|25}} | death_place = ਮੁੰਬਈ |years active=1949–1965 |yearsactive=1949–1965 |religion=[[ਇਸਲਾਮ]] |spouse=[[ਸ. ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ]] 1965– 1 ਨਵੰਬਰ 2007 (ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ)}} '''ਨਿਮੀ '''(18 ਫਰਵਰੀ 1933 - 18 ਫਰਵਰੀ 1933) ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਸਕਰੀਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ<span class="cx-segment" data-segmentid="50">1950 ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ</span>&nbsp;<span class="cx-segment" data-segmentid="50"> stardom</span> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪਿੰਡ ਵੇਲੇ ਟਾਈਪ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਪਾਈ,&nbsp; ਲੇਕਿਨ ਫੰਤਾਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਫਿਲਮਾਂ ਵਰਗੀਆਂ&nbsp; ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ. ==ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਨਵਾਬ ਬਾਨੋ&nbsp; ਦਾ ਜਨਮ ਆਗਰਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&nbsp; ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਐਕਟਰੈਸ ਸੀ, ਜੋ ਵਾਹੀਦਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ&nbsp; ਦੇ&nbsp; ਪਿਤਾ, ਅਬਦੁਲ ਹਾਕਿਮ, ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਠੇਕੇਦਾਰ ਸਨ।&nbsp; ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਨਵਾਬ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਬਾਨੋ ਜੋੜ ਕੇ ਨਵਾਬ ਬਾਨੋ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਸੀ, ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਬੰਬੇ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਚੇਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ&nbsp; ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ, ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ&nbsp; ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਨਿਮੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਗਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਏਬਟਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕੰਮ <span class="cx-segment" data-segmentid="68">ਕਰਨ ਲੱਗਾ</span>। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਦੀ ਚਾਚੀ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਆਗੂ ਫਿਲਮ ਸਟਾਰ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਜੋਤੀ&nbsp; ਦੇ ਪਤੀ ਜੀ ਐਮ ਦੁਰਾਨੀ ਵੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ, ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ। == ਕਰੀਅਰ == 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 1930 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਜਵਾਨ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਟੂਡੀਓਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਰਤਮਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ''ਅੰਦਾਜ਼'' ਬਣਦੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸੱਦਿਆ।&nbsp; ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਵਿਖਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ।<span class="cx-segment" data-segmentid="83">''ਅੰਦਾਜ਼ ''</span>ਦੇ ਸੈੱਟ ਤੇ,&nbsp; ਨਿਮੀ ਨੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। <span id="result_box" class="" lang="hi"><span class="">ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ''ਬਰਸਾਤ'' (1949)&nbsp; ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।&nbsp; ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਦੀਨ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰੈਸ ਨਰਗਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੈ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ,&nbsp; ਉਹ ਦੂਜੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੰਦਾਜ਼ ਦੇ ਸੈੱਟ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਮੀ&nbsp; ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦੇਖਣ&nbsp; ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਐਕਟਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ। ਨਿਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਅੱਲੜ ਪਹਾੜਨ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਲਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ&nbsp; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਂਚ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ।</span><span></span></span> <span id="result_box" class="" lang="hi"><span class="">1949 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਹੋਈ ''ਬਰਸਾਤ'',&nbsp; ਫਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵਿਵਸਾਇਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ।&nbsp; ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨਰਗਿਸ,&nbsp; ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਨਾਥ ਦੀ ਹਾਜਰੀ&nbsp; ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਿਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ&nbsp; ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਹਿਟ ਹੋਈ। ਫਿਲਮ ਦਾ&nbsp; </span></span><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class=""> ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ </span></span>ਸਿਰਲੇਖ ਗੀਤ ''ਬਰਸਾਤ ਮੇਂ ਹਮੇਂ ਮਿਲੇ ਤੁਮ'' ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸਦਾਬਹਾਰ ਕਲਾਸਿਕਸ,&nbsp;&nbsp;ਅਤੇ ''ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਹੈ'',&nbsp; ਸਾਰੇ ਨਿਮੀ ਉੱਤੇ ਚਿਤਰਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਵੀ ਇਸ ਨਵੇਲੀ ਐਕਟਰੈਸ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। </span></span><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class="">[[ਬਰਸਾਤ]]</span></span> ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਿਆਪੀ ਸਨਸਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।</span><span class=""></span></span> === ਸਟਾਰਡਮ ਵੱਲ ਵਧਣਾ === ਬਰਸਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਆਪਣੀ ਤਸ਼ਰੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਅਧਾਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। === 1950 === ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ (ਬਨਵਾੜਾ), ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਨੰਦ (ਸਾਜ਼ਾ, ਆਂਧੀਆਂ) ਵਰਗੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਦੀਦਾਰ (1951) ਅਤੇ ਦਾਗ (1952) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ। ਨਰਗਿਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਦੀਦਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨਿੰਮੀ ਵੀ ਮਧੂਬਾਲਾ (ਅਮਰ), ਸੁਰੱਈਆ (ਸ਼ਮਾ), ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ (ਊਸ਼ਾ ਕਿਰਨ), ਅਤੇ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ (ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਹੇਂ) (1959) ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਨਿੰਮੀ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ਬੇਦਰਦੀ (1951) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨ (1952) ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨਾਂਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਿੰਮੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਡ੍ਰੀਮ ਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ Savage Princess ਸੀ। ਲੰਡਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਐਰੋਲ ਫਲਿਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੱਛਮੀ ਫਿਲਮੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਫਲਿਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕੁੜੀ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ!" ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ "...ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਣਕੀਤੀ ਕੁੜੀ" ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ 2013 ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਕਿ ਆਨ ਦੇ ਲੰਡਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੰਭੀਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੇਸਿਲ ਬੀ. ਡੀਮਿਲ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਿੰਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਧਦੇ ਕੈਰੀਅਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹਨਾਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ ਅਮਰ (1954) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ (ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਭਰਮਾਇਆ ਇੱਕ ਗਰੀਬ, ਦੁੱਧ ਚੁਆਈ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਗਲਤ ਮੰਗੇਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਿੰਮੀ ਦੇ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਪਸੰਦ ਫ਼ਿਲਮ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਡੰਕਾ (1954) ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁੰਦਨ (1955), ਸੋਹਰਾਬ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਨੇ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਚਿੱਤਰਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਰਨ ਖਟੋਲਾ (1955) ਵਿੱਚ, ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੰਜ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ 1956 ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ। 1957 ਵਿੱਚ, 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਭਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਸਨ ਜੋ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਦੁਆਰਾ ਡੱਬ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ, ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬੈਂਕਾਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੋਹਰੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ (ਅੰਜਲੀ), ਕੇ.ਏ. ਅੱਬਾਸ (ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਹੇ) ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਭੱਟ (ਅੰਗੁਲਿਮਾਲਾ) ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜੋਖਮ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਹੇਂ (1959) ਦੀ ਵੇਸਵਾ। ਇਹ ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਿੰਮੀ ਬਹੁਤ ਚੋਣਵੀਂ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਬਿਹਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਬੀ.ਆਰ. ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ (1958), ਅਤੇ ਵੋ ਕੌਨ ਥੀ? ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। (1963), ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। == ਸਿਤਾਰਾ ਬਣਨਾ == ''[[ਬਰਸਾਤ]]''&nbsp; ਦੇ ਬਾਅਦ <span class="cx-segment" data-segmentid="111">ਨਿਮੀ ਨੇ </span>ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਆਫਰ ਧੜਾਧੜ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਸਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਆਪਣੀਆਂ ਹਿਸਟੋਰਯੋਨਿਕ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮਰਦਾਨੀ ਲੇਕਿਨ ਕਾਰਗਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੂਠੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।&nbsp; ਛੋਟੀ ਐਕਟਰੈਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਊ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਫਾਦਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਆਧਾਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] (ਬਨਵਾੜਾ), ਅਤੇ [[ਦੇਵ ਆਨੰਦ]] (ਸਜ਼ਾ,&nbsp; ਆਂਧੀਆਂ) ਵਰਗੇ ਸਿਖਰ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ&nbsp; ਲਈ ਵੱਡਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿਮੀ ਨੇ ''ਦੀਦਾਰ''&nbsp;<span class="cx-segment" data-segmentid="121"> (1951)</span> ਅਤੇ ''ਦਾਗ''&nbsp;&nbsp;<span class="cx-segment" data-segmentid="121"> (1951)</span>&nbsp; ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਕਰੀਨ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ। ਨਰਗਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ''ਬਰਸਾਤ'' ਅਤੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="116">''ਦੀਦਾਰ''&nbsp;</span><span class="cx-segment" data-segmentid="116"><span class="cx-segment" data-segmentid="121"></span></span> ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇ ਕੀਤਾ, ਨਿਮੀ ਨੇ [[ਮਧੂਬਾਲਾ]] (ਅਮਰ), [[ਸੁਰਈਆ]] (ਸ਼ਾਮਾ), [[ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ]] (ਉਸ਼ਾ ਕਿਰਨ)&nbsp; ਅਤੇ [[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]]&nbsp; (ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਾਹੇਂ <span class="cx-segment" data-segmentid="125">(1959)</span>)&nbsp; ਸਹਿਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਆਤ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮੀ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਬੇਦਰਦੀ'' <span class="cx-segment" data-segmentid="136">(1951)</span> ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ਗਾਏ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਨੇ ਵੀਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ,&nbsp; ਉਸਨੇ ਕੇਵਲ ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਹੀ ਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="136">ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ</span>। <span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।">ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਆਨ</span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।"> (1952)&nbsp; ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ। ਟੈਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ </span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।"><span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।">ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ </span></span>ਵੱਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਿਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਐਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਨਿਮੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲੜੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਕਰੀਨ ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਇਆ ਸੀ।</span><span title=""></span></span> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਇਰਫਾਨ ਅਤੇ [[ਰਾਜ ਸਭਾ ਟੀਵੀ]] ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਮਹਿਬੂਬ ਸਟੂਡੀਓ (ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਟੂਡੀਓ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਸਨ ਇੱਕ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਅਰਡਰੈਸਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ "ਫਿਲਮਇੰਡੀਆ" ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ ਮੁਕਰੀ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਮਿਦਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਇਹ ਜੋੜੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੋਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਮ ਭਾਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ|ਮੈਨਚੈਸਟਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਦੀ 2007 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="IndianExpress">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/mar/27/veteran-actor-nimmi-passes-away-at-88-2121982.html|title=Veteran Bollywood actress Nimmi passes away at 87|date=27 March 2020|work=The New Indian Express (newspaper)|access-date=10 January 2021}}</ref><ref name="rstvfull">{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=O5qe8NMuZA8|title=Guftagoo with Nimmi : Complete interview|last=M.|first=Irfan|date=28 May 2013|access-date=9 January 2021|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/O5qe8NMuZA8|archive-date=21 December 2021|publisher=Rajya Sabha TV via YouTube}}</ref><ref name="rediff">{{Cite web |title=Petite powerhouse Nimmi |url=https://m.rediff.com/movies/report/dinesh/20030213.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128142138/https://m.rediff.com/movies/report/dinesh/20030213.htm |archive-date=28 November 2020 |access-date=21 February 2011 |website=Rediff.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == * Interview, ''Nimmi: "I have a dream to be Queen"'', [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|The Indian Express]] Newspaper, Issue date: Friday, 30 May 1997. Copyright © 1997 Indian Express Newspapers (Bombay) Ltd. * Reuben, Bunny. ''Mehboob: India's DeMille'', South Asia Books * Raheja, Dinesh. ''The Hundred Luminaries of Hindi Cinema'', India Book House Publishers. * Reuben, Bunny. ''Follywood Flashback'', Indus publishers * Rajadhyaksha, Ashish and Willemen, Paul. ''The Encyclopedia of Indian Cinema'', Fitzroy Dearborn Publishers. * Akbar, Khatija. ''Madhubala: Her Life, Her Films'', New Delhi: UBS Publishers' Distributors * Lanba, Urmila. ''The Life and Films of Dilip Kumar'', Orient Paperbacks,India; New e. edition * Ritu, Nanda. ''Raj Kapoor: His Life, His Films'', Iskusstvo == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|id=0632364}} * [http://in.rediff.com/movies/2003/feb/13dinesh.htm Petite powerhouse Nimmi] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] kd8zcj8t4xxul58wosiyf2s50rg9yqs 0 92238 839575 553229 2026-05-16T17:26:28Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and nominations" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1353268496|Bindu (actress)]]" 839575 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Bindu|image=ActressBindu.jpg|caption=Bindu in 2012|birth_name=Bindu Desai|birth_date={{birth date and age|df=yes|1951|4|17}}|birth_place=[[Valsad]], [[Gujarat]], [[India]]|years active=1969–present|years_active=1969–present|spouse=Champaklal Zaveri}}'''ਬਿੰਦੂ''' (ਜਨਮ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1951) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਉਸਨੇ 160 ਦੇ ਕਰੀਬ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਕਟੀ ਪਤੰਗ ਸੀ।<ref name="exp">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/shabnam-still-gets-fan-mail/720458/0|title=Shabnam Still Gets Fan Mail|date=4 December 2010|access-date=7 May 2013|publisher=Indian Express}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 160 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਟੀ ਪਤੰਗ (1970) 'ਚ ਸ਼ਬਨਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1962 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਅਨਪੜ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1969 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇਤਫਾਕ ਵਿੱਚ ਰੇਨੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਦੋਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। 1972 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ "ਦਾਸਤਾਨ" ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਤੀਜੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। 1973 ਵਿੱਚ, ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ "ਅਭਿਮਾਨ" ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਚੌਥੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, 1974 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ "ਹਵਸ" 'ਚ ਕਾਮਿਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਰੀਟਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ. 1976 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਿਤ ਵਿੱਚ ਸਰਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਆਖਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਜਨਮ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਾਨੂਭਾਈ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਜੋਤਸਨਾ ਦੇ ਘਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਲਸਾਦ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਹਨੂਮਾਨ ਭਗਦਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਨ-ਪੋਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਰੁਣਾ ਈਰਾਨੀ, ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ, ਆਦੀ ਈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਈਰਾਨੀ ਉਸ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਹਨ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ 1969 ਵਿੱਚ ਇਤਫਾਕ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਸਤੇ ਨਾਲ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਥੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੰਤਾ ਦੀ ਕਟੀ ਪਤੰਗ (1970) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੈਬਰੇ ਡਾਂਸ, "ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਸ਼ਬਨਮ" ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਲਿਆ ਸੀ; ਇੱਕ ਨਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਮਨਮੋਹਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਮਾ. ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਹਵਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਮਫੋਮਾਨੀਆਕ ਵਜੋਂ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ. ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਿੱਟ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਸ ਮਿੱਥ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਿਆਹੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਸੈਕਸ ਸਿੰਬਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ. ਉਹ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ 'ਪਵਿੱਤਰ ਤ੍ਰਿਏਕ' ਵਿਚ ਤੀਸਰਾ ਬਿੰਦੂ ਹੈ. ਹੈਲਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾ ਈਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿੰਦੂ ਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ 'ਕੈਬਰੇ' ਡਾਂਸ ਨੰਬਰ ਅਤੇ 'ਵੈਮਪ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ. []] ਬਿੰਦੂ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਹਰੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਯਕੀਨਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਜਿੰਨੀ ਚਿਤਾਲੀ ਦੀ ਅਪਾਹਜ ਔਰਤ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਤ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਨਿਘੜਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਮੋਨਾ ਡਾਰਲਿੰਗ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਨ (1971), ਕਟੀ ਪਤੰਗ, ਦੋ ਰਾਸਤੇ, ਦਾਗ, ਛੁਪਾ ਰੁਸਤਮ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ, ਫੰਡੇਬਾਜ਼, ਤਿਆਗ, ਨਫ਼ਰਤ, ਗਹਿਰੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਦਾਸਤਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1979 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲਾਧੂ ਓਰੂ ਕੁਦੁੰਬਮ ਵਿੱਚ ਸਿਵਾਜੀ ਗਣੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਨਾਲ 1969 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਦੋ ਰਾਸਤੇ ਤੋਂ 1986' ਫਿਲਮ 'ਅਧਿਕਾਰ' ਵਿੱਚ 13 ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੋੜ ਲੈ ਆਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 1983 ਵਿੱਚ ਗਲੈਮਰਸ 'ਵੈਮਪ'- ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ, ਆਂਖੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ "ਹਮ ਆਪਕੇ ਹੈ ਕੌਨ" ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਦੇ ਤੇ ਘੱਟ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਚਮਪਕ ਲਾਲ ਜਾਵੇਰੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਪੁਣੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।  == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ == * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Ittefaq'' (1969) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Do Raaste'' (1970) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Dastaan'' (1972) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Abhimaan'' (1973) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Hawas'' (1974) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Imtihan'' (1974) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Arjun Pandit'' (1976) == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਅਨਪੜ'' (1962) ... ਕਿਰਣ * ''ਔਰਤ'' (1967) * ''ਆਇਆ ਸਾਵਨ ਝੂਮ ਕੇ'' (1969) * ''ਡੋਲੀ'' (1969) * ''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' (1969) * ''ਇਤਫਾਕ'' (1969) * ''ਨਤੀਜਾ'' (1969) * ''ਕਟੀ ਪਤੰਗ'' (1970) * ''ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ'' (1971) * ''ਪ੍ਰੀਤ ਕੀ ਡੋਰੀ'' (1971) * ''ਦੁਸ਼ਮਣ'' (1971) ... ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ * ''ਹਸੀਨੋ ਕਾ ਦੇਵਤਾ'' (1971) * ''ਦਸਤਾਨ'' (1972) * ''ਦਿਲ ਕਾ ਰਾਜਾ'' (1972) * ''ਇੱਕ ਬੇਚਾਰਾਂ'' (1972) * ''ਗਰਮ ਮਸਾਲਾ'' (1972) * ''ਰਾਜਾ ਜਾਨੀ'' (1972) ... Special Appearance * ''ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ... (1972)'' * ''ਅਭਿਮਾਨ'' (1973) * ''Gaai Aur Gori'' (1973) * ''Dharma'' (1973) * ''Joshila'' (1973) * ''Zanjeer'' (1973) * ''Hawas'' (1974) * ''Free Love'' (1974) * ''Imtihan'' (1974) * ''Pagli'' (1974) * '' Prem Nagar'' (1974) * ''Bangaarada Panjara'' (1974 Kannada film) ... Reshma * ''Chaitali'' (1975) * ''Dafa 302'' (1975) * ''Jaggu'' (1975) * ''Sewak'' (1975) * ''Dhoti Lota Aur Chowpatty'' (1975)... Dancer * ''Arjun Pandit '' (1976) * ''Shankar Shambhu'' (1976)... Munni Bai * ''Shankar Dada'' (1976)... Bindya * ''Shaque'' (1976)... Rosita * ''Dus Numbri'' (1976) * ''Nehle Pe Dehla'' (1976) * ''Thief of Baghdad'' (1977) * ''Chakkar Pe Chakkar'' (1977) * ''Chala Murari Hero Banne'' (1977) * ''Chalta Purza'' (1977) * ''Maha Badmaas'' (1977) * ''Bandie'' (1978) * ''Chor Ho To Aisa'' (1978) * ''Des Pardes'' (1978) ... Sylvia * ''Ganga Ki Saugandh'' (1978) * ''Besharam'' (1978) ... Manju * ''Jalan'' (1978) * ''Trishna'' (1978) * ''Phandebaaz'' (1978) * ''Rahu Ketu'' (1978) * ''Ram Kasam'' (1978) * ''Amar Deep'' (1979) ... Asha * ''Nallathoru Kudumbam(1979 Tamil film)... Dancer in One and two cha cha song'' * ''Inspector Eagle'' (1979) * ''Allaudinaum Arputha Vilakkum (1979 Tamil–Malayalam bilingual)... Dancer in a song'' * ''Khandaan'' (1979) ... Nanda V. Srivastav * ''Sarkari Mehmaan'' (1979) * ''Agreement'' (1980) * ''Jwalamukhi'' (1980) * ''Shaan'' (1980) ... Special Appearance * ''Laawaris'' (1981) * ''Naseeb (1981) ... Special Appearance'' * ''Prem Rog'' (1982) * ''Paisa Yeh Paisa'' (1985) * ''Karma'' (1986) * '' Hifazat (1987)'' * ''Biwi Ho To Aisi''(1988) * ''Kishen Kanhaiya'' (1990) * ''Shola Aur Shabnam'' (1992) * ''Honeymoon (1992 film)'' (1992) * ''Aankhen'' (1993) * ''Aasoo Bane Angaarey'' (1993) * ''Roop Ki Rani Choron Ka Raja'' (1993) * ''Hum Aapke Hain Koun..!''(1994) * ''Judwaa'' (1997) * ''Ehsaas is Tarah'' (1998) * ''Aunty No.1'' (1998) * ''Banarasi Babu'' (1998) * ''Jaanam Samjha Karo'' (1999) * ''Sooryavansham'' (1999) * ''Mere Yaar Ki Shaadi Hai'' (2002) * ''Main Hoon Na'' (2004) * ''Om Shanti Om'' (2007) * ''Mehbooba'' (2008) == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ. !ਪੁਰਸਕਾਰ !ਫ਼ਿਲਮ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਨਤੀਜਾ |- |1970 | rowspan="7" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] |''ਇੱਤੇਫਾਕ'' | rowspan="7" |ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰਸ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1971 |''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1973 |''ਦਾਸਤਾਨ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1974 |ਅਭਿਮਾਨ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- | rowspan="2" |1975 |ਹਵਸ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |''ਇਮਤਿਹਾਨ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1977 |''ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਿਤ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|id=0082848|name=Bindu}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hbsizg49o07xoa7fxl97axr0jiuodrw 839577 839575 2026-05-16T17:30:15Z Meenukusam 51574 839577 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Bindu|image=ActressBindu.jpg|caption=Bindu in 2012|birth_name=Bindu Desai|birth_date={{birth date and age|df=yes|1951|4|17}}|birth_place=[[Valsad]], [[Gujarat]], [[India]]|years active=1969–present|years_active=1969–present|spouse=Champaklal Zaveri}}'''ਬਿੰਦੂ''' (ਜਨਮ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1951) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਉਸਨੇ 160 ਦੇ ਕਰੀਬ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਕਟੀ ਪਤੰਗ ਸੀ।<ref name="exp">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/shabnam-still-gets-fan-mail/720458/0|title=Shabnam Still Gets Fan Mail|date=4 December 2010|access-date=7 May 2013|publisher=Indian Express}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 160 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਟੀ ਪਤੰਗ (1970) 'ਚ ਸ਼ਬਨਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1962 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਅਨਪੜ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1969 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇਤਫਾਕ ਵਿੱਚ ਰੇਨੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਦੋਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। 1972 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ "ਦਾਸਤਾਨ" ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਤੀਜੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। 1973 ਵਿੱਚ, ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ "ਅਭਿਮਾਨ" ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਚੌਥੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, 1974 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ "ਹਵਸ" 'ਚ ਕਾਮਿਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਰੀਟਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ. 1976 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਿਤ ਵਿੱਚ ਸਰਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਆਖਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਜਨਮ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਾਨੂਭਾਈ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਜੋਤਸਨਾ ਦੇ ਘਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਲਸਾਦ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਹਨੂਮਾਨ ਭਗਦਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਨ-ਪੋਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਰੁਣਾ ਈਰਾਨੀ, ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ, ਆਦੀ ਈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਈਰਾਨੀ ਉਸ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਹਨ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ 1969 ਵਿੱਚ ਇਤਫਾਕ ਅਤੇ ਦੋ ਰਾਸਤੇ ਨਾਲ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਥੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੰਤਾ ਦੀ ਕਟੀ ਪਤੰਗ (1970) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੈਬਰੇ ਡਾਂਸ, "ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਸ਼ਬਨਮ" ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਲਿਆ ਸੀ; ਇੱਕ ਨਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਮਨਮੋਹਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਮਾ. ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਹਵਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਮਫੋਮਾਨੀਆਕ ਵਜੋਂ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ. ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਿੱਟ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਸ ਮਿੱਥ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵਿਆਹੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਸੈਕਸ ਸਿੰਬਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ. ਉਹ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ 'ਪਵਿੱਤਰ ਤ੍ਰਿਏਕ' ਵਿਚ ਤੀਸਰਾ ਬਿੰਦੂ ਹੈ. ਹੈਲਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾ ਈਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿੰਦੂ ਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ 'ਕੈਬਰੇ' ਡਾਂਸ ਨੰਬਰ ਅਤੇ 'ਵੈਮਪ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ. []] ਬਿੰਦੂ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਹਰੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਯਕੀਨਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਜਿੰਨੀ ਚਿਤਾਲੀ ਦੀ ਅਪਾਹਜ ਔਰਤ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਤ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਨਿਘੜਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਮੋਨਾ ਡਾਰਲਿੰਗ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਕਾਇਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਨ (1971), ਕਟੀ ਪਤੰਗ, ਦੋ ਰਾਸਤੇ, ਦਾਗ, ਛੁਪਾ ਰੁਸਤਮ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ, ਫੰਡੇਬਾਜ਼, ਤਿਆਗ, ਨਫ਼ਰਤ, ਗਹਿਰੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਦਾਸਤਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1979 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲਾਧੂ ਓਰੂ ਕੁਦੁੰਬਮ ਵਿੱਚ ਸਿਵਾਜੀ ਗਣੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਨਾਲ 1969 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਦੋ ਰਾਸਤੇ ਤੋਂ 1986' ਫਿਲਮ 'ਅਧਿਕਾਰ' ਵਿੱਚ 13 ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੋੜ ਲੈ ਆਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 1983 ਵਿੱਚ ਗਲੈਮਰਸ 'ਵੈਮਪ'- ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ, ਆਂਖੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ "ਹਮ ਆਪਕੇ ਹੈ ਕੌਨ" ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਦੇ ਤੇ ਘੱਟ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਚਮਪਕ ਲਾਲ ਜਾਵੇਰੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਪੁਣੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।  == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ == * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Ittefaq'' (1969) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Do Raaste'' (1970) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Dastaan'' (1972) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Abhimaan'' (1973) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Hawas'' (1974) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Imtihan'' (1974) * Nominated – Filmfare Award for Best Supporting Actress – ''Arjun Pandit'' (1976) == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਅਨਪੜ'' (1962) ... ਕਿਰਣ * ''ਔਰਤ'' (1967) * ''ਆਇਆ ਸਾਵਨ ਝੂਮ ਕੇ'' (1969) * ''ਡੋਲੀ'' (1969) * ''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' (1969) * ''ਇਤਫਾਕ'' (1969) * ''ਨਤੀਜਾ'' (1969) * ''ਕਟੀ ਪਤੰਗ'' (1970) * ''ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ'' (1971) * ''ਪ੍ਰੀਤ ਕੀ ਡੋਰੀ'' (1971) * ''ਦੁਸ਼ਮਣ'' (1971) ... ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ * ''ਹਸੀਨੋ ਕਾ ਦੇਵਤਾ'' (1971) * ''ਦਸਤਾਨ'' (1972) * ''ਦਿਲ ਕਾ ਰਾਜਾ'' (1972) * ''ਇੱਕ ਬੇਚਾਰਾਂ'' (1972) * ''ਗਰਮ ਮਸਾਲਾ'' (1972) * ''ਰਾਜਾ ਜਾਨੀ'' (1972) ... Special Appearance * ''ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ... (1972)'' * ''ਅਭਿਮਾਨ'' (1973) * ''Gaai Aur Gori'' (1973) * ''Dharma'' (1973) * ''Joshila'' (1973) * ''Zanjeer'' (1973) * ''Hawas'' (1974) * ''Free Love'' (1974) * ''Imtihan'' (1974) * ''Pagli'' (1974) * '' Prem Nagar'' (1974) * ''Bangaarada Panjara'' (1974 Kannada film) ... Reshma * ''Chaitali'' (1975) * ''Dafa 302'' (1975) * ''Jaggu'' (1975) * ''Sewak'' (1975) * ''Dhoti Lota Aur Chowpatty'' (1975)... Dancer * ''Arjun Pandit '' (1976) * ''Shankar Shambhu'' (1976)... Munni Bai * ''Shankar Dada'' (1976)... Bindya * ''Shaque'' (1976)... Rosita * ''Dus Numbri'' (1976) * ''Nehle Pe Dehla'' (1976) * ''Thief of Baghdad'' (1977) * ''Chakkar Pe Chakkar'' (1977) * ''Chala Murari Hero Banne'' (1977) * ''Chalta Purza'' (1977) * ''Maha Badmaas'' (1977) * ''Bandie'' (1978) * ''Chor Ho To Aisa'' (1978) * ''Des Pardes'' (1978) ... Sylvia * ''Ganga Ki Saugandh'' (1978) * ''Besharam'' (1978) ... Manju * ''Jalan'' (1978) * ''Trishna'' (1978) * ''Phandebaaz'' (1978) * ''Rahu Ketu'' (1978) * ''Ram Kasam'' (1978) * ''Amar Deep'' (1979) ... Asha * ''Nallathoru Kudumbam(1979 Tamil film)... Dancer in One and two cha cha song'' * ''Inspector Eagle'' (1979) * ''Allaudinaum Arputha Vilakkum (1979 Tamil–Malayalam bilingual)... Dancer in a song'' * ''Khandaan'' (1979) ... Nanda V. Srivastav * ''Sarkari Mehmaan'' (1979) * ''Agreement'' (1980) * ''Jwalamukhi'' (1980) * ''Shaan'' (1980) ... Special Appearance * ''Laawaris'' (1981) * ''Naseeb (1981) ... Special Appearance'' * ''Prem Rog'' (1982) * ''Paisa Yeh Paisa'' (1985) * ''Karma'' (1986) * '' Hifazat (1987)'' * ''Biwi Ho To Aisi''(1988) * ''Kishen Kanhaiya'' (1990) * ''Shola Aur Shabnam'' (1992) * ''Honeymoon (1992 film)'' (1992) * ''Aankhen'' (1993) * ''Aasoo Bane Angaarey'' (1993) * ''Roop Ki Rani Choron Ka Raja'' (1993) * ''Hum Aapke Hain Koun..!''(1994) * ''Judwaa'' (1997) * ''Ehsaas is Tarah'' (1998) * ''Aunty No.1'' (1998) * ''Banarasi Babu'' (1998) * ''Jaanam Samjha Karo'' (1999) * ''Sooryavansham'' (1999) * ''Mere Yaar Ki Shaadi Hai'' (2002) * ''Main Hoon Na'' (2004) * ''Om Shanti Om'' (2007) * ''Mehbooba'' (2008) == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ. !ਪੁਰਸਕਾਰ !ਫ਼ਿਲਮ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਨਤੀਜਾ |- |1970 | rowspan="7" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] |''ਇੱਤੇਫਾਕ'' | rowspan="7" |ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰਸ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1971 |''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1973 |''ਦਾਸਤਾਨ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1974 |ਅਭਿਮਾਨ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- | rowspan="2" |1975 |ਹਵਸ |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |''ਇਮਤਿਹਾਨ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |- |1977 |''ਅਰਜੁਨ ਪੰਡਿਤ'' |ਨਾਮਜ਼ਦ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|id=0082848|name=Bindu}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] igctg5nyj9l8ur8gqb642hfvwzffopr 0 102280 839561 733227 2026-05-16T16:34:20Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1344497040|Bibbo (actress)]]" 839561 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Bibbo|image=Bibbo_(1940).jpg|caption=Bibbo in ''[[Sneh Bandhan]]'' (1940)|birth_name=Ishrat Sultana|birth_date=1906|birth_place=[[Delhi]], [[British India]]|death_date=1972|death_place=[[Karachi]], Sindh, [[Pakistan]]|death cause=Tuberculosis|death_cause=Tuberculosis|resting place=Karachi|resting_place=Karachi|occupation=Actress|years active=1933–1947, 1950–1968|years_active=1933–1947, 1950–1968|religion=[[Islam]]|spouse=Khalil Sardar}}'''ਬੀਬੋ''' (1906-19 72)<ref name="Muvyz">{{Cite web|url=http://muvyz.com/people/bd104068|title=Bibbo|website=muvyz.com|publisher=Muvyz, Ltd.|access-date=27 July 2015|archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225054754/http://muvyz.com/people/bd104068|url-status=dead}}</ref>  ਹਿੰਦੀ / ਉਰਦੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਇਕ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ. ਉਸਨੇ 1933-1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਅਜੰਤਾ ਸਿਨੇਟੋਨ ਲਿਮਟਿਡ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਐਮ.ਡੀ.ਭਵਨਾਨੀ ਅਤੇ ਏ. ਪੀ. ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1 9 30 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਅਦਾਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ, ਦੁਰਗਾ ਕਿਓਤ, ਸੁਲੋਚਨਾ (ਰੂਬੀ ਮਾਈਅਰਸ), ਮਹਿਤਾਬ, ਸ਼ਾਂਤਾ ਆਪਤੇ, ਸਬੀਤਾ ਦੇਵੀ, ਲੀਲਾ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਨਸੀਮ ਬਾਨੋ ਵਰਗੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸਨ।<ref name="Nevile2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0fvNDBqOOToC&pg=PA86|title=Lahore: A Sentimental Journey|last=Pran Nevile|publisher=Penguin Books India|year=2006|isbn=978-0-14-306197-7|pages=86–|access-date=27 July 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ "1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਾਰੇ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Raj2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tgo9BAAAQBAJ&pg=PT87|title=Hero Vol.1|last=Ashok Raj|date=1 November 2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-02-9|pages=87–|access-date=27 July 2015}}</ref>  ਉਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਗ਼ਰੀਬ ਕੇ ਲਾਲ' (1 9 3 9) ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਣੇ ਦੇ ਗਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਜ਼ਾ ਮੁਸਰਤ ਅਤੇ ਕਮਲਾ ਕਰਨਾਟਕੀ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਗੀਰ ਆਸਿਫ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਰਫੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦੇ ਗੀਤ ਸਨ. "ਤੁਝੀ ਬਿੱਬੋ ਕਾਹੂੰ ਕੇ ਸੁਲੋਕਾਨਾ" (ਕੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿੱਬਾ ਜਾਂ ਸੁਲੋਕਾਨਾ ਆਖਾਂਗਾ), ਜਿੱਥੇ ਸੁਲੋਕਾਨਾ (ਰੂਬੀ ਮਾਈਅਰਜ਼) ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਗਾਣਾ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="SurjitSingh">{{Cite web|url=http://hindi-movies-songs.com/joomla/index.php/hindi-films/articles/106-a-year-in-hindi-movies-36-40|title=A Year in Hindi Movies 1939|last=Singh|first=Surjit|website=hindi-movies-songs.com|access-date=27 July 2015}}</ref><ref name="Lyrics">{{Cite web|url=http://lyrics-hindi.com/movies/garib-ka-lal-1939/tujhe-bibbo-kahoon-ke.html|title=Tujhe Bibbo Kahoon Ki Sulochana|website=lyrics-hindi.com|publisher=LyricsHindi.com|access-date=27 July 2015|ref=Garib Ke Lal (1939)|archive-date=23 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123011647/http://lyrics-hindi.com/movies/garib-ka-lal-1939/tujhe-bibbo-kahoon-ke.html|dead-url=yes}}</ref> ਬੀਬੋ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਅਡਲ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨਰਗਿਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੱਦਨਬਾਈ, ਤਾਲੇਸ਼-ਏ-ਹੱਕ (1935) ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਰਚਿਆ ਸੀ. ਉਹ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਕਜਸਕ ਕੀ ਲਾਡਕੀ (1937) ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਸੀ।<ref name="TOI">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Fairer-sex-makes-a-mark-in-cinema/articleshow/7653209.cms|title=Fairer sex makes a mark in cinema|date=8 March 2011|access-date=27 July 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|agency=Times of India|ref=Women's Day-Bollywood}}</ref><ref name="Composer">{{Cite web|url=http://cineplot.com/first-female-music-composer-of-bollywood/|title=First female composer of Bollywood|website=cineplot.com|publisher=Cineplot|access-date=8 Nov 2016}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਬੀਬੋ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸ਼ਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਹਾਫਿਜਾਨ ਬਾਈ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ "ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਤਬਾਬਾਦ ਚਾਵੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਨ"। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="(Firm)2005">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vMqAQAAIAAJ|title=Osian's Cinemaya|author=Osian's (Firm)|publisher=Osian's|year=2005|volume=1|accessdate=26 July 2015}}</ref>  ਬੀਬੋ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ "ਮੋਟੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੁਣਵੱਤਾ" ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ੋਹਰਾਈ ਅਬਦਾਲੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ।<ref name="Music,2013">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=a90rBgAAQBAJ&pg=PA1002|title=The Concise Garland Encyclopedia of World Music|author=Garland Encyclopedia of World Music,|date=1 February 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-09594-8|pages=1002–|accessdate=26 July 2015}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਬੀਬੋ ਦਾ ਵਿਆਹ 1930 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਲੀਲ ਸਰਦਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦਲ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬੰਬਈ ਛੱਡ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੇਨਬੋ ਫਿਲਮਾਂ, ਕਜ਼ਾਕ ਕੀ ਲੜਕੀ (1937) ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬੀਬੋ ਆਖਰਕਾਰ ਬੰਬਈ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੀਬੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚਰਿੱਤਰ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=Shahid /><ref name=Mail>{{cite journal |last1=Baburao |first1=Patel |title=The Editor's Mail |journal=Filmindia |date=January 1939 |volume=5 |issue=1 |pages=20 |url=https://archive.org/stream/filmindia193905unse#page/n31/mode/2up/search/bibbo |accessdate=28 July 2015 |ref=Our Review}}</ref> ਜ਼ੁਲਕਾਰਨੈਨ ਸ਼ਾਹਿਦ (ਦਿ ਵੀਕਲੀ ਐਮ.ਏ.ਜੀ., ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਨੇਪਲੋਟ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੀਬੋ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜ਼ੁਲਫ਼ਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਭੁੱਟੋ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=Shahid /> ਫ਼ਿਲਮਇੰਡੀਆ ਦੇ ਜੂਨ 1943 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ, ਬਾਬੂਰਾਓ ਪਟੇਲ ਨੇ ਬੀਬੋ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ "ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਭੁੱਟੋ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ"।<ref name=Shahid /><ref name=EditorMail>{{cite journal |last1=Baburao |first1=Patel |title=The Editor's Mail |journal=Filmindia |date=June 1943 |volume=9 |issue=6 |pages=31 |url=https://archive.org/stream/filmindia194309unse#page/n123/mode/2up/search/Bibbo |accessdate=28 July 2015 |ref=Editor's Mail}}</ref> ਬੀਬੋ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ "ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ" ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 25 ਮਈ 1972 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Shahid"/> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਿੱਬੋ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸ਼ਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾ ਹਫੀਜ਼ਾਂ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਤਵਾਈਫ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਚਲੀ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=23 January 2018 |title=Courtesans brought older aesthetic traditions to the new nation |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/courtesans-older-aesthetic-traditions-indian-hindi-cinema-5035186/}}</ref><ref name="Jha">{{Cite web |last=Jha |first=Pitambar |title=1933 and our film industry |url=http://idb.ub.uni-tuebingen.de/diglit/KSS_Chtraat_1935/0073?sid=f38051d0a36203726b1d5654777299ef |access-date=27 July 2015 |website=idb.ub.uni-tuebingen.de |publisher=Eberhard Karls Universitat Tubingen |language=Hindi |ref=Chitrapat Hindi magazine pg 55}}</ref> ਬਿੱਬੋ [[ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬਾਲੇਵਾਲੀ|ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜ਼ੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬਲੇਵਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ|ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਵਾਂਗ]] "ਖੁਰਦਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਗੁਣ" ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] dzrmh12hwhg1tbwpupfus32teihbd54 0 149897 839570 785970 2026-05-16T17:13:48Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Folk and traditional music" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352804138|Music of Afghanistan]]" 839570 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_musicians_in_Farah.jpg|thumb|250x250px| ਫਰਾਹ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ]]   [[ਤਸਵੀਰ:Nauroz_(نوروز)_-_Kabul,_Afghanistan_-_Afghan_Musicians_at_the_Serena_Hotel.jpg|thumb| ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ ਰੁਬਾਬ ਅਤੇ ਤਬਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] '''[[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਸੰਗੀਤ''' ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ<ref>Simon Broughton, Mark Ellingham, Richard Trillo. (1999) "World Music: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific" p.3 </ref> ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਧੁਨਾਂ, [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ]], ਅਤੇ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]], [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤਾਜਿਕ]] ਅਤੇ [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]] ਵਰਗੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਭਾਰਤੀ [[ਤਬਲਾ|ਤਬਲੇ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲੇ ਲੂਟਸ ਤੱਕ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੋਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ|ਫਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰੂਮੀ|ਮੌਲਾਨਾ ਬਲਖੀ (ਰੂਮੀ)]] ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਦਰੀ ਫ਼ਾਰਸੀ|ਦਾਰੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ)]] ਅਤੇ [[ਪਸ਼ਤੋ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਕਾਬੁਲ]] ਦਾ ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ [[ਹੇਰਾਤ]] ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ [[ਈਰਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ|ਈਰਾਨੀ ਸੰਗੀਤ]] ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।<ref name="doubleday4">Doubleday, pg. 4</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == == ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ == === ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ === ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਫਗਾਨ ਸੰਕਲਪ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕ਼ੁਰਆਨ|ਕੁਰਾਨ]] ਦਾ ਪਾਠ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗੈਰ-ਸੰਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀਆਂ]] ਦੀ ਅਨੰਦਮਈ ਜ਼ਿੱਕਰ ਰੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ''ਨਾਤ'' ਨਾਮਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ|ਸ਼ੀਆ]] ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ''ਮਰਸੀਆ'', ''[[Manqasat|ਮਨਕਸਤ]]'', ''[[Nowheh|ਨੌਹੇਹ]]'' ਅਤੇ ''ਰੋਜ਼ੇਹ''। ਕਾਬੁਲ ਦਾ [[Chishti Sufi|ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫੀ]] ਸੰਪਰਦਾ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੁਬਾਬ, [[ਤਬਲਾ]] ਅਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ''ਤੱਤੀ'' ("ਆਤਮਾ ਲਈ ਭੋਜਨ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mikalina">[http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm Mikalina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104054505/http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|date=2005-11-04}}</ref> === ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ === ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਸਤਾਦ ਅਵਾਲਮੀਰ ਦੁਆਰਾ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ "ਦਾ ਜ਼ਮੋਂਗ ਜ਼ੇਬਾ ਵਤਨ" (ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ "ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੁੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ") ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਵਹਾਬ ਮਦਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ "ਵਤਨ" ("ਹੋਮਲੈਂਡ") ਹੈ। 1980 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਗਾਣਾ ਇੱਕ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਗੀਤ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ "ਐਂਟੋਨਿਸ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿਕਿਸ ਥੀਓਡੋਰਾਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>''War, Exile and the Music of Afghanistan: The Ethnographer's Tale'' by John Baily</ref> ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ, ''ਵਤਨ ਇਸ਼ਕੇ ਤੂ ਇਫਤੇਖਾਰਮ'', "ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ" ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧੁਨ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਣ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ]] ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। == ਕਲਾਸੀਕਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Minstrels,_Herat,_1973.jpg|thumb| ਮਿਨਸਟ੍ਰੇਲਜ਼, [[ਹੇਰਾਤ]], 1973]] [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_musicians_-_Herat,_1973.jpg|thumb| ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਹੇਰਾਤ 1973]] [[ਤਸਵੀਰ:Musicians_in_Herat,_1973.jpg|thumb| 1973 ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਤ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_musicians.jpg|thumb| [[ਹੇਲਮੰਦ ਸੂਬਾ|ਹੇਲਮੰਦ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ ਕੈਂਪ ਲੈਦਰਨੇਕ 'ਤੇ ਨਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਫਗਾਨ ਪੁਰਸ਼]] ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਭਿੰਨ ਨਸਲੀ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਖੇਤਰੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਰਗ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ। ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਆਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ (ਭਾਵ ਪਸ਼ਤੋ, [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]], ਲੋਗਾਰੀ, ਸ਼ੋਮਾਲੀ, ਆਦਿ), ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਚਿਤ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਮੋਹਾਲੀ (ਲੋਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ), ਪੱਛਮੀ, ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ) ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਣਾਅ ਸੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਕੁਲੀਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਤਾਦ ਸਰਹੰਗ, ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼, ਉਸਤਾਦ ਨਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਲਾਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਬੇਲੀ ਡਾਂਸਿੰਗ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਰਾਨਾ ਅਤੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ|ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="doubleday3">Doubleday, pg. 3</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ''ਉਸਤਾਦ'', ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ ਜੋ 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ [[ਕਾਬੁਲ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="mikalina"/> ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ - ਚੇਲੇਸ਼ਿਪ ਜਾਂ ਅੰਤਰ-ਵਿਆਹ ਦੁਆਰਾ - ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਰਾਗ'' (ਸੁਰੀਲੀ ਰੂਪ) ਅਤੇ ''ਤਾਲ'' (ਤਾਲ ਦਾ ਚੱਕਰ)। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਹੂਮ ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਸਰਹਾਂਗ (1924-1983) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਜੋਂ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ "ਪਾਈ ਅਸ਼ਕ" ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੇਰਾ ਸਾਯਾ'' ਦੇ ਥੀਮ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਬੈਦੁੱਲਾ ਜਾਨ ਕੰਧਾਰਾਈ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੋ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੁਆਰਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਧਾਰ - [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]] ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਹੋਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਉਸਤਾਦ ਕਾਸਿਮ, ਉਸਤਾਦ ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼, ਅਤੇ [[Ustad Nato|ਉਸਤਾਦ ਨਾਟੋ]] ਹਨ। ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ ਮੋਹਾਲੀ (ਲੋਕ) ਸੰਗੀਤ ਵਧੇਰੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਤਾਗਾਨੀ, ਲੋਗਾਰੀ, ਕਾਰਸਾਕ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਹਾਮਹਾਂਗ, ਬੇਲਟੂਨ ਆਦਿ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਇਕ, ਜੋ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨੇ ਕਟਾਘਨੀ, ਲੋਗਾਰੀ, ਕੜਸਕ ਆਦਿ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸੀ (ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਗ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਵੱਡੇ/ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ) ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬੋਲ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੀਤ, ਭਾਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਸਨ, ਅਕਸਰ ਸਧਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੋ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਸੂਝ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪਸ਼ਤੋ (ਜੋ ਕਿ ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ), ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨ ਗਾਇਕ [[ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਾਹਿਰ|ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਰਸੀ/ਦਾਰੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ, ਈਰਾਨੀ, ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਫਗਾਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰੀ, ਕਾਵਿਕ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ/ਦਾਰੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਰਥਕ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਫਗਾਨ ਗਾਇਕ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਸਰਬਾਨ ਸੀ। ਸਰਬਨ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ-ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨੀ ਲਈ ਨਮੂਨਾ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਬਨ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] /ਦਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ''ਮੋਹਾਲੀ'' (ਖੇਤਰੀ) ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਜੈਜ਼ ਅਤੇ ''ਬੇਲੇ ਚੈਨਸਨ'' ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਰਬਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅਜਿਹੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਕਿ ਇਰਾਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਉਧਾਰ ਲਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ ਕਵਰ ਕੀਤਾ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਗਾਇਕ [[ਗੂਗੂਸ਼|ਗੋਗੂਸ਼]] ਨੇ ਸਰਬਨ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਸ ਦਾ "ਐ ਸਰਬਣ ਅਹਿਸਤਾ ਰਨ" "). ਸਰਬਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ, ਅਹਿਮਦ ਵਲੀ, ਨਸ਼ਨਾਸ, ਅਫਸਾਨਾ, ਸੀਮਸ ਤਰਾਨਾ, ਜਵਾਦ ਗਾਜ਼ੀਅਰ, ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰੂਪ, ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੌਪ, ਅਤੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਰੈਪ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ (ਪੌਪ, ਰੌਕ ਐਨ ਰੋਲ, ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ।) ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੈਪ ਅਤੇ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਸੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਆਰਕੈਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਰੀ ਹੈ; ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੰਗੀਤਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੇਸੀ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਰਕੈਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਰੱਮ, ਪਰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। === ਰੁਬਾਬ === [[ਤਸਵੀਰ:Afghan_rubab.jpg|thumb| ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰੁਬਾਬ]] [[ਰੁਬਾਬ]] ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਲੂਟ ਵਰਗਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤੀ [[ਸਰੋਦ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।<ref name="doubleday4">Doubleday, pg. 4</ref> ਰੁਬਾਬ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;<ref>Doubleday, pg. 4 "Afghans have a special feeling for the rubab, describing it as their 'national instrument'."</ref> ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ "100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪੀਏਮੋਂਤੇ|ਪਿਡਮੋਂਟ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ [[ਬਲੂਜ਼]] ਦਾ ਇੱਕ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਪੂਰਵਗਾਮੀ" ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.adequacy.net/review.php?reviewID=3579 Delusions of Adequacy Reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050417111419/http://adequacy.net/review.php?reviewid=3579|date=2005-04-17}}</ref> ਰੁਬਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਡਬਲ-ਚੰਬਰ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਤੂਤ|ਮਲਬੇਰੀ]] ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਉੱਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਵੱਖਰੀ ਲੱਕੜ ਦੇਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤਾਰਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੰਦ, ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪੈਕਟ੍ਰਮ। ਰੁਬਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਿਡਾਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਉਮਰ, ਈਸਾ ਕਾਸੇਮੀ, ਹੋਮਾਯੂੰ ਸਖੀ, ਅਤੇ [[Mohammed Rahim Khushnawaz|ਮੁਹੰਮਦ ਰਹੀਮ ਖੁਸ਼ਨਵਾਜ਼]] ਹਨ।<ref name="doubleday4">Doubleday, pg. 4</ref> === ਡੋਂਬੂਰਾ === ''ਡੋਮਬੂਰਾ'', ''ਡੰਬੂਰਾ'' ਜਾਂ ''ਡੰਬੋਰਾ'' [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]], [[ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕ|ਉਜ਼ਬੇਕ]], [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤੁਰਕਮੇਨ]] ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੋਮਬੁਰਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ [[Dilagha Surood|ਦਿਲਾਗਾ ਸੁਰੂਦ]], [[Naseer Parwani|ਨਸੀਰ ਪਰਵਾਨੀ]], ਦਾਊਦ ਸਰਖੋਸ਼, [[Mir Maftoon|ਮੀਰ ਮਫਤੂਨ]], ਸਫਦਰ ਤਵਾਕੋਲੀ ਅਤੇ [[Rajab Haideri|ਰਜਬ ਹੈਦਰੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡੋਮਬੁਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਕਸੀਵ ਧੁਨੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਜ਼ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਖੁਰਕਣ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਨਾਈਲੋਨ (ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ) ਜਾਂ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਧੁਨੀ ਮੋਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਖਰ ਮੋਟੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਰਨਿਸ਼, ਫਾਈਲਿੰਗ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਯੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਜਾਵਟ ਹੈ।<ref name="central">{{Cite web|url=http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|title=Atlas of plucked instruments - Central Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305013754/http://www.atlasofpluckedinstruments.com/central_asia.htm|archive-date=2012-03-05|access-date=2009-08-28}}</ref> === ਘੀਚਕ === ਘੀਚਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੋਕ|ਹਜ਼ਾਰਾ]] ਅਤੇ [[ਤਾਜਿਕ ਲੋਕ|ਤਾਜਿਕਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। == ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Farhad_Darya's_Peace_Concert_2010.jpg|thumb|300x300px| ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਕਾਬੁਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Naghma_2010.jpg|thumb| [[ਨਗ਼ਮਾ|ਨਗ਼ਮਾ]]]] 1925 ਵਿੱਚ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ 1929 ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। 1940 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>[http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm Mikalina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104054505/http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|date=2005-11-04}} ''Radio broadcasting was initiated in 1925 during the reign of Amanullah. The radio station was destroyed in 3929 in the uprising against his modernist policies, and there was no serious attempt to resume radio transmissions until Radio Kabul was officially opened in 1940, with German equipment and assistance.''</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੇਡੀਓ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। 1951 ਵਿੱਚ, ਪਰਵੀਨ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਲਾਈਵ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਫਗਾਨ ਔਰਤ ਬਣੀ। ਫਰੀਦਾ ਮਹਵਾਸ਼, ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ''ਉਸਤਾਦ'' (ਮਾਸਟਰ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ "ਓ ਬਚੇ" ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਹ ਪੌਪ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ "ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ" ਸੀ।<ref>Doubleday, pgs. 4-5</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਓ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਲੈਰੀਨੇਟਸ, [[ਗਿਟਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵਾਇਲਿਨ|ਵਾਇਲਨ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1970 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨ, ਤਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="mikalina"/> === ਪੌਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ === ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਭਰਿਆ, ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਉਹ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਕੀਨ ਗਾਇਕ ਸਨ ਜੋ ਸਟੂਡੀਓ ਰੇਡੀਓ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਾਇਕ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਤੋਂ ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੌਕੀਨਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਈ। ਸ਼ੁਕੀਨ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਹਾਦ ਦਰਿਆ, [[ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਾਹਿਰ]], ਉਸਤਾਦ ਦਾਊਦ ਵਜ਼ੀਰੀ, ਨਸ਼ਨਾਸ (ਡਾ. ਸਾਦਿਕ ਫਿਤਰਤ ), ਅਹਿਮਦ ਵਲੀ, ਜ਼ਹੀਰ ਹੋਵੈਦਾ , ਰਹੀਮ ਮਹਿਰਯਾਰ, ਮਹਵਾਸ਼, ਹੈਦਰ ਸਲੀਮ, ਅਹਿਸਾਨ ਅਮਾਨ, ਹੰਗਾਮਾ, ਪਰਸਤੋ, ਨਗਮਾ, ਫ਼ਰਬਾਨ, [[ਨਗ਼ਮਾ|ਦਾਰਯਾਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।, ਅਤੇ ਹੋਰ. ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਹੀਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; 60 ਅਤੇ 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਫਗਾਨ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਭੱਜ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯੰਤਰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਂਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਕੈਸੇਟਾਂ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਕੈਦ ਤੱਕ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੀ। ਕਈ ਲੋਕ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਰਾਬਤ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵਪਾਰਕ ਅਹਾਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਫਗਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਨੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ (2001–14)|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 2001 ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦਖਲ]] ਅਤੇ [[ਤਾਲਿਬਾਨ]] ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੁੜ ਉਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਸਮੂਹ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਬੋਲ ਐਨਸੈਂਬਲ, ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="almaty">{{Cite web|url=http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|title=Almaty or Bust|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103020217/http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|archive-date=2006-01-03|access-date=2005-05-22}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਫਗਾਨ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਲੁਤਫੁੱਲਾ ਮਸ਼ਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸੰਗੀਤ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ) "ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਾਲਾਂ" ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।<ref>[http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2005/05/22/the_tale_of_the_pashtun_poetess/ Boston Globe]</ref> ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਕਾਬੁਲ ਡਰੀਮਜ਼ ਕੁਝ ਅਫਗਾਨ ਰਾਕ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਸਾਬਕਾ ਪੈਟਸ ਦੁਆਰਾ 2008 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="najib">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8426436.stm|title=Afghan dreams of rock and roll|last=Najib|first=Moska|date=5 January 2010|work=[[BBC Online]]|access-date=21 February 2014}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਾਇਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਅਫਗਾਨ ਸਟਾਰ'' ਅਤੇ ''ਦ ਵਾਇਸ ਆਫ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ'' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸੀ। ਧਾਤੂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਣਜਾਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੈਂਡ ਵਜੋਂ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ [[Rockabul|ਰੌਕਯੂਮੈਂਟਰੀ ਰੌਕਾਬੁਲ]] ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਟ੍ਰੈਵਿਸ ਬੀਅਰਡ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਅਤੇ ਰੈਪ == ਅਫਗਾਨ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4755701.stm|title=Gangsta Rap, Afghan Style|last=Coghlan|first=Tom|date=2006-05-10|access-date=2007-03-06|publisher=[[BBC]]}}</ref> ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਰਲੱਭ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਫਗਾਨ ਹਿਪ ਹੌਪ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦਾਰੀ (ਫਾਰਸੀ), ਪਸ਼ਤੋ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੱਪ ਹੌਪ ਕਲਾਕਾਰ ਡੀਜੇ ਬੇਸ਼ੋ ( ਬੇਜ਼ਾਨ ਜ਼ਫਰਮਲ ), ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈ 'Awesome Qasim', ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], ਪਸ਼ਤੋ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੈਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸਿਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਐਲਬਮ ਫਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article708636.ece|title=Gangsta rapper of Kabul puts peace before guns 'n' girls|last=Albone|first=Tim|date=2006-04-24|work=[[The Times]]|access-date=2007-03-06|location=London|archive-date=2023-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522234036/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article708636.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\05\13\story_13-5-2006_pg4_28|title=Afghan rapper wins fans with message of peace|last=Saboor|first=Abdul|date=2006-05-16|access-date=2010-02-02|publisher=[[Reuters]]}}</ref> ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਸੂਜ਼ਨ ਫਿਰੂਜ਼|ਸੂਜ਼ਨ ਫਿਰੋਜ਼]] ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰੈਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Yousafzai">{{Cite news|url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2013/01/04/susan-feroz-afghanistan-s-first-female-rapper.html|title=Susan Feroz: Afghanistan's First Female Rapper|last=Yousafzai|first=Sami|date=4 January 2013|work=Newsweek|access-date=13 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920092552/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2013/01/04/susan-feroz-afghanistan-s-first-female-rapper.html|archive-date=20 September 2013|last2=Moreau|first2=Ron}}</ref> [[ਸੋਨੀਤਾ ਅਲੀਜ਼ਾਦੇਹ]] ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਅਫਗਾਨ ਰੈਪਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬਦਨਾਮੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Sonita">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2015/10/11/world/afghanistan-rapper-sonita-alizadeh/|title=Afghan teen uses rap to escape forced marriage|last=Bloom|first=Deborah|date=October 12, 2015|access-date=October 23, 2015|publisher=CNN}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰੈਪਿੰਗ ਸੀਨ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 2017 ਵਿੱਚ, ਸੱਯਦ ਜਮਾਲ ਮੁਬਾਰੇਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਅਫਗਾਨ ਸਟਾਰ ਸੰਗੀਤਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਰੈਪਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.asianage.com/world/asia/230317/barber-turned-rapper-wins-afghan-star.html|title=Barber-turned-rapper wins Afghan Star|date=23 March 2017}}</ref> == Folk and traditional music == === ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ === ਅਫਗਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਹਾਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ''ਨਹੀਂ'' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਰਾਨ]] ਦਾ ਪਾਠ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬਿਨਾ ਸਾਜਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਰਸਮ ਜ਼ਿਕ੍ਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ'ਤ ਨਾਮਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ|ਸ਼ੀਆ]] ਸੋਲੋ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ''ਮਰਸੀਆ'', ਮਨਕਾਸਤ, ਨੌਹ ਅਤੇ ''ਰੌਜ਼ੇਹ'' ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਚਿਸ਼ਤੀ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] ਸੰਪਰਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੂਬਾਬ, [[ਤਬਲਾ]] ਅਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]] ਵਰਗੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ-ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਤੱਤੀ (ਆਤਮਾ ਲਈ ਭੋਜਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mikalina">{{Cite web |title=Mikalina |url=http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051104054505/http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm |archive-date=4 November 2005}}</ref> === ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ === ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ "ਦਾ ਜ਼ਾਮੋਂਗ ਜ਼ੇਬਾ ਵਤਨ" ("ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੁੰਦਰ ਵਤਨ ਹੈ") ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਅਵਾਲਮੀਰ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਵਹਾਬ ਮਦਾਦੀ ਦਾ "ਵਤਨ" ਹੈ। 1980 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਗੀਤ ਮਿਕਿਸ ਥੀਓਡੋਰਾਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ "ਐਂਟੋਨੀਸ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਗੀਤ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ, ਵਤਨ ਇਸ਼ਕ ਤੂ ਇਫਤਿਖਾਰ, ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ "ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ"। ਇਸ ਦੀ ਧੁਨ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਣ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ]] ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮਿਊਜ਼ਿਕ]] * [[ਅਫਗਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] ** [[ਪਸ਼ਤੋ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == * {{Cite web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=27558|title=Muted Musicians See Hope in Young Performers|date=2005-02-26|website=Inter Press Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20090404180954/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=27558|archive-date=April 4, 2009|access-date=November 21, 2008}} * {{Cite web|url=http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|title=Afghanistan|website=Almaty or Bust|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103020217/http://www.hauntedink.com/almaty/photos1.html|archive-date=January 3, 2006|access-date=August 27, 2005}} * {{Cite news|url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2005/05/22/the_tale_of_the_pashtun_poetess/|title=The Tale of the Pashtun Poetess|last=Jacinto|first=Leela|date=2005-05-22|work=Boston Globe|access-date=August 27, 2005}} * {{Cite web|url=http://www.adequacy.net/review.php?reviewID=3579|title=Review of ''Anthology of World Music: The Music of Afghanistan''|website=Delusions of Adequacy Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20050417111419/http://adequacy.net/review.php?reviewid=3579|archive-date=April 17, 2005|access-date=January 28, 2006}} * Doubleday, Veronica. "Red Light at the Crossroads". 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), ''World Music, Vol. 2: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific'', pp 3–8. Rough Guides Ltd, Penguin Books.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-85828-636-0|1-85828-636-0]] * {{Cite web|url=http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|title=Afghan Music Before the War|website=Mikalina|archive-url=https://web.archive.org/web/20051104054505/http://www.mikalina.com/Texts/music-afghanistan.htm|archive-date=November 4, 2005|access-date=August 27, 2005}} == ਨੋਟਸ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite book|title=Music of Afghanistan: Professional Musicians in the City of Herat|last=Baily, John and John Blacking|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=0-521-25000-5}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/musicinmindconce0000saka|title=Music in the Mind: The Concepts of Music and Musician in Afghanistan|last=Sakata, Hiromi Lorraine|publisher=Kent State University Press|year=1983|isbn=0-87338-265-X|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Music in the Culture of Northern Afghanistan|url=https://archive.org/details/musicincultureof0000slob|last=Slobin, Mark|publisher=University of Arizona Press|year=1976|isbn=0-8165-0498-9}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.radiosrood.com/ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਣੋ] * [http://www.Afghan3000.com/ #1 ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਾਈਟ ਔਨਲਾਈਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301182838/http://afghan3000.com/ |date=2021-03-01 }} * [http://www.virtualafghans.com/music/ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੋਰਟਲ] * [http://gallica.bnf.fr/Search?ArianeWireIndex=index&lang=EN&q=afghanistan&p=1&f_typedoc=audio ਆਡੀਓ ਕਲਿੱਪ - ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ।] ਫ੍ਰੈਂਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ. 25 ਨਵੰਬਰ 2010 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। * [http://www.afghanfun.com/music/ ਅਫਗਾਨ ਸੰਗੀਤ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਣੋ] jug0p35hanv3vcmmimijw9h5hxee3dx 0 165931 839582 809815 2026-05-17T01:22:57Z Harry sidhuz 38365 839582 wikitext text/x-wiki ਬੀਜੀ ਹੋਈ ਫਸਲ ਵਿਚ ਸੌੜੇ ਓਰੇ ਕੱਢ ਕੇ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਹਲ ਨੂੰ ਹਲੀਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਲੀਰੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਵਿਚ ਤੰਗ ਓਰੇ ਕੱਢ ਕੇ ਹੋਰ ਫਸਲ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ-ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਫਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਖੇਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀ ਮੀਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਕੋ ਖੇਤ ਵਿਚ ਕਈ ਫਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਇਕ ਬੀਜੀ [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]] ਉੱਗ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹਲੀਰੀ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਫਸਲ [[ਬੀਜ]] ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਪਹਿਲੀ ਬੀਜੀ ਫਸਲ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਬੀਜੀ ਫਸਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਫਸਲ ਹੀ ਬੀਜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵੇਰ ਉਹ ਹਲੀਰੀ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਖਿੱਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਲੀਰੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਛੋਟੇ ਹਲ ਦਾ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਖੂਹ ਲੱਗ ਗਏ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ [[ਪਾਣੀ]] ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਲੀਰੀਆਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ [[ਮੁੰਨਾ ਹਲ਼|ਮੁੰਨਾ ਹਲ]]/[[ਦੇਸੀ ਹਲ]] (ਬਣਤਰ ਲਈ ਮੁੰਨਾ ਹਲ ਵੇਖੇ। ਜਦ ਚੱਲ-ਚੱਲ ਕੇ ਘਸ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਹਲ ਦੇ ਮੁੰਨੇ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇ ਚਊ ਘਸ ਕੇ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਸਾਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਈ ਵੇਰ ਮੁੰਨਾ ਹਲ ਹਲੀਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਹਲੀਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|publisher=ਯੂਨੀਸਟਾਰ|year=january 1 2013|isbn=9382246991|location=ਇਹ ਪਲਾਟ ਨੰਬਰ 301, ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ਮੋਹਾਲੀ, ਮੋਹਾਲੀ-160062 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।}}</ref> ਬੀਜੀ ਹੋਈ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਸੌੜੇ ਓਰੇ ਕੱਢ ਕੇ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਹਲ। ਹੁਣ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਕ ਖੇਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਫਸਲ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਲੀਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|publisher=ਯੂਨੀਸਟਾਰ|year=january 1 2013|isbn=9382246991|location=ਇਹ ਪਲਾਟ ਨੰਬਰ 301, ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ਮੋਹਾਲੀ, ਮੋਹਾਲੀ-160062 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।}}</ref> {{ਆਧਾਰ}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] 19lt6wttrsehipmgotd7h11qj4igypr 0 177529 839595 828647 2026-05-17T05:41:04Z Sonia Atwal 49604 839595 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = ਮਾਤਾ | name = ਜੀਤੋ | honorific_suffix = ਜੀ | image = Full view of a fresco from the original Akal Takht building depicting preparation of Amrit for an Amrit Sanchar ceremony by Guru Gobind Singh and Mata Jito for the Panj Piare.jpg | birth_name = ਅਜੀਤ ਸੁਭਿੱਖੀ | birth_date = 1673 | birth_place = [[ਲਹੌਰ]] | death_date = 5 ਦਸੰਬਰ 1700<ref name=eos/> | death_place = [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] | spouse = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | children = *[[ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] (ਮਤਰੇਏ ਪੁੱਤਰ) * [[ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] | caption = ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ 1699 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਖੰਡ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਪਾਉਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਜੋ ਕਿ ਅਸਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਫਰੈਸਕੋ ਤੋਂ ਹੈ। | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | other_names = | parents = ਹਰਿਜਸੁ ਸੁਭਿੱਖੀ<br>ਮਾਤਾ ਸਭਰਾਈ | monuments = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ }} {{Sikhism sidebar}} '''ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ''' (1673 – 5 ਦਸੰਬਰ 1700), ਜਾਂ '''ਅਜੀਤ ਕੌਰ''', [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=amDuB0HDv5QC&q=guru+gobind+singh+three+wives&pg=PA103|title=The A to Z of Sikhism|author=McLeod, W. H. |date=24 July 2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6828-1}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&q=guru+gobind+singh+three+wives&pg=PA417|title=Encyclopedia of Hinduism|author=Jones, Constance; James D. Ryan|year=2006|publisher=Facts on File|isbn=0-8160-5458-4}}</ref><ref name="PSW">{{cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/personalities/sikhwomen/prosikhwomen.htm|title=Prominent Sikh Women|access-date=2011-07-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121129051918/http://www.sikh-heritage.co.uk/personalities/sikhwomen/prosikhwomen.htm|archive-date=2012-11-29}}</ref> ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 21 ਜੂਨ, 1677 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹੋਏ।<ref name="eos">{{cite encyclopedia |url= https://www.thesikhencyclopedia.com/famous-women/jitoji-mata |title=Jitoji, Mata | publisher=Punjabi University Patiala | access-date=23 October 2020 | encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism | editor=Singh, Harbans}}</ref><ref name="B">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-LOtnxxIGaYC&q=Mata+Jito&pg=PA96|title=Ik Onkar One God|author=Simran Kaur Arneja|isbn=9788184650938}}</ref> ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ ਪਰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/29703420 |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |others=Harbans Singh |isbn=0-8364-2883-8 |volume=1 |location=Patiala |pages=33–34 |oclc=29703420 |quote=Ajit Singh, Sahibzada (1687-1705), the eldest son of Guru Gobind Singh, was born to Mata Sundari at Paonta on 26 January 1687.}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]] * [[ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ]] ==ਹਵਾਲੇ== <references/> {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1673]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1700]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] alviwjnncap6nxvghhs1ghmgpf9bg24 0 192495 839567 782635 2026-05-16T17:06:05Z Sonia Atwal 49604 /* ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ */ 839567 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ | image = Ishar Singh Majhail.jpg | birth_date = ਜਨਵਰੀ 1901 | birth_place = ਸਰਾਏ ਅਮਾਨਤ ਖਾਂ ਪਿੰਡ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ)]] | death_date = 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1977 | death_place = [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | parents = ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਕੌਰ | office = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ | term = 18 ਜਨਵਰੀ 1954 – 7 ਜਨਵਰੀ 1955 | predecessor = | successor = | office1 = ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ) | term1 = 1946 - 1947 | constituency1 = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰੀ (ਸਿੱਖ) ​​(ਦਿਹਾਤੀ) | office2 = | term2 = 1947 - 1951 | caption = ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, 1940 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋਏ। }} '''ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ''' (1901-1977) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵਿਧਾਇਕ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਦਾ ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ, 1901 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਏ ਅਮਾਨਤ ਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਜੋੜੇ ਭਾਈ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਤ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਢਾਈ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ, ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫਿੱਟ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੰਗ ਵਿੱਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਖਰੀ ਸਕੂਲ ਮਾਲਵਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਝੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਪਨਾਮ 'ਮਝੈਲ' (ਮਾਝੇ ਦਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ) ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਉਸ ਨਾਲ ਫਸਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰ ਗੋਰਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਐਕੁਲੀਨ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਕਰੀ ਕਲਾਰੀ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੁਹਿੰਮ (1922) ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਨੇ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ (1923) ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 1927 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1927 ਵਿਚ, ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਜਥੇਦਾਰ [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ]] ਸਨ। ਉਸਨੇ 1930 ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮਿਆਦ ਹੋਰ ਸਾਲ ਲਈ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1936 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਾਨੀਆ]] ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ 1938 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1940-41 ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਉਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਆਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1942 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ 1946 ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਪੰਜਾਹਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਰਨੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫਾਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1977 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]] qqruw325rfa5qh3cmcg75wp3ymlvdth 839568 839567 2026-05-16T17:08:58Z Sonia Atwal 49604 /* ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ */ 839568 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ | image = Ishar Singh Majhail.jpg | birth_date = ਜਨਵਰੀ 1901 | birth_place = ਸਰਾਏ ਅਮਾਨਤ ਖਾਂ ਪਿੰਡ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ)]] | death_date = 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1977 | death_place = [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | parents = ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਕੌਰ | office = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ | term = 18 ਜਨਵਰੀ 1954 – 7 ਜਨਵਰੀ 1955 | predecessor = | successor = | office1 = ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ) | term1 = 1946 - 1947 | constituency1 = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰੀ (ਸਿੱਖ) ​​(ਦਿਹਾਤੀ) | office2 = | term2 = 1947 - 1951 | caption = ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, 1940 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋਏ। }} '''ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ''' (1901-1977) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵਿਧਾਇਕ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਦਾ ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ, 1901 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਏ ਅਮਾਨਤ ਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਜੋੜੇ ਭਾਈ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਤ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਢਾਈ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ, ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫਿੱਟ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੰਗ ਵਿੱਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਖਰੀ ਸਕੂਲ ਮਾਲਵਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਝੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਪਨਾਮ 'ਮਝੈਲ' (ਮਾਝੇ ਦਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ) ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਉਸ ਨਾਲ ਫਸਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰ ਗੋਰਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਐਕੁਲੀਨ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਕਰੀ ਕਲਾਰੀ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੁਹਿੰਮ (1922) ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਨੇ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ (1923) ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 1927 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1927 ਵਿਚ, ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਜਥੇਦਾਰ [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ]] ਸਨ। ਉਸਨੇ 1930 ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਨਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮਿਆਦ ਹੋਰ ਸਾਲ ਲਈ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1936 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਾਨੀਆ]] ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ 1938 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1940-41 ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਉਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਆਈ. ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1942 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ, 1946 ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਪੰਜਾਹਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਮਝੈਲ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਰਨੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫਾਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ 20 ਅਪਰੈਲ, 1977 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]] 7qftkl4i964zssd9poa1ok45asei019 0 197954 839581 806581 2026-05-17T01:14:53Z Harry sidhuz 38365 839581 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਫੁਲਝੂਰੀ ਖਾਨ | image = | caption = | birth_name = Yaar Rasul Khan | birth_date = 1920 | birth_place = Beetgarh, [[Nabinagar Upazila]], [[Brahmanbaria District]], [[Bengal Presidency]], [[British India]] | death_date = {{dda|1982|5|5|1920}} | nationality = Bangladeshi | occupation = }} '''ਫੁਲਝੂਰੀ ਖਾਨ''' (ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ '''ਯਾਰ ਰਸੂਲ ਖਾਨ)'''1920 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ 5 ਮਈ 1982 ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ [[ਤਬਲਾ]] ਅਤੇ ਏਸਰਾਜ ਵਾਦਕ ਸਨ । ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨਾਈ, [[ਸਿਤਾਰ]] ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਵਾਦਕ ਵੀ ਸਨ। ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1920 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਬੀਟਗਡ਼੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੇ ਨਬੀਨਗਰ ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਬ੍ਰਾਹਮਣਬਾਡ਼ੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਉਹ ਲਤੀਫ ਰਸੂਲ ਖਾਨ ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਕਮਲਾ-ਉਨ-ਨੇਸਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਅਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਸਤਾਦ [[ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਾਨ|ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ]], ਸੇਨੀ-ਮੇਹਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਲਾਉਦੀਨ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ''ਫਕੀਰ'' (ਸੰਤ ਆਫ਼ਤਾਬੂਦੀਨ ਖਾਨ, ਜੋ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਆਯਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਆਫ਼ਤਾਬੂਦੀਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਬਲਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਹਰ ਰਾਜ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਧੀਨ) ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤਬਲਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਮੈਹਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਖਾਨ ਦੇ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੁਲਝੂਰੀ (ਅਰਥਾਤ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਫੁਲਝੂਰੀ ਖਾਨ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੈਹਰ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਲਖਨਊ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਆਯਤ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਆਫ਼ਤਾਬੂਦੀਨ ਖਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ) ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਏਸਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦੈਸ਼ੰਕਰ ਬੈਲੇ ਟ੍ਰੂਪ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਬਲਾ, ਪਖਾਵਜ ਅਤੇ ਏਸਰਾਜ ਵਜਾਇਆ। ਉਹ [[ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਅਤੇ [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਕਵੀ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ''ਚਿੱਤਰਾਂਗਦਾ'' ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇਸਰਾਜ ਉੱਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਲੌਂਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1949 ਤੋਂ 1975 ਤੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੇਡੀਓ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਸਟਾਫ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਡਿਸਕਾਂ ਲਈ ਏਸਰਾਜ ਵੀ ਵਜਾਇਆ । ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਔਰ ਮਾਟੀ (ਦਿ ਸਕਾਈ ਐਂਡ ਦਿ ਅਰਥ) ''ਮੁਖ ਓ ਮੁਖੋਸ਼'' (ਫੇਸ ਐਂਡ ਮਾਸਕ) ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੁਕ (ਇਨ ਦਿ ਹਾਰਟ ਆਫ ਦਿ ਕੈਪੀਟਲ ਸਿਟੀ) ਨਟੂਨ ਸੁਰ (ਨਿਊ ਤੁਨੇ) ਸੂਰਿਆ ਸਨਨ (ਸਨ ਬਾਥ) ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ (ਸੋਲਰ ਇਕਲਿਪਸ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਫਾਈਨ ਐਂਡ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ) (1977) * ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਪੁਰਸਕਾਰ (1979) ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Bangladesh Stamps, Talented Artists (2005), Issue Date June 05, 2005 |url=http://www.bdstamps.com/Commemorative/2005/2005_Talented_Artists_Phuljhuri.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707215758/http://www.bdstamps.com/Commemorative/2005/2005_Talented_Artists_Phuljhuri.htm |archive-date=July 7, 2011}}</ref> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਮਈ, 1982 ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ-ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਨਸ ਖਾਨ ([[ਸਰੋਦ]] ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਫਰ ਖਾਨ) ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ਼ ਖਾਨ (ਸਰੋਧ ਮੁਹੰਮਦ ਇਲਿਆਸ ਖਾਨ) (ਤਬਲਾ) ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖੈਰੁਲ ਇਸਲਾਮ ਖਾਨ (ਤਬਲਾ. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920]] k6bv80482ftapyu9lct9xfzi6uiwqox 3 199183 839563 812414 2026-05-16T16:48:15Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:HA720LN]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ByzSupremacy]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/HA720LN|HA720LN]]" to "[[Special:CentralAuth/ByzSupremacy|ByzSupremacy]]" 812414 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=HA720LN}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 20:32, 3 ਜੁਲਾਈ 2025 (UTC) ntnm91ut3f2r9j2r42rf331qq3lqxu1 0 204629 839562 2026-05-16T16:47:23Z Meenukusam 51574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348944663|Parda Hai Parda (song)]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 839562 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above summary" style="color: #202122;background-color: #E6E8FA; font-size: 125%;" |"ਪਰਦਾ ਹੈ ਪਰਦਾ" |- class="description" ! colspan="2" class="infobox-header description" style="color: #202122;background-color: #E6E8FA;" |[[Mohammed Rafi|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਅਤੇ [[Amit Kumar|ਅਮਿਤ ਕੁਮਾਰ]] ਦਾ ਗੀਤ |- class="description" ! colspan="2" class="infobox-header description" style="color: #202122;background-color: #E6E8FA;" |ਐਲਬਮ ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ''[[Amar Akbar Anthony|ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ]]'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | class="infobox-data plainlist" |1977 |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | class="infobox-data plainlist" |[[Mumbai|ਮੁੰਬਈ]], 1977 |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Music genre|ਸ਼ੈਲੀ]] | class="infobox-data category hlist" |ਫ਼ਿਲਮ ਸਕੋਰ, [[Filmi qawwali|ਫ਼ਿਲਮ ਕਵਾਲੀ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |<span class="nowrap">[[Songwriter|ਗੀਤਕਾਰ]]</span> | class="infobox-data hlist" |[[Anand Bakshi|ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |<span class="nowrap">[[Composer|ਸੰਗੀਤਕਾਰ]]</span> | class="infobox-data hlist" |[[Laxmikant–Pyarelal|ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ]] |} "ਪਰਦਾ ਹੈ ਪਰਦਾ" ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਪਰ੍ਦਾ ਹੈ ਪਰਦਾ, [[ਉਰਦੂ]] پردہ ہے, ਲਿੱਟ. "ਦੇਅਰ ਇਜ਼ ਏ ਵੇਇਲ") 1977 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ'' ਦਾ ਇੱਕ ਫਿਲਮੀ ਕਵਾਲੀ ਗੀਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਅਤੇ [[ਅਮਿਤ ਕੁਮਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ [[ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਫਿਲਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ|ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ]] ਦੀ ਜੋੜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=14 May 2021 |title=Neetu Kapoor's Eid-ul-Fitr wish featuring Rishi Kapoor is pure nostalgia: 'Parda Hai Parda' |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/neetu-kapoor-s-eid-ul-fitr-wish-featuring-rishi-kapoor-is-pure-nostalgia-parda-hai-parda-704615 |website=[[India TV]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 September 2022 |title=Kapil Sharma pays tribute to Mohammed Rafi as he sings Parda Hai Parda at Melbourne show, video goes viral |url=https://www.dnaindia.com/television/report-kapil-sharma-pays-tribute-mohammed-rafi-as-he-sings-parda-hai-parda-at-melbourne-show-watch-viral-video-2982711 |website=[[DNA (magazine)|DNA]]}}</ref> ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਇਹ ਗੀਤ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ, ਅਕਬਰ ਇਲਾਹਾਬਾਦੀ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ, ਡਾ. ਸਲਮਾ ([[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਵਾਲੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Jai Arjun |date=12 March 2016 |title=The awesome threesome |url=https://www.thehindu.com/books/literary-review/jai-arjun-singh-reviews-amar-akbar-anthony/article8341798.ece |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਡਾ. ਸਲਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਤੈਯਬ ਅਲੀ (ਮੁਕਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ) ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਐਂਥਨੀ ਗੋਂਜ਼ਾਲਵਿਸ ([[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]]) ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਭਾਰਤੀ ([[ਨਿਰੂਪਾ ਰਾਏ]]) ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਲਈ ਗਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਮਿਤ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਗਾਈ ਸੀ । ਅਮਿਤ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ । ਪਰਦਾ ਹੈ ਪਰਦਾ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1977 ਦੇ [[ਬਿਨਾਕਾ ਗੀਤਮਾਲਾ]] ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਚਾਰਟ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ । ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ ਨੂੰ ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ ਦੇ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੀਤ ਦੇ ਕਾਰਣ1977 ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=All Filmfare Award Winners |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards/winners |website=[[Filmfare]]}}</ref> ਇਸ ਗੀਤ ਲਈ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਾਲ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰਫੀ ਸਾਹੇਬ ਨੇ ਖੁਦ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੀਤ, "ਕਿਆ ਹੁਆ ਤੇਰਾ ਵਾਦਾ" ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਫਿਲਮ ''ਹਮ ਕਿਸੀਸੇ ਕਮ ਨਹੀਂ'' (ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ) ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਨੇ ਵੀ ਰਫੀ ਸਾਹੇਬ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਪੁਰਸ਼ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਐਂਥਨੀ ਗੋਂਜ਼ਾਲਵਿਸ ਹੈ (ਗੀਤ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] korrr774velywllf5ym35j1exlbmxb2 3 204630 839564 2026-05-16T16:48:15Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:HA720LN]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ByzSupremacy]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/HA720LN|HA720LN]]" to "[[Special:CentralAuth/ByzSupremacy|ByzSupremacy]]" 839564 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ByzSupremacy]] cakasru3ax10wmxskd0aiqgpbkvaru8 0 204631 839579 2026-05-16T17:50:55Z Meenukusam 51574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1350347277|Gopal Krishan]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 839579 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Gopal Krishan | image = [[File:Pandit Gopal Krishan.png|frameless]] | image_size = | caption = Pt. Gopal Krishan on Vichitra Veena | birth_date = {{Birth date|df=yes|1926|7|26}} | birth_place = Bhiwani Haryana | origin = | death_date = {{Death date and age|df=yes|2004|3|05|1926|7|26}} | genre = [[Indian classical music]] | occupation = [[Veenakar]] | instrument = [[Vichitra veena]] }} '''[[ਪੰਡਿਤ]] ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ''' ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਵਿਚਿਤਰ ਵੀਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸਨ । == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ == ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੰਡਿਤ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਸੁਰਬਹਾਰ : ਸਾਜ਼|ਸੁਰਬਹਾਰ]] ਵਾਦਕ, ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਗਵਾਲੀਅਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੇ ਪੰਡਿਤ [[Pt. Khubchand Bramchari|ਖੁਬਚੰਦ ਬਰਾਮਚਾਰੀ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਹ 1949 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ (ਏ. ਆਈ. ਆਰ.) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{Cite web |last=Indianmusic@1 |date=2013-12-01 |title=Pt.Gopal Krishan: Pandit Gopal Krishan Sharma-Vichitra Veena Maestro |url=http://panditgopalkrishan.blogspot.com/2013/12/pandit-gopal-krishan-sharma-vichitra.html |access-date=2020-02-11 |website=Pt.Gopal Krishan}}</ref> == ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ == ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹੜੇ [[ਤਬਲਾ]], [[ਗਿਟਾਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਇੱਕਤਾਰਾ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੁਨਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸਨ। ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰਾਗ]] ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ ਅਤੇ [[ਧਰੁਪਦ|ਧ੍ਰੁਪਦ]] ਸ਼ੈਲੀ, ਆਲਾਪ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਝਾਲਾ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Artist - Gopal Krishnan (Vichitra Veena), Gharana - Senia |url=https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=782 |access-date=2020-02-11 |website=www.swarganga.org}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਧਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਲੈਅ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਝਾਲਾ ਵਜਾਉਣਾ ਤਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਟਰਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਰਾਬ ਦੇ ਸਟਰੋਕ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਚੱਕਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੰਜਮ ਵਰਗਾ ਸਿਖਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਰਾਗ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਓਂਕਾਰ, ਤਿਲਕ ਮਲਹਾਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਾਰੰਗ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਨੀ ਲਈ ਕਈ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ == ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬਕ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਮਧੁਰ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਹਨ-ਪੰਡਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ (ਪੁੱਤਰ, ਵਿਚਿਤਰਾ ਵੀਨਾ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰਵਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਰਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਨੁਭਾ ਬੈਨਰਜੀ) । ਰਾਜਨ ਸਵਰੂਪ ਰਾਜਨ (ਵੋਕਲ) ਦੁਰਜੋਏ (ਵੋਕਲ), ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮਦਾਨ (ਸਿਤਾਰ), ਸ਼ਰੂਤੀ ਕਾਲਰਾ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮਿਨੋਚਾ (ਵੋਕਲ), ਉਮਾਕਾਂਤ ਸਕਸੈਨਾ (ਗਿਟਾਰ) ਵਿਨੈ ਜੈਨ (ਗਿਟਾਰ), ਰਾਕੇਸ਼ ਜੋਹਰੀ (ਗਿਟਾਰ), ਸ਼੍ਰੀ. ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਜੈਨ (ਜਲਤਰੰਗ), ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਲਹਡ਼ (ਸਰੋਦ) ਪੰਡਿਤ ਨਿਸ਼ਿੰਦਰ ਕਿੰਜਾਲਕ (ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ.ਐਮ.ਸੀ. ਮਦਾਨ(ਵਾਇਲਨ) <ref>{{Cite web |last=Indianmusic@1 |date=2013-12-01 |title=Pt.Gopal Krishan: Pandit Gopal Krishan Sharma-Vichitra Veena Maestro |url=http://panditgopalkrishan.blogspot.com/2013/12/pandit-gopal-krishan-sharma-vichitra.html |access-date=2020-02-11 |website=Pt.Gopal Krishan}}</ref> ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਹਨ ਗਿਆਨੀ ਰਿਚਿਜ਼ੀ (ਵਿਚਿੱਤਰਾ ਵੀਨਾ) ਅਨੁਰਾਗ ਸਵਰੂਪ (ਵਿਚਿੰਤਰਾ ਵੀਨਾ) ਵਿਨੈ ਜੈਨ, ਰੋਨਾਲਡ ਸਿੰਪਸਨ, ਡੌਫ ਬਾਰਟੇਲ ਅਤੇ ਉਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ। == ਪੁਰਸਕਾਰ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 1994 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਸ਼ੰਕਰ ਦਿਆਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਲਿੱਛਵੀ ਸੰਗੀਤ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2004]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]] chtr12xx0tzc21oxul4jzrptpitmm2g 839580 839579 2026-05-17T01:10:43Z Harry sidhuz 38365 infobox 839580 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ | image = [[File:Pandit Gopal Krishan.png|frameless]] | image_size = | caption = Pt. Gopal Krishan on Vichitra Veena | birth_date = {{Birth date|df=yes|1926|7|26}} | birth_place = Bhiwani Haryana | origin = | death_date = {{Death date and age|df=yes|2004|3|05|1926|7|26}} | genre = [[Indian classical music]] | occupation = [[Veenakar]] | instrument = [[Vichitra veena]] }} '''[[ਪੰਡਿਤ]] ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ''' ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਵਿਚਿਤਰ ਵੀਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸਨ । == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ == ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੰਡਿਤ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਸੁਰਬਹਾਰ : ਸਾਜ਼|ਸੁਰਬਹਾਰ]] ਵਾਦਕ, ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਗਵਾਲੀਅਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੇ ਪੰਡਿਤ [[Pt. Khubchand Bramchari|ਖੁਬਚੰਦ ਬਰਾਮਚਾਰੀ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਹ 1949 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ (ਏ. ਆਈ. ਆਰ.) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{Cite web |last=Indianmusic@1 |date=2013-12-01 |title=Pt.Gopal Krishan: Pandit Gopal Krishan Sharma-Vichitra Veena Maestro |url=http://panditgopalkrishan.blogspot.com/2013/12/pandit-gopal-krishan-sharma-vichitra.html |access-date=2020-02-11 |website=Pt.Gopal Krishan}}</ref> == ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ == ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹੜੇ [[ਤਬਲਾ]], [[ਗਿਟਾਰ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਇੱਕਤਾਰਾ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੁਨਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸਨ। ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰਾਗ]] ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ ਅਤੇ [[ਧਰੁਪਦ|ਧ੍ਰੁਪਦ]] ਸ਼ੈਲੀ, ਆਲਾਪ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਝਾਲਾ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Artist - Gopal Krishnan (Vichitra Veena), Gharana - Senia |url=https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=782 |access-date=2020-02-11 |website=www.swarganga.org}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਧਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਲੈਅ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਝਾਲਾ ਵਜਾਉਣਾ ਤਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਟਰਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਰਾਬ ਦੇ ਸਟਰੋਕ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਚੱਕਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੰਜਮ ਵਰਗਾ ਸਿਖਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਰਾਗ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਓਂਕਾਰ, ਤਿਲਕ ਮਲਹਾਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਾਰੰਗ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਨੀ ਲਈ ਕਈ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ == ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬਕ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਮਧੁਰ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਹਨ-ਪੰਡਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ (ਪੁੱਤਰ, ਵਿਚਿਤਰਾ ਵੀਨਾ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰਵਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਰਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਨੁਭਾ ਬੈਨਰਜੀ) । ਰਾਜਨ ਸਵਰੂਪ ਰਾਜਨ (ਵੋਕਲ) ਦੁਰਜੋਏ (ਵੋਕਲ), ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮਦਾਨ (ਸਿਤਾਰ), ਸ਼ਰੂਤੀ ਕਾਲਰਾ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮਿਨੋਚਾ (ਵੋਕਲ), ਉਮਾਕਾਂਤ ਸਕਸੈਨਾ (ਗਿਟਾਰ) ਵਿਨੈ ਜੈਨ (ਗਿਟਾਰ), ਰਾਕੇਸ਼ ਜੋਹਰੀ (ਗਿਟਾਰ), ਸ਼੍ਰੀ. ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਜੈਨ (ਜਲਤਰੰਗ), ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਲਹਡ਼ (ਸਰੋਦ) ਪੰਡਿਤ ਨਿਸ਼ਿੰਦਰ ਕਿੰਜਾਲਕ (ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ.ਐਮ.ਸੀ. ਮਦਾਨ(ਵਾਇਲਨ) <ref>{{Cite web |last=Indianmusic@1 |date=2013-12-01 |title=Pt.Gopal Krishan: Pandit Gopal Krishan Sharma-Vichitra Veena Maestro |url=http://panditgopalkrishan.blogspot.com/2013/12/pandit-gopal-krishan-sharma-vichitra.html |access-date=2020-02-11 |website=Pt.Gopal Krishan}}</ref> ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਹਨ ਗਿਆਨੀ ਰਿਚਿਜ਼ੀ (ਵਿਚਿੱਤਰਾ ਵੀਨਾ) ਅਨੁਰਾਗ ਸਵਰੂਪ (ਵਿਚਿੰਤਰਾ ਵੀਨਾ) ਵਿਨੈ ਜੈਨ, ਰੋਨਾਲਡ ਸਿੰਪਸਨ, ਡੌਫ ਬਾਰਟੇਲ ਅਤੇ ਉਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ। == ਪੁਰਸਕਾਰ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 1994 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਸ਼ੰਕਰ ਦਿਆਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਲਿੱਛਵੀ ਸੰਗੀਤ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2004]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]] nd7fhf5ldt5rf6b4nx1oajnzbrp5eh6 0 204632 839583 2026-05-17T01:31:47Z Harry sidhuz 38365 "{{Stub}} ਗੱਡੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਲੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਲੱਗੇ ਕੁੰਡੇ ਵਿਚ ਪਾਈ ਰੱਸੀ ਜੋ ਬਲਦ ਨੂੰ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਜੋਤ ਜਾਂ ਜੋਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਗਲ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਜੂਲੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਅਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 839583 wikitext text/x-wiki {{Stub}} ਗੱਡੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਲੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਲੱਗੇ ਕੁੰਡੇ ਵਿਚ ਪਾਈ ਰੱਸੀ ਜੋ ਬਲਦ ਨੂੰ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਜੋਤ ਜਾਂ ਜੋਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਗਲ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਜੂਲੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਅਰਲੀ ਦੀ ਉਭਰੀ ਅੜਤਾਲ ਵਿਚ ਫਸਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੁਆਰ, ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਜੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੋਤਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%9C%E0%A9%8B%E0%A8%A4%E0%A8%B0 |access-date=2026-05-17 |website=punjabipedia.org}}</ref> == ਹਵਾਲਾ == <references /> 0sqn41bqk5n1gjiuv3cc8l5c9pyj2dz 839584 839583 2026-05-17T01:32:46Z Harry sidhuz 38365 added [[Category:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] using [[WP:HC|HotCat]] 839584 wikitext text/x-wiki {{Stub}} ਗੱਡੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਲੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਲੱਗੇ ਕੁੰਡੇ ਵਿਚ ਪਾਈ ਰੱਸੀ ਜੋ ਬਲਦ ਨੂੰ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਜੋਤ ਜਾਂ ਜੋਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਗਲ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਜੂਲੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਅਰਲੀ ਦੀ ਉਭਰੀ ਅੜਤਾਲ ਵਿਚ ਫਸਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੁਆਰ, ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਜੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੋਤਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%9C%E0%A9%8B%E0%A8%A4%E0%A8%B0 |access-date=2026-05-17 |website=punjabipedia.org}}</ref> == ਹਵਾਲਾ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] ad2gzahblcfnjzllkh877j45ysi0rk9 839585 839584 2026-05-17T01:33:30Z Harry sidhuz 38365 added [[Category:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] using [[WP:HC|HotCat]] 839585 wikitext text/x-wiki {{Stub}} ਗੱਡੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਲੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਲੱਗੇ ਕੁੰਡੇ ਵਿਚ ਪਾਈ ਰੱਸੀ ਜੋ ਬਲਦ ਨੂੰ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਜੋਤ ਜਾਂ ਜੋਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਗਲ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਜੂਲੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਅਰਲੀ ਦੀ ਉਭਰੀ ਅੜਤਾਲ ਵਿਚ ਫਸਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੁਆਰ, ਚਮੜੇ ਜਾਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਜੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੋਤਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%9C%E0%A9%8B%E0%A8%A4%E0%A8%B0 |access-date=2026-05-17 |website=punjabipedia.org}}</ref> == ਹਵਾਲਾ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] 468fkpxgf3g0kfc79ci9fp9g03tmtd9 4 204633 839586 2026-05-17T01:39:05Z ~2026-29594-21 60076 "@^(https:\/\//^(https:\/\/media\.blubrry\.com\/takeituneasy\/content\.blubrry\.com\/takeituneasy\/.+)/28\.blubrry\.com\/takeituneasy\/content\.blubrry\.com\/takeituneasy\/.+)@msD" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 839586 wikitext text/x-wiki @^(https:\/\//^(https:\/\/media\.blubrry\.com\/takeituneasy\/content\.blubrry\.com\/takeituneasy\/.+)/28\.blubrry\.com\/takeituneasy\/content\.blubrry\.com\/takeituneasy\/.+)@msD 5ois91aswr4cabodx89le13j9ly1s6h 0 204634 839598 2026-05-17T11:30:36Z Gurtej Chauhan 27423 "{{Infobox settlement | name = '''ਭੰਗਲਾਂ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ਪਿੰਡ ਭੰਗਲਾਂ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushp..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 839598 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਭੰਗਲਾਂ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ਪਿੰਡ ਭੰਗਲਾਂ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.808150|N|76.212786|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 261 | population_total = 516 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਸਮਰਾਲਾ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141414 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:43 PB:10 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਸਮਰਾਲਾ]] | official_name = }} '''ਭੰਗਲਾਂ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਮਰਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 39 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਮਰਾਲਾ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 63 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਭੰਗਲ ਦਾਾਂ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141114 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸਮਰਾਲਾ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ== #ਘਰਖਣਾ (1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਕੁਲੇਵਾਲ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਮਾਣਕੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਰਾਜੇਵਾਲ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਢਿੱਲਵਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਭੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ== #[[ਖੰਨਾ]] #[[ਮੋਰਿੰਡਾ]] #[[ਲੁਧਿਆਣਾ]] #[[ਸਮਰਾਲਾ]] ਭੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। 8290kjakm6b8pn5gbqf5dcq3obligc6 839599 839598 2026-05-17T11:34:12Z Gurtej Chauhan 27423 839599 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਭੰਗਲਾਂ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = ਪਿੰਡ ਭੰਗਲਾਂ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.808150|N|76.212786|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 261 | population_total = 516 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਸਮਰਾਲਾ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141414 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:43 PB:10 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਸਮਰਾਲਾ]] | official_name = }} '''ਭੰਗਲਾਂ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਮਰਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 516 ਸੀ<ref>https://villageinfo.in/punjab/ludhiana/samrala/bhangal-123/</ref> ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 39 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਮਰਾਲਾ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 63 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਭੰਗਲ ਦਾਾਂ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141114 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸਮਰਾਲਾ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ== #ਘਰਖਣਾ (1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਕੁਲੇਵਾਲ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਮਾਣਕੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਰਾਜੇਵਾਲ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਢਿੱਲਵਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਭੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ== #[[ਖੰਨਾ]] #[[ਮੋਰਿੰਡਾ]] #[[ਲੁਧਿਆਣਾ]] #[[ਸਮਰਾਲਾ]] ਭੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] nsbap4ojjrqufn83sqquxyl8fvj51j5