ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1067 839698 835016 2026-05-19T06:27:41Z Harchand Bhinder 3793 839698 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ | common_name = ਭਾਰਤ | native_name = <!--ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ [[WP:Manual of Style/India-related articles#Indic scripts in leads and infoboxes]].--> {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<br />{{smaller|(see [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ|ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ]])}} | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = ਲੇਟਵੇਂ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਡੂੰਘੇ ਭਗਵੇਂ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹਰੀਜੱਟਲ ਬੈਂਡ। ਚਿੱਟੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਸਪੋਕਸ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੇਵੀ-ਨੀਲਾ ਪਹੀਆ ਹੈ। | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ 24-ਸਪੋਕ ਵ੍ਹੀਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ|ਮੋਹਰ]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]"|italics=off}}<br />"I Bow to Thee, Mother"{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੀਤ ''ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'', ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਨੂੰ ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।{{sfn|Constituent Assembly of India|1950}}<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ਸਤਿਅਮੇਵ ਜਯਤੇ]]"|italics=off}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[ਜਨ ਗਣ ਮਨ]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | national_languages = ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name="Times News Network" /><ref name="NoneNtl" /><ref name="Press Trust of India" /> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਗਲੋਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | map_caption = ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ; ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | capital = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ਮੁੰਬਈ]] (ਸ਼ਹਿਰ ਉਚਿਤ) * [[ਦਿੱਲੀ]] (ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ) }} | official_languages = {{hlist |[[ਹਿੰਦੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]{{efn|[[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ XVII]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਰੀ ਹਿੰਦੀ|ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ।{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=[[Department of Official Language]] via [[Government of India]] |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਰਾਜ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ|{{nowrap|ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ}}]]<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ (ਭਾਰਤ)|ਬੋਡੋ]] | [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] | [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | [[ਹਿੰਦੀ]] | [[ਕੰਨੜ]] | [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] | [[ਕਕਬਰਕ]] | [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] | [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]] | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]] | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | [[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]] | [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]] | [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] | [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]] | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] | [[ਉਰਦੂ]] }} }} | languages_type = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | languages = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|447 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. [[Ethnologue]] lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=[[Ethnologue]] by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | government_type = [[ਸੰਘਵਾਦ|ਸੰਘੀ]] [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਸੰਸਦੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨਕ]] [[ਗਣਰਾਜ]] | leader_title1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name1 = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] | leader_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name2 = [[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]] | leader_title3 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | leader_title4 = [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਮੁੱਖ ਜੱਜ]] | leader_name4 = [[ਧਨੰਜਯ ਯਸ਼ਵੰਤ ਚੰਦਰਚੂੜ]] | leader_title5 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ]] | leader_name5 = [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]] | legislature = [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] | upper_house = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | lower_house = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | sovereignty_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ|ਰਾਜ]] | established_date1 = [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|15 ਅਗਸਤ 1947]] | established_event2 = [[ਗਣਰਾਜ]] | established_date2 = [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|26 ਜਨਵਰੀ 1950]] | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_footnote = {{efn|"ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{sfn|Library of Congress|2004}} }} | area_rank = 7ਵਾਂ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ਦੂਜਾ | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = ਦੂਜਾ | population_density_km2 = {{Pop density|{{Indian population clock}}|3287263|km2|disp=num|prec=1}} | population_density_sq_mi = {{Pop density|{{Indian population clock}}|1269219|sqmi|disp=num|prec=1}} | population_density_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 trillion}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ਤੀਜਾ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127ਵਾਂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 trillion}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5ਵਾਂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 139ਵਾਂ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=[[World bank]]}}</ref> | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 132ਵਾਂ | currency = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ|DST]] ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|ਦੇਖੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸੰਕੇਤ]]}} }} | drives_on = left<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = "Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | 14.2% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ|ਇਸਲਾਮ]] | 2.3% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈ]] | 1.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] | 0.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬੁੱਧ]] | 0.4% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] | 0.23% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ]] | 0.65% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਹੋਰ]]<ref name="Census2011religion" /> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''ਭਾਰਤ'''<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ''' (ਆਈਐੱਸਓ: {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->),<ref>–{{citation|title=The Essential Desk Reference |url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-512873-4|page=76}} "Official name: Republic of India.";<br />–{{citation|author=John Da Graça|title=Heads of State and Government|url=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421 |year=2017|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-65771-1|page=421}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";<br />–{{citation|author=Graham Rhind |title=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries |url=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|year=2017|publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-351-93326-1|page=302}} "Official name: Republic of India; Bharat.";<br />–{{citation|last=Bradnock|first=Robert W.|title=The Routledge Atlas of South Asian Affairs |url=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|year=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-40511-5|page=108}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";<br />–{{citation|title=Penguin Compact Atlas of the World|url=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|year=2012|publisher=[[Penguin Group|Penguin]] |isbn=978-0-7566-9859-1|page=140}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|year=1997|isbn=978-0-87779-546-9 |edition=3rd |publisher=[[Merriam-Webster]]|pages=515–516}} "Officially, Republic of India";<br />–{{citation|title=Complete Atlas of the World: The Definitive View of the Earth |url=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10 |edition=3rd|year=2016|publisher=[[DK Publishing]] |isbn=978-1-4654-5528-4|page=54}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|url=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|year= 2013|publisher=[[CQ Press]]|isbn=978-1-4522-9937-2|page=726}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। <!--PLEASE DO NOT change the lead sentence: it is the result of a talk page consensus.--> ਇਹ ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼; ਜੂਨ 2023 ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼;<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706|title=Most populous nation: Should India rejoice or panic?|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-03|website=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|first=Soutik|last=Biswas}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022: Summary of Results |publisher=United Nations Department of Social and Economic Affairs |year=2022 |location=New York |pages=i}}</ref> ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ।{{sfn|Metcalf|Metcalf|2012|p=327|ps=: "Even though much remains to be done, especially in regard to eradicating poverty and securing effective structures of governance, India's achievements since independence in sustaining freedom and democracy have been singular among the world's new nations."}}<ref name=stein-arnold>{{citation|last=Stein|first=Burton|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=David|editor-link=David Arnold (historian)|title=A History of India|edition=2|publisher=Wiley-Blackwell|year = 2012|series=The Blackwell History of the World Series|quote=One of these is the idea of India as 'the world's largest democracy', but a democracy forged less by the creation of representative institutions and expanding electorate under British rule than by the endeavours of India's founding fathers – Gandhi, Nehru, Patel and Ambedkar – and the labours of the Constituent Assembly between 1946 and 1949, embodied in the Indian constitution of 1950. This democratic order, reinforced by the regular holding of nationwide elections and polling for the state assemblies, has, it can be argued, consistently underpinned a fundamentally democratic state structure – despite the anomaly of the Emergency and the apparent durability of the Gandhi-Nehru dynasty.}}</ref>{{sfn|Fisher|2018|pp=184–185|ps=: "Since 1947, India's internal disputes over its national identity, while periodically bitter and occasionally punctuated by violence, have been largely managed with remarkable and sustained commitment to national unity and democracy."}} ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|1 = The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}} }} ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਚੀਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਏ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ 55,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।<ref name="PetragliaAllchin">{{harvnb|Petraglia|Allchin|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 10]}}, "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Dyson2018p1">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 1]}}, "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present."</ref><ref name="Fisher2018p23">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 23]}}, "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago."</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਿੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Dyson2018-28a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 28]}}</ref> 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲਡ ਜੀਵਨ ਉਭਰਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੀਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਸੀਈ ਦੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Combined-2">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}</ref> 12000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |year=2015|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2 |quote=(The Rigveda) consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref><ref name="Combined-4-Rigveda">(a) {{cite book|title=The Blackwell Companion to Hinduism|last=Witzel|first=Michael|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0-470-99868-7|editor=Gavin Flood|pages=68–70|chapter=Vedas and Upanisads|quote=It is known from internal evidence that the Vedic texts were orally composed in northern India, at first in the Greater Punjab and later on also in more eastern areas, including northern Bihar, between ca. 1500 BCE and ca. 500–400 BCE. The oldest text, the Rgveda, must have been more or less contemporary with the Mitanni texts of northern Syria/Iraq (1450–1350 BCE); ... The Vedic texts were orally composed and transmitted, without the use of script, in an unbroken line of transmission from teacher to student that was formalized early on. This ensured an impeccable textual transmission superior to the classical texts of other cultures; it is in fact something of a ''tape-recording'' of ca. 1500–500 BCE. Not just the actual words, but even the long-lost musical (tonal) accent (as in old Greek or in Japanese) has been preserved up to the present. (pp. 68–69) ... The RV text was composed before the introduction and massive use of iron, that is before ca. 1200–1000 BCE. (p. 70)|author-link=Michael Witzel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}}<br />(b) {{citation |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |pages=xviii, 10 |year=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-936009-3 |quote=A Chronology of Hinduism: ca. 1500–1000 BCE Rig Veda; ca. 1200–900 BCE Yajur Veda, Sama Veda and Atharva Veda (p. xviii); Hindu texts began with the ''Rig Veda'' ('Knowledge of Verses'), composed in northwest India around 1500 BCE (p. 10) |author-link=Wendy Doniger}}<br />(c) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA19 19]}}, "In Punjab, a dry region with grasslands watered by five rivers (hence 'panch' and 'ab') draining the western Himalayas, one prehistoric culture left no material remains, but some of its ritual texts were preserved orally over the millennia. The culture is called Aryan, and evidence in its texts indicates that it spread slowly south-east, following the course of the Yamuna and Ganga Rivers. Its elite called itself Arya (pure) and distinguished themselves sharply from others. Aryans led kin groups organized as nomadic horse-herding tribes. Their ritual texts are called Vedas, composed in Sanskrit. [[Vedic Sanskrit]] is recorded only in hymns that were part of Vedic rituals to Aryan gods. To be Aryan apparently meant to belong to the elite among pastoral tribes. Texts that record Aryan culture are not precisely datable, but they seem to begin around 1200 BCE with four collections of Vedic hymns (Rg, Sama, Yajur, and Artharva)." <br />(d) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 14–15]}}, "Although the collapse of the Indus valley civilization is no longer believed to have been due to an 'Aryan invasion' it is widely thought that, at roughly the same time, or perhaps a few centuries later, new Indo-Aryan-speaking people and influences began to enter the subcontinent from the north-west. Detailed evidence is lacking. Nevertheless, a predecessor of the language that would eventually be called Sanskrit was probably introduced into the north-west sometime between 3,900 and 3,000 years ago. This language was related to one then spoken in eastern Iran; and both of these languages belonged to the Indo-European language family. ... It seems likely that various small-scale migrations were involved in the gradual introduction of the predecessor language and associated cultural characteristics. However, there may not have been a tight relationship between movements of people on the one hand, and changes in language and culture on the other. Moreover, the process whereby a dynamic new force gradually arose—a people with a distinct ideology who eventually seem to have referred to themselves as 'Arya'—was certainly two-way. That is, it involved a blending of new features which came from outside with other features—probably including some surviving Harappan influences—that were already present. Anyhow, it would be quite a few centuries before Sanskrit was written down. And the hymns and stories of the Arya people—especially the Vedas and the later Mahabharata and Ramayana epics—are poor guides as to historical events. Of course, the emerging Arya were to have a huge impact on the history of the subcontinent. Nevertheless, little is known about their early presence."; <br /> (e) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 46–]}}, "The expansion of Aryan culture is supposed to have begun around 1500 BCE. It should not be thought that this Aryan emergence (though it implies some migration) necessarily meant either a sudden invasion of new peoples, or a complete break with earlier traditions. It comprises a set of cultural ideas and practices, upheld by a Sanskrit-speaking elite, or Aryans. The features of this society are recorded in the Vedas."</ref> ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਸੀ, ਰਿਗਵੇਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Combined-3">(a) {{citation|last1=Jamison|first1=Stephanie|author-link1=Stephanie W. Jamison|last2=Brereton|first2=Joel |title=The Rigveda|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2020|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-063339-4|pages=2, 4|quote=The RgVeda is one of the four Vedas, which together constitute the oldest texts in Sanskrit and the earliest evidence for what will become Hinduism. (p. 2) Although Vedic religion is very different in many regards from what is known as Classical Hinduism, the seeds are there. Gods like Visnu and Siva (under the name Rudra), who will become so dominant later, are already present in the Rgveda, though in roles both lesser than and different from those they will later play, and the principal Rgvedic gods like Indra remain in later Hinduism, though in diminished capacity (p. 4).}};<br />(b) {{citation|last=Flood|first=Gavin|author-link=Gavin Flood|editor=Gavin Flood|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice: Hindu Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4yT3DwAAQBAJ&pg=PA4|year= 2020|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-105322-1|pages=4–|chapter=Introduction|quote=I take the term 'Hinduism to meaningfully denote a range and history of practice characterized by a number of features, particularly reference to Vedic textual and sacrificial origins, belonging to endogamous social units (jati/varna), participating in practices that involve making an offering to a deity and receiving a blessing (puja), and a first-level cultural polytheism (although many Hindus adhere to a second-level monotheism in which many gods are regarded as emanations or manifestations of the one, supreme being).}};<br />(c) {{cite book|last=Michaels|first=Axel|author-link=Axel Michaels|editor=Patrick Olivelle, Donald R. Davis|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra|url=https://books.google.com/books?id=QAJCDwAAQBAJ&pg=PA86|year=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford |isbn=978-0-19-100709-5|pages=86–97|quote=Almost all traditional Hindu families observe until today at least three ''samskaras'' (initiation, marriage, and death ritual). Most other rituals have lost their popularity, are combined with other rites of passage, or are drastically shortened. Although ''samskaras'' vary from region to region, from class (''varna'') to class, and from caste to caste, their core elements remain the same owing to the common source, the Veda, and a common priestly tradition preserved by the ''Brahmin'' priests. (p 86)}}<br />(d) {{cite book|last=Flood|first=Gavin D.|title=An Introduction to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA35|year=1996|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-43878-0|page=35|quote=It is this Sansrit, vedic, tradition which has maintained a continuity into modern times and which has provided the most important resource and inspiration for Hindu traditions and individuals. The Veda is the foundation for most later developments in what is known as Hinduism.}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਪੱਧਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬੇਦਖਲੀ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੌਧ]] ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}</ref><ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਆਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੌਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Combined-5">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16–17]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 67]}};<br />(c) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 56–57]}};<br />(d) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA29 29–30]}}.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-6">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA28 28–29]}}; <br />(b) {{citation|author=Glenn Van Brummelen |editor=Thomas F. Glick |editor2=Steven Livesey |editor3=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|year=2014|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-45932-1|pages=46–48|chapter=Arithmetic}}</ref><ref name="Combined-7">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 20]}};<br />(b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}};<br />(c) {{citation |last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack |editor2=Sharon L. Sievers |title=Women in Asia: Restoring Women to History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|year=1999 |publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}}</ref>{{efn|"A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest."{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}} [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ।<ref name="AsherAsher2006-17">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 17]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]], ਅਤੇ ਜੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Combined-8">(a) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}; <br />(c) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}</ref> [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।<ref name="Combined-13">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}};<br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}</ref><ref name="Combined-10">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}</ref> 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-74">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 74]}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।<ref name="AsherAsher2006-267">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 267]}}</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]], 1526 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਕੇ।<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}</ref>{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106" />}}<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-11">(a) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}} <br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸ਼ਾਸਨ]] 1858 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ,<ref name="Combined-12">{{citation|last=Taylor|first=Miles|editor=Aldrish, Robert |editor2=McCreery, Cindy |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39|year=2016|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-1-5261-0088-7|pages=38–39|chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George}}</ref>{{sfn|Peers|2013|p=[https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76 76]}} ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ।<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|last2=Hay|first2=Stephen N.|last3=Bary|first3=William Theodore De|title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85|year=1988|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-06414-9|page=85|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates}}</ref> ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Marshall2001">{{citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179|quote=The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress.}}</ref><ref name="Chiriyankandath2016">{{citation|last=Chiriyankandath|first=James |title=Parties and Political Change in South Asia|url={{Google books|c4n7CwAAQBAJ|page=PA2|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-58620-3|page=2|quote=South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}: "The partition of South Asia that produced India and West and East Pakistan resulted from years of bitter negotiations and recriminations ... The departing British also decreed that the hundreds of princes, who ruled one-third of the subcontinent and a quarter of its population, became legally independent, their status to be settled later. Geographical location, personal and popular sentiment, and substantial pressure and incentives from the new governments led almost all princes eventually to merge their domains into either Pakistan or India. ... Each new government asserted its exclusive sovereignty within its borders, realigning all territories, animals, plants, minerals, and all other natural and human-made resources as either Pakistani or Indian property, to be used for its national development... Simultaneously, the central civil and military services and judiciary split roughly along religious 'communal' lines, even as they divided movable government assets according to a negotiated formula: 22.7 percent for Pakistan and 77.3 percent for India."</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation|last1=Chatterji|first1=Joya|last2=Washbrook|first2=David|chapter=Introduction: Concepts and Questions|title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora|editor1-last=Chatterji|editor1-first=Joya|editor2-last=Washbrook|editor2-first=David|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-48010-9|year=2013|quote=[[Joya Chatterji]] describes how the partition of the British Indian empire into the new nation states of India and Pakistan produced new diaspora on a vast, and hitherto unprecedented, scale, but hints that the sheer magnitude of refugee movements in South Asia after 1947 must be understood in the context of pre-existing migratory flows within the partitioned regions (see also Chatterji 2013). She also demonstrates that the new national states of India and Pakistan were quickly drawn into trying to stem this migration. As they put into place laws designed to restrict the return of partition emigrants, this produced new dilemmas for both new nations in their treatment of 'overseas Indians'; and many of them lost their right to return to their places of origin in the subcontinent, and also their claims to full citizenship in host countries.}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |access-date=15 November 2015 |archive-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073754/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |url-status=live|quote=When the British divided and quit India in August 1947, they not only partitioned the subcontinent with the emergence of the two nations of India and Pakistan but also the provinces of Punjab and Bengal. ... Indeed for many the Indian subcontinent's division in August 1947 is seen as a unique event which defies comparative historical and conceptual analysis}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation|last=Khan|first=Yasmin|author-link=Yasmin Khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|edition=2nd|location=New Haven and London|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23032-1|year=2017|orig-year=2007|page=1|quote=South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority live in the countryside, ploughing the land as landless peasants or sharecroppers, it is hardly surprising that many thousands, perhaps hundreds of thousands, did not hear the new for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may hve been the first that they knew about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India}}</ref> ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]], ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।<ref>(a) {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}};<br />(b) {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}.</ref> ਭਾਰਤ 1950 ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ]] ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਲਵਾਦੀ, [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1951 ਵਿੱਚ 361 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dyson2018-219">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 219], 262}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੀ ਨਾਮਾਤਰ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] US$64 ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ US$2,601 ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 16.6% ਤੋਂ 74% ਹੋ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ<ref name="Fisher2018-8">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 265–266]}}</ref> ਇਸਦਾ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|p=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 266]}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ।<ref name="Dyson2018-216-a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 216]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰ]] ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="kashmir-disputes">(a) {{citation |title=Kashmir, region Indian subcontinent |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |access-date=15 August 2019 |url-access=subscription |quote=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent{{nbsp}}... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |archive-date=13 August 2019 |url-status=live}};<br />(b) {{citation |last1=Pletcher |first1=Kenneth |title=Aksai Chin, Plateau Region, Asia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |access-date=16 August 2019 |url-access=subscription |quote=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |archive-date=2 April 2019}};<br />(c) {{cite encyclopedia|title=Kashmir|encyclopedia=[[Encyclopedia Americana]]: Jefferson to Latin |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 |year=2006 |isbn=978-0-7172-0139-6 |page=328 |first=C. E |last=Bosworth |quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ,<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{cite journal|last1=Narayan |first1=Jitendra |last2=John|first2=Denny|last3=Ramadas|first3=Nirupama|title=Malnutrition in India: status and government initiatives|journal=[[Journal of Public Health Policy]]|volume=40|issue=1|year=2018 |pages=126–141|issn=0197-5897 |doi=10.1057/s41271-018-0149-5|pmid=30353132|s2cid=53032234}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ।<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{cite journal|last1=Balakrishnan|first1=Kalpana|last2=Dey|first2=Sagnik|title=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017|journal=[[The Lancet Planetary Health]]|volume=3|issue=1|year=2019|pages=e26–e39|display-authors=etal |issn=2542-5196 |doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4|pmid=30528905|pmc=6358127}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੈਗਾਡਾਇਵਰਸ ਹੈ, ਚਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="IUCN-India">{{citation|title=India|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)|url=https://www.iucn.org/asia/countries/india|year=2019|access-date=21 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033802/https://www.iucn.org/asia/countries/india|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 21.7% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="ISFR" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।{{sfn|Karanth|Gopal|2005|p=374}} ==ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ== ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ '''ਭਾਰਤ''' (भारत) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੀਆ''' (''India'')। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਨਾਂ "ਇੰਡਸ" ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ [[ਭਰਤ]] ਜੋ ਕਿ [[ਮਨੂੰ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ [[ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ (ਭਾ+ਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਨਾਮ '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ''' (ہندوستان) ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਭੂਮੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬ/ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਆਰਿਆਵਰਤ]] [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਅਜਨਾਭ-ਦੇਸ]] ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ [[ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Hindustan |url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan |accessdate = 2007-06-18 |publisher = [[Encyclopædia Britannica]], Inc. |year= 2007}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sanchi2.jpg|thumb|ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ]]]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਭੀਮਬੇਟਕਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ 9000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਹਨ। ਪਰ [[ਆਰਿਆ-ਹਮਲਾ-ਸਿੱਧਾਂਤ]] ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਸਹਿਤ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਕਿ ਆਰਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਇਤਹਾਸ ਕਰੀਬ 75000 ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਵਿੜ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। 180 ਈਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਏਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਨੀ]], [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਪਾਰਥੀ]] ਅਤੇ [[ਓੜਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼]] ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਾਇਆ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]], [[ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼]], [[ਚੋਲ]], [[ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡੇ]] ਰਹੇ। ਈਸੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੰਗਮ-ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। [[ਸਤਵਾਹਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], ਹਿਸਾਬ, ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ [[ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਦਾ ਜੋਰ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਡੱਚ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]], [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਸਹਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1840 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। 1847 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸਫਲ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਣਾਰਕ ਚੱਕਰ – 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ [[ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਟਲ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰੀਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1884 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕਾਂਗਰੇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਅਲਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਆਗੂ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]] [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]], [[ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਨੇਤਾਜੀ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]], [[ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ]] ਆਦਿ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਆਤੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ [[16 ਜੂਨ]] 1946 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ (ਏ ਤੇ ਬੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਤੇ [[ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ]] ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 6 ਕਾਂਗਰਸੀ, 5 ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, 1 ਸਿੱਖ, 1 ਪਾਰਸੀ ਤੇ 1 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿਘ (ਅਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦੁਪਰਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾ। ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ – ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾਂਤਰਿਕਤਾ, ਕੇਵਲ 1975 – 77 ਨੂੰ ਛੱਡ, ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਖੰਡਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਸੁਲਝੇ ਸੀਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 1947, 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।<br /> ਭਾਰਤ ਗੁਟ-ਨਿਰਪੇਕਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰੀਕਰਣ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਥੋੜੀ ਪਲੇਟ ਹਿੰਦ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ੭ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਯੁਰੇਸ਼ਿਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਾ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਾਵਲੀ ਨੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਠੋਰ ਪਠਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਤਲੁਜ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ===ਮੌਸਮ=== ਹਿਮਾਲਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਅਰੁਣਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬ – ਪਸ਼ਚਿਮੀਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ - ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੋਟੀ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਣ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਸਰਦੀ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮੁੱਖਤਆ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਜੀਵ ਵਖਰੇਵਾਂ=== ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ੭.੬% ਥਣਧਾਰੀ, ੧੨.੬% ਪੰਛੀ, ੬.੨% ਭੁਜੰਗੀ, ੪.੪% ਜਲਥਲ-ਚੱਲ, ੧੧.੭% ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ੬.੦% ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ}} ==ਰਾਜ== {{main|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[File:Political map of India EN.svg|thumb|{{#if:{{{image-width|}}}|{{{image-width}}}|500}}px{{!}}A clickable map of the 29 states and 9 union territories of India]] [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ]] ਮਕਸਦ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ 9 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। === ਰਾਜ-ਸਾਰਣੀ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ ! ਕੋਡ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | 1 | [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AP | [[ਅਮਰਾਵਤੀ (ਰਾਜਧਾਨੀ )|ਅਮਰਾਵਤੀ]] |- | 2 | [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AR | [[ਈਟਾਨਗਰ]] |- | 3 | [[ਅਸਾਮ]] | AS | [[ਦਿਸਪੁਰ]] |- | 4 | [[ਬਿਹਾਰ]] | BR | [[ਪਟਨਾ]] |- | 5 | [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] | CG | [[ਰਾਏਪੁਰ]] |- | 6 | [[ਗੋਆ]] | GA | [[ਪਣਜੀ]] |- | 7 | [[ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ)|ਗੁਜਰਾਤ]] | GJ | [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] |- | 8 | [[ਹਰਿਆਣਾ]] | HR | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 9 | [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | HP | [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] |- | 10 | [[ਝਾਰਖੰਡ]] | JH | [[ਰਾਂਚੀ]] |- | 11 | [[ਕਰਨਾਟਕ]] | KA | [[ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] |- | 12 | [[ਕੇਰਲਾ]] | KL | [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ|ਤਿਰਵੰਦਰਮ]] ਜਾਂ [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ]] |- | 13 | [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | MP | [[ਭੋਪਾਲ]] |- | 14 | [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | MH | [[ਮੁੰਬਈ]] |- | 15 | [[ਮਨੀਪੁਰ]] | MN | [[ਇੰਫਾਲ]] |- | 16 | [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | ML | [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] |- | 17 | [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] | MZ | [[ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਆਇਜੋਲ]] |- | 18 | [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] | NL | [[ਕੋਹਿਮਾ]] |- | 19 | [[ਉੜੀਸਾ]] | OR | [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]] |- | 20 | [[ਪੰਜਾਬ]] | PB | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 21 | [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | RJ | [[ਜੈਪੁਰ]] |- | 22 | [[ਸਿੱਕਮ]] | SK | [[ਗੰਗਟੋਕ]] |- | 23 | [[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]] | TN | [[ਚੇਨੱਈ]] |- | 24 | [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] | TS | [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] |- | 25 | [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] | TR | [[ਅਗਰਤਲਾ]] |- | 26 | [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | UP | [[ਲਖਨਊ]] |- | 27 | [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] | UL | [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] |- | 28 | [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | WB | [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] |} === ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | A | [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] | [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] |- | B | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | C | [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] | [[ਦਮਨ]] |- | D | [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]] | [[ਕਵਰੱਤੀ]] |- | E | [[ਦਿੱਲੀ]] | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |- | F | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪਾਂਡੀਚਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)]] |- | G | [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] | [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] |- | H | [[ਲੱਦਾਖ]] | [[ਲੇਹ]] |} {{main|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ}} == ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ == === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ।{{Sfn|United Nations Population Division}} [[ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ,{{Sfn|Burnell|Calvert|1999}} ਇਸਦੇ ਅੱਠ ਹਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ), ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ {{Sfn|Election Commission of India}} ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Sáez|first=Lawrence|last2=Sinha|first2=Aseema|year=2010|title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91|journal=[[British Journal of Political Science]]|volume=40|issue=1|pages=91–113|doi=10.1017/s0007123409990226}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Malik|Singh|1992}} {{Sfn|Banerjee|2005}} <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532|title=Narendra Modi makes his move|last=Halarnkar|first=Samar|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950-ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ-ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ{{Sfn|Sarkar|2007}} ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Chander|2004}} ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, 1951, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1964 ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ, 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1967 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]] ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1989 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ। {{Sfn|Bhambhri|1992}} 1991 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕੱਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ|ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|title=Narasimha Rao Passes Away|date=24 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=2 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213181659/https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref> 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 1996 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ; ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ, [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, NDA ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। {{Sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} ਫਿਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੰਗਲ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ: [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂਪੀਏ)। ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਪੀਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004}} ਉਸ ਸਾਲ, [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।{{Sfn|Business Standard|2009}} [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own|date=16 May 2014|work=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=20 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032413/https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|archive-date=21 May 2014|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/droupadi-murmu-swearing-in-live-updates-8049577/|title=Droupadi Murmu Swearing-in Live: My election is the greatness of India, mother of democracy, says President Murmu|date=25 July 2022|access-date=26 July 2022|publisher=The Indian Express}}</ref> === ਸਰਕਾਰ === ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ]] ਅਧੀਨ ਹੈ - ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜੀਦਾ ਹੈ"। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ ਸੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ,{{Sfn|Pylee|2003a}} ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ "[[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ]], ਜਮਹੂਰੀ [[ਗਣਰਾਜ]]" ਕਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ]], ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਰਾਜ" ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Dutt|1998}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਅਰਧ-ਸੰਘੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Wheare|1980}} ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸੰਘੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Echeverri-Gent|2002}} {{Sfn|Sinha|2004}} ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ [[ਵਿਵਾਦ]] ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ੧੯ ੧੪ ਵਿਚ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਮਕਮਹੋਨ]] ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਤਿਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸੰਧੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਬਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ]] ਜਾਂ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ== ਭਾਰਤ ਦੀ '''ਅਕਤਸਾਦ''' ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ [[$]]੫੬੮੦੦ ਕਰੋੜ (''Gross domestic product'' ਜਾਂ GDP) ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ੧੧ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਤਸਾਦ ਹੈ। PPP ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ [[ਗਰੀਬ]] ਹੈ। ੨੭.੫% ਅਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ੮੦.੪% ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ $੨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਸਮਾਜ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੨੧ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ੭੦% ਲੋਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਦ੍ਰਵਿੜ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਹੱਟੇ, ਅਸਾਮੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ੨੩ ਕੰਮਕਾਜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ੧੬੨੫ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਜੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚੋ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ, ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦੦-੧੦੦ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਕੋਲ ਅਲੱਗ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ '''ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ 'ਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਲਾਮ ਦੇ ੧੨.੮%; ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ੨.੯%; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ੧.੯%; ਬੁੱਧ ਧਰਨ ਦੇ ੦.੮% ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ੦.੪% ਲੋਕ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਡਾ ਧਰਮ ਹੈ - ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂਵਲੋਂ ਭਰੀ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ, ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੌਹਾਰਦਰ ਅਤੇ ਸਮਰਸਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੈਰੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੬੪ . ੮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ੭੫ . ੩% ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ . ੭% ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਅਨਪਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ੧੦੦੦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ੯੩੩ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (ਕੁਲ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ) ੩੯ . ੧% ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰ ੫੧ . ੭% ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ੨੫ . ੬% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ੧੦੦੦ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ੨੨ . ੩੨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ੨੨ . ੬੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ੮੦ . ੫ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ੧੩ . ੪ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ (੨ . ੩੩%), ਸਿੱਖ (੧ . ੮੪%), ਬੋਧੀ (੦ . ੭੬%), ਜੈਨ (੦ . ੪੦%), ਅਇਯਾਵਲਿ (੦ . ੧੨%), ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਅਹਮਦੀ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਆਦਿ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ - ਸੂਤਰਾਂ: ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਿੜਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੁਲ ੨੩ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਧੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤੋ ਦੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ . ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਥਿਆਸਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ / ਬੋਲੀ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਤਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ ਹਨ! ਕੁਲ ਮਿਲਿਆ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੬੫੨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀਂ ਹਨ। ===ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਠਾਅ=== ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਨਾਤਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ-ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੀ। ਸ੍ਰੀਮਦਭਗਵਤ ਦੇ ਪੰਚਮ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤ ਸਵੰਭੂ ਮਨੂੰ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ, ਪ੍ਰਿਅਵਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਸਨ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਭਗਤ ਧਰੁਵ ਦਾ ਪਿਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਅਵਰਤ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਪੁੱਤ ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਦਾਸੀਨ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਿਅਵਰਤ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਗਨੀਧਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬੁਢੇਪੇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਧਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੰਭਲਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੌਂ ਪੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਧੁੰਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਮਵਰਸ਼ ਦਾ ਧਰਤੀ-ਭਾਗ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪ ਦੇ ਨਾਮ ਅਜਨਾਭ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਜਨਾਭਵਰਸ਼ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹਿਮਵਰਸ਼ ਜਾਂ ਅਜਨਾਭਵਰਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਧੁੰਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਰਿਸ਼ਭ। ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਜੇਠੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਣਵਾਨ ਸਨ। ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਬਾਣਪ੍ਰਸਥ ਲੈਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਪਾਟ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਭਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਅਜਨਾਭਵਰਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਅਜਨਾਭਖੰਡ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਖਿਪਤ ਫੌਜੀ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਦੀਵ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਥੋਹਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੌਜ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਨਾਵ ਸੰਬੰਧ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਯੁਧਦਰ (੧੯੪੭, ੧੯੬੫, ੧੯੭੧ ਅਤੇ ੧੯੯੯ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਚਲਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ੧੯੭੧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ੧੯੬੨ ਦੇ ਭਾਰਤ - ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੬੫ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ, ਸੰਨ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਲੋਂ, ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਆਪੂਰਤੀਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਫੈਲਿਆ ਇਜਰਾਇਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ੧੦, ੦੦੦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਪਕਸ਼ੀਏ ਮੰਚਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਸਿਖਰ ਬੈਠਕ ਅਤੇ G – ੮੫ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਿਆਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਰਥਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ੧੯੯੮ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣੇ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਸਮੱਝੌਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਲਾਹ (ਏਨਪੀਟੀ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਸਪਲਾਇਰਸ ਗਰੁਪ (ਏਨਏਸਜੀ) ਵਲੋਂ ਛੁੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਖ਼ਤਮ . ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰਤ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨਏਸਜੀ ਛੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੀ ਰੂਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਸਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮੱਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੈ। ਲਗਭਗ ੧ . ੩ ਮਿਲਿਅਨ ਸਰਗਰਮ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਨੌਸੇਨਾ, ਹਵਾ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਅਰੱਧਸੈਨਿਕ ਜੋਰ, ਤਟਰਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਜੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਸਾਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ੩੬ . ੦੩ ਅਰਬ ਅਮਰਿਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ (ਜਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ੧ . ੮੩ %)। ੨੦੦੮ ਦੇ ਇੱਕ SIPRI ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀਏ ਫੌਜ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ੭੨ . ੭ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ੧੧ . ੬ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਆਯਾਤਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ===ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਅੱਤਵਾਦ''' – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਸਦ]], ਤਾਜ ਹੋਟਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਏਅਰਬੇਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਮ ਜਗ੍ਹਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। * '''ਨਕਸਲਵਾਦ''' * '''ਨਸ਼ੇ''' – ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ===ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦਾ''' – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋ ਹੀ ਉਲਝੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਦੇ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947-48 ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਜਬਦੀਨ ਪਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹਈ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ-ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਯੂ.ਐਨ.ਓ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notes|refs={{efn|name=remaining religions|Besides specific religions, the last two categories in the 2011 Census were "Other religions and persuasions" (0.65%) and "Religion not stated" (0.23%).}}|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{Citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=Times Of India|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{Sfnref|Times of India|2007}}|archivedate=29 ਜਨਵਰੀ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|India|ਭਾਰਤ}} * [http://raisen.nic.in/admin.htm subdivisions] {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ-20 ਦੇਸ਼]] syynf9kz4v0ae6eti2g341hfu37ooqm 839700 839698 2026-05-19T06:38:41Z Harchand Bhinder 3793 839700 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ | common_name = ਭਾਰਤ | native_name = <!--ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ [[WP:Manual of Style/India-related articles#Indic scripts in leads and infoboxes]].--> {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<br />{{smaller|(see [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ|ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ]])}} | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = ਲੇਟਵੇਂ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਡੂੰਘੇ ਭਗਵੇਂ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹਰੀਜੱਟਲ ਬੈਂਡ। ਚਿੱਟੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਸਪੋਕਸ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੇਵੀ-ਨੀਲਾ ਪਹੀਆ ਹੈ। | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ 24-ਸਪੋਕ ਵ੍ਹੀਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ|ਮੋਹਰ]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]"|italics=off}}<br />"I Bow to Thee, Mother"{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੀਤ ''ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'', ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਨੂੰ ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।{{sfn|Constituent Assembly of India|1950}}<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ਸਤਿਅਮੇਵ ਜਯਤੇ]]"|italics=off}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[ਜਨ ਗਣ ਮਨ]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | national_languages = ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name="Times News Network" /><ref name="NoneNtl" /><ref name="Press Trust of India" /> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਗਲੋਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | map_caption = ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ; ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | capital = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ਮੁੰਬਈ]] (ਸ਼ਹਿਰ ਉਚਿਤ) * [[ਦਿੱਲੀ]] (ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ) }} | official_languages = {{hlist |[[ਹਿੰਦੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]{{efn|[[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ XVII]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਰੀ ਹਿੰਦੀ|ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ।{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=[[Department of Official Language]] via [[Government of India]] |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਰਾਜ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ|{{nowrap|ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ}}]]<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ (ਭਾਰਤ)|ਬੋਡੋ]] | [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] | [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | [[ਹਿੰਦੀ]] | [[ਕੰਨੜ]] | [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] | [[ਕਕਬਰਕ]] | [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] | [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]] | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]] | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | [[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]] | [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]] | [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] | [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]] | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] | [[ਉਰਦੂ]] }} }} | languages_type = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | languages = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|447 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. [[Ethnologue]] lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=[[Ethnologue]] by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | government_type = [[ਸੰਘਵਾਦ|ਸੰਘੀ]] [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਸੰਸਦੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨਕ]] [[ਗਣਰਾਜ]] | leader_title1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name1 = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] | leader_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name2 = [[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]] | leader_title3 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | leader_title4 = [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਮੁੱਖ ਜੱਜ]] | leader_name4 = [[ਧਨੰਜਯ ਯਸ਼ਵੰਤ ਚੰਦਰਚੂੜ]] | leader_title5 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ]] | leader_name5 = [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]] | legislature = [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] | upper_house = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | lower_house = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | sovereignty_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ|ਰਾਜ]] | established_date1 = [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|15 ਅਗਸਤ 1947]] | established_event2 = [[ਗਣਰਾਜ]] | established_date2 = [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|26 ਜਨਵਰੀ 1950]] | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_footnote = {{efn|"ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{sfn|Library of Congress|2004}} }} | area_rank = 7ਵਾਂ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ਦੂਜਾ | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = ਦੂਜਾ | population_density_km2 = {{Pop density|{{Indian population clock}}|3287263|km2|disp=num|prec=1}} | population_density_sq_mi = {{Pop density|{{Indian population clock}}|1269219|sqmi|disp=num|prec=1}} | population_density_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 trillion}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ਤੀਜਾ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127ਵਾਂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 trillion}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5ਵਾਂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 139ਵਾਂ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=[[World bank]]}}</ref> | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 132ਵਾਂ | currency = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ|DST]] ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|ਦੇਖੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸੰਕੇਤ]]}} }} | drives_on = left<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = "Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | 14.2% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ|ਇਸਲਾਮ]] | 2.3% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈ]] | 1.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] | 0.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬੁੱਧ]] | 0.4% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] | 0.23% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ]] | 0.65% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਹੋਰ]]<ref name="Census2011religion" /> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''ਭਾਰਤ'''<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ''' (ਆਈਐੱਸਓ: {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->),<ref>–{{citation|title=The Essential Desk Reference |url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-512873-4|page=76}} "Official name: Republic of India.";<br />–{{citation|author=John Da Graça|title=Heads of State and Government|url=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421 |year=2017|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-65771-1|page=421}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";<br />–{{citation|author=Graham Rhind |title=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries |url=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|year=2017|publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-351-93326-1|page=302}} "Official name: Republic of India; Bharat.";<br />–{{citation|last=Bradnock|first=Robert W.|title=The Routledge Atlas of South Asian Affairs |url=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|year=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-40511-5|page=108}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";<br />–{{citation|title=Penguin Compact Atlas of the World|url=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|year=2012|publisher=[[Penguin Group|Penguin]] |isbn=978-0-7566-9859-1|page=140}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|year=1997|isbn=978-0-87779-546-9 |edition=3rd |publisher=[[Merriam-Webster]]|pages=515–516}} "Officially, Republic of India";<br />–{{citation|title=Complete Atlas of the World: The Definitive View of the Earth |url=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10 |edition=3rd|year=2016|publisher=[[DK Publishing]] |isbn=978-1-4654-5528-4|page=54}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|url=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|year= 2013|publisher=[[CQ Press]]|isbn=978-1-4522-9937-2|page=726}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। <!--PLEASE DO NOT change the lead sentence: it is the result of a talk page consensus.--> ਇਹ ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼; ਜੂਨ 2023 ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼;<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706|title=Most populous nation: Should India rejoice or panic?|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-03|website=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|first=Soutik|last=Biswas}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022: Summary of Results |publisher=United Nations Department of Social and Economic Affairs |year=2022 |location=New York |pages=i}}</ref> ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ।{{sfn|Metcalf|Metcalf|2012|p=327|ps=: "Even though much remains to be done, especially in regard to eradicating poverty and securing effective structures of governance, India's achievements since independence in sustaining freedom and democracy have been singular among the world's new nations."}}<ref name=stein-arnold>{{citation|last=Stein|first=Burton|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=David|editor-link=David Arnold (historian)|title=A History of India|edition=2|publisher=Wiley-Blackwell|year = 2012|series=The Blackwell History of the World Series|quote=One of these is the idea of India as 'the world's largest democracy', but a democracy forged less by the creation of representative institutions and expanding electorate under British rule than by the endeavours of India's founding fathers – Gandhi, Nehru, Patel and Ambedkar – and the labours of the Constituent Assembly between 1946 and 1949, embodied in the Indian constitution of 1950. This democratic order, reinforced by the regular holding of nationwide elections and polling for the state assemblies, has, it can be argued, consistently underpinned a fundamentally democratic state structure – despite the anomaly of the Emergency and the apparent durability of the Gandhi-Nehru dynasty.}}</ref>{{sfn|Fisher|2018|pp=184–185|ps=: "Since 1947, India's internal disputes over its national identity, while periodically bitter and occasionally punctuated by violence, have been largely managed with remarkable and sustained commitment to national unity and democracy."}} ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|1 = The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}} }} ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਚੀਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਏ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ 55,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।<ref name="PetragliaAllchin">{{harvnb|Petraglia|Allchin|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 10]}}, "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Dyson2018p1">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 1]}}, "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present."</ref><ref name="Fisher2018p23">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 23]}}, "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago."</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਿੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Dyson2018-28a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 28]}}</ref> 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲਡ ਜੀਵਨ ਉਭਰਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੀਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਸੀਈ ਦੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Combined-2">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}</ref> 12000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |year=2015|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2 |quote=(The Rigveda) consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref><ref name="Combined-4-Rigveda">(a) {{cite book|title=The Blackwell Companion to Hinduism|last=Witzel|first=Michael|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0-470-99868-7|editor=Gavin Flood|pages=68–70|chapter=Vedas and Upanisads|quote=It is known from internal evidence that the Vedic texts were orally composed in northern India, at first in the Greater Punjab and later on also in more eastern areas, including northern Bihar, between ca. 1500 BCE and ca. 500–400 BCE. The oldest text, the Rgveda, must have been more or less contemporary with the Mitanni texts of northern Syria/Iraq (1450–1350 BCE); ... The Vedic texts were orally composed and transmitted, without the use of script, in an unbroken line of transmission from teacher to student that was formalized early on. This ensured an impeccable textual transmission superior to the classical texts of other cultures; it is in fact something of a ''tape-recording'' of ca. 1500–500 BCE. Not just the actual words, but even the long-lost musical (tonal) accent (as in old Greek or in Japanese) has been preserved up to the present. (pp. 68–69) ... The RV text was composed before the introduction and massive use of iron, that is before ca. 1200–1000 BCE. (p. 70)|author-link=Michael Witzel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}}<br />(b) {{citation |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |pages=xviii, 10 |year=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-936009-3 |quote=A Chronology of Hinduism: ca. 1500–1000 BCE Rig Veda; ca. 1200–900 BCE Yajur Veda, Sama Veda and Atharva Veda (p. xviii); Hindu texts began with the ''Rig Veda'' ('Knowledge of Verses'), composed in northwest India around 1500 BCE (p. 10) |author-link=Wendy Doniger}}<br />(c) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA19 19]}}, "In Punjab, a dry region with grasslands watered by five rivers (hence 'panch' and 'ab') draining the western Himalayas, one prehistoric culture left no material remains, but some of its ritual texts were preserved orally over the millennia. The culture is called Aryan, and evidence in its texts indicates that it spread slowly south-east, following the course of the Yamuna and Ganga Rivers. Its elite called itself Arya (pure) and distinguished themselves sharply from others. Aryans led kin groups organized as nomadic horse-herding tribes. Their ritual texts are called Vedas, composed in Sanskrit. [[Vedic Sanskrit]] is recorded only in hymns that were part of Vedic rituals to Aryan gods. To be Aryan apparently meant to belong to the elite among pastoral tribes. Texts that record Aryan culture are not precisely datable, but they seem to begin around 1200 BCE with four collections of Vedic hymns (Rg, Sama, Yajur, and Artharva)." <br />(d) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 14–15]}}, "Although the collapse of the Indus valley civilization is no longer believed to have been due to an 'Aryan invasion' it is widely thought that, at roughly the same time, or perhaps a few centuries later, new Indo-Aryan-speaking people and influences began to enter the subcontinent from the north-west. Detailed evidence is lacking. Nevertheless, a predecessor of the language that would eventually be called Sanskrit was probably introduced into the north-west sometime between 3,900 and 3,000 years ago. This language was related to one then spoken in eastern Iran; and both of these languages belonged to the Indo-European language family. ... It seems likely that various small-scale migrations were involved in the gradual introduction of the predecessor language and associated cultural characteristics. However, there may not have been a tight relationship between movements of people on the one hand, and changes in language and culture on the other. Moreover, the process whereby a dynamic new force gradually arose—a people with a distinct ideology who eventually seem to have referred to themselves as 'Arya'—was certainly two-way. That is, it involved a blending of new features which came from outside with other features—probably including some surviving Harappan influences—that were already present. Anyhow, it would be quite a few centuries before Sanskrit was written down. And the hymns and stories of the Arya people—especially the Vedas and the later Mahabharata and Ramayana epics—are poor guides as to historical events. Of course, the emerging Arya were to have a huge impact on the history of the subcontinent. Nevertheless, little is known about their early presence."; <br /> (e) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 46–]}}, "The expansion of Aryan culture is supposed to have begun around 1500 BCE. It should not be thought that this Aryan emergence (though it implies some migration) necessarily meant either a sudden invasion of new peoples, or a complete break with earlier traditions. It comprises a set of cultural ideas and practices, upheld by a Sanskrit-speaking elite, or Aryans. The features of this society are recorded in the Vedas."</ref> ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਸੀ, ਰਿਗਵੇਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Combined-3">(a) {{citation|last1=Jamison|first1=Stephanie|author-link1=Stephanie W. Jamison|last2=Brereton|first2=Joel |title=The Rigveda|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2020|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-063339-4|pages=2, 4|quote=The RgVeda is one of the four Vedas, which together constitute the oldest texts in Sanskrit and the earliest evidence for what will become Hinduism. (p. 2) Although Vedic religion is very different in many regards from what is known as Classical Hinduism, the seeds are there. Gods like Visnu and Siva (under the name Rudra), who will become so dominant later, are already present in the Rgveda, though in roles both lesser than and different from those they will later play, and the principal Rgvedic gods like Indra remain in later Hinduism, though in diminished capacity (p. 4).}};<br />(b) {{citation|last=Flood|first=Gavin|author-link=Gavin Flood|editor=Gavin Flood|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice: Hindu Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4yT3DwAAQBAJ&pg=PA4|year= 2020|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-105322-1|pages=4–|chapter=Introduction|quote=I take the term 'Hinduism to meaningfully denote a range and history of practice characterized by a number of features, particularly reference to Vedic textual and sacrificial origins, belonging to endogamous social units (jati/varna), participating in practices that involve making an offering to a deity and receiving a blessing (puja), and a first-level cultural polytheism (although many Hindus adhere to a second-level monotheism in which many gods are regarded as emanations or manifestations of the one, supreme being).}};<br />(c) {{cite book|last=Michaels|first=Axel|author-link=Axel Michaels|editor=Patrick Olivelle, Donald R. Davis|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra|url=https://books.google.com/books?id=QAJCDwAAQBAJ&pg=PA86|year=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford |isbn=978-0-19-100709-5|pages=86–97|quote=Almost all traditional Hindu families observe until today at least three ''samskaras'' (initiation, marriage, and death ritual). Most other rituals have lost their popularity, are combined with other rites of passage, or are drastically shortened. Although ''samskaras'' vary from region to region, from class (''varna'') to class, and from caste to caste, their core elements remain the same owing to the common source, the Veda, and a common priestly tradition preserved by the ''Brahmin'' priests. (p 86)}}<br />(d) {{cite book|last=Flood|first=Gavin D.|title=An Introduction to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA35|year=1996|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-43878-0|page=35|quote=It is this Sansrit, vedic, tradition which has maintained a continuity into modern times and which has provided the most important resource and inspiration for Hindu traditions and individuals. The Veda is the foundation for most later developments in what is known as Hinduism.}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਪੱਧਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬੇਦਖਲੀ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੌਧ]] ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}</ref><ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਆਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੌਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Combined-5">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16–17]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 67]}};<br />(c) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 56–57]}};<br />(d) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA29 29–30]}}.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-6">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA28 28–29]}}; <br />(b) {{citation|author=Glenn Van Brummelen |editor=Thomas F. Glick |editor2=Steven Livesey |editor3=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|year=2014|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-45932-1|pages=46–48|chapter=Arithmetic}}</ref><ref name="Combined-7">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 20]}};<br />(b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}};<br />(c) {{citation |last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack |editor2=Sharon L. Sievers |title=Women in Asia: Restoring Women to History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|year=1999 |publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}}</ref>{{efn|"A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest."{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}} [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ।<ref name="AsherAsher2006-17">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 17]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]], ਅਤੇ ਜੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Combined-8">(a) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}; <br />(c) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}</ref> [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।<ref name="Combined-13">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}};<br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}</ref><ref name="Combined-10">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}</ref> 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-74">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 74]}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।<ref name="AsherAsher2006-267">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 267]}}</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]], 1526 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਕੇ।<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}</ref>{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106" />}}<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-11">(a) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}} <br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸ਼ਾਸਨ]] 1858 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ,<ref name="Combined-12">{{citation|last=Taylor|first=Miles|editor=Aldrish, Robert |editor2=McCreery, Cindy |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39|year=2016|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-1-5261-0088-7|pages=38–39|chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George}}</ref>{{sfn|Peers|2013|p=[https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76 76]}} ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ।<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|last2=Hay|first2=Stephen N.|last3=Bary|first3=William Theodore De|title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85|year=1988|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-06414-9|page=85|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates}}</ref> ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Marshall2001">{{citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179|quote=The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress.}}</ref><ref name="Chiriyankandath2016">{{citation|last=Chiriyankandath|first=James |title=Parties and Political Change in South Asia|url={{Google books|c4n7CwAAQBAJ|page=PA2|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-58620-3|page=2|quote=South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}: "The partition of South Asia that produced India and West and East Pakistan resulted from years of bitter negotiations and recriminations ... The departing British also decreed that the hundreds of princes, who ruled one-third of the subcontinent and a quarter of its population, became legally independent, their status to be settled later. Geographical location, personal and popular sentiment, and substantial pressure and incentives from the new governments led almost all princes eventually to merge their domains into either Pakistan or India. ... Each new government asserted its exclusive sovereignty within its borders, realigning all territories, animals, plants, minerals, and all other natural and human-made resources as either Pakistani or Indian property, to be used for its national development... Simultaneously, the central civil and military services and judiciary split roughly along religious 'communal' lines, even as they divided movable government assets according to a negotiated formula: 22.7 percent for Pakistan and 77.3 percent for India."</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation|last1=Chatterji|first1=Joya|last2=Washbrook|first2=David|chapter=Introduction: Concepts and Questions|title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora|editor1-last=Chatterji|editor1-first=Joya|editor2-last=Washbrook|editor2-first=David|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-48010-9|year=2013|quote=[[Joya Chatterji]] describes how the partition of the British Indian empire into the new nation states of India and Pakistan produced new diaspora on a vast, and hitherto unprecedented, scale, but hints that the sheer magnitude of refugee movements in South Asia after 1947 must be understood in the context of pre-existing migratory flows within the partitioned regions (see also Chatterji 2013). She also demonstrates that the new national states of India and Pakistan were quickly drawn into trying to stem this migration. As they put into place laws designed to restrict the return of partition emigrants, this produced new dilemmas for both new nations in their treatment of 'overseas Indians'; and many of them lost their right to return to their places of origin in the subcontinent, and also their claims to full citizenship in host countries.}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |access-date=15 November 2015 |archive-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073754/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |url-status=live|quote=When the British divided and quit India in August 1947, they not only partitioned the subcontinent with the emergence of the two nations of India and Pakistan but also the provinces of Punjab and Bengal. ... Indeed for many the Indian subcontinent's division in August 1947 is seen as a unique event which defies comparative historical and conceptual analysis}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation|last=Khan|first=Yasmin|author-link=Yasmin Khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|edition=2nd|location=New Haven and London|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23032-1|year=2017|orig-year=2007|page=1|quote=South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority live in the countryside, ploughing the land as landless peasants or sharecroppers, it is hardly surprising that many thousands, perhaps hundreds of thousands, did not hear the new for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may hve been the first that they knew about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India}}</ref> ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]], ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।<ref>(a) {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}};<br />(b) {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}.</ref> ਭਾਰਤ 1950 ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ]] ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਲਵਾਦੀ, [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1951 ਵਿੱਚ 361 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dyson2018-219">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 219], 262}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੀ ਨਾਮਾਤਰ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] US$64 ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ US$2,601 ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 16.6% ਤੋਂ 74% ਹੋ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ<ref name="Fisher2018-8">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 265–266]}}</ref> ਇਸਦਾ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|p=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 266]}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ।<ref name="Dyson2018-216-a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 216]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰ]] ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="kashmir-disputes">(a) {{citation |title=Kashmir, region Indian subcontinent |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |access-date=15 August 2019 |url-access=subscription |quote=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent{{nbsp}}... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |archive-date=13 August 2019 |url-status=live}};<br />(b) {{citation |last1=Pletcher |first1=Kenneth |title=Aksai Chin, Plateau Region, Asia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |access-date=16 August 2019 |url-access=subscription |quote=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |archive-date=2 April 2019}};<br />(c) {{cite encyclopedia|title=Kashmir|encyclopedia=[[Encyclopedia Americana]]: Jefferson to Latin |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 |year=2006 |isbn=978-0-7172-0139-6 |page=328 |first=C. E |last=Bosworth |quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ,<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{cite journal|last1=Narayan |first1=Jitendra |last2=John|first2=Denny|last3=Ramadas|first3=Nirupama|title=Malnutrition in India: status and government initiatives|journal=[[Journal of Public Health Policy]]|volume=40|issue=1|year=2018 |pages=126–141|issn=0197-5897 |doi=10.1057/s41271-018-0149-5|pmid=30353132|s2cid=53032234}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ।<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{cite journal|last1=Balakrishnan|first1=Kalpana|last2=Dey|first2=Sagnik|title=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017|journal=[[The Lancet Planetary Health]]|volume=3|issue=1|year=2019|pages=e26–e39|display-authors=etal |issn=2542-5196 |doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4|pmid=30528905|pmc=6358127}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੈਗਾਡਾਇਵਰਸ ਹੈ, ਚਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="IUCN-India">{{citation|title=India|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)|url=https://www.iucn.org/asia/countries/india|year=2019|access-date=21 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033802/https://www.iucn.org/asia/countries/india|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 21.7% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="ISFR" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।{{sfn|Karanth|Gopal|2005|p=374}} ==ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ== ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ '''ਭਾਰਤ''' (भारत) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੀਆ''' (''India'')। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਨਾਂ "ਇੰਡਸ" ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ [[ਭਰਤ]] ਜੋ ਕਿ [[ਮਨੂੰ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ [[ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ (ਭਾ+ਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਨਾਮ '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ''' (ہندوستان) ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਭੂਮੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬ/ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਆਰਿਆਵਰਤ]] [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਅਜਨਾਭ-ਦੇਸ]] ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ [[ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Hindustan |url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan |accessdate = 2007-06-18 |publisher = [[Encyclopædia Britannica]], Inc. |year= 2007}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sanchi2.jpg|thumb|ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ]]]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਭੀਮਬੇਟਕਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ 9000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਹਨ। ਪਰ [[ਆਰਿਆ-ਹਮਲਾ-ਸਿੱਧਾਂਤ]] ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਸਹਿਤ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਕਿ ਆਰਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਇਤਹਾਸ ਕਰੀਬ 75000 ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਵਿੜ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। 180 ਈਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਏਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਨੀ]], [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਪਾਰਥੀ]] ਅਤੇ [[ਓੜਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼]] ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਾਇਆ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]], [[ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼]], [[ਚੋਲ]], [[ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡੇ]] ਰਹੇ। ਈਸੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੰਗਮ-ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। [[ਸਤਵਾਹਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], ਹਿਸਾਬ, ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ [[ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਦਾ ਜੋਰ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਡੱਚ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]], [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਸਹਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1840 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। 1847 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸਫਲ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਣਾਰਕ ਚੱਕਰ – 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ [[ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਟਲ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰੀਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1884 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕਾਂਗਰੇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਅਲਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਆਗੂ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]], [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]], [[ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਨੇਤਾਜੀ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]], [[ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ]] ਆਦਿ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਆਤੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ [[16 ਜੂਨ]] 1946 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ (ਏ ਤੇ ਬੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਤੇ [[ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ]] ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 6 ਕਾਂਗਰਸੀ, 5 ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, 1 ਸਿੱਖ, 1 ਪਾਰਸੀ ਤੇ 1 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿਘ (ਅਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦੁਪਰਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾ। ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ – ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾਂਤਰਿਕਤਾ, ਕੇਵਲ 1975 – 77 ਨੂੰ ਛੱਡ, ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਖੰਡਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਸੁਲਝੇ ਸੀਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 1947, 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।<br /> ਭਾਰਤ ਗੁਟ-ਨਿਰਪੇਕਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰੀਕਰਣ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਥੋੜੀ ਪਲੇਟ ਹਿੰਦ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ੭ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਯੁਰੇਸ਼ਿਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਾ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਾਵਲੀ ਨੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਠੋਰ ਪਠਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਤਲੁਜ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ===ਮੌਸਮ=== ਹਿਮਾਲਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਅਰੁਣਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬ – ਪਸ਼ਚਿਮੀਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ - ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੋਟੀ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਣ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਸਰਦੀ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮੁੱਖਤਆ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਜੀਵ ਵਖਰੇਵਾਂ=== ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ੭.੬% ਥਣਧਾਰੀ, ੧੨.੬% ਪੰਛੀ, ੬.੨% ਭੁਜੰਗੀ, ੪.੪% ਜਲਥਲ-ਚੱਲ, ੧੧.੭% ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ੬.੦% ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ}} ==ਰਾਜ== {{main|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[File:Political map of India EN.svg|thumb|{{#if:{{{image-width|}}}|{{{image-width}}}|500}}px{{!}}A clickable map of the 29 states and 9 union territories of India]] [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ]] ਮਕਸਦ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ 9 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। === ਰਾਜ-ਸਾਰਣੀ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ ! ਕੋਡ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | 1 | [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AP | [[ਅਮਰਾਵਤੀ (ਰਾਜਧਾਨੀ )|ਅਮਰਾਵਤੀ]] |- | 2 | [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AR | [[ਈਟਾਨਗਰ]] |- | 3 | [[ਅਸਾਮ]] | AS | [[ਦਿਸਪੁਰ]] |- | 4 | [[ਬਿਹਾਰ]] | BR | [[ਪਟਨਾ]] |- | 5 | [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] | CG | [[ਰਾਏਪੁਰ]] |- | 6 | [[ਗੋਆ]] | GA | [[ਪਣਜੀ]] |- | 7 | [[ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ)|ਗੁਜਰਾਤ]] | GJ | [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] |- | 8 | [[ਹਰਿਆਣਾ]] | HR | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 9 | [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | HP | [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] |- | 10 | [[ਝਾਰਖੰਡ]] | JH | [[ਰਾਂਚੀ]] |- | 11 | [[ਕਰਨਾਟਕ]] | KA | [[ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] |- | 12 | [[ਕੇਰਲਾ]] | KL | [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ|ਤਿਰਵੰਦਰਮ]] ਜਾਂ [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ]] |- | 13 | [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | MP | [[ਭੋਪਾਲ]] |- | 14 | [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | MH | [[ਮੁੰਬਈ]] |- | 15 | [[ਮਨੀਪੁਰ]] | MN | [[ਇੰਫਾਲ]] |- | 16 | [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | ML | [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] |- | 17 | [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] | MZ | [[ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਆਇਜੋਲ]] |- | 18 | [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] | NL | [[ਕੋਹਿਮਾ]] |- | 19 | [[ਉੜੀਸਾ]] | OR | [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]] |- | 20 | [[ਪੰਜਾਬ]] | PB | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 21 | [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | RJ | [[ਜੈਪੁਰ]] |- | 22 | [[ਸਿੱਕਮ]] | SK | [[ਗੰਗਟੋਕ]] |- | 23 | [[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]] | TN | [[ਚੇਨੱਈ]] |- | 24 | [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] | TS | [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] |- | 25 | [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] | TR | [[ਅਗਰਤਲਾ]] |- | 26 | [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | UP | [[ਲਖਨਊ]] |- | 27 | [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] | UL | [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] |- | 28 | [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | WB | [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] |} === ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | A | [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] | [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] |- | B | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | C | [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] | [[ਦਮਨ]] |- | D | [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]] | [[ਕਵਰੱਤੀ]] |- | E | [[ਦਿੱਲੀ]] | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |- | F | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪਾਂਡੀਚਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)]] |- | G | [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] | [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] |- | H | [[ਲੱਦਾਖ]] | [[ਲੇਹ]] |} {{main|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ}} == ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ == === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ।{{Sfn|United Nations Population Division}} [[ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ,{{Sfn|Burnell|Calvert|1999}} ਇਸਦੇ ਅੱਠ ਹਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ), ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ {{Sfn|Election Commission of India}} ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Sáez|first=Lawrence|last2=Sinha|first2=Aseema|year=2010|title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91|journal=[[British Journal of Political Science]]|volume=40|issue=1|pages=91–113|doi=10.1017/s0007123409990226}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Malik|Singh|1992}} {{Sfn|Banerjee|2005}} <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532|title=Narendra Modi makes his move|last=Halarnkar|first=Samar|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950-ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ-ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ{{Sfn|Sarkar|2007}} ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Chander|2004}} ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, 1951, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1964 ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ, 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1967 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]] ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1989 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ। {{Sfn|Bhambhri|1992}} 1991 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕੱਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ|ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|title=Narasimha Rao Passes Away|date=24 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=2 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213181659/https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref> 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 1996 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ; ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ, [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, NDA ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। {{Sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} ਫਿਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੰਗਲ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ: [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂਪੀਏ)। ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਪੀਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004}} ਉਸ ਸਾਲ, [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।{{Sfn|Business Standard|2009}} [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own|date=16 May 2014|work=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=20 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032413/https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|archive-date=21 May 2014|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/droupadi-murmu-swearing-in-live-updates-8049577/|title=Droupadi Murmu Swearing-in Live: My election is the greatness of India, mother of democracy, says President Murmu|date=25 July 2022|access-date=26 July 2022|publisher=The Indian Express}}</ref> === ਸਰਕਾਰ === ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ]] ਅਧੀਨ ਹੈ - ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜੀਦਾ ਹੈ"। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ ਸੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ,{{Sfn|Pylee|2003a}} ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ "[[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ]], ਜਮਹੂਰੀ [[ਗਣਰਾਜ]]" ਕਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ]], ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਰਾਜ" ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Dutt|1998}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਅਰਧ-ਸੰਘੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Wheare|1980}} ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸੰਘੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Echeverri-Gent|2002}} {{Sfn|Sinha|2004}} ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ [[ਵਿਵਾਦ]] ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ੧੯ ੧੪ ਵਿਚ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਮਕਮਹੋਨ]] ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਤਿਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸੰਧੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਬਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ]] ਜਾਂ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ== ਭਾਰਤ ਦੀ '''ਅਕਤਸਾਦ''' ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ [[$]]੫੬੮੦੦ ਕਰੋੜ (''Gross domestic product'' ਜਾਂ GDP) ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ੧੧ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਤਸਾਦ ਹੈ। PPP ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ [[ਗਰੀਬ]] ਹੈ। ੨੭.੫% ਅਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ੮੦.੪% ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ $੨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਸਮਾਜ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੨੧ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ੭੦% ਲੋਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਦ੍ਰਵਿੜ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਹੱਟੇ, ਅਸਾਮੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ੨੩ ਕੰਮਕਾਜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ੧੬੨੫ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਜੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚੋ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ, ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦੦-੧੦੦ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਕੋਲ ਅਲੱਗ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ '''ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ 'ਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਲਾਮ ਦੇ ੧੨.੮%; ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ੨.੯%; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ੧.੯%; ਬੁੱਧ ਧਰਨ ਦੇ ੦.੮% ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ੦.੪% ਲੋਕ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੬੪ . ੮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ੭੫ . ੩% ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ . ੭% ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਅਨਪਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ੧੦੦੦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ੯੩੩ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (ਕੁਲ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ) ੩੯ . ੧% ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰ ੫੧ . ੭% ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ੨੫ . ੬% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ੧੦੦੦ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ੨੨ . ੩੨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ੨੨ . ੬੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ੮੦ . ੫ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ੧੩ . ੪ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ (੨ . ੩੩%), ਸਿੱਖ (੧ . ੮੪%), ਬੋਧੀ (੦ . ੭੬%), ਜੈਨ (੦ . ੪੦%), ਅਇਯਾਵਲਿ (੦ . ੧੨%), ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਅਹਮਦੀ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਆਦਿ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ - ਸੂਤਰਾਂ: ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਿੜਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੁਲ ੨੩ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਧੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤੋ ਦੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ . ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਥਿਆਸਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ / ਬੋਲੀ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਤਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ ਹਨ! ਕੁਲ ਮਿਲਿਆ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੬੫੨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀਂ ਹਨ। == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਖਿਪਤ ਫੌਜੀ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਦੀਵ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਥੋਹਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੌਜ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਨਾਵ ਸੰਬੰਧ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਯੁਧਦਰ (੧੯੪੭, ੧੯੬੫, ੧੯੭੧ ਅਤੇ ੧੯੯੯ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਚਲਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ੧੯੭੧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ੧੯੬੨ ਦੇ ਭਾਰਤ - ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੬੫ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ, ਸੰਨ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਲੋਂ, ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਆਪੂਰਤੀਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਫੈਲਿਆ ਇਜਰਾਇਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ੧੦, ੦੦੦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਪਕਸ਼ੀਏ ਮੰਚਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਸਿਖਰ ਬੈਠਕ ਅਤੇ G – ੮੫ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਿਆਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਰਥਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ੧੯੯੮ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣੇ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਸਮੱਝੌਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਲਾਹ (ਏਨਪੀਟੀ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਸਪਲਾਇਰਸ ਗਰੁਪ (ਏਨਏਸਜੀ) ਵਲੋਂ ਛੁੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਖ਼ਤਮ . ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰਤ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨਏਸਜੀ ਛੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੀ ਰੂਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਸਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮੱਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੈ। ਲਗਭਗ ੧ . ੩ ਮਿਲਿਅਨ ਸਰਗਰਮ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਨੌਸੇਨਾ, ਹਵਾ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਅਰੱਧਸੈਨਿਕ ਜੋਰ, ਤਟਰਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਜੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਸਾਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ੩੬ . ੦੩ ਅਰਬ ਅਮਰਿਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ (ਜਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ੧ . ੮੩ %)। ੨੦੦੮ ਦੇ ਇੱਕ SIPRI ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀਏ ਫੌਜ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ੭੨ . ੭ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ੧੧ . ੬ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਆਯਾਤਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ===ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਅੱਤਵਾਦ''' – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਸਦ]], ਤਾਜ ਹੋਟਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਏਅਰਬੇਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਮ ਜਗ੍ਹਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। * '''ਨਕਸਲਵਾਦ''' * '''ਨਸ਼ੇ''' – ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ===ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦਾ''' – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋ ਹੀ ਉਲਝੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਦੇ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947-48 ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਜਬਦੀਨ ਪਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹਈ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ-ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਯੂ.ਐਨ.ਓ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notes|refs={{efn|name=remaining religions|Besides specific religions, the last two categories in the 2011 Census were "Other religions and persuasions" (0.65%) and "Religion not stated" (0.23%).}}|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{Citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=Times Of India|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{Sfnref|Times of India|2007}}|archivedate=29 ਜਨਵਰੀ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|India|ਭਾਰਤ}} * [http://raisen.nic.in/admin.htm subdivisions] {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ-20 ਦੇਸ਼]] avhjwvedsl9x0syu6nrpvxpk1entt3a 839701 839700 2026-05-19T06:44:14Z Harchand Bhinder 3793 839701 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ | common_name = ਭਾਰਤ | native_name = <!--ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ [[WP:Manual of Style/India-related articles#Indic scripts in leads and infoboxes]].--> {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<br />{{smaller|(see [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ|ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ]])}} | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = ਲੇਟਵੇਂ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਡੂੰਘੇ ਭਗਵੇਂ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹਰੀਜੱਟਲ ਬੈਂਡ। ਚਿੱਟੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਸਪੋਕਸ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੇਵੀ-ਨੀਲਾ ਪਹੀਆ ਹੈ। | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ 24-ਸਪੋਕ ਵ੍ਹੀਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ|ਮੋਹਰ]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]"|italics=off}}<br />"I Bow to Thee, Mother"{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੀਤ ''ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'', ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਨੂੰ ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।{{sfn|Constituent Assembly of India|1950}}<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ਸਤਿਅਮੇਵ ਜਯਤੇ]]"|italics=off}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[ਜਨ ਗਣ ਮਨ]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | national_languages = ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name="Times News Network" /><ref name="NoneNtl" /><ref name="Press Trust of India" /> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਗਲੋਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | map_caption = ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ; ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | capital = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ਮੁੰਬਈ]] (ਸ਼ਹਿਰ ਉਚਿਤ) * [[ਦਿੱਲੀ]] (ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ) }} | official_languages = {{hlist |[[ਹਿੰਦੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]{{efn|[[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ XVII]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਰੀ ਹਿੰਦੀ|ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ।{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=[[Department of Official Language]] via [[Government of India]] |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਰਾਜ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ|{{nowrap|ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ}}]]<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ (ਭਾਰਤ)|ਬੋਡੋ]] | [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] | [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | [[ਹਿੰਦੀ]] | [[ਕੰਨੜ]] | [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] | [[ਕਕਬਰਕ]] | [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] | [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]] | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]] | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | [[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]] | [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]] | [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] | [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]] | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] | [[ਉਰਦੂ]] }} }} | languages_type = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | languages = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|447 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. [[Ethnologue]] lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=[[Ethnologue]] by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | government_type = [[ਸੰਘਵਾਦ|ਸੰਘੀ]] [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਸੰਸਦੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨਕ]] [[ਗਣਰਾਜ]] | leader_title1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name1 = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] | leader_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name2 = [[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]] | leader_title3 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | leader_title4 = [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਮੁੱਖ ਜੱਜ]] | leader_name4 = [[ਧਨੰਜਯ ਯਸ਼ਵੰਤ ਚੰਦਰਚੂੜ]] | leader_title5 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ]] | leader_name5 = [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]] | legislature = [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] | upper_house = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | lower_house = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | sovereignty_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ|ਰਾਜ]] | established_date1 = [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|15 ਅਗਸਤ 1947]] | established_event2 = [[ਗਣਰਾਜ]] | established_date2 = [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|26 ਜਨਵਰੀ 1950]] | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_footnote = {{efn|"ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{sfn|Library of Congress|2004}} }} | area_rank = 7ਵਾਂ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ਦੂਜਾ | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = ਦੂਜਾ | population_density_km2 = {{Pop density|{{Indian population clock}}|3287263|km2|disp=num|prec=1}} | population_density_sq_mi = {{Pop density|{{Indian population clock}}|1269219|sqmi|disp=num|prec=1}} | population_density_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 trillion}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ਤੀਜਾ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127ਵਾਂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 trillion}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5ਵਾਂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 139ਵਾਂ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=[[World bank]]}}</ref> | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 132ਵਾਂ | currency = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ|DST]] ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|ਦੇਖੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸੰਕੇਤ]]}} }} | drives_on = left<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = "Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | 14.2% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ|ਇਸਲਾਮ]] | 2.3% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈ]] | 1.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] | 0.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬੁੱਧ]] | 0.4% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] | 0.23% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ]] | 0.65% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਹੋਰ]]<ref name="Census2011religion" /> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''ਭਾਰਤ'''<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ''' (ਆਈਐੱਸਓ: {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->),<ref>–{{citation|title=The Essential Desk Reference |url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-512873-4|page=76}} "Official name: Republic of India.";<br />–{{citation|author=John Da Graça|title=Heads of State and Government|url=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421 |year=2017|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-65771-1|page=421}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";<br />–{{citation|author=Graham Rhind |title=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries |url=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|year=2017|publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-351-93326-1|page=302}} "Official name: Republic of India; Bharat.";<br />–{{citation|last=Bradnock|first=Robert W.|title=The Routledge Atlas of South Asian Affairs |url=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|year=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-40511-5|page=108}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";<br />–{{citation|title=Penguin Compact Atlas of the World|url=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|year=2012|publisher=[[Penguin Group|Penguin]] |isbn=978-0-7566-9859-1|page=140}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|year=1997|isbn=978-0-87779-546-9 |edition=3rd |publisher=[[Merriam-Webster]]|pages=515–516}} "Officially, Republic of India";<br />–{{citation|title=Complete Atlas of the World: The Definitive View of the Earth |url=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10 |edition=3rd|year=2016|publisher=[[DK Publishing]] |isbn=978-1-4654-5528-4|page=54}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|url=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|year= 2013|publisher=[[CQ Press]]|isbn=978-1-4522-9937-2|page=726}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। <!--PLEASE DO NOT change the lead sentence: it is the result of a talk page consensus.--> ਇਹ ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼; ਜੂਨ 2023 ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼;<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706|title=Most populous nation: Should India rejoice or panic?|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-03|website=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|first=Soutik|last=Biswas}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022: Summary of Results |publisher=United Nations Department of Social and Economic Affairs |year=2022 |location=New York |pages=i}}</ref> ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ।{{sfn|Metcalf|Metcalf|2012|p=327|ps=: "Even though much remains to be done, especially in regard to eradicating poverty and securing effective structures of governance, India's achievements since independence in sustaining freedom and democracy have been singular among the world's new nations."}}<ref name=stein-arnold>{{citation|last=Stein|first=Burton|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=David|editor-link=David Arnold (historian)|title=A History of India|edition=2|publisher=Wiley-Blackwell|year = 2012|series=The Blackwell History of the World Series|quote=One of these is the idea of India as 'the world's largest democracy', but a democracy forged less by the creation of representative institutions and expanding electorate under British rule than by the endeavours of India's founding fathers – Gandhi, Nehru, Patel and Ambedkar – and the labours of the Constituent Assembly between 1946 and 1949, embodied in the Indian constitution of 1950. This democratic order, reinforced by the regular holding of nationwide elections and polling for the state assemblies, has, it can be argued, consistently underpinned a fundamentally democratic state structure – despite the anomaly of the Emergency and the apparent durability of the Gandhi-Nehru dynasty.}}</ref>{{sfn|Fisher|2018|pp=184–185|ps=: "Since 1947, India's internal disputes over its national identity, while periodically bitter and occasionally punctuated by violence, have been largely managed with remarkable and sustained commitment to national unity and democracy."}} ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|1 = The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}} }} ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਚੀਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਏ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ 55,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।<ref name="PetragliaAllchin">{{harvnb|Petraglia|Allchin|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 10]}}, "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Dyson2018p1">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 1]}}, "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present."</ref><ref name="Fisher2018p23">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 23]}}, "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago."</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਿੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Dyson2018-28a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 28]}}</ref> 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲਡ ਜੀਵਨ ਉਭਰਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੀਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਸੀਈ ਦੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Combined-2">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}</ref> 12000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |year=2015|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2 |quote=(The Rigveda) consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref><ref name="Combined-4-Rigveda">(a) {{cite book|title=The Blackwell Companion to Hinduism|last=Witzel|first=Michael|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0-470-99868-7|editor=Gavin Flood|pages=68–70|chapter=Vedas and Upanisads|quote=It is known from internal evidence that the Vedic texts were orally composed in northern India, at first in the Greater Punjab and later on also in more eastern areas, including northern Bihar, between ca. 1500 BCE and ca. 500–400 BCE. The oldest text, the Rgveda, must have been more or less contemporary with the Mitanni texts of northern Syria/Iraq (1450–1350 BCE); ... The Vedic texts were orally composed and transmitted, without the use of script, in an unbroken line of transmission from teacher to student that was formalized early on. This ensured an impeccable textual transmission superior to the classical texts of other cultures; it is in fact something of a ''tape-recording'' of ca. 1500–500 BCE. Not just the actual words, but even the long-lost musical (tonal) accent (as in old Greek or in Japanese) has been preserved up to the present. (pp. 68–69) ... The RV text was composed before the introduction and massive use of iron, that is before ca. 1200–1000 BCE. (p. 70)|author-link=Michael Witzel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}}<br />(b) {{citation |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |pages=xviii, 10 |year=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-936009-3 |quote=A Chronology of Hinduism: ca. 1500–1000 BCE Rig Veda; ca. 1200–900 BCE Yajur Veda, Sama Veda and Atharva Veda (p. xviii); Hindu texts began with the ''Rig Veda'' ('Knowledge of Verses'), composed in northwest India around 1500 BCE (p. 10) |author-link=Wendy Doniger}}<br />(c) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA19 19]}}, "In Punjab, a dry region with grasslands watered by five rivers (hence 'panch' and 'ab') draining the western Himalayas, one prehistoric culture left no material remains, but some of its ritual texts were preserved orally over the millennia. The culture is called Aryan, and evidence in its texts indicates that it spread slowly south-east, following the course of the Yamuna and Ganga Rivers. Its elite called itself Arya (pure) and distinguished themselves sharply from others. Aryans led kin groups organized as nomadic horse-herding tribes. Their ritual texts are called Vedas, composed in Sanskrit. [[Vedic Sanskrit]] is recorded only in hymns that were part of Vedic rituals to Aryan gods. To be Aryan apparently meant to belong to the elite among pastoral tribes. Texts that record Aryan culture are not precisely datable, but they seem to begin around 1200 BCE with four collections of Vedic hymns (Rg, Sama, Yajur, and Artharva)." <br />(d) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 14–15]}}, "Although the collapse of the Indus valley civilization is no longer believed to have been due to an 'Aryan invasion' it is widely thought that, at roughly the same time, or perhaps a few centuries later, new Indo-Aryan-speaking people and influences began to enter the subcontinent from the north-west. Detailed evidence is lacking. Nevertheless, a predecessor of the language that would eventually be called Sanskrit was probably introduced into the north-west sometime between 3,900 and 3,000 years ago. This language was related to one then spoken in eastern Iran; and both of these languages belonged to the Indo-European language family. ... It seems likely that various small-scale migrations were involved in the gradual introduction of the predecessor language and associated cultural characteristics. However, there may not have been a tight relationship between movements of people on the one hand, and changes in language and culture on the other. Moreover, the process whereby a dynamic new force gradually arose—a people with a distinct ideology who eventually seem to have referred to themselves as 'Arya'—was certainly two-way. That is, it involved a blending of new features which came from outside with other features—probably including some surviving Harappan influences—that were already present. Anyhow, it would be quite a few centuries before Sanskrit was written down. And the hymns and stories of the Arya people—especially the Vedas and the later Mahabharata and Ramayana epics—are poor guides as to historical events. Of course, the emerging Arya were to have a huge impact on the history of the subcontinent. Nevertheless, little is known about their early presence."; <br /> (e) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 46–]}}, "The expansion of Aryan culture is supposed to have begun around 1500 BCE. It should not be thought that this Aryan emergence (though it implies some migration) necessarily meant either a sudden invasion of new peoples, or a complete break with earlier traditions. It comprises a set of cultural ideas and practices, upheld by a Sanskrit-speaking elite, or Aryans. The features of this society are recorded in the Vedas."</ref> ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਸੀ, ਰਿਗਵੇਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Combined-3">(a) {{citation|last1=Jamison|first1=Stephanie|author-link1=Stephanie W. Jamison|last2=Brereton|first2=Joel |title=The Rigveda|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2020|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-063339-4|pages=2, 4|quote=The RgVeda is one of the four Vedas, which together constitute the oldest texts in Sanskrit and the earliest evidence for what will become Hinduism. (p. 2) Although Vedic religion is very different in many regards from what is known as Classical Hinduism, the seeds are there. Gods like Visnu and Siva (under the name Rudra), who will become so dominant later, are already present in the Rgveda, though in roles both lesser than and different from those they will later play, and the principal Rgvedic gods like Indra remain in later Hinduism, though in diminished capacity (p. 4).}};<br />(b) {{citation|last=Flood|first=Gavin|author-link=Gavin Flood|editor=Gavin Flood|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice: Hindu Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4yT3DwAAQBAJ&pg=PA4|year= 2020|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-105322-1|pages=4–|chapter=Introduction|quote=I take the term 'Hinduism to meaningfully denote a range and history of practice characterized by a number of features, particularly reference to Vedic textual and sacrificial origins, belonging to endogamous social units (jati/varna), participating in practices that involve making an offering to a deity and receiving a blessing (puja), and a first-level cultural polytheism (although many Hindus adhere to a second-level monotheism in which many gods are regarded as emanations or manifestations of the one, supreme being).}};<br />(c) {{cite book|last=Michaels|first=Axel|author-link=Axel Michaels|editor=Patrick Olivelle, Donald R. Davis|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra|url=https://books.google.com/books?id=QAJCDwAAQBAJ&pg=PA86|year=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford |isbn=978-0-19-100709-5|pages=86–97|quote=Almost all traditional Hindu families observe until today at least three ''samskaras'' (initiation, marriage, and death ritual). Most other rituals have lost their popularity, are combined with other rites of passage, or are drastically shortened. Although ''samskaras'' vary from region to region, from class (''varna'') to class, and from caste to caste, their core elements remain the same owing to the common source, the Veda, and a common priestly tradition preserved by the ''Brahmin'' priests. (p 86)}}<br />(d) {{cite book|last=Flood|first=Gavin D.|title=An Introduction to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA35|year=1996|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-43878-0|page=35|quote=It is this Sansrit, vedic, tradition which has maintained a continuity into modern times and which has provided the most important resource and inspiration for Hindu traditions and individuals. The Veda is the foundation for most later developments in what is known as Hinduism.}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਪੱਧਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬੇਦਖਲੀ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੌਧ]] ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}</ref><ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਆਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੌਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Combined-5">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16–17]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 67]}};<br />(c) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 56–57]}};<br />(d) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA29 29–30]}}.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-6">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA28 28–29]}}; <br />(b) {{citation|author=Glenn Van Brummelen |editor=Thomas F. Glick |editor2=Steven Livesey |editor3=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|year=2014|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-45932-1|pages=46–48|chapter=Arithmetic}}</ref><ref name="Combined-7">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 20]}};<br />(b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}};<br />(c) {{citation |last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack |editor2=Sharon L. Sievers |title=Women in Asia: Restoring Women to History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|year=1999 |publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}}</ref>{{efn|"A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest."{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}} [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ।<ref name="AsherAsher2006-17">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 17]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]], ਅਤੇ ਜੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Combined-8">(a) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}; <br />(c) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}</ref> [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।<ref name="Combined-13">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}};<br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}</ref><ref name="Combined-10">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}</ref> 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-74">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 74]}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।<ref name="AsherAsher2006-267">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 267]}}</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]], 1526 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਕੇ।<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}</ref>{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106" />}}<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-11">(a) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}} <br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸ਼ਾਸਨ]] 1858 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ,<ref name="Combined-12">{{citation|last=Taylor|first=Miles|editor=Aldrish, Robert |editor2=McCreery, Cindy |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39|year=2016|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-1-5261-0088-7|pages=38–39|chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George}}</ref>{{sfn|Peers|2013|p=[https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76 76]}} ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ।<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|last2=Hay|first2=Stephen N.|last3=Bary|first3=William Theodore De|title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85|year=1988|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-06414-9|page=85|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates}}</ref> ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Marshall2001">{{citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179|quote=The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress.}}</ref><ref name="Chiriyankandath2016">{{citation|last=Chiriyankandath|first=James |title=Parties and Political Change in South Asia|url={{Google books|c4n7CwAAQBAJ|page=PA2|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-58620-3|page=2|quote=South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}: "The partition of South Asia that produced India and West and East Pakistan resulted from years of bitter negotiations and recriminations ... The departing British also decreed that the hundreds of princes, who ruled one-third of the subcontinent and a quarter of its population, became legally independent, their status to be settled later. Geographical location, personal and popular sentiment, and substantial pressure and incentives from the new governments led almost all princes eventually to merge their domains into either Pakistan or India. ... Each new government asserted its exclusive sovereignty within its borders, realigning all territories, animals, plants, minerals, and all other natural and human-made resources as either Pakistani or Indian property, to be used for its national development... Simultaneously, the central civil and military services and judiciary split roughly along religious 'communal' lines, even as they divided movable government assets according to a negotiated formula: 22.7 percent for Pakistan and 77.3 percent for India."</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation|last1=Chatterji|first1=Joya|last2=Washbrook|first2=David|chapter=Introduction: Concepts and Questions|title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora|editor1-last=Chatterji|editor1-first=Joya|editor2-last=Washbrook|editor2-first=David|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-48010-9|year=2013|quote=[[Joya Chatterji]] describes how the partition of the British Indian empire into the new nation states of India and Pakistan produced new diaspora on a vast, and hitherto unprecedented, scale, but hints that the sheer magnitude of refugee movements in South Asia after 1947 must be understood in the context of pre-existing migratory flows within the partitioned regions (see also Chatterji 2013). She also demonstrates that the new national states of India and Pakistan were quickly drawn into trying to stem this migration. As they put into place laws designed to restrict the return of partition emigrants, this produced new dilemmas for both new nations in their treatment of 'overseas Indians'; and many of them lost their right to return to their places of origin in the subcontinent, and also their claims to full citizenship in host countries.}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |access-date=15 November 2015 |archive-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073754/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |url-status=live|quote=When the British divided and quit India in August 1947, they not only partitioned the subcontinent with the emergence of the two nations of India and Pakistan but also the provinces of Punjab and Bengal. ... Indeed for many the Indian subcontinent's division in August 1947 is seen as a unique event which defies comparative historical and conceptual analysis}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation|last=Khan|first=Yasmin|author-link=Yasmin Khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|edition=2nd|location=New Haven and London|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23032-1|year=2017|orig-year=2007|page=1|quote=South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority live in the countryside, ploughing the land as landless peasants or sharecroppers, it is hardly surprising that many thousands, perhaps hundreds of thousands, did not hear the new for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may hve been the first that they knew about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India}}</ref> ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]], ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।<ref>(a) {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}};<br />(b) {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}.</ref> ਭਾਰਤ 1950 ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ]] ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਲਵਾਦੀ, [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1951 ਵਿੱਚ 361 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dyson2018-219">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 219], 262}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੀ ਨਾਮਾਤਰ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] US$64 ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ US$2,601 ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 16.6% ਤੋਂ 74% ਹੋ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ<ref name="Fisher2018-8">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 265–266]}}</ref> ਇਸਦਾ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|p=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 266]}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ।<ref name="Dyson2018-216-a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 216]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰ]] ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="kashmir-disputes">(a) {{citation |title=Kashmir, region Indian subcontinent |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |access-date=15 August 2019 |url-access=subscription |quote=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent{{nbsp}}... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |archive-date=13 August 2019 |url-status=live}};<br />(b) {{citation |last1=Pletcher |first1=Kenneth |title=Aksai Chin, Plateau Region, Asia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |access-date=16 August 2019 |url-access=subscription |quote=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |archive-date=2 April 2019}};<br />(c) {{cite encyclopedia|title=Kashmir|encyclopedia=[[Encyclopedia Americana]]: Jefferson to Latin |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 |year=2006 |isbn=978-0-7172-0139-6 |page=328 |first=C. E |last=Bosworth |quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ,<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{cite journal|last1=Narayan |first1=Jitendra |last2=John|first2=Denny|last3=Ramadas|first3=Nirupama|title=Malnutrition in India: status and government initiatives|journal=[[Journal of Public Health Policy]]|volume=40|issue=1|year=2018 |pages=126–141|issn=0197-5897 |doi=10.1057/s41271-018-0149-5|pmid=30353132|s2cid=53032234}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ।<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{cite journal|last1=Balakrishnan|first1=Kalpana|last2=Dey|first2=Sagnik|title=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017|journal=[[The Lancet Planetary Health]]|volume=3|issue=1|year=2019|pages=e26–e39|display-authors=etal |issn=2542-5196 |doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4|pmid=30528905|pmc=6358127}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੈਗਾਡਾਇਵਰਸ ਹੈ, ਚਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="IUCN-India">{{citation|title=India|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)|url=https://www.iucn.org/asia/countries/india|year=2019|access-date=21 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033802/https://www.iucn.org/asia/countries/india|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 21.7% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="ISFR" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।{{sfn|Karanth|Gopal|2005|p=374}} ==ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ== ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ '''ਭਾਰਤ''' (भारत) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੀਆ''' (''India'')। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਨਾਂ "ਇੰਡਸ" ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ [[ਭਰਤ]] ਜੋ ਕਿ [[ਮਨੂੰ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ [[ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ (ਭਾ+ਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਨਾਮ '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ''' (ہندوستان) ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਭੂਮੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬ/ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਆਰਿਆਵਰਤ]] [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਅਜਨਾਭ-ਦੇਸ]] ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ [[ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Hindustan |url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan |accessdate = 2007-06-18 |publisher = [[Encyclopædia Britannica]], Inc. |year= 2007}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sanchi2.jpg|thumb|ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ]]]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਭੀਮਬੇਟਕਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ 9000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਹਨ। ਪਰ [[ਆਰਿਆ-ਹਮਲਾ-ਸਿੱਧਾਂਤ]] ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਸਹਿਤ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਕਿ ਆਰਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਇਤਹਾਸ ਕਰੀਬ 75000 ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਵਿੜ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। 180 ਈਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਏਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਨੀ]], [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਪਾਰਥੀ]] ਅਤੇ [[ਓੜਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼]] ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਾਇਆ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]], [[ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼]], [[ਚੋਲ]], [[ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡੇ]] ਰਹੇ। ਈਸੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੰਗਮ-ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। [[ਸਤਵਾਹਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], ਹਿਸਾਬ, ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ [[ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਦਾ ਜੋਰ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਡੱਚ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]], [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਸਹਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1840 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। 1847 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸਫਲ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਣਾਰਕ ਚੱਕਰ – 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ [[ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਟਲ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰੀਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1884 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕਾਂਗਰੇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਅਲਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਆਗੂ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]], [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]], [[ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਨੇਤਾਜੀ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]], [[ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ]] ਆਦਿ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਆਤੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ [[16 ਜੂਨ]] 1946 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ (ਏ ਤੇ ਬੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਤੇ [[ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ]] ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 6 ਕਾਂਗਰਸੀ, 5 ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, 1 ਸਿੱਖ, 1 ਪਾਰਸੀ ਤੇ 1 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿਘ (ਅਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦੁਪਰਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾ। ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ – ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾਂਤਰਿਕਤਾ, ਕੇਵਲ 1975 – 77 ਨੂੰ ਛੱਡ, ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਖੰਡਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਸੁਲਝੇ ਸੀਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 1947, 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।<br /> ਭਾਰਤ ਗੁਟ-ਨਿਰਪੇਕਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰੀਕਰਣ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਥੋੜੀ ਪਲੇਟ ਹਿੰਦ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ੭ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਯੁਰੇਸ਼ਿਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਾ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਾਵਲੀ ਨੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਠੋਰ ਪਠਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਤਲੁਜ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ===ਮੌਸਮ=== ਹਿਮਾਲਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਅਰੁਣਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬ – ਪਸ਼ਚਿਮੀਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ - ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੋਟੀ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਣ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਸਰਦੀ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮੁੱਖਤਆ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਜੀਵ ਵਖਰੇਵਾਂ=== ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ੭.੬% ਥਣਧਾਰੀ, ੧੨.੬% ਪੰਛੀ, ੬.੨% ਭੁਜੰਗੀ, ੪.੪% ਜਲਥਲ-ਚੱਲ, ੧੧.੭% ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ੬.੦% ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ}} ==ਰਾਜ== {{main|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[File:Political map of India EN.svg|thumb|{{#if:{{{image-width|}}}|{{{image-width}}}|500}}px{{!}}A clickable map of the 29 states and 9 union territories of India]] [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ]] ਮਕਸਦ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ 9 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। === ਰਾਜ-ਸਾਰਣੀ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ ! ਕੋਡ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | 1 | [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AP | [[ਅਮਰਾਵਤੀ (ਰਾਜਧਾਨੀ )|ਅਮਰਾਵਤੀ]] |- | 2 | [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AR | [[ਈਟਾਨਗਰ]] |- | 3 | [[ਅਸਾਮ]] | AS | [[ਦਿਸਪੁਰ]] |- | 4 | [[ਬਿਹਾਰ]] | BR | [[ਪਟਨਾ]] |- | 5 | [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] | CG | [[ਰਾਏਪੁਰ]] |- | 6 | [[ਗੋਆ]] | GA | [[ਪਣਜੀ]] |- | 7 | [[ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ)|ਗੁਜਰਾਤ]] | GJ | [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] |- | 8 | [[ਹਰਿਆਣਾ]] | HR | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 9 | [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | HP | [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] |- | 10 | [[ਝਾਰਖੰਡ]] | JH | [[ਰਾਂਚੀ]] |- | 11 | [[ਕਰਨਾਟਕ]] | KA | [[ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] |- | 12 | [[ਕੇਰਲਾ]] | KL | [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ|ਤਿਰਵੰਦਰਮ]] ਜਾਂ [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ]] |- | 13 | [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | MP | [[ਭੋਪਾਲ]] |- | 14 | [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | MH | [[ਮੁੰਬਈ]] |- | 15 | [[ਮਨੀਪੁਰ]] | MN | [[ਇੰਫਾਲ]] |- | 16 | [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | ML | [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] |- | 17 | [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] | MZ | [[ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਆਇਜੋਲ]] |- | 18 | [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] | NL | [[ਕੋਹਿਮਾ]] |- | 19 | [[ਉੜੀਸਾ]] | OR | [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]] |- | 20 | [[ਪੰਜਾਬ]] | PB | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 21 | [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | RJ | [[ਜੈਪੁਰ]] |- | 22 | [[ਸਿੱਕਮ]] | SK | [[ਗੰਗਟੋਕ]] |- | 23 | [[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]] | TN | [[ਚੇਨੱਈ]] |- | 24 | [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] | TS | [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] |- | 25 | [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] | TR | [[ਅਗਰਤਲਾ]] |- | 26 | [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | UP | [[ਲਖਨਊ]] |- | 27 | [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] | UL | [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] |- | 28 | [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | WB | [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] |} === ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | A | [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] | [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] |- | B | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | C | [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] | [[ਦਮਨ]] |- | D | [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]] | [[ਕਵਰੱਤੀ]] |- | E | [[ਦਿੱਲੀ]] | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |- | F | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪਾਂਡੀਚਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)]] |- | G | [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] | [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] |- | H | [[ਲੱਦਾਖ]] | [[ਲੇਹ]] |} {{main|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ}} == ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ == === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ।{{Sfn|United Nations Population Division}} [[ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ,{{Sfn|Burnell|Calvert|1999}} ਇਸਦੇ ਅੱਠ ਹਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ), ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ {{Sfn|Election Commission of India}} ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Sáez|first=Lawrence|last2=Sinha|first2=Aseema|year=2010|title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91|journal=[[British Journal of Political Science]]|volume=40|issue=1|pages=91–113|doi=10.1017/s0007123409990226}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Malik|Singh|1992}} {{Sfn|Banerjee|2005}} <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532|title=Narendra Modi makes his move|last=Halarnkar|first=Samar|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950-ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ-ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ{{Sfn|Sarkar|2007}} ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Chander|2004}} ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, 1951, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1964 ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ, 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1967 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]] ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1989 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ। {{Sfn|Bhambhri|1992}} 1991 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕੱਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ|ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|title=Narasimha Rao Passes Away|date=24 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=2 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213181659/https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref> 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 1996 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ; ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ, [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, NDA ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। {{Sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} ਫਿਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੰਗਲ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ: [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂਪੀਏ)। ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਪੀਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004}} ਉਸ ਸਾਲ, [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।{{Sfn|Business Standard|2009}} [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own|date=16 May 2014|work=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=20 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032413/https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|archive-date=21 May 2014|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/droupadi-murmu-swearing-in-live-updates-8049577/|title=Droupadi Murmu Swearing-in Live: My election is the greatness of India, mother of democracy, says President Murmu|date=25 July 2022|access-date=26 July 2022|publisher=The Indian Express}}</ref> === ਸਰਕਾਰ === ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ]] ਅਧੀਨ ਹੈ - ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜੀਦਾ ਹੈ"। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ ਸੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ,{{Sfn|Pylee|2003a}} ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ "[[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ]], ਜਮਹੂਰੀ [[ਗਣਰਾਜ]]" ਕਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ]], ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਰਾਜ" ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Dutt|1998}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਅਰਧ-ਸੰਘੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Wheare|1980}} ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸੰਘੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Echeverri-Gent|2002}} {{Sfn|Sinha|2004}} ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ [[ਵਿਵਾਦ]] ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ੧੯ ੧੪ ਵਿਚ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਮਕਮਹੋਨ]] ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਤਿਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸੰਧੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਬਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ]] ਜਾਂ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ== ਭਾਰਤ ਦੀ '''ਅਕਤਸਾਦ''' ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ [[$]]੫੬੮੦੦ ਕਰੋੜ (''Gross domestic product'' ਜਾਂ GDP) ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ੧੧ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਤਸਾਦ ਹੈ। PPP ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ [[ਗਰੀਬ]] ਹੈ। ੨੭.੫% ਅਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ੮੦.੪% ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ $੨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਸਮਾਜ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੨੧ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ੭੦% ਲੋਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਦ੍ਰਵਿੜ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਹੱਟੇ, ਅਸਾਮੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ੨੩ ਕੰਮਕਾਜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ੧੬੨੫ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਜੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚੋ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ, ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦੦-੧੦੦ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਕੋਲ ਅਲੱਗ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ '''ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ 'ਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਲਾਮ ਦੇ ੧੨.੮%; ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ੨.੯%; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ੧.੯%; ਬੁੱਧ ਧਰਨ ਦੇ ੦.੮% ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ੦.੪% ਲੋਕ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੬੪ . ੮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ੭੫ . ੩% ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ . ੭% ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਅਨਪਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ੧੦੦੦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ੯੩੩ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (ਕੁਲ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ) ੩੯ . ੧% ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰ ੫੧ . ੭% ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ੨੫ . ੬% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ੧੦੦੦ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ੨੨ . ੩੨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ੨੨ . ੬੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ੮੦ . ੫ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ੧੩ . ੪ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ (੨ . ੩੩%), ਸਿੱਖ (੧ . ੮੪%), ਬੋਧੀ (੦ . ੭੬%), ਜੈਨ (੦ . ੪੦%), ਅਇਯਾਵਲਿ (੦ . ੧੨%), ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਅਹਮਦੀ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਆਦਿ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ - ਸੂਤਰਾਂ: ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਿੜਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੁਲ ੨੩ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਧੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤੋ ਦੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ . ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਥਿਆਸਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ / ਬੋਲੀ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਤਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ ਹਨ! ਕੁਲ ਮਿਲਿਆ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੬੫੨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀਂ ਹਨ। == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਖਿਪਤ ਫੌਜੀ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਦੀਵ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਥੋਹਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੌਜ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਨਾਵ ਸੰਬੰਧ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਯੁਧਦਰ (੧੯੪੭, ੧੯੬੫, ੧੯੭੧ ਅਤੇ ੧੯੯੯ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਚਲਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ੧੯੭੧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ੧੯੬੨ ਦੇ ਭਾਰਤ - ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੬੫ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ, ਸੰਨ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਲੋਂ, ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਆਪੂਰਤੀਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਫੈਲਿਆ ਇਜਰਾਇਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ੧੦, ੦੦੦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਪਕਸ਼ੀਏ ਮੰਚਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਸਿਖਰ ਬੈਠਕ ਅਤੇ G – ੮੫ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਿਆਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਰਥਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ੧੯੯੮ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣੇ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਸਮੱਝੌਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਲਾਹ (ਏਨਪੀਟੀ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਸਪਲਾਇਰਸ ਗਰੁਪ (ਏਨਏਸਜੀ) ਵਲੋਂ ਛੁੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਖ਼ਤਮ . ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰਤ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨਏਸਜੀ ਛੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੀ ਰੂਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਸਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮੱਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੈ। ਲਗਭਗ ੧ . ੩ ਮਿਲਿਅਨ ਸਰਗਰਮ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਨੌਸੇਨਾ, ਹਵਾ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਅਰੱਧਸੈਨਿਕ ਜੋਰ, ਤਟਰਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਜੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਸਾਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ੩੬ . ੦੩ ਅਰਬ ਅਮਰਿਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ (ਜਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ੧ . ੮੩ %)। ੨੦੦੮ ਦੇ ਇੱਕ SIPRI ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀਏ ਫੌਜ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ੭੨ . ੭ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ੧੧ . ੬ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਆਯਾਤਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ===ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਅੱਤਵਾਦ''' – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਸਦ]], ਤਾਜ ਹੋਟਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਏਅਰਬੇਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਮ ਜਗ੍ਹਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। * '''ਨਸ਼ੇ''' – ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ===ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦਾ''' – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋ ਹੀ ਉਲਝੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਦੇ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947-48 ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਜਬਦੀਨ ਪਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹਈ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ-ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਯੂ.ਐਨ.ਓ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notes|refs={{efn|name=remaining religions|Besides specific religions, the last two categories in the 2011 Census were "Other religions and persuasions" (0.65%) and "Religion not stated" (0.23%).}}|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{Citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=Times Of India|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{Sfnref|Times of India|2007}}|archivedate=29 ਜਨਵਰੀ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|India|ਭਾਰਤ}} * [http://raisen.nic.in/admin.htm subdivisions] {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ-20 ਦੇਸ਼]] 7n2g7nr7iteb8zelw1axzu8nefj7u1o 839702 839701 2026-05-19T06:50:17Z Harchand Bhinder 3793 839702 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ | common_name = ਭਾਰਤ | native_name = <!--ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ [[WP:Manual of Style/India-related articles#Indic scripts in leads and infoboxes]].--> {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<br />{{smaller|(see [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ|ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ]])}} | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = ਲੇਟਵੇਂ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਡੂੰਘੇ ਭਗਵੇਂ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹਰੀਜੱਟਲ ਬੈਂਡ। ਚਿੱਟੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਸਪੋਕਸ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੇਵੀ-ਨੀਲਾ ਪਹੀਆ ਹੈ। | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ 24-ਸਪੋਕ ਵ੍ਹੀਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ|ਮੋਹਰ]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]"|italics=off}}<br />"I Bow to Thee, Mother"{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੀਤ ''ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'', ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਨੂੰ ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।{{sfn|Constituent Assembly of India|1950}}<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ਸਤਿਅਮੇਵ ਜਯਤੇ]]"|italics=off}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[ਜਨ ਗਣ ਮਨ]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | national_languages = ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name="Times News Network" /><ref name="NoneNtl" /><ref name="Press Trust of India" /> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਗਲੋਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | map_caption = ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ; ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | capital = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ਮੁੰਬਈ]] (ਸ਼ਹਿਰ ਉਚਿਤ) * [[ਦਿੱਲੀ]] (ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ) }} | official_languages = {{hlist |[[ਹਿੰਦੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]{{efn|[[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ XVII]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਰੀ ਹਿੰਦੀ|ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ।{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=[[Department of Official Language]] via [[Government of India]] |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਰਾਜ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ|{{nowrap|ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ}}]]<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ (ਭਾਰਤ)|ਬੋਡੋ]] | [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] | [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | [[ਹਿੰਦੀ]] | [[ਕੰਨੜ]] | [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] | [[ਕਕਬਰਕ]] | [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] | [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]] | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]] | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | [[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]] | [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]] | [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] | [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]] | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] | [[ਉਰਦੂ]] }} }} | languages_type = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | languages = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|447 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. [[Ethnologue]] lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=[[Ethnologue]] by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | government_type = [[ਸੰਘਵਾਦ|ਸੰਘੀ]] [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਸੰਸਦੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨਕ]] [[ਗਣਰਾਜ]] | leader_title1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name1 = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] | leader_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name2 = [[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]] | leader_title3 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | leader_title4 = [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਮੁੱਖ ਜੱਜ]] | leader_name4 = [[ਧਨੰਜਯ ਯਸ਼ਵੰਤ ਚੰਦਰਚੂੜ]] | leader_title5 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ]] | leader_name5 = [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]] | legislature = [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] | upper_house = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | lower_house = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | sovereignty_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ|ਰਾਜ]] | established_date1 = [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|15 ਅਗਸਤ 1947]] | established_event2 = [[ਗਣਰਾਜ]] | established_date2 = [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|26 ਜਨਵਰੀ 1950]] | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_footnote = {{efn|"ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{sfn|Library of Congress|2004}} }} | area_rank = 7ਵਾਂ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ਦੂਜਾ | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = ਦੂਜਾ | population_density_km2 = {{Pop density|{{Indian population clock}}|3287263|km2|disp=num|prec=1}} | population_density_sq_mi = {{Pop density|{{Indian population clock}}|1269219|sqmi|disp=num|prec=1}} | population_density_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 trillion}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ਤੀਜਾ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127ਵਾਂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 trillion}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5ਵਾਂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 139ਵਾਂ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=[[World bank]]}}</ref> | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 132ਵਾਂ | currency = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ|DST]] ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|ਦੇਖੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸੰਕੇਤ]]}} }} | drives_on = left<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = "Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | 14.2% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ|ਇਸਲਾਮ]] | 2.3% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈ]] | 1.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] | 0.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬੁੱਧ]] | 0.4% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] | 0.23% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ]] | 0.65% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਹੋਰ]]<ref name="Census2011religion" /> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''ਭਾਰਤ'''<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ''' (ਆਈਐੱਸਓ: {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->),<ref>–{{citation|title=The Essential Desk Reference |url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-512873-4|page=76}} "Official name: Republic of India.";<br />–{{citation|author=John Da Graça|title=Heads of State and Government|url=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421 |year=2017|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-65771-1|page=421}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";<br />–{{citation|author=Graham Rhind |title=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries |url=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|year=2017|publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-351-93326-1|page=302}} "Official name: Republic of India; Bharat.";<br />–{{citation|last=Bradnock|first=Robert W.|title=The Routledge Atlas of South Asian Affairs |url=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|year=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-40511-5|page=108}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";<br />–{{citation|title=Penguin Compact Atlas of the World|url=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|year=2012|publisher=[[Penguin Group|Penguin]] |isbn=978-0-7566-9859-1|page=140}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|year=1997|isbn=978-0-87779-546-9 |edition=3rd |publisher=[[Merriam-Webster]]|pages=515–516}} "Officially, Republic of India";<br />–{{citation|title=Complete Atlas of the World: The Definitive View of the Earth |url=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10 |edition=3rd|year=2016|publisher=[[DK Publishing]] |isbn=978-1-4654-5528-4|page=54}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|url=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|year= 2013|publisher=[[CQ Press]]|isbn=978-1-4522-9937-2|page=726}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। <!--PLEASE DO NOT change the lead sentence: it is the result of a talk page consensus.--> ਇਹ ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼; ਜੂਨ 2023 ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼;<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706|title=Most populous nation: Should India rejoice or panic?|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-03|website=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|first=Soutik|last=Biswas}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022: Summary of Results |publisher=United Nations Department of Social and Economic Affairs |year=2022 |location=New York |pages=i}}</ref> ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ।{{sfn|Metcalf|Metcalf|2012|p=327|ps=: "Even though much remains to be done, especially in regard to eradicating poverty and securing effective structures of governance, India's achievements since independence in sustaining freedom and democracy have been singular among the world's new nations."}}<ref name=stein-arnold>{{citation|last=Stein|first=Burton|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=David|editor-link=David Arnold (historian)|title=A History of India|edition=2|publisher=Wiley-Blackwell|year = 2012|series=The Blackwell History of the World Series|quote=One of these is the idea of India as 'the world's largest democracy', but a democracy forged less by the creation of representative institutions and expanding electorate under British rule than by the endeavours of India's founding fathers – Gandhi, Nehru, Patel and Ambedkar – and the labours of the Constituent Assembly between 1946 and 1949, embodied in the Indian constitution of 1950. This democratic order, reinforced by the regular holding of nationwide elections and polling for the state assemblies, has, it can be argued, consistently underpinned a fundamentally democratic state structure – despite the anomaly of the Emergency and the apparent durability of the Gandhi-Nehru dynasty.}}</ref>{{sfn|Fisher|2018|pp=184–185|ps=: "Since 1947, India's internal disputes over its national identity, while periodically bitter and occasionally punctuated by violence, have been largely managed with remarkable and sustained commitment to national unity and democracy."}} ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|1 = The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}} }} ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਚੀਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਏ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ 55,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।<ref name="PetragliaAllchin">{{harvnb|Petraglia|Allchin|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 10]}}, "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Dyson2018p1">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 1]}}, "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present."</ref><ref name="Fisher2018p23">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 23]}}, "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago."</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਿੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Dyson2018-28a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 28]}}</ref> 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲਡ ਜੀਵਨ ਉਭਰਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੀਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਸੀਈ ਦੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Combined-2">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}</ref> 12000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |year=2015|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2 |quote=(The Rigveda) consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref><ref name="Combined-4-Rigveda">(a) {{cite book|title=The Blackwell Companion to Hinduism|last=Witzel|first=Michael|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0-470-99868-7|editor=Gavin Flood|pages=68–70|chapter=Vedas and Upanisads|quote=It is known from internal evidence that the Vedic texts were orally composed in northern India, at first in the Greater Punjab and later on also in more eastern areas, including northern Bihar, between ca. 1500 BCE and ca. 500–400 BCE. The oldest text, the Rgveda, must have been more or less contemporary with the Mitanni texts of northern Syria/Iraq (1450–1350 BCE); ... The Vedic texts were orally composed and transmitted, without the use of script, in an unbroken line of transmission from teacher to student that was formalized early on. This ensured an impeccable textual transmission superior to the classical texts of other cultures; it is in fact something of a ''tape-recording'' of ca. 1500–500 BCE. Not just the actual words, but even the long-lost musical (tonal) accent (as in old Greek or in Japanese) has been preserved up to the present. (pp. 68–69) ... The RV text was composed before the introduction and massive use of iron, that is before ca. 1200–1000 BCE. (p. 70)|author-link=Michael Witzel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}}<br />(b) {{citation |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |pages=xviii, 10 |year=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-936009-3 |quote=A Chronology of Hinduism: ca. 1500–1000 BCE Rig Veda; ca. 1200–900 BCE Yajur Veda, Sama Veda and Atharva Veda (p. xviii); Hindu texts began with the ''Rig Veda'' ('Knowledge of Verses'), composed in northwest India around 1500 BCE (p. 10) |author-link=Wendy Doniger}}<br />(c) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA19 19]}}, "In Punjab, a dry region with grasslands watered by five rivers (hence 'panch' and 'ab') draining the western Himalayas, one prehistoric culture left no material remains, but some of its ritual texts were preserved orally over the millennia. The culture is called Aryan, and evidence in its texts indicates that it spread slowly south-east, following the course of the Yamuna and Ganga Rivers. Its elite called itself Arya (pure) and distinguished themselves sharply from others. Aryans led kin groups organized as nomadic horse-herding tribes. Their ritual texts are called Vedas, composed in Sanskrit. [[Vedic Sanskrit]] is recorded only in hymns that were part of Vedic rituals to Aryan gods. To be Aryan apparently meant to belong to the elite among pastoral tribes. Texts that record Aryan culture are not precisely datable, but they seem to begin around 1200 BCE with four collections of Vedic hymns (Rg, Sama, Yajur, and Artharva)." <br />(d) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 14–15]}}, "Although the collapse of the Indus valley civilization is no longer believed to have been due to an 'Aryan invasion' it is widely thought that, at roughly the same time, or perhaps a few centuries later, new Indo-Aryan-speaking people and influences began to enter the subcontinent from the north-west. Detailed evidence is lacking. Nevertheless, a predecessor of the language that would eventually be called Sanskrit was probably introduced into the north-west sometime between 3,900 and 3,000 years ago. This language was related to one then spoken in eastern Iran; and both of these languages belonged to the Indo-European language family. ... It seems likely that various small-scale migrations were involved in the gradual introduction of the predecessor language and associated cultural characteristics. However, there may not have been a tight relationship between movements of people on the one hand, and changes in language and culture on the other. Moreover, the process whereby a dynamic new force gradually arose—a people with a distinct ideology who eventually seem to have referred to themselves as 'Arya'—was certainly two-way. That is, it involved a blending of new features which came from outside with other features—probably including some surviving Harappan influences—that were already present. Anyhow, it would be quite a few centuries before Sanskrit was written down. And the hymns and stories of the Arya people—especially the Vedas and the later Mahabharata and Ramayana epics—are poor guides as to historical events. Of course, the emerging Arya were to have a huge impact on the history of the subcontinent. Nevertheless, little is known about their early presence."; <br /> (e) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 46–]}}, "The expansion of Aryan culture is supposed to have begun around 1500 BCE. It should not be thought that this Aryan emergence (though it implies some migration) necessarily meant either a sudden invasion of new peoples, or a complete break with earlier traditions. It comprises a set of cultural ideas and practices, upheld by a Sanskrit-speaking elite, or Aryans. The features of this society are recorded in the Vedas."</ref> ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਸੀ, ਰਿਗਵੇਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Combined-3">(a) {{citation|last1=Jamison|first1=Stephanie|author-link1=Stephanie W. Jamison|last2=Brereton|first2=Joel |title=The Rigveda|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2020|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-063339-4|pages=2, 4|quote=The RgVeda is one of the four Vedas, which together constitute the oldest texts in Sanskrit and the earliest evidence for what will become Hinduism. (p. 2) Although Vedic religion is very different in many regards from what is known as Classical Hinduism, the seeds are there. Gods like Visnu and Siva (under the name Rudra), who will become so dominant later, are already present in the Rgveda, though in roles both lesser than and different from those they will later play, and the principal Rgvedic gods like Indra remain in later Hinduism, though in diminished capacity (p. 4).}};<br />(b) {{citation|last=Flood|first=Gavin|author-link=Gavin Flood|editor=Gavin Flood|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice: Hindu Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4yT3DwAAQBAJ&pg=PA4|year= 2020|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-105322-1|pages=4–|chapter=Introduction|quote=I take the term 'Hinduism to meaningfully denote a range and history of practice characterized by a number of features, particularly reference to Vedic textual and sacrificial origins, belonging to endogamous social units (jati/varna), participating in practices that involve making an offering to a deity and receiving a blessing (puja), and a first-level cultural polytheism (although many Hindus adhere to a second-level monotheism in which many gods are regarded as emanations or manifestations of the one, supreme being).}};<br />(c) {{cite book|last=Michaels|first=Axel|author-link=Axel Michaels|editor=Patrick Olivelle, Donald R. Davis|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra|url=https://books.google.com/books?id=QAJCDwAAQBAJ&pg=PA86|year=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford |isbn=978-0-19-100709-5|pages=86–97|quote=Almost all traditional Hindu families observe until today at least three ''samskaras'' (initiation, marriage, and death ritual). Most other rituals have lost their popularity, are combined with other rites of passage, or are drastically shortened. Although ''samskaras'' vary from region to region, from class (''varna'') to class, and from caste to caste, their core elements remain the same owing to the common source, the Veda, and a common priestly tradition preserved by the ''Brahmin'' priests. (p 86)}}<br />(d) {{cite book|last=Flood|first=Gavin D.|title=An Introduction to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA35|year=1996|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-43878-0|page=35|quote=It is this Sansrit, vedic, tradition which has maintained a continuity into modern times and which has provided the most important resource and inspiration for Hindu traditions and individuals. The Veda is the foundation for most later developments in what is known as Hinduism.}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਪੱਧਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬੇਦਖਲੀ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੌਧ]] ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}</ref><ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਆਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੌਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Combined-5">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16–17]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 67]}};<br />(c) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 56–57]}};<br />(d) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA29 29–30]}}.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-6">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA28 28–29]}}; <br />(b) {{citation|author=Glenn Van Brummelen |editor=Thomas F. Glick |editor2=Steven Livesey |editor3=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|year=2014|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-45932-1|pages=46–48|chapter=Arithmetic}}</ref><ref name="Combined-7">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 20]}};<br />(b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}};<br />(c) {{citation |last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack |editor2=Sharon L. Sievers |title=Women in Asia: Restoring Women to History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|year=1999 |publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}}</ref>{{efn|"A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest."{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}} [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ।<ref name="AsherAsher2006-17">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 17]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]], ਅਤੇ ਜੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Combined-8">(a) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}; <br />(c) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}</ref> [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।<ref name="Combined-13">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}};<br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}</ref><ref name="Combined-10">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}</ref> 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-74">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 74]}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।<ref name="AsherAsher2006-267">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 267]}}</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]], 1526 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਕੇ।<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}</ref>{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106" />}}<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-11">(a) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}} <br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸ਼ਾਸਨ]] 1858 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ,<ref name="Combined-12">{{citation|last=Taylor|first=Miles|editor=Aldrish, Robert |editor2=McCreery, Cindy |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39|year=2016|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-1-5261-0088-7|pages=38–39|chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George}}</ref>{{sfn|Peers|2013|p=[https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76 76]}} ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ।<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|last2=Hay|first2=Stephen N.|last3=Bary|first3=William Theodore De|title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85|year=1988|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-06414-9|page=85|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates}}</ref> ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Marshall2001">{{citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179|quote=The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress.}}</ref><ref name="Chiriyankandath2016">{{citation|last=Chiriyankandath|first=James |title=Parties and Political Change in South Asia|url={{Google books|c4n7CwAAQBAJ|page=PA2|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-58620-3|page=2|quote=South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}: "The partition of South Asia that produced India and West and East Pakistan resulted from years of bitter negotiations and recriminations ... The departing British also decreed that the hundreds of princes, who ruled one-third of the subcontinent and a quarter of its population, became legally independent, their status to be settled later. Geographical location, personal and popular sentiment, and substantial pressure and incentives from the new governments led almost all princes eventually to merge their domains into either Pakistan or India. ... Each new government asserted its exclusive sovereignty within its borders, realigning all territories, animals, plants, minerals, and all other natural and human-made resources as either Pakistani or Indian property, to be used for its national development... Simultaneously, the central civil and military services and judiciary split roughly along religious 'communal' lines, even as they divided movable government assets according to a negotiated formula: 22.7 percent for Pakistan and 77.3 percent for India."</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation|last1=Chatterji|first1=Joya|last2=Washbrook|first2=David|chapter=Introduction: Concepts and Questions|title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora|editor1-last=Chatterji|editor1-first=Joya|editor2-last=Washbrook|editor2-first=David|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-48010-9|year=2013|quote=[[Joya Chatterji]] describes how the partition of the British Indian empire into the new nation states of India and Pakistan produced new diaspora on a vast, and hitherto unprecedented, scale, but hints that the sheer magnitude of refugee movements in South Asia after 1947 must be understood in the context of pre-existing migratory flows within the partitioned regions (see also Chatterji 2013). She also demonstrates that the new national states of India and Pakistan were quickly drawn into trying to stem this migration. As they put into place laws designed to restrict the return of partition emigrants, this produced new dilemmas for both new nations in their treatment of 'overseas Indians'; and many of them lost their right to return to their places of origin in the subcontinent, and also their claims to full citizenship in host countries.}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |access-date=15 November 2015 |archive-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073754/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |url-status=live|quote=When the British divided and quit India in August 1947, they not only partitioned the subcontinent with the emergence of the two nations of India and Pakistan but also the provinces of Punjab and Bengal. ... Indeed for many the Indian subcontinent's division in August 1947 is seen as a unique event which defies comparative historical and conceptual analysis}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation|last=Khan|first=Yasmin|author-link=Yasmin Khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|edition=2nd|location=New Haven and London|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23032-1|year=2017|orig-year=2007|page=1|quote=South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority live in the countryside, ploughing the land as landless peasants or sharecroppers, it is hardly surprising that many thousands, perhaps hundreds of thousands, did not hear the new for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may hve been the first that they knew about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India}}</ref> ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]], ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।<ref>(a) {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}};<br />(b) {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}.</ref> ਭਾਰਤ 1950 ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ]] ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਲਵਾਦੀ, [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1951 ਵਿੱਚ 361 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dyson2018-219">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 219], 262}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੀ ਨਾਮਾਤਰ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] US$64 ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ US$2,601 ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 16.6% ਤੋਂ 74% ਹੋ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ<ref name="Fisher2018-8">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 265–266]}}</ref> ਇਸਦਾ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|p=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 266]}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ।<ref name="Dyson2018-216-a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 216]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰ]] ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="kashmir-disputes">(a) {{citation |title=Kashmir, region Indian subcontinent |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |access-date=15 August 2019 |url-access=subscription |quote=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent{{nbsp}}... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |archive-date=13 August 2019 |url-status=live}};<br />(b) {{citation |last1=Pletcher |first1=Kenneth |title=Aksai Chin, Plateau Region, Asia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |access-date=16 August 2019 |url-access=subscription |quote=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |archive-date=2 April 2019}};<br />(c) {{cite encyclopedia|title=Kashmir|encyclopedia=[[Encyclopedia Americana]]: Jefferson to Latin |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 |year=2006 |isbn=978-0-7172-0139-6 |page=328 |first=C. E |last=Bosworth |quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ,<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{cite journal|last1=Narayan |first1=Jitendra |last2=John|first2=Denny|last3=Ramadas|first3=Nirupama|title=Malnutrition in India: status and government initiatives|journal=[[Journal of Public Health Policy]]|volume=40|issue=1|year=2018 |pages=126–141|issn=0197-5897 |doi=10.1057/s41271-018-0149-5|pmid=30353132|s2cid=53032234}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ।<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{cite journal|last1=Balakrishnan|first1=Kalpana|last2=Dey|first2=Sagnik|title=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017|journal=[[The Lancet Planetary Health]]|volume=3|issue=1|year=2019|pages=e26–e39|display-authors=etal |issn=2542-5196 |doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4|pmid=30528905|pmc=6358127}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੈਗਾਡਾਇਵਰਸ ਹੈ, ਚਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="IUCN-India">{{citation|title=India|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)|url=https://www.iucn.org/asia/countries/india|year=2019|access-date=21 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033802/https://www.iucn.org/asia/countries/india|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 21.7% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="ISFR" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।{{sfn|Karanth|Gopal|2005|p=374}} ==ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ== ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ '''ਭਾਰਤ''' (भारत) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੀਆ''' (''India'')। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਨਾਂ "ਇੰਡਸ" ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ [[ਭਰਤ]] ਜੋ ਕਿ [[ਮਨੂੰ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ [[ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ (ਭਾ+ਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਨਾਮ '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ''' (ہندوستان) ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਭੂਮੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬ/ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਆਰਿਆਵਰਤ]] [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਅਜਨਾਭ-ਦੇਸ]] ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ [[ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Hindustan |url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan |accessdate = 2007-06-18 |publisher = [[Encyclopædia Britannica]], Inc. |year= 2007}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sanchi2.jpg|thumb|ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ]]]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਭੀਮਬੇਟਕਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ 9000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਹਨ। ਪਰ [[ਆਰਿਆ-ਹਮਲਾ-ਸਿੱਧਾਂਤ]] ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਸਹਿਤ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਕਿ ਆਰਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਇਤਹਾਸ ਕਰੀਬ 75000 ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਵਿੜ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। 180 ਈਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਏਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਨੀ]], [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਪਾਰਥੀ]] ਅਤੇ [[ਓੜਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼]] ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਾਇਆ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]], [[ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼]], [[ਚੋਲ]], [[ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡੇ]] ਰਹੇ। ਈਸੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੰਗਮ-ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। [[ਸਤਵਾਹਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], ਹਿਸਾਬ, ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ [[ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਦਾ ਜੋਰ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਡੱਚ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]], [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਸਹਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1840 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। 1847 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸਫਲ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਣਾਰਕ ਚੱਕਰ – 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ [[ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਟਲ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰੀਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1884 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕਾਂਗਰੇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਅਲਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਆਗੂ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]], [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]], [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ [[16 ਜੂਨ]] 1946 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ (ਏ ਤੇ ਬੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਤੇ [[ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ]] ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 6 ਕਾਂਗਰਸੀ, 5 ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, 1 ਸਿੱਖ, 1 ਪਾਰਸੀ ਤੇ 1 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿਘ (ਅਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦੁਪਰਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾ। ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ – ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾਂਤਰਿਕਤਾ, ਕੇਵਲ 1975 – 77 ਨੂੰ ਛੱਡ, ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਖੰਡਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਸੁਲਝੇ ਸੀਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 1947, 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।<br /> ਭਾਰਤ ਗੁਟ-ਨਿਰਪੇਕਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰੀਕਰਣ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਥੋੜੀ ਪਲੇਟ ਹਿੰਦ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ੭ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਯੁਰੇਸ਼ਿਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਾ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਾਵਲੀ ਨੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਠੋਰ ਪਠਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਤਲੁਜ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ===ਮੌਸਮ=== ਹਿਮਾਲਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਅਰੁਣਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬ – ਪਸ਼ਚਿਮੀਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ - ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੋਟੀ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਣ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਸਰਦੀ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮੁੱਖਤਆ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਜੀਵ ਵਖਰੇਵਾਂ=== ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ੭.੬% ਥਣਧਾਰੀ, ੧੨.੬% ਪੰਛੀ, ੬.੨% ਭੁਜੰਗੀ, ੪.੪% ਜਲਥਲ-ਚੱਲ, ੧੧.੭% ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ੬.੦% ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ}} ==ਰਾਜ== {{main|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[File:Political map of India EN.svg|thumb|{{#if:{{{image-width|}}}|{{{image-width}}}|500}}px{{!}}A clickable map of the 29 states and 9 union territories of India]] [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ]] ਮਕਸਦ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ 9 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। === ਰਾਜ-ਸਾਰਣੀ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ ! ਕੋਡ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | 1 | [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AP | [[ਅਮਰਾਵਤੀ (ਰਾਜਧਾਨੀ )|ਅਮਰਾਵਤੀ]] |- | 2 | [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AR | [[ਈਟਾਨਗਰ]] |- | 3 | [[ਅਸਾਮ]] | AS | [[ਦਿਸਪੁਰ]] |- | 4 | [[ਬਿਹਾਰ]] | BR | [[ਪਟਨਾ]] |- | 5 | [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] | CG | [[ਰਾਏਪੁਰ]] |- | 6 | [[ਗੋਆ]] | GA | [[ਪਣਜੀ]] |- | 7 | [[ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ)|ਗੁਜਰਾਤ]] | GJ | [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] |- | 8 | [[ਹਰਿਆਣਾ]] | HR | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 9 | [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | HP | [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] |- | 10 | [[ਝਾਰਖੰਡ]] | JH | [[ਰਾਂਚੀ]] |- | 11 | [[ਕਰਨਾਟਕ]] | KA | [[ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] |- | 12 | [[ਕੇਰਲਾ]] | KL | [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ|ਤਿਰਵੰਦਰਮ]] ਜਾਂ [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ]] |- | 13 | [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | MP | [[ਭੋਪਾਲ]] |- | 14 | [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | MH | [[ਮੁੰਬਈ]] |- | 15 | [[ਮਨੀਪੁਰ]] | MN | [[ਇੰਫਾਲ]] |- | 16 | [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | ML | [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] |- | 17 | [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] | MZ | [[ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਆਇਜੋਲ]] |- | 18 | [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] | NL | [[ਕੋਹਿਮਾ]] |- | 19 | [[ਉੜੀਸਾ]] | OR | [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]] |- | 20 | [[ਪੰਜਾਬ]] | PB | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 21 | [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | RJ | [[ਜੈਪੁਰ]] |- | 22 | [[ਸਿੱਕਮ]] | SK | [[ਗੰਗਟੋਕ]] |- | 23 | [[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]] | TN | [[ਚੇਨੱਈ]] |- | 24 | [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] | TS | [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] |- | 25 | [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] | TR | [[ਅਗਰਤਲਾ]] |- | 26 | [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | UP | [[ਲਖਨਊ]] |- | 27 | [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] | UL | [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] |- | 28 | [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | WB | [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] |} === ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | A | [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] | [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] |- | B | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | C | [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] | [[ਦਮਨ]] |- | D | [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]] | [[ਕਵਰੱਤੀ]] |- | E | [[ਦਿੱਲੀ]] | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |- | F | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪਾਂਡੀਚਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)]] |- | G | [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] | [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] |- | H | [[ਲੱਦਾਖ]] | [[ਲੇਹ]] |} {{main|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ}} == ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ == === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ।{{Sfn|United Nations Population Division}} [[ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ,{{Sfn|Burnell|Calvert|1999}} ਇਸਦੇ ਅੱਠ ਹਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ), ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ {{Sfn|Election Commission of India}} ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Sáez|first=Lawrence|last2=Sinha|first2=Aseema|year=2010|title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91|journal=[[British Journal of Political Science]]|volume=40|issue=1|pages=91–113|doi=10.1017/s0007123409990226}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Malik|Singh|1992}} {{Sfn|Banerjee|2005}} <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532|title=Narendra Modi makes his move|last=Halarnkar|first=Samar|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950-ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ-ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ{{Sfn|Sarkar|2007}} ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Chander|2004}} ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, 1951, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1964 ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ, 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1967 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]] ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1989 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ। {{Sfn|Bhambhri|1992}} 1991 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕੱਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ|ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|title=Narasimha Rao Passes Away|date=24 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=2 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213181659/https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref> 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 1996 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ; ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ, [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, NDA ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। {{Sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} ਫਿਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੰਗਲ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ: [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂਪੀਏ)। ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਪੀਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004}} ਉਸ ਸਾਲ, [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।{{Sfn|Business Standard|2009}} [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own|date=16 May 2014|work=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=20 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032413/https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|archive-date=21 May 2014|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/droupadi-murmu-swearing-in-live-updates-8049577/|title=Droupadi Murmu Swearing-in Live: My election is the greatness of India, mother of democracy, says President Murmu|date=25 July 2022|access-date=26 July 2022|publisher=The Indian Express}}</ref> === ਸਰਕਾਰ === ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ]] ਅਧੀਨ ਹੈ - ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜੀਦਾ ਹੈ"। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ ਸੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ,{{Sfn|Pylee|2003a}} ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ "[[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ]], ਜਮਹੂਰੀ [[ਗਣਰਾਜ]]" ਕਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ]], ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਰਾਜ" ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Dutt|1998}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਅਰਧ-ਸੰਘੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Wheare|1980}} ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸੰਘੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Echeverri-Gent|2002}} {{Sfn|Sinha|2004}} ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ [[ਵਿਵਾਦ]] ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ੧੯ ੧੪ ਵਿਚ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਮਕਮਹੋਨ]] ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਤਿਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸੰਧੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਬਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ]] ਜਾਂ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ== ਭਾਰਤ ਦੀ '''ਅਕਤਸਾਦ''' ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ [[$]]੫੬੮੦੦ ਕਰੋੜ (''Gross domestic product'' ਜਾਂ GDP) ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ੧੧ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਤਸਾਦ ਹੈ। PPP ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ [[ਗਰੀਬ]] ਹੈ। ੨੭.੫% ਅਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ੮੦.੪% ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ $੨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਸਮਾਜ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੨੧ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ੭੦% ਲੋਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਦ੍ਰਵਿੜ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਹੱਟੇ, ਅਸਾਮੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ੨੩ ਕੰਮਕਾਜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ੧੬੨੫ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਜੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚੋ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ, ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦੦-੧੦੦ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਕੋਲ ਅਲੱਗ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ '''ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ 'ਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਲਾਮ ਦੇ ੧੨.੮%; ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ੨.੯%; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ੧.੯%; ਬੁੱਧ ਧਰਨ ਦੇ ੦.੮% ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ੦.੪% ਲੋਕ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੬੪ . ੮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ੭੫ . ੩% ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ . ੭% ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਅਨਪਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ੧੦੦੦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ੯੩੩ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (ਕੁਲ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ) ੩੯ . ੧% ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰ ੫੧ . ੭% ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ੨੫ . ੬% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ੧੦੦੦ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ੨੨ . ੩੨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ੨੨ . ੬੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ੮੦ . ੫ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ੧੩ . ੪ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ (੨ . ੩੩%), ਸਿੱਖ (੧ . ੮੪%), ਬੋਧੀ (੦ . ੭੬%), ਜੈਨ (੦ . ੪੦%), ਅਇਯਾਵਲਿ (੦ . ੧੨%), ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਅਹਮਦੀ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਆਦਿ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ - ਸੂਤਰਾਂ: ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਿੜਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੁਲ ੨੩ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਧੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤੋ ਦੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ . ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਥਿਆਸਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ / ਬੋਲੀ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਤਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ ਹਨ! ਕੁਲ ਮਿਲਿਆ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੬੫੨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀਂ ਹਨ। == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਖਿਪਤ ਫੌਜੀ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਦੀਵ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਥੋਹਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੌਜ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਨਾਵ ਸੰਬੰਧ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਯੁਧਦਰ (੧੯੪੭, ੧੯੬੫, ੧੯੭੧ ਅਤੇ ੧੯੯੯ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਚਲਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ੧੯੭੧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ੧੯੬੨ ਦੇ ਭਾਰਤ - ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੬੫ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ, ਸੰਨ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਲੋਂ, ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਆਪੂਰਤੀਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਫੈਲਿਆ ਇਜਰਾਇਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ੧੦, ੦੦੦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਪਕਸ਼ੀਏ ਮੰਚਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਸਿਖਰ ਬੈਠਕ ਅਤੇ G – ੮੫ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਿਆਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਰਥਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ੧੯੯੮ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣੇ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਸਮੱਝੌਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਲਾਹ (ਏਨਪੀਟੀ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਸਪਲਾਇਰਸ ਗਰੁਪ (ਏਨਏਸਜੀ) ਵਲੋਂ ਛੁੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਖ਼ਤਮ . ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰਤ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨਏਸਜੀ ਛੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੀ ਰੂਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਸਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮੱਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੈ। ਲਗਭਗ ੧ . ੩ ਮਿਲਿਅਨ ਸਰਗਰਮ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਨੌਸੇਨਾ, ਹਵਾ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਅਰੱਧਸੈਨਿਕ ਜੋਰ, ਤਟਰਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਜੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਸਾਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ੩੬ . ੦੩ ਅਰਬ ਅਮਰਿਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ (ਜਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ੧ . ੮੩ %)। ੨੦੦੮ ਦੇ ਇੱਕ SIPRI ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀਏ ਫੌਜ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ੭੨ . ੭ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ੧੧ . ੬ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਆਯਾਤਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ===ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਅੱਤਵਾਦ''' – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਸਦ]], ਤਾਜ ਹੋਟਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਏਅਰਬੇਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਮ ਜਗ੍ਹਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। * '''ਨਸ਼ੇ''' – ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ===ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦਾ''' – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋ ਹੀ ਉਲਝੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਦੇ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947-48 ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਜਬਦੀਨ ਪਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹਈ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ-ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਯੂ.ਐਨ.ਓ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notes|refs={{efn|name=remaining religions|Besides specific religions, the last two categories in the 2011 Census were "Other religions and persuasions" (0.65%) and "Religion not stated" (0.23%).}}|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{Citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=Times Of India|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{Sfnref|Times of India|2007}}|archivedate=29 ਜਨਵਰੀ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|India|ਭਾਰਤ}} * [http://raisen.nic.in/admin.htm subdivisions] {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ-20 ਦੇਸ਼]] 4f2yaupc9dvbmatav554tm3wp2xsnfb 0 2375 839670 828811 2026-05-18T22:33:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839670 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ}} {{Infobox university |name = ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |caption = ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਲੋਗੋ |image = [[File:Punjabi University1.jpg]] |native_name = |motto = ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ |mottoeng = Education Empowers |established = {{start date|1962}} |chancellor = [[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]], [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ]] |vice_chancellor= ਪ੍ਰੋ. ਅਰਵਿੰਦ |city = [[ਪਟਿਆਲਾ]] |state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] |country = [[ਭਾਰਤ]] | postcode = 147002 |coor = {{Coord|30.36|N|76.45|E|type:edu_region:IN|display=inline,title}} |students = 20,000+ |type = [[ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਜਨਤਕ]] [[ਰਾਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਭਾਰਤ)|ਰਾਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |campus = [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਸ਼ਹਿਰੀ]] |affiliations = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ.]] | parent = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] | website = {{url|http://www.punjabiuniversity.ac.in}} }} '''ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''', [[ਪਟਿਆਲਾ]], ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 30 ਅਪਰੈਲ, 1962 ਈ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਕਟ, 1961 ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ [[ਹੀਬਰਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦੂਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਹੂਲਤ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਫੈਕਲਟੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਹਿਤ 65 ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਪੰਜ [[ਰੀਜਨਲ ਸੈਂਟਰ]], ਛੇ ਨੇਬਰਹੁਡ ਕੈਂਪਸ ਸਮੇਤ 230 ਕਾਲਜ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਐਕਟ 1961 ਦੇ ਤਹਿਤ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962 ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਪੈਲੇਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਰਜ਼ੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ {{ਕਨਵਰਟ | 10 | ਮੀਲ | km | adj = on}} ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ 9 ਕਾਲਜ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਾਲਜ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ 1965 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇਸ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਹ ਬਹੁ-ਫੈਕਲਟੀ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ 1969 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 43 ਕਾਲਜ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਅਤੇ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਇਸ ਕੋਲ 278 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਲਜ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 9 ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਲਜ [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਬਰਨਾਲਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। [[Image:PUP GGSB.jpg|thumb|right|[[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਭਵਨ]]]] ==ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ== * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਭਵਨ]] * [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ 415,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸਟਾਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸੈਂਕੜੇ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗਾਹਕੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਨਤਮ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਵੇਰੇ 8.15 ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ 8.15 ਵਜੇ ਤਕ 360 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰੀਡਿੰਗ ਹਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 400 ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰੀਡਿੰਗ ਰੂਮ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਹਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਤਰੀ ਰੀਡਿੰਗ ਰੂਮ ਰਾਤ 8.00 ਵਜੇ ਤੋਂ 6.00 ਵਜੇ ਤਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਇਸਦਾ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।[[ਤਸਵੀਰ:ਰਾਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ.jpg|thumb|ਰਾਤ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ** ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਜੋ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ 41,548 ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ** ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਐਂਸਟੈਨਸ਼ਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ ਰੀਜਨਲ ਸੈਂਟਰ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਖੇ [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]] ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ]] ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ। * ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਲੋਕਲ ਏਰੀਆ ਨੈਟਵਰਕ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਇੰਟਰਨੈਟ ਅਤੇ ਈ-ਮੇਲ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। * ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਹਾਕੀ]], [[ਫੁੱਟਬਾਲ]], [[ਕ੍ਰਿਕਟ]], [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]], [[ਵਾਲੀਬਾਲ]], [[ਐਥਲੈਟਿਕਸ (ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ)|ਐਥਲੈਟਿਕਸ]] ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ,ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਨਡੋਰ ਗੇਮਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਿਮਨੇਸਿਅਮ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਵੈਲੋਡਰੋਮ ਹੈ। ਯੂਥ ਵੈਲਫੇਅਰ ਵਿਭਾਗ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਕੰਮਕਾਜ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁਵਾ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਯੋਜਿਤ ਯੁਵਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2006-07 ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ [[ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ]] ਟਰਾਫ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ==ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਕੀਤੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ== #ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਖੋਜ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। #ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ ਇੰਟਰਨੈਟ ਉੱਤੇ ਢੂੰਡਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਬਣਾਉਣਾ। #ਅੰਗਰੇਜੀ-ਪੰਜਾਬੀ,ਪੰਜਾਬੀ-ਅੰਗਰੇਜੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣਾ #ਆੱਨ-ਲਾਈਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਉੱਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣਾ। #ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ,ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਕੇਂਦਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ। == ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == {| class="toccolours" style="float:right; margin-right:1em; font-size:85%; background:#ffc; color:black; width:20em; max-width:25%;" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="background:#ccc;"| ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ |- | style="text-align: left;" | * [[ਜੋਧ ਸਿੰਘ]], 1962–1966 * [[ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗ]], 1966–1975 * [[ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ]], 1975–1977 * [[ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ]], 1977–1980 * [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੇਰਗਿਲ]], 1980-1983 * [[ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ]], 1983–1986 * [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੇਰਗਿਲ]], 1986-1989 * [[ਐਚ. ਕੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]], 1989–1993 * [[ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁਆਰ]], 1993-1999 * [[ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]], 1999-2002 * [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਬੋਪਾਰਾਏ]], 2002-2007 * [[ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ]], 2007–2017 * [[ਬੀ.ਐਸ. ਘੁੰਮਣ]],2017 - 2021 * ਡਾ. ਅਰਵਿੰਦ, 2021 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ |} ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਗਵਰਨੈਂਸ ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਮਾਮਲਾ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://punjabiuniversity.ac.in/Pages/OrgChart.aspx |title=punjabi university staff hierarchy |access-date=22 December 2019 |archive-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222135158/http://punjabiuniversity.ac.in/Pages/OrgChart.aspx |url-status=dead }}</ref> ਸੈਨੇਟ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੌਂਸਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਐਕਟ ਨੰ. 1961 ਦਾ 35<ref>{{Cite web |title=The Punjabi University Act, 1961 (Punjab Act No. 35 of 1961) |url=http://14.139.60.153/bitstream/123456789/9639/1/Punjabi_University_Act_1961.pdf}}</ref> ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਸੰਸਥਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਟੀਚਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪੂਟਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟਾਫ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://www.punjabiuniversity.ac.in/Pages/Page.aspx?dsenc=PUTA | title=Punjabi University, Patiala &#124; Higher Education Institute &#124; NAAC "A" Grade &#124; Punjab }}</ref><ref>[http://pupdepartments.ac.in/Files/calendar/5.Calendar%20Volume%20III%20Part%20II%20(2005)%20English%20%20(%20%20uploaded%20on%2004%20october%202011)/chapter%201-11.pdf University Calendar]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਅਲੂਮਨੀ ਮੀਟ== # ਮਿਤੀ 16 ਜਨਵਰੀ 2023 ==ਕਾਲਜ== ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ 13 ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਲਜ ਹਨ। * ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]] * ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਟੀ.ਪੀ.ਡੀ. ਕਾਲਜ, ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ. * ਸ ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਭੂੰਦੜ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਸਰਦੂਲਗੜ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਘੁੱਦਾ ([[ਬਠਿੰਡਾ]]) * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, [[ਬਹਾਦਰਪੁਰ]], [[ਬਰੇਟਾ]] * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, [[ਬਰਨਾਲਾ]] * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਬੇਨੜਾ ([[ਧੂਰੀ]]) * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਚੁੰਨੀ ਕਲਾਂ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਢਿੱਲਵਾਂ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਘਨੌਰ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ [[ਜੈਤੋ]] * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਮੀਰਾ ਪੁਰ * ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਮੂਨਕ ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> ਤਸਵੀਰ:Punjabi university, patiala Main Library.jpg|ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤਸਵੀਰ:BOTANICAL GARDENS.jpg|ਬੋਟਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਤਸਵੀਰ:Punjabi University Patiala.jpg|ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਰਾਹ ਤਸਵੀਰ:On it's inspection duty.jpg|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਮੋਰ ਤਸਵੀਰ:A group of people at Punjabi University, Patiala.jpg|ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਤਸਵੀਰ:Punjabi university, patiala.jpg|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਭਵਨ ਤਸਵੀਰ:The President, Shri Ram Nath Kovind presenting the Maulana Abul Kalam Azad (MAKA) Trophy 2016-17 to the Punjabi University, Patiala, in a glittering ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on August 29, 2017.jpg|ਮਾਕਾ ਟਰਾਫੀ 2015–16 ਤਸਵੀਰ:YadavindraCollegeOfEngineering.jpg|ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇੰਜਨੀਰਿੰਗ ਤਸਵੀਰ:'The Myth' (sculpture in marble stone).jpg|ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਤਸਵੀਰ:Conference on 'Language and cultural diversity of Punjabi' 2.jpg|ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਤਸਵੀਰ:Bahadurgarh Fort 1.jpg|ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਸਵੀਰ:Bombax ceiba - near Punjabi University.jpg|ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਲ ਬੋਂਬਕਸ ਸੀਏਬਾ </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [http://www.punjabiuniversity.ac.in/ Punjabi University, Patiala] * [http://pupadmissions.ac.in/ Admissions portal, Punjabi University] * [https://www.facebook.com/PbiUniPatiala/ Official facebook page] * [http://csepup.ac.in/ Computer Science & Engineering Department,Punjabi University, Patiala]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://placements.punjabiuniversity.ac.in/ Placement Cell, Punjabi University] * [http://hrdcpup.ac.in/ UGC-Human Resource Development Centre] * [http://www.pupdepartments.ac.in/de/ Distance Education Department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014040945/http://www.pupdepartments.ac.in/de/ |date=2019-10-14 }} * [http://pupdepartments.ac.in/enquiryexam/ online Examination services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808204438/http://pupdepartments.ac.in/enquiryexam/ |date=2020-08-08 }} * [http://ycoe.ac.in Yadavindra College of Engineering, Talwandi Sabo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330213512/https://ycoe.ac.in/ |date=2023-03-30 }} {{commons category|Punjabi University|ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ}} {{ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ]] m7z3warn8ma6ouoyzdjv1qypz99xpj4 0 2791 839658 835390 2026-05-18T16:49:03Z Nitesh Gill 8973 839658 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵਖ ਵਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ੧੮ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ. ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ। 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ। 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਰਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਜੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਈ: ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] dbzvhsmqvwt54nr58qcvucrerbi9c1v 0 5348 839694 838540 2026-05-19T04:12:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839694 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = 174| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam/> <ref name=Friend/> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ/> <ref name=Lal/> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380/> <ref name=Vaidya/> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] cqygi6m1mif5r7laxm61cwahl8e61p0 0 14744 839671 839335 2026-05-18T22:35:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839671 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-pnb.png]] [[File:Wikipedia-logo-v2-pa.png]] | logocaption = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ) ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੋਗੋ (ਉੱਪਰ) ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੋਗੋ (ਹੇਠਾਂ) | screenshot = | collapsible = | collapsetext = | caption = | url = {{URL|pnb.wikipedia.org|ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ}}<br />{{URL|pa.wikipedia.org|ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ}} | commercial = ਨਹੀਂ | type = [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ]] | registration = ਚੋਣਵੇਂ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | num_users = ਪੱਛਮੀ: {{NUMBEROF|USERS|pnb}}<ref name="pnb">[[:pnb:Special:Statistics|Western Punjabi Wikipedia statistics]]</ref> <br> ਪੂਰਬੀ: {{NUMBEROF|USERS|pa}}<ref name="pws">[[:pa:Special:Statistics|Punjabi Wikipedia statistics]]</ref> | content_license = [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0 Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0] ਅਤੇ GFDL, Media licensing varies | owner = [[ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] | author = | editor = | launch_date = {{Start date and age|2008|10|24|df=no}} (ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ)<br /> {{Start date and age|2002|06|03|df=no}} (ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ) | alexa = | revenue = | current_status = ਸਰਗਰਮ | footnotes = }} '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ''' [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] ਦਾ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਰੂਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਹੈ।<ref name="yp">{{cite web | url=http://yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july | title=Punjabi Wikipedia workshop in Delhi on 27th, Ludhiana on 28th of July | publisher=[http://yespunjab.com YesPunjab.com] | work=ਜੁਲਾਈ 27, 2012 | accessdate=ਅਕਤੂਬਰ 15, 2012 | archive-date=2012-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120828072049/http://www.yespunjab.com/punjab/news/item/5274-punjabi-wikipedia-workshop-in-delhi-on-27th-ludhiana-on-28th-of-july | dead-url=yes }}</ref><ref name="ti">{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120729/ldh1.htm#9| title=Contribute to Wikipedia Punjabi, says representative | date=ਜੁਲਾਈ 29, 2012 | accessdate=ਅਕਤੂਬਰ 10, 2012 | newspaper=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | location=[[ਲੁਧਿਆਣਾ]]}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਹੈ ਜੋ 24 ਅਕਤੂਬਰ, 2008 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਹ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ==ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ (ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ)== ਇਸਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 3 ਜੂਨ, 2002 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ।<ref name="ti"/><ref name="fe">[http://pa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1 ਪਹਿਲਾ ਫੇਰ-ਬਦਲ]</ref> ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਲੇਖ ਅਗਸਤ 2004 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ।<ref name="ms">[[:en:Wikipedia:Multilingual statistics (2004)|Multilingual statistics (2004)]]</ref> ਜੁਲਾਈ 2012 ਤੱਕ ਇਸ ’ਤੇ 2,400 ਲੇਖ ਸਨ।<ref name="ti"/> ਅਗਸਤ 2012 ਤੱਕ ਇਸ ’ਤੇ 3,400 ਲੇਖ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚੋ ਇਸ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਕਰੀਬਨ 26 ਲੱਖ ਸੀ<ref name="pne">{{cite web | url=http://punjabnewsexpress.com/news/6296-Articles-can-be-compiled-in-the-Punjabi-Version-of-Wikipedia.aspx | title=Articles can be compiled in the Punjabi Version of Wikipedia | publisher=[http://punjabnewsexpress.com PunjabNewsExpress] | work=News | date=ਅਗਸਤ 18, 2012 | accessdate=ਅਕਤੂਬਰ 15, 2012 | archive-date=2012-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121016160538/http://punjabnewsexpress.com/news/6296-Articles-can-be-compiled-in-the-Punjabi-Version-of-Wikipedia.aspx | dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਵਿਕੀ ’ਤੇ {{NUMBEROFARTICLES}} ਲੇਖ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ {{NUMBEROFUSERS}} ਦਰਜ (ਰਜਿਸਟਰ) ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ {{NUMBEROFEDITS}} ਫੇਰ-ਬਦਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਦਾ {{CURRENTVERSION}} ਵਰਜਨ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੇ ਕਾਫੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। 3 ਨਵੰਬਰ, 2018 ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੇ 30,562 ਲੇਖ ਸਨ। {| class="wikitable" align=right style="text-align: center;" ! colspan=4 | ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ {{Purge|<small>(ਅਪਡੇਟ)</small>}} |- | '''ਲੇਖ''' || {{NUMBEROFARTICLES}} |- | '''ਸਫ਼ੇ''' || {{NUMBEROFPAGES}} |- | '''ਫ਼ਾਇਲਾਂ (ਤਸਵੀਰਾਂ)''' || {{NUMBEROFFILES}} |- | '''ਸੋਧਾਂ''' || {{NUMBEROFEDITS}} |- | '''ਵਰਤੋਂਕਾਰ''' || {{NUMBEROFUSERS}} |- | '''ਪ੍ਰਬੰਧਕ (ਐਡਮਿਨ)''' || {{NUMBEROFADMINS}} |- | '''ਸਰਗਰਮ ਵਰਤੋਂਕਾਰ''' || {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} |- | colspan=2 | [[Special:Statistics|ਹੋਰ ਵੇਖੋ]] |} ===ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ/ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ=== ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 28 ਜੁਲਾਈ, 2012 ਨੂੰ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿਖੇ ਲਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 16 ਅਗਸਤ, 2012 ਨੂੰ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ<ref name="cis">{{cite web | url=http://cis-india.org/openness/blog/punjabi-wikipedia-workshop-at-punjabi-university-patiala | title=Punjabi Wikipedia Workshop at Punjabi University, Patiala | publisher=[http://cis-india.org CIS-India.org] | work=ਖ਼ਬਰ | date=ਸਤੰਬਰ 28, 2012 | accessdate=ਅਕਤੂਬਰ 15, 2012}}</ref> ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 17 ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ 148 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ।<ref name="Maa Boli Mela">{{cite news|title=148 students attend Maa Boli Mela|url=http://www.tribuneindia.com/news/amritsar/148-students-attend-maa-boli-mela/152296.html|access-date=24 July 2016|archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903140916/https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/148-students-attend-maa-boli-mela/152296.html|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 16 ਅਤੇ 17 ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋ ਰੋਜ਼ਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ===ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਬਾਰੇ ਲੇਖ === ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ [[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]] ਅਤੇ [[ਅਜੀਤ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ]] ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ<ref>{{Cite web |url=http://nawanzamana.in/e_paper.html?id=8110 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-01-05 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630084704/http://nawanzamana.in/e_paper.html?id=8110 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20150913/8/1/4.cms |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-01-05 |archive-date=2017-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107044555/http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20150913/8/1/4.cms |url-status=dead }}</ref><ref>http://epaper.ajitjalandhar.com/share/20160313/8/1/4/4/2.cms#sthash.PteEFtSd.FDFzntiY.dpbs{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://epaper.punjabijagran.com/1082312/Bathinda/Bathinda-:-Punjabi-jagran-News-:-25th-January-2017#page/6/1 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-01-26 |archive-date=2017-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170127183126/http://epaper.punjabijagran.com/1082312/Bathinda/Bathinda-:-Punjabi-jagran-News-:-25th-January-2017#page/6/1 |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੇਖ ਵੀ ਛਪੇ।<ref>{{Cite web |title=ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ - ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ --- ਮੁਲਖ ਸਿੰਘ - sarokar.ca |url=http://sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/2762-2021-02-18-18-23-12 |access-date=2023-02-23 |website=sarokar.ca}}</ref><ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ‘ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ’ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/news-detail-1638673 |access-date=2023-02-23 |website=Tribuneindia News Service |language=pa |archive-date=2023-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223095543/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/news-detail-1638673 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=ਕਿਵੇਂ ਪਾਈਏ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ’ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ --- ਮੁਲਖ ਸਿੰਘ - sarokar.ca |url=http://sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/2819-2021-03-16-19-59-34 |access-date=2023-02-23 |website=sarokar.ca}}</ref> ==ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ)== [[File:Anwar Masood's Statement.JPG|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖਕ [[ਅਨਵਰ ਮਸੂਦ]] ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।|left]] ਪੱਛਮੀ ਐਡੀਸ਼ਨ 24 ਅਕਤੂਬਰ, 2008 ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਡੋਮੇਨ 13 ਅਗਸਤ, 2009 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਖਾਲਿਦ ਮਹਿਮੂਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://blog.wikimedia.org/2016/10/31/remembering-khalid-mahmood/|title=Remembering Khalid Mahmood|work=Wikimedia Blog|first=Ed|last=Erhart|date=31 October 2016|access-date=8 January 2016}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 'ਤੇ {{NUMBEROF|ARTICLES|pnb|N}} ਲੇਖ ਹਨ। {{clear}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] *[[ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆ== ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਲਿੰਕ: * [http://pnb.wikipedia.org ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ] * [http://pnb.m.wikipedia.org ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਮੋਬਾਈਲ ਸੰਸਕਰਣ] * [http://pa.wikipedia.org ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ] * [http://pa.m.wikipedia.org ਗੁਰਮੁਖੀ ਮੋਬਾਈਲ ਸੰਸਕਰਣ] * [https://www.rozanaspokesman.com/epaper ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ] * [http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20150913/8/1/4.cms ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਗਿਆਨ-ਗ੍ਰੰਥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107044555/http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20150913/8/1/4.cms |date=2017-01-07 }} * [http://epaper.ajitjalandhar.com/share/20160313/8/1/4/4/2.cms#sthash.PteEFtSd.JdJbJYz3.dpbs ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://nawanzamana.in/e_paper.html?id=8110 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084704/http://nawanzamana.in/e_paper.html?id=8110 |date=2017-06-30 }} * [http://epaper.punjabijagran.com/1082312/Bathinda/Bathinda-:-Punjabi-jagran-News-:-25th-January-2017#page/6/1 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਓਂ ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170127183126/http://epaper.punjabijagran.com/1082312/Bathinda/Bathinda-:-Punjabi-jagran-News-:-25th-January-2017#page/6/1 |date=2017-01-27 }} {{Commons category|Punjabi Wikipedia|ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ}} * {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਟਰਨੈੱਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਨ ਲਾਈਨ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਬਰ ਸੰਸਾਰ]] k8bxjcdgywip79ngt9rtxj1fjoebqub 0 18287 839647 838095 2026-05-18T11:59:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839647 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ |ਨਾਂ = ਟੋਕੀਓ |ਦੇਸੀ_ਨਾਂ = 東京 |ਅਧਿਕਾਰਕ_ਨਾਂ = 東京都 · ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਾਗਰ |ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = ਮਹਾਂਨਾਗਰ |ਤਸਵੀਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = |ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸਿਖਰ ਖੱਬਿਓਂ: ਨਿਸ਼ੀ-ਸ਼ਿੰਜੂਕੂ, ਟੋਕੀਓ ਅਕਾਸ਼ੀ-ਰੁੱਖ, ਸਤਰੰਗੀ-ਪੀਂਘ ਪੁਲ, ਸ਼ਿਬੂਈਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਇਮਾਰਤ |ਤਸਵੀਰ_ਨਕਸ਼ਾ = Map of Japan with highlight on 13 Tokyo prefecture.svg |ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਟੋਕੀਓ ਦੀ ਸਥਿਤੀ |ਤਸਵੀਰ_ਨਕਸ਼ਾ1 = Tokyo Landsat.jpg |ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਨਾਸਾ ਦੀ ਲੈਂਡਸੈਟ 7 ਵੱਲੋਂ ਲਈ ਗਈ ਟੋਕੀਓ ਦੇ 23 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡਾਂ ਦੀ ਉਪਗ੍ਰਹੀ ਤਸਵੀਰ |ਤਸਵੀਰ_ਝੰਡਾ = |ਤਸਵੀਰ_ਖ਼ਾਲੀ_ਨਿਸ਼ਾਨ = PrefSymbol-Tokyo.svg |ਖ਼ਾਲੀ_ਨਿਸ਼ਾਨ_ਕਿਸਮ = ਚਿੰਨ੍ਹ |ਖ਼ਾਲੀ_ਨਿਸ਼ਾਨ_ਅਕਾਰ = 115px |ਤਸਵੀਰ_ਮੋਹਰ = Emblem of Tokyo Metropolis.svg |ਮੋਹਰ_ਅਕਾਰ = 100px |ਮੋਹਰ_ਕੜੀ = Insignias of Tokyo |ਤਸਵੀਰ_ਢਾਲ = |latd=35 |latm=41 |lats=22.22 |latNS=N |longd=139 |longm=41 |longs=30.12 |longEW=E |pushpin_ਨਕਸ਼ਾ = ਜਪਾਨ |pushpin_label_position = |pushpin_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = |pushpin_ਨਕਸ਼ਾਅਕਾਰ = 300 |coordinates_ਖੇਤਰ = JP-13 |coordinates_ਕਿਸਮ = type:adm1st_region:JP-13 |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਦੇਸ਼ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = ਜਪਾਨ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = ਖੇਤਰ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = ਕਾਂਤੋ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = ਟਾਪੂ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = ਹੋਂਸ਼ੂ |ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = |ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = |ਹਿੱਸੇ_ਕਿਸਮ = ਵਿਭਾਗ |ਹਿੱਸੇ = 23 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡ, 26 ਸ਼ਹਿਰ, 1 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ 4 ਉਪ-ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |ਸਰਕਾਰ_ਕਿਸਮ = ਮਹਾਂਨਗਰ |ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = ਰਾਜਪਾਲ |ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = ਤਤਸੂਮੀ ਆਂਦੋ (ਕਾਰਜਕਾਰੀ) |ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਰਾਜਾਧਾਨੀ |ਮੁਖੀ_ਨਾਂ1 = ਸ਼ਿੰਜੂਕੂ |ਖੇਤਰਫਲ_ਪਗਨੋਟ = (45ਵਾਂ ਸਥਾਨ) |ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = 2187.66 |ਖੇਤਰਫਲ_ਥਲ_ਕਿਮੀ2 = |ਖੇਤਰਫਲ_ਜਲ_ਕਿਮੀ2 = |ਖੇਤਰਫਲ_ਜਲ_percent = 1.0 |ਖੇਤਰਫਲ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਕਿਮੀ2 = 13572 |ਉੱਚਾਈ_m = |ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ ਸੂਚਕ = ਟੋਕੀਓਵਾਸੀ |ਅਬਾਦੀ_ਤੱਕ = August 1, 2011 |ਅਬਾਦੀ_ਪਗਨੋਟ =<ref name=population/><ref>{{cite web|url=http://www.stat.go.jp/data/kokusei/2005/nihon/mokuji.htm|title=大都市圏・都市圏の人口|accessdate=2005|publisher=Ministry of Internal Affairs and Communications}}</ref> |ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = 13185502 |ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = ਪਹਿਲਾ |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ2 = auto |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਕਿਮੀ2 = 2629 |ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = 35682460 |ਅਬਾਦੀ_ਖ਼ਾਲੀ1_ਸਿਰਲੇਖ = 23 ਵਾਰਡ |ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = (ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 2011 ਮੁਤਾਬਕ) |ਅਬਾਦੀ_ਖ਼ਾਲੀ1 = 8967665 |ਸਮਾਂ ਜੋਨ = ਜਪਾਨ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ |utc_offset = +9 |ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = [[ISO 3166-2:JP|ISO 3166-2]] |ਡਾਕ_ਕੋਡ = JP-13 |ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = |ਗੀਤ = ''ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਗੀਤ''<br/>(東京都歌|ਤੋਕੀਓ ਤੋਕਾ)<ref>{{cite web | title=東京都歌・市歌 | url=http://www.seikatubunka.metro.tokyo.jp/bunka/keishou/tokasika.htm | publisher=Tokyo Metropolitan Government | accessdate=September 17, 2011 | archive-date=ਸਤੰਬਰ 11, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110911011924/http://www.seikatubunka.metro.tokyo.jp/bunka/keishou/tokasika.htm | dead-url=yes }}</ref> |ਖ਼ਾਲੀ_ਨਾਂ_sec2 = '''ਫੁੱਲ''' |ਖ਼ਾਲੀ_ਜਾਣ_sec2 = ਸੋਮੀ-ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਸੁਰਖ਼ ਸ਼ਗੂਫ਼ਾ |ਖ਼ਾਲੀ1_ਨਾਂ_sec2 = '''ਦਰੱਖਤ''' |ਖ਼ਾਲੀ1_ਜਾਣ_sec2 = ਗਿੰਕਗੋ ਰੁੱਖ (''ਗਿੰਕਗੋ ਬਿਲੋਬਾ'') |ਖ਼ਾਲੀ2_ਨਾਂ_sec2 = '''ਪੰਛੀ''' |ਖ਼ਾਲੀ2_ਜਾਣ_sec2 = ਕਾਲਾ-ਸਿੰਗੀ ਜਲ-ਮੁਰਗੀ (''ਲਾਰਸ ਰੀਦੀਬੁੰਦਸ'') |ਖ਼ਾਲੀ3_ਨਾਂ_sec2 = |ਖ਼ਾਲੀ3_ਜਾਣ_sec2 = |ਵੈੱਬਸਾਈਟ = {{ਪਤਾ|www.metro.tokyo.jp}} |ਪਗਨੋਟ = }} '''ਟੋਕੀਓ''' (東京 "ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਧਾਨੀ"), ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਗਰ''' (東京都),<ref>{{cite web |title=Geography of Tokyo |publisher=Tokyo Metropolitan Government |accessdate=2008-10-18}}</ref> ਜਪਾਨ ਦੇ 47 ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ [[ਜਪਾਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਵਡੇਰੇ ਟੋਕੀਓ ਖੇਤਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 |title=World Urbanization Prospects: The 2009 Revision Population Database |publisher=United Nations |accessdate=2012-03-06 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031010136/http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 |dead-url=yes }}</ref> ਇਹ ਜਪਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਨੇ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਟਾਪੂ ਹੋਂਸ਼ੂ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਾਂਤੋ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਈਜ਼ੂ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਓਗਾਸਵਾਰਾ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="nussbaum981">Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Tōkyō" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', pp. 981-982|page=981}}; "Kantō" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 479|page=479}}</ref> ਟੋਕੀਓ ਮਹਾਂਨਗਰ ਨੂੰ 1943 ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਲੇ ਟੋਕੀਓ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (東京府) ਅਤੇ ਟੋਕੀਓ ਸ਼ਹਿਰ (東京市) ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਟੋਕੀਓ ਦੀ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਸਰਕਾਰ ਟੋਕੀਓ ਦੇ 23 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਟੋਕੀਓ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ 39 ਨਗਰਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਬਾਹਰੀ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਰਡਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 80 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 130 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ (ਅਬਾਦੀ 3.5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਕੱਠ ਆਰਥਕਤਾ (2008 ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ 1.479 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਪਜ; ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="pricewater">{{cite web |url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=Pricewaterhouse Coopers |accessdate=2009-11-27 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |dead-url=yes }}</ref> ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਾਰਚੂਨ ਗਲੋਬਲ 500 ਦੀਆਂ 51 ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਕੜਾ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2011/countries/Japan.html|title=Global Fortune 500 by countries: Japan|author=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|accessdate=2011-07-22|publisher=CNN|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718151023/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2011/countries/Japan.html|url-status=dead}}</ref> ਟੋਕੀਓ ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥ-ਵਿਵਅਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ "ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੇਂਦਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=Sassen, Saskia |title=The Global City: New York, London, Tokyo |url=https://archive.org/details/globalcitynewyor00unse |year=2001 |publisher=Princeton University Press |edition=2nd |isbn=0-691-07063-6 |authorlink=Saskia Sassen}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਤਰੀ ਮੋਢੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਕ ਦੀ 2008 ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਬੱਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2008 |publisher=Lboro.ac.uk |date=2010-04-13 |accessdate=2010-10-29 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਏ. ਟੀ. ਕੀਅਰਨੀ ਦੀ 2012 ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਰਜਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf |title=A.T. Kearney Global Cities Index, 2012 |publisher=A.T. Kearney |accessdate=2012-04-02}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਰਸਰ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਬੁੱਧੀ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰਹਿਣੀ-ਖ਼ਰਚਾ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[http://www.mercer.com/costoflivingpr The Mercer 2012 Cost of Living Survey].</ref> ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲ ਰਸਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿਣਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿਣਯੋਗ ਮਹਾਂ-ਮਹਾਂਨਗਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |last=Fawkes |first=Piers |url=http://www.psfk.com/2009/06/top-25-most-liveable-cities-2009-monocle-magazine-zurich-copenhagen-tokyo-munich-helsinki.html |title=Top 25 Most Liveable Cities 2009 - Monocle |publisher=PSFK.com |date=2009-06-18 |accessdate=2009-07-06 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਮਿਸ਼ਲਿਨ ਗਾਈਡ ਨੇ ਟੋਕੀਓ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿਤਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।<ref name=michelin20101124>{{ja icon}} [http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/ "「ミシュランガイド東京・横浜・鎌倉2011」を発行　三つ星が14軒、二つ星が54軒、一つ星が198軒に"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129012353/http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/ |date=2010-11-29 }}, Michelin Japan, November 24, 2010.</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2901640.ece Tokyo is Michelin's biggest star] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012200057/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2901640.ece |date=2011-10-12 }} From The Times November 20, 2007</ref> ਟੋਕੀਓ 1964 ਦੀਆਂ ਗਰਮ-ਰੁੱਤੀ ਓਲੰਪਿਕਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ 2020 ਗਰਮ-ਰੁੱਤੀ ਓਲੰਪਿਕਸ ਦਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref name="olympic.org">{{cite web|url=http://www.olympic.org/media?articleid=138217 |title=Six Applicant Cities for the 2020 Olympic Games |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=2011-12-04}}</ref> ==ਸਥਾਪਨਾ== ==ਇਤਿਹਾਸ== ==ਅਬਾਦੀ== ==ਸਮਾਰਕ== ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] 8bwfw244jr7buvymiyetq1sf8f9jsjd 10 20404 839662 839623 2026-05-18T18:26:01Z Milenioscuro 6846 better map 839662 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = ਮਾਲੀ | top = 25.5 | bottom = 9.7 | left = -12.6 | right = 4.8 | image = Mali adm location map.svg | image1 = Mali relief location map.jpg }}<noinclude><!-- -- The above switch-statement branches by text in parameter #1, -- returning the associated value after each equals sign ("="). -->{{Location map/Info}}{{Documentation}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤੀ ਨਕਸ਼ਾ ਫਰਮੇ|Mali]] </noinclude> 2iacyw3teg834oanrrjd6kwbmnsvau5 0 20710 839661 739290 2026-05-18T18:20:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839661 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} [[File:Gasoline in mason jar.jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਮਰਤਬਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਰੋਲ]] '''ਪਟਰੋਲ''' ਜਾਂ '''ਪੈਟਰੋਲ''' ਜਾਂ '''ਗੈਸੋਲੀਨ''' ({{IPAc-en|icon|ˈ|g|æ|s|ə|l|iː|n}}), ਜਾਂ '''petrol''' ({{IPAc-en|icon|ˈ|p|ɛ|t|r|ə|l}}), ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਪਟਰੋਲੀਅਮ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੜਕਾਹਟ ਵਾਲੇ ਇੰਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਟਰੋਲੀਅਮ ਦੀ ਭਿੰਨਾਤਮਕ ਕਸ਼ੀਦੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਮਿਲੇ ਕਾਰਬਨ-ਯੁਕਤ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯੋਜਕ ਵਸਤੂਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਟਰੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪੀ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਈਥਨੋਲ ਵੀ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਬਾਹਰੀ ਕਾੜੀਆਂ == * [http://www.efoa.org EFOA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026202354/http://www.efoa.org/ |date=2017-10-26 }} * [http://money.cnn.com/pf/features/lists/global_gasprices/ CNN/ਪੈਸਾ: ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821232859/http://money.cnn.com/pf/features/lists/global_gasprices/ |date=2009-08-21 }} * [http://www.energy.eu/#Prices EEP: ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾ] * [http://cta.ornl.gov/data/index.shtml ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਊਰਜਾ ਡਾਟਾ ਕਿਤਾਬ] * [http://www.energysupplylogistics.com/terminals Energy Supply Logistics Searchable Directory of US Terminals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214234825/http://energysupplylogistics.com/terminals/ |date=2009-02-14 }} * [http://www.nacsonline.com/NACS/Resources/campaigns/GasPrices_2011/Pages/default.aspx 2011 NACS ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਬਾਲਣ ਰਪਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222160402/http://www.nacsonline.com/NACS/Resources/campaigns/GasPrices_2011/Pages/default.aspx |date=2011-02-22 }} * [http://www.benzin.sk Definition of basic terms, ਗੈਸ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਕੇ; ਸਾਰੇ ਸਲੋਵਾਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] * [http://www.technologyreview.com/energy/23406/?a=f Gasoline from Vinegar | MIT ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪੜਚੋਲ] * [http://robotpig.net/__automotive/fuel.php High octane fuel, leaded and LRP petrol — article from robotpig.net] '''ਚਿੱਤਰ''' *"''[http://www.archive.org/movies/details-db.php?collection=prelinger&collectionid=19334&from=collectionSpotlight Down the Gasoline Trail]''" Handy Jam Organization, 1935 (ਕਾਰਟੂਨ) {{ਕਾਮਨਜ਼|Gasoline|ਗੈਸੋਲੀਨ}} {{ਅਧਾਰ}} dgs3ecdr9usrwnvw1jpb3usdoj34f4y 0 24141 839651 814651 2026-05-18T15:08:55Z Mulkh Singh 9921 ਬੇਲੋੜੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾਈ 839651 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਪਾਓਲੋ ਫਰੇਰੇ |image = Paulo Freire 1977.jpg |caption = |birth_date = {{Birth date|1921|9|19}} |birth_place = [[ਰੇਸੀਫੇ]], [[ਪੇਰਨਾਮਬੂਕੋ]], [[ਬਰਾਜ਼ੀਲ]] |death_date = {{Death date and age|1997|5|2|1921|9|19}} |death_place = [[ਸਾਓ ਪਾਓਲੋ (city)|ਸਾਓ ਪਾਓਲੋ]], [[ਸਾਓ ਪਾਓਲੋ (ਸਟੇਟ)|ਸਾਓ ਪਾਓਲੋ]], [[ਬਰਾਜ਼ੀਲ]] |influences = [[ਯਾਂ-ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ]], [[ਐਰਿਕ ਫਰੌਮ]], [[ਲੂਈ ਅਲਥੂਜਰ]], [[ਹਰਬਰਟ ਮਾਰਕੂਜ]], [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਇਵਾਨ ਇਲੀਚ]], [[ਮਾਉ ਜ਼ੇਤੁੰਗ]], [[ਐਨਟੋਨੀਓ ਗਰਾਮਸ਼ੀ]], [[ਫ੍ਰੈਨਜ਼ ਫਾਨਨ]], [[ਇਮੈਨੂਅਲ ਮੌਨੀਏਰ]] |influenced = [[ਪੀਟਰ ਮੈਕਲਾਰੇਨ]], [[ਹੈਨਰੀ ਗਿਰਾਊਕਸ]], [[ਜੋ ਐਲ ਕਿੰਚੇਲੋਏ]], [[ਸ਼ਰਲੇ ਆਰ ਸਟੇਨਬਰਗ]], [[ਐਨਟੋਨੀਆ ਦਾਰਦਰ]], [[ਅਗਸਤੋ ਬੋਆਲ]], [[ਜੇਮਜ ਡੀ ਕਿਰਾਈਲੋ]], ਪ੍ਰਿਯਾ ਪਰਮਾਰ |known_for = ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ |occupation = ਵਿਦਿਆਵਿਦ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਅਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ |nationality = ਬਰਾਜ਼ੀਲੀ |religion = [[ਉਦਾਰ ਈਸਾਈਅਤ]] ([[ਕੈਥੋਲਿਕਵਾਦ|ਕੈਥੋਲਿਕ]]) }} '''ਪਾਓਲੋ ਰੇਗੁਲਸ ਨੇਵੇਸ ਫਰੇਰੇ''', [[ਪੀ ਐਚ ਡੀ]] ({{IPAc-en|ˈ|f|r|ɛər|i}}, {{IPA-pt|ˈpawlu ˈfɾeiɾi|lang}}; 19 ਸਤੰਬਰ 1921 – 2 ਮਈ 1997) ਬਰਾਜ਼ੀਲੀ [[ਵਿਦਿਆਵਿਦ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸੀ। ਉਹ [[ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਪੈਡਾਗੋਜੀ ਆਫ਼ ਦ ਓਪਰੈਸਡ’ ਕਰ ਕੇ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.justinwyllie.net/essays/pedagogy_oppressed.pdf |title=The New Observer |publisher=Justinwyllie.net |access-date=2013-07-07 |archive-date=2012-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916224840/http://www.justinwyllie.net/essays/pedagogy_oppressed.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.independent.co.uk/2011/10/26/why-paulo-freires-pedagogy-of-the-oppressed-is-just-as-relevant-today-as-ever/ |title=Why Paulo Freire’s "Pedagogy of the Oppressed" is just as relevant today as ever &#124; Sima Barmania &#124; Independent Uncategorized Blogs |publisher=Blogs.independent.co.uk |date=2011-10-26 |accessdate=2012-11-12 |archive-date=2012-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120430215016/http://blogs.independent.co.uk/2011/10/26/why-paulo-freires-pedagogy-of-the-oppressed-is-just-as-relevant-today-as-ever/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infed.org/thinkers/et-freir.htm |title=Paulo Freire and informal education |publisher=Infed.org |date=2012-05-29 |access-date=2013-07-07 |archive-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029123023/http://www.infed.org/thinkers/et-freir.htm |url-status=dead }}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਫਰੇਰੇ ਦਾ ਜਨਮ ਰੇਸੀਫੇ, ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੱਧਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 19 ਸਤੰਬਰ 1921 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹ 1930 ਦੇ ਮਹਾਂ ਮੰਦਵਾੜੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। 1931 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਘੱਟ ਮਹਿੰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਜਾਬੋਆਤਾਓ ਦੋਸ ਗੁਆਰਾਰਾਪੇਸ]] ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। 1933 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰ ਗਰੇਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਜੀ ਜੀਵਨ ਹੋਰ ਗ਼ਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿੱਕ ਅੱਪ ਫੁਟਬਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਾਜ਼ੀਲੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦ]] kirg5554omeqygetl7itfespjjpxtqx 0 25452 839672 474332 2026-05-18T23:46:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839672 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵੈੱਬਸਾਈਟ |logo= |screenshot= |caption= |ਨਾਮ=Forvo (ਫ਼ੋਰਵੋ) |ਵਪਾਰਕ=ਹਾਂ<ref>[http://www.forvo.com/about/ Forvo's About page] says "Headed by Félix Vela ... I love working at a startup". That implies Forvo is a startup commercial company. Currently they appear to be making money off the iPhone app and website advertising. The site nowhere says it's non-profit, just that the content is CC-licensed.</ref> |ਯੁ_ਆਰ_ਐਲ=[http://forvo.com forvo.com], [http://pronuncionary.com/ pronuncionary.com] |ਕਿਸਮ=ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ |ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ=ਚੋਣਵਾਂ ਪਰ MP3 ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ |ਮਾਲਕ=ਫ਼ੋਰਵੋ ਮੀਡੀਆ ਐੱਸ.ਐੱਲ. |author= |ਸ਼ੁਰੂਆਤ_ਮਿਤੀ = ਜਨਵਰੀ 2008 |ਸਮੱਗਰੀ_ਲਾਇਸੰਸ = [[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike]] }} '''ਫ਼ੋਰਵੋ ਡਾਟ ਕਾਮ''' ਇੱਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਹੈ ਜੋ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉੱਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਭਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਕ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਰੋਨਦੋਨ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ<ref>{{cite web|url=http://www.diariovasco.com/v/20101112/al-dia-sociedad/como-dice-eyjafjalla-20101112.html|title=Bombilla = Light bulb}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਟ ਵਜੋਂ 2008 'ਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਇਹਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਾਨ ਸੇਬਾਸਤੀਆਨ, [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਫ਼ੋਰਵੋ ਮੀਡੀਆ ਐੱਸ.ਐੱਲ. ਕੋਲ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉਤਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉੱਚਾਰਨ ਰਹਿਨੁਮਾ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.forvo.com/about/ |title=About Forvo |accessdate=2010-09-26 }}</ref> ਇਹ ਟਾਈਮ ਵੱਲੋਂ 2013 ਦੀਆਂ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://techland.time.com/2013/05/06/50-best-websites-2013/slide/forvo/ |title=Time Best Websites of 2013 |access-date=2013-07-27 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602032330/http://techland.time.com/2013/05/06/50-best-websites-2013/slide/forvo/ |url-status=dead }}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== [http://www.forvo.com/languages/pa/ ਫ਼ੋਰਵੋ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਟਰਨੈੱਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਬਰ ਸੰਸਾਰ]] m983rc1b2i3ah6x0mp0j8on8zgiftts 0 26085 839684 634517 2026-05-19T01:57:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839684 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ= ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | ਬਿੰਦੀ_ਚੇਪੀ_ਥਾਂ = ਖੱਬੇ | ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.18 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.19 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਦੇਸ਼ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = ਭਾਰਤ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = ਸੂਬਾ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ3 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ3 = ਬਠਿੰਡਾ | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ1 = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ1 = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ2 = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ2 = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ3 = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ3 = | unit_pref = ਦਸ਼ਮਿਕ | ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = | ਉੱਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 208 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ2 = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ = | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_ਜਾਣ1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151107 | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ''' ਜਾਂ '''ਬਾਲਿਆਂਵਾਲੀ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਸਬਾ/ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮਪੁਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਆਧੀਨ ਸਬ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਮੌੜ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਵਕੀਲਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਨਾ|url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130718/23/223068.cms#223068|publisher=ਅਜੀਤ|accessdate=6 ਅਗਸਤ 2013|archive-date=6 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090412/https://beta.ajitjalandhar.com/news/20130718/23/223068.cms#223068|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] qsy7e3kt9q308j6b1vtkjcuj9719ajm 0 27321 839715 787900 2026-05-19T10:55:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839715 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ | image = | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | Poems = | birth_name = | birth_date = 17 ਮਾਰਚ 1899 | birth_place = ਜਿਲਾ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]], ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ | death_date = 1984 (85 ਸਾਲ) | death_place = | occupation = ਲੇਖਕ, ਕਵੀ | nationality = ਭਾਰਤੀ | ethnicity = | citizenship = ਭਾਰਤੀ | education = ਸਾਹਿਤ | alma_mater = | period = | genre = | subject = ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ | movement = | notableworks = ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = o0 }} [[ਤਸਵੀਰ:Mohan Singh Diwana.gif|thumb|ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ]] '''ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ''' ([[17 ਮਾਰਚ]] [[1899]] - [[1984]]) [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਆਲੋਚਕ, ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ-ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੇਠ ਖੋਜ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਦੀ ਪੁਸਤਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]<ref>[http://books.google.co.in/books?id=ObFCT5_taSgC&pg=PA811&lpg=PA811&dq=Mohan+Singh+Diwana&source=bl&ots=mVH_4yBSu4&sig=3kyPzVogT-ltguRq1JbbgvIKdnY&hl=en&sa=X&ei=4XWaUrCYEYaJrQfJw4G4Dw&ved=0CD0Q6AEwAw#v=onepage&q=Mohan%20Singh%20Diwana&f=false Encyclopaedia of Indian Literature: page 811]</ref><ref>http://books.google.co.in/books/about/A_History_of_Punjabi_literature.html?id=srBjAAAAMAAJ</ref>(1933) ਉਸਦੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਐਮ. ਏ., ਉਰਦੂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਡੀ.ਲਿਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਪਾਲੀ, ਹਿੰਦੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਰਾਠੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਫਾਰਸੀ, ਹਿਬਰੂ, ਜਰਮਨ ਤੇ ਫਰੈਂਚ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ 225 ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਪੈਂਫਲਟਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। 2013 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਸਰਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130727/4/232520.cms |title='ਨਿੱਕ ਸੁੱਕ, ਖੂੰਜੇ ਲੱਗਿਆ ਦੀਵਾਨਾ |access-date=2013-11-30 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121201002/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130727/4/232520.cms |url-status=dead }}</ref> ==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ== ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ (17 ਮਾਰਚ 1899 - 1984) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਲੋਚਕ, ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ-ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੇਠ ਖੋਜ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ[1][2](1933) ਉਸਦੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਐਮ. ਏ., ਉਰਦੂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਡੀ.ਲਿਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਪਾਲੀ, ਹਿੰਦੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਰਾਠੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਫਾਰਸੀ, ਹਿਬਰੂ, ਜਰਮਨ ਤੇ ਫਰੈਂਚ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ 225 ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਪੈਂਫਲਟਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। 2013 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਸਰਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।[3]<ref>{{Citation |last=Mignolo |first=Walter D. |title=An Other Tongue, An Other Thinking, An Other Logic |date=2012-08-26 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691156095.003.0009 |work=Local Histories/Global Designs |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15609-5 |access-date=2025-02-09}}</ref> ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਮਾਰਚ 1899 ਨੂੰ ਜਿਲਾ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 1912 ਵਿੱਚ ਸੱਯਾਦ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। 1916 ਵਿੱਚ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ [[ਲਹੌਰ]] ਤੋਂ ਇੰਟਰ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਨਰਜ਼ ਨਾਲ ਬੀਏ ਕਰ ਲਈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.academicroom.com/book/dr-mohan-singh-uberoi-diwana-bibliography-brief-chronological-biography-interview |title=Dr. Mohan Singh Uberoi Diwana: Bibliography, Brief Chronological ... |access-date=2013-12-01 |archive-date=2013-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102234130/http://www.academicroom.com/book/dr-mohan-singh-uberoi-diwana-bibliography-brief-chronological-biography-interview |dead-url=yes }}</ref> ==ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ== "ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ।"<ref>ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਸੰਵਾਦ: ਪੁਨਰ-ਸੰਵਾਦ, ਪੰਨਾ 238</ref> ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਮੀਰ ਕਿਰਾਮਤੁੱਲਾ ਅਤੇ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਆਦਿ ਨੇ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚ ਨਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਸੀ ਨਾ ਗੋਲਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਾਰਜ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਦੀਰਘ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪਰਪੱਕ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। "ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਸਜੀਵ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਥਾਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੈ ਉੱਥੇ ਚਿਰ-ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ।"<ref>ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ (ਜਿਲਦ ਦੂਜੀ), ਪੰਨਾ 44</ref> ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਉਸ ਪਾਸ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਚੌਖਟਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਉਲੀਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।”<ref>ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਸੰਵਾਦ: ਪੁਨਰ-ਸੰਵਾਦ, ਪੰਨਾ 238</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਜਾਂ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਆਦਿ ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਨ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੋਇਆ ਹੈ:- ===ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਚਰ=== *ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ:- 1450 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ *ਨਾਨਕ ਕਾਲ:- 1450 ਈ. ਤੋਂ 1750 ਈ. ਤਕ *ਪਿਛਲਾ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ:- 1700 ਈ. ਤੋਂ 1800 ਈ. ਤਕ *ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ:- 1800 ਈ. ਤੋਂ 1850 ਈ. ਤਕ *ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਾਲ:- 1850 ਈ. ਅੱਗੇ।<ref>ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ, ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਚਰ</ref> ===ਐਨ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਚਰ=== ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਕਾਲ ਵਕਫ਼ਾ ਤਾਂ ਉਹੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਨਾਮਕਰਨ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:- *ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਕਾਲ:- 1450 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ *ਨਾਨਕ ਕਾਲ :- 1450 ਈ. ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤਕ *ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਕਾਲ:- 1700 ਈ. ਤੋਂ 1800 ਈ. ਤਕ *ਕਾਦਰਯਾਰ ਕਾਲ:- 1800ਈ. ਤੋਂ 1850 ਈ. ਤਕ *ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਲ:- 1850 ਈ. ਤੋਂ ਅੱਗੇ।<ref>ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ, ਐਨ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਚਰ</ref> ===ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੀ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਤਵਾਰੀਖ਼=== ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੰਡ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:- *ਨਾਥਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਕਾਲ:- 850 ਈ. ਤੋਂ 1540 ਈ. ਤਕ *ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਅਹਿਦ:- 1540 ਈ. ਤੋਂ 1708 ਈ. ਤਕ *ਦੂਜਾ ਮੁਗ਼ਲਈ ਕਾਲ ਜਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਕਾਲ:- 1708 ਈ. ਤੋਂ 1800 ਈ. ਤਕ *ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ:- 1800 ਈ. ਤੋਂ 1850 ਈ. ਤਕ *ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਾਲ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਜਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਕਾਲ:-1850 ਈ. ਤੋਂ ਅੱਗੇ।<ref>ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੀ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਤਵਾਰੀਖ਼</ref> ===ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ=== #ਤੱਥ ਮੂਲਕ ਸਮਗਰੀ ਪੱਖੋਂ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਕਰਨ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਪਕ ਤੱਥ ਮੂਲਕ ਸਮਗਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਕਾਰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। #ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਜਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁੱਲ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। #ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਲਈ ਇਕ ਵੱਖਰਾ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। #ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਕਾਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਸੰਵਾਦ: ਪੁਨਰ-ਸੰਵਾਦ, ਪੰਨਾ 246</ref> === ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ: === ਦੀਵਾਨਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬਧਤ ਕਾਰਜ਼ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਹਨ ਓਥੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨ ਚਿੰਤਕ ਦੁਆਰਾ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ਼ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜ ਕੇ ਹੀ ਅਗਲਾ ਕਾਰਜ਼ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚੋ ਕੋਈ ਇਕ (ਖੋਜ, ਸਿਧਾਂਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ) ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਟਿਕਦਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ਼ ਨੂੰ ਮੁਲਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਲੇਖਣ ਦੇ ਕਾਰਜ਼ਾ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਸਤੂਭਾਵੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਘੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕਰ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਦੀਆ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁਲਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜੇ ਬਗੈਰ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਸਰਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਈ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ਼ਾ (ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਢੂੰਢ-ਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ) ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤ (ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ) ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਉੱਪਰ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦਾ ਲੇਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਵੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰੀ ਕਰੜਾਈ ਨਾਲ ਮੂਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਉਸ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਪਾਸ ਜਪੁ ਦੇ( ਜਪੁ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਟੀਕਾ 1701 ਈ. ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ, ਸਿਭੂ ਨਾਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਥੀਂ) ਅਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟੀਕਿਆਂ (ਸਿਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਟੀਕਾ ਜਸਵੰਤ ਰਾਇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਹੱਥੀਂ 1713 ਈ. ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ) ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਾਕਫੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ|last=ਭਾਟੀਆ|first=ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ|publisher=ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿਲੀ|year=2013|isbn=978-81-260-4233-3|location=ਦਿੱਲੀ|pages=54}}</ref><ref>{{Cite book|title=ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ :ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ,|last=ਭਾਟੀਆ|first=ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ|year=2013|location=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=14}}</ref><ref>{{Cite book|title=ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ|last=ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ|first=ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ|publisher=ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ|year=2021|pages=54,67}}</ref> ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ: ==== 1. ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਖਾ ਅਤੇ ਛੰਦਾਂਬੰਦੀ (1937) ==== ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਜਪੁਜੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਛੰਦਾਂਬੰਦੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ==== 2 ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਖਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ (1952) ==== ਇਸ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬਲਕਿ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਬਿਆਨੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜਪੁਜੀ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਟੀਕਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਰਮਾਰਥ, ਪ੍ਰਸੰਗ, ਵਿਆਖਿਆ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼, ਸ਼ਾਬਦਾਰਥ, ਦਰਸ਼ਨਾਰਥ, ਸਾਹਿਤਾਰਥ ਆਦਿ ਕਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਖੋਲੇ। === ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ === ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਪੱਛਮੀ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਮਾਡਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। "ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ। ਖੋਜ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਢੂੰਡ ਭਾਲ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਤਕ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਬਲਕਿ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੂਸਰੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵਿਆਖਿਆ ਮੂਲਕ ਖੋਜ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਨੇਪਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੰਝ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬਲਕਿ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਅਣਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਿਖੇੜੇ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸਾਹਿਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਗਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ"। ਇੰਝ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ "ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਸਮੇਂ , ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ , ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰੰਚਨਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ, ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਝ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਵਿਜੈ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ"। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੀ "ਸਾਹਿਤ ਸਿੱਧਾਂਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਹੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ' ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਖਾ ਦੀ ਛੰਦਾਬੰਦੀ (1937), ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ (1939), ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਲਾਮ (1941), ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (1941), ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਜਤਿੰਦਰ ਸਾਹਿਤ ਸਰੋਵਰ (1950) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਖਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ (1952) ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਤ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ"। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ , ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਲਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਹੱਥ- ਲਿਖਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਥਾਣੀਂ ਲੰਘਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਰਤਿਤਵ (ਕਰਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ) , ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਸੋਝੀ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ, ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਹਰੇਕ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਦੇ ਕਲਾਮ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿਚ ਆਏ ਹਵਾਲਿਆ ਨੂੰ ਤਸ਼ਰੀਹ ਕਰਦਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨੀਮੂਲਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 'ਅਰਥਾਵਲੀ' ਵੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ' ਵਿਚ 1860 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1940 ਈ: ਤੱਕ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਾਦਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ , ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਤਵੱਜੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ - ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਜਾਵੀਏ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸੁਹਜ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੇ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲੋਂ ਮੂਲੋ ਹੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਰਸ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੱਧਕਾਲਵਾਦੀ ਹੈ। ਉਹ 850 ਤੋਂ 1708 ਤੱਕ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ, ਤਾਕਤਵਰ , ਸਮਕਾਲੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਮਈ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ' ਮਹਿਜ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਸਮਾਨ , ਰਸ -ਰਹਿਤ , ਬਲ - ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਰਹਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ । ਇਥੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪਸੰਦ/ ਨਾਪਸੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ-ਪ੍ਰੰਸ਼ਸਾਵਾਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਤਿਹਾਸਵਾਦੀ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੂਠੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਪਰਿਪੇਖ ਆਧਾਰਿਤ ਅਧਿਐਨ , ਇਤਿਹਾਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ , ਭਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਤੱਥਿਕ ਖੋਜ - ਮੂਲਕ ਬਿਰਤਿ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭਾਵ- ਮੂਲਕ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ , ਰਉ ਆਧਾਰਿਤ ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਧੁੱਪ ਛਾਂ'' (1935) *''ਨੀਲ ਧਾਰਾ'' (1932) *''ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ਾ'' (1942) *''ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਾਖੀਆਂ''<ref>http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/Dtl/w21OneItem.aspx?xC=288848</ref>(1943) *''ਪਤਝੜ''<ref>http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/Dtl/w21OneItem.aspx?xC=290470</ref> (1944) *''ਮਸਤੀ'' (ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 1946) *''ਮਸਤੀ'' (1949) *''ਸੋਮਰਸ'' (1954) ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਦਵਿੰਦਰ ਬਤੀਸੀ'' *''ਪਰਾਂਦੀ'' *''ਰੰਗ ਤਮਾਸੇ'' ===ਹੋਰ=== * ''ਜਪੁ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਖਾ ਵਿਗਿਆਨ''<ref>http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/w27AcptRslt.aspx?AID=854282&xF=T&xD=0&nS=2</ref> * ''ਜਤਿੰਦਰ ਸਾਹਿਤ ਸਰੋਵਰ''<ref name="https://books.google.co.in/books?id=SoNXuXIkfS4C&pg=PA507&lpg=PA507&dq=Jatinder+Sahit+Sarovar&source=bl&ots=mzdcmw70Qc&sig=d5yfYAJuIXlkGJ1fMqTJpBM2Iuc&hl=en&sa=X&ved=0CB8Q6AEwAGoVChMIqMyRlLmoyAIVxB-OCh2siwFf#v=onepage&q=Jatinder%20Sahit%20Sarovar&f=false">{{cite book | title=Sant Singh Sekhon: Selected Writings | publisher=Sahitya Akademi | author=Sant Singh Sekhon, Tejwant Singh Gill | year=2005 | pages=507}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] j3df511eo18qh7movoxs8mh15funnnf 0 39632 839688 811939 2026-05-19T02:12:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839688 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਬਿਲ ਗੇਟਸ |image = Bill Gates at the European Commission - 2025 - P067383-987995 (cropped).jpg |image_size = |caption = |birth_name = ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਬਿਲ ਗੇਟਸ ਤੀਜਾ |birth_date = {{Birth date and age|1955|10|28|df=yes}} |birth_place = [[ਸਿਆਟਲ]], [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] |residence = [[ਮੇਦੀਨਾ]], [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] |alma_mater = [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |occupation = ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ [[ਮਾਈਕਰੋਸੋਫਟ]]<br>ਸਹਿ-ਮੁਖੀ [[ਬਿਲ ਅਤੇ ਮੈਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]]<br /> |years_active = 1975–ਵਰਤਮਾਨ |net_worth = {{nowrap| [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਡਾਲਰ|ਯੂ ਐੱਸ ਡਾਲਰ]] 97.9 ਬਿਲੀਅਨ<ref name="Forbes profile">{{cite web|title=Bill Gates|url=https://www.forbes.com/profile/bill-gates/|website=Forbes|accessdate=September 12, 2018}}</ref> }} (ਸਤੰਬਰ 2018) |boards = [[ਮਾਈਕਰੋਸੋਫਟ]]<br> |religion = |spouse = {{married|[[ਮੈਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ]]|1994}} |children = |parents = [[ਵਿਲੀਅਮ ਗੇਟਸ ਸੀਨੀਅਰ]]<br>[[ਮੈਰੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਗੇਟਸ]] |signature = Bill Gates signature.svg |signature_alt= William H. Gates III |website = {{URL|http://www.thegatesnotes.com|TheGatesNotes.com}} }} '''ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਬਿਲ ਗੇਟਸ ਤੀਜਾ''' (ਜਨਮ 28 ਅਕਤੂਬਰ 1955) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਵਪਾਰੀ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ,ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਰ, ਲੇਖਕ, ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ<ref>{{cite web|title=Bill Gates (American computer programmer, businessman, and philanthropist)|url=https://www.britannica.com/biography/Bill-Gates|accessdate=March 20, 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130328082612/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/226865/Bill-Gates|archivedate=March 28, 2013|df=mdy-all}}</ref>। ਬਿਲ ਗੇਟਸ [[ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ]] ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਹੈ। ਮਾਈਕਰੋਸੋਫਟ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡੀ ਸੋਫਟਵੇਅਰ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸਨੇ ਪਾਲ ਏਲੇਨ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਬਿਲ ਗੇਟਸ ਲਗਤਾਰ ਫੋਰਬਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2 ਜੁਲਾਈ, 1995 ਨੂੰ ਫ਼ੋਰਬਿਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਬਿਲ ਗੇਟਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 1975 ਵਿੱਚ, ਗੇਟਸ ਅਤੇ ਪਾਲ ਐਲਨ ਨੇ [[ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ]] ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ<ref>http://money.cnn.com/2014/05/02/technology/gates-microsoft-stock-sale/|archivedate={{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} May 2, 2014}}</ref>। ਗੇਟਸ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2000 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ<ref>{{cite web|title=Gates steps down as Microsoft CEO|url=https://www.forbes.com/2000/01/13/mu7.html|website=forbes.com|date=January 13, 2000|accessdate=January 21, 2016|first=David|last=Einstein|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126145821/http://www.forbes.com/2000/01/13/mu7.html|archivedate=January 26, 2016|df=mdy-all}}</ref>। ਜੂਨ 2006 ਵਿੱਚ, ਗੇਟਸ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਈਕਰੋਸਾਫਟ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ [[ਬਿਲ ਅਤੇ ਮੈਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਟਾਇਮ ਧਿਆਨ ਦੇਵੇਗਾ<ref>{{cite web|title=Microsoft Chairman Gates to leave day-to-day role|url=http://money.cnn.com/2006/06/15/technology/microsoft_news/index.htm?iid=EL|website=money.cnn.com|accessdate=January 21, 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130104313/http://money.cnn.com/2006/06/15/technology/microsoft_news/index.htm?iid=EL|archivedate=January 30, 2016|df=mdy-all}}</ref>। ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਸੰਨ੍ਹ 2000 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫਰਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਨਿਯੁਕਤ ਸੀਈਓ ਸਤਿਆ ਨਡੇਲਾ ਦੇ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਵਾਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਗੇਟਸ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉੱਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1987 ਤੋਂ ਗੇਟਸ ਨੂੰ ਫੋਰਬਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1995 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਫੋਰਬਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹਾਲਾਂਕਿ, 27 ਜੁਲਾਈ, 2017 ਅਤੇ 27 ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮੇਜ਼ੋਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਜੈਫ ਬੇਜੋਸ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਪਛਾੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ 90.6 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਸੀ<ref>https://www.forbes.com/sites/katevinton/2017/10/27/amazon-ceo-jeff-bezos-is-the-richest-person-in-the-world-again/#3f6d97219480|archivedate=october 27, 2017}}</ref>। ਮਈ 5, 2018 ਤੱਕ, ਗੇਟਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ 91.5 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੇਟਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਲ ਅਤੇ ਮੈਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਾਨ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/aug/15/bill-gates-charity-donation-microsoft-shares-foundation|title=Bill Gates gives $4.6bn to charity in biggest donation since 2000|last=Neate|first=Rupert|date=2017-08-15|website=the Guardian|language=en|access-date=2018-04-10}}</ref>। ਉਸਨੇ ਨਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਦਿ ਗੀਵਿੰਗ ਪਲੈੱਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ<ref name="Fortune challenge">{{cite web|url=http://fortune.com/2010/06/16/the-600-billion-challenge|title=The $600 billion challenge|website=Fortune|accessdate=April 16, 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170316165028/http://fortune.com/2010/06/16/the-600-billion-challenge/|archivedate=March 16, 2017|df=mdy-all}}</ref>, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਬਪਤੀ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਗੇਟਸ 28 ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਨੂੰ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ (ਰਾਜ)|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]] ਦੇ ਸੀਏਟਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ "ਬਿਲ" ਗੇਟਸ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮੈਰੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਗੇਟਸ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੀ। ਗੇਟਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਲਿਬਲੀ ਹੈ। ਗੇਟਸ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਪਾਠਕ ਸੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼]] ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੇਟਸ ਨੂੰ ਲੇਕਸਾਈਡ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗੇਟਸ ਨੇ ਬੇਸਿਕ ਅਤੇ ਜੀ ਈ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬੇਸਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਟੈਕ ਟੋ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੇਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਗੇਟਸ ਨੇ ਲੇਕਸਾਈਡ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ<ref>{{cite web|url=https://www.nationalmerit.org/s/1758/interior.aspx?sid=1758&gid=2&pgid=416|title=National Merit Scholarship Corporation – Scholars You May Know|work=nationalmerit.org|accessdate=October 25, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228095002/http://www.nationalmerit.org/s/1758/interior.aspx?sid=1758&gid=2&pgid=416|archivedate=February 28, 2016|df=mdy-all|quote=William H. "Bill" Gates III, 1973... National Merit Scholarship}}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਐਸ.ਏ.ਟੀ ਵਿੱਚ 1600 ਵਿਚੋਂ 1590 ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ 1973 ਵਿੱਚ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਕਲਾਸ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾੳੇਂਦਾ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੇਟਸ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਿਭਾਗੀ ਪਾਲ ਐਲਨ ਨਾਲ ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>https://www.biography.com/people/bill-gates-9307520|archivedate=April{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 30, 2018}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] sx6dqu86el365t3xhpi8ztu8tc41u42 0 50456 839667 744009 2026-05-18T21:11:46Z CommonsDelinker 156 Replacing Eire_pronunciation.ogg with [[File:Ga-Éire.oga]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: standardize name of pronunciation audio). 839667 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = ਆਇਰਲੈਂਡ |local name = {{unbulleted list|{{native name|ga|Éire}}|''{{lang|sco|Airlann}}''{{spaces|2}}{{resize|80%|{{nobold|([[Ulster Scots dialects|Ulster Scots]])}}}}}} |image name = Ireland (MODIS).jpg |image caption = [[Satellite imagery|Satellite image]] of Ireland, October 2010 |image alt = Satellite image of Ireland |map image = Map of Ireland in Europe.svg |map caption = {{map caption|country<!--island-->={{nobold|Ireland}}|location_color=dark green|region=Europe|region_color=green & dark grey}} |location=ਪੱਛਮੀ [[ਯੂਰਪ]] |coordinates = {{Coord|53|25|N|8|0|W|type:country_scale:2500000|display=inline,title}} |area km2 = 84421 |area footnotes =<br /><ref name="irlgeog">{{cite web |url=http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |title=Geography of Ireland |publisher=[[Government of Ireland]] |access-date=11 November 2009 |last=Nolan |first=William |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124012641/http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |archivedate=24 November 2009 |df=dmy-all }}</ref> |rank = 20th<ref name="royle">{{cite journal |last=Royle |first=Stephen A. |title=Beyond the boundaries in the island of Ireland |url= http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2212682112000297 |access-date=28 June 2017 |work=Journal of Marine and Island Cultures |date=1 December 2012 |pages=91–98 |doi=10.1016/j.imic.2012.11.005}}</ref> |coastline km = 2,797 |highest mount = [[Carrauntoohil]] |demonym = [[ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ|ਆਇਰਿਸ਼]] |elevation m = 1041 |country = [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ]] |country largest city = [[ਡਬਲਿਨ]] ਸ਼ਹਿਰ (ਆਬਾਦੀ 553,165) |country largest city type = ਸ਼ਹਿਰ |country 1 = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] |country 1 admin divisions title = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ|ਸ਼ਹਿਰ]] |country 1 admin divisions = [[ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ]] |country 1 largest city = [[ਬੇਲਫਾਸਟ]] (ਆਬਾਦੀ 333,000) |country 1 largest city type = ਸ਼ਹਿਰ |population = 6,572,728<ref name="2011population">The 2016 population of the Republic of Ireland was 4,761,865 and that of Northern Ireland in 2011 was 1,810,863. These are Census data from the official governmental statistics agencies in the respective jurisdictions: * {{cite web |url=http://www.cso.ie/en/media/csoie/newsevents/documents/census2016summaryresultspart1/Census2016SummaryPart1.pdf|title=Census 2016 Summary Results - Part 1|author=Central Statistics Office, Ireland|publisher=Central Statistics Office, Ireland|location=Dublin|date=April 2017|access-date=31 December 2017 }} * {{cite web |url= https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2011-census |title=2011 Census |author=Northern Ireland Statistics and Research Agency |publisher=Department of Finance |location=Belfast |date=2012 |access-date=31 December 2017 }}</ref> |population as of = 2016 |population rank = 19th |density km2 = 77.8 |languages = [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਆਇਰਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਇਰਿਸ਼]], [[Ulster Scots dialects|UlsterScots]] |ethnic groups = {{unbulleted list | 96.4% [[White people|White]] | 1.7% [[Asian people|Asian]] | 1.1% [[Black people|Black]] | 0.8% Other<ref>{{cite web |url= http://www.cso.ie/en/census/census2011reports/census2011thisisirelandpart1/ |title=This is Ireland: Highlights from Census 2011 Part 1 |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |page=94 |date=March 2012 |access-date=28 May 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |date=December 2012 |title=Census 2011, Key Statistics for Northern Ireland |publisher=Department of Finance and Personnel's Northern Ireland Statistics and Research Agency |page=13 |access-date=2 February 2014 |dead-url=yes |archive-url= https://web.archive.org/web/20121224033625/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_report_2011.pdf |archive-date=24 December 2012 |df= }}</ref>}} |timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]<!--Note: Both the UK and ROI designate their time as Greenwich Mean Time.--> |utc_offset1 = ±0{{!}}UTC |timezone1_DST = [[Western European Summer Time|WEST]] |utc_offset1_DST = +1 |additional info = {{Infobox |child=yes |label1 = [[Patron saint]]s |data1 = [[Brigit of Kildare|Saint Brigit]]<br />[[Saint Columba|Saint Colmcille]]<br />[[Saint Patrick]]}} }} '''ਆਇਰਲੈਂਡ''' (<span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="/aɪər/: 'ire' in 'fire'">aɪər</span><span title="'l' in 'lie'">l</span><span title="/ə/: 'a' in 'about'">ਲਈ</span><span title="'n' in 'nigh'">n</span><span title="'d' in 'dye'">d</span></span>/</span><small class="nowrap"> (</small>[[File:Loudspeaker.svg|link=File:En-us-Ireland.ogg|11x11px|<small class="nowrap"><span class="unicode haudio"><span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|link=File:En-us-Ireland.ogg|11x11px]]</span></span></small>]]{{IPAc-en|ˈ|aɪər|l|ə|n|d|audio=en-us-Ireland.ogg}}; {{Lang-ga|[[Éire]]}} {{IPA-ga|ˈeːɾʲə||Ga-Éire.oga}}[[File:Loudspeaker.svg|link=File:Ga-Éire.oga|11x11px]]{{IPA-ga|ˈeːɾʲə||Ga-Éire.oga}}; Ulster-ਸਕਾਟਸ: {{lang|sco|Airlann}} {{IPA-sco|ˈɑːrlən|}}) [[ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਉੱਤਰੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਤਰੀ ਚੈਨਲ, [[ਆਇਰਲੈਂਡੀ ਸਮੁੰਦਰ|ਆਇਰਿਸ਼ ਸਮੁੰਦਰ]], ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਚੈਨਲ ਹੈ। ਆਇਰਲੈਂਡ ਯੂਰਪ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦੇ 6 ਵਿੱਚੋਂ 5 ਹਿੱਸੇ [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ]] (ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਨਾਂ ''ਆਇਰਲੈਂਡ'' ਹੈ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ 1 ਹਿੱਸਾ [[ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਹੈ ਜੋ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 66 ਲੱਖ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ [[ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਲਗਭਗ 48 ਲੱਖ ਲੋਕ ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 18 ਲੱਖ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="2011population">The 2016 population of the Republic of Ireland was 4,761,865 and that of Northern Ireland in 2011 was 1,810,863. These are Census data from the official governmental statistics agencies in the respective jurisdictions: * {{cite web|url=http://www.cso.ie/en/media/csoie/newsevents/documents/census2016summaryresultspart1/Census2016SummaryPart1.pdf|title=Census 2016 Summary Results - Part 1|author=Central Statistics Office, Ireland|date=April 2017|publisher=Central Statistics Office, Ireland|location=Dublin|access-date=31 December 2017}} * {{cite web|url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2011-census|title=2011 Census|author=Northern Ireland Statistics and Research Agency|date=2012|publisher=Department of Finance|location=Belfast|access-date=31 December 2017}}</ref> ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਬੂਤ 12,500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੈਲਿਕ ਆਇਰਲੈਂਡ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਹ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਇਸਾਈਅਤ ਆਈ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨੌਰਮਨ ਕੂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ 16ਵੀਂ-17ਵੀਂ ਤੱਕ ਟੂਡੋਰ ਜਿੱਤ ਤੱਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪੂਰੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਆਬਾਦਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬਸਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। 1801 ਵਿੱਚ ਐਕਟਸ ਆਫ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਇਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਆਇਰਿਸ਼ ਸਟੇਟ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ। 1973 ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ ਯੂਰਪੀ ਆਰਥਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵੀ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। == ਰਾਜਨੀਤੀ == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਟਾਪੂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਦੋਵੇਂ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਯੂਰਪੀ ਆਰਥਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਲੋਕਾਂ, ਸਮਾਨ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਬੇਰੋਕ ਆਵਾਜਾਈ ਹੈ। ==ਤਸਵੀਰਾਂ== <gallery> File:Arbour Hill dublin city 7.jpg|ਆਰਬਰ ਪਹਾੜੀ ਡਬਲਿਨ ਸ਼ਹਿਰ File:Cecilia Street Temple Bar Dublin.jpg|ਸੇਸੀਲੀਆ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਟੈਂਪਲ ਬਾਰ, ਡਬਲਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ File:Times Hostel, Camden Place, Dublin.jpg|ਡਬਲਿਨ ਸਿਟੀ File:O'Connell Monument angel 2.jpg|ਓ-ਕੌਨਲ ਸਮਾਰਕ 'ਤੇ ਇਕ ਦੂਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ File:Dublin City River View.jpg|ਡਬਲਿਨ ਸਿਟੀ ਨਦੀ ਝਲਕ File:Stephen's Green Shopping Centre 2.jpg|ਸਟੀਫਨ ਦਾ ਗ੍ਰੀਨ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਸੈਂਟਰ 2 File:Witch Stone Blarney Castle (1).jpg|ਬਲੇਰਨੀ ਕੈਸਲ ਵਿਖੇ ਡੈਣ ਸਟੋਨ File:St. Brigid’s cross (3).jpg|ਸੈਂਟ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦਾ ਕਰਾਸ </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} gymxm4ejruz34xxgjzsi2l8n2w0yrmu 0 52588 839650 721640 2026-05-18T12:55:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839650 wikitext text/x-wiki [[File:BW Fjord an Glameyer Stack 2007-12-15.JPG|thumb|ਮਾਲ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਬੀ.ਡਬਲਿਊ. ਫ਼ਿਓਰਡ ਮੂਹਰੇ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ]] '''ਢੋਆ-ਢੁਆਈ''' ਜਾਂ '''ਆਵਾਜਾਈ''' ਜਾਂ '''ਢੁਆਈ''' ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਢੋਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। [[ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ|ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਰੇਲ, ਸੜਕ, ਪਾਣੀ, ਤਾਰ, ਪਾਈਪਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Transport|ਢੋਆ-ਢੁਆਈ}} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/trnsprt.htm Transportation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212816/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/trnsprt.htm |date=2016-03-03 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Science/Technology/Transportation|Transportation}} *[http://americanhistory.si.edu/onthemove/ America On the Move] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805005405/http://americanhistory.si.edu/onthemove/ |date=2011-08-05 }} An online transportation exhibition from the National Museum of American History, Smithsonian Institution *[http://transport.org World Transportation Organization] The world transportation organization (The Non-Profit Advisory Organization) {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਢੋਆ-ਢੁਆਈ]] hgb02ocs2vrcthzjpt09z4sxf2i7yrc 0 52959 839706 821775 2026-05-19T08:28:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839706 wikitext text/x-wiki [[Image:Standard Model of Elementary Particles.svg|thumb|375px|ਮੁੱਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਮਾਡਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਦੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ, ਚੌਥੇ ਕਾਲਮ 'ਚ [[ਗੇਜ ਬੋਜ਼ਾਨ]] ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ਾਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।]] [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦਾ '''ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ''' [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ|ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ]], [[ਮਾੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਮਾੜੇ]] ਅਤੇ [[ਤਕੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਤਕੜੇ]] ਨਿਊਕਲੀ ਮੇਲ-ਜੋਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਉੱਪ-ਅਣਵੀ [[ਕਣ|ਕਣਾਂ]] ਵਿਚਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦੁਨੀਆਂ-ਭਰ ਦੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਦਕਾ ੨੦ਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਪਿਛੇਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਸਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਛੇ ਫਲੇਵਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਪ (u), ਡਾਊਨ (d), ਸਟ੍ਰੇਂਜ (s), ਚਾਰਮ (c), ਬੌਟਮ (b), ਅਤੇ ਟੌਪ (t) ਕੁਆਰਕ ਹਨ । ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਨੂੰ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕ ਲਈ ਚਿੰਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੱਪ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਲਈ u ̅ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਐਂਟੀਮੈਟਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਉਹੀ [[ਪੁੰਜ]], ਔਸਤ ਜੀਵਨਕਾਲ, ਅਤੇ [[ਸਪਿੱਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ [[ਚਾਰਜ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰਜ ਉਲਟੇ ਚਿੰਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । [[ਕੁਆਰਕ]] ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ [[ਫਰਮੀਔਨ]] ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ । ਇਹ ਬੋਸੌਨਾਂ (ਇੰਟਜਰ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ) ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਹੈ।, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੈਪਟੌਨਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕੁਆਰਕਾਂ ਕੋਲ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਤੀਜਨ ਖਿੱਚ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਵੀ [[ਹੈਡ੍ਰੌਨ]] ਵਰਚੁਅਲ (ਸਾਗਰ) ਕੁਆਰਕਾਂ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ । ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬੇਰੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਜ਼ੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ [[ਬੇਰੌਨ]] [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਹਨ, ਜੋ ਅਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਨ । ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਤ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਪਣੀ ਕੁਆਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੁਆਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟੈਟ੍ਰਾਕੁਆਰਕ (qqqq) ਅਤੇ ਪੈਂਟਾਕੁਆਰਕ (qqqqq) ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ “ਅਨੋਖੇ” ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, 13 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ CERN ਵਿਖੇ LHCb ਕੈਲੋਬੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੈਂਟਾਕੁਆਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਦੋ [[ਲੈਪਟੌਨ]] ਅਤੇ ਦੋ [[ਕੁਆਰਕ]] ਹਨ । ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਪ ਤੇ ਡਾਊਨ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਅਤੇ ਚਾਰਮ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਵਿੱਚ ਬੌਟਮ ਅਤੇ ਟੌਪ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਪੀੜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਉੱਚੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] (ਵੀਕ ਇੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਮਰ ਪੀੜੀ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਕੇਅ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਵਾਲੇ (ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ) ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਐਨਰਜੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਡਿਕੇਅ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ; ਫੇਰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਦੋਂ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਅੱਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਫੇਜ਼ ([[ਕੁਆਰਕ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬਣਾਵਟੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸਲਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ, ਪੁੰਜ, ਕਲਰ ਚਾਰਜ, ਅਤੇ ਫਲੇਵਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਹਨ ਜੋ ਸਮਕਾਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚਾਰ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ; ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ, [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]], ਅਤੇ [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] । [[ਊਰਜਾ]] ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ([[ਪਲੈਂਕ]] ਐਨਰਜੀ) ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੈਮਾਨਿਆਂ (ਪਲੈਂਕ ਡਿਸਟੈਂਸ) ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਮਜੋਰ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] <ref> {{cite book |author=R. Oerter |year=2006 |title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics |page=2 |publisher=[[Penguin Group]] |edition=Kindle |isbn=0-13-236678-9 }}</ref> ਅਜੋਕਾ ਢਾਂਚਾ ੧੯੭੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਰਕ|ਕੁਆਰਕਾਂ]] ਦੀ ਹੋਂਦ ਯਕੀਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ [[ਸਿਖਰ ਕੁਆਰਕ]] (੧੯੯੫), [[ਟਾਓ ਨਿਊਟਰੀਨੋ]] (੨੦੦੦) ਅਤੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ਾਨ]] (੨੦੧੩) ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਏਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਇਤਬਾਰਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਏਸ ਮਾਡਲ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹਨੂੰ "ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਅਸੂਲ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book | author=R. Oerter | year=2006 | title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics | url=https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7 | publisher=[[Plume (publisher)|Plume]] | isbn= }} *{{cite book | author=B.A. Schumm | year=2004 | title=Deep Down Things: The Breathtaking Beauty of Particle Physics | url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu | publisher=[[Johns Hopkins University Press]] | isbn=0-8018-7971-X }} ;ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ *{{cite book | author=I. Aitchison, A. Hey | year=2003 | title=Gauge Theories in Particle Physics: A Practical Introduction. | publisher=[[Institute of Physics]] | isbn=978-0-585-44550-2 }} *{{cite book | author=W. Greiner, B. Müller | year=2000 | title=Gauge Theory of Weak Interactions | publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] | isbn=3-540-67672-4 }} *{{cite book | author=G.D. Coughlan, J.E. Dodd, B.M. Gripaios | year=2006 | title=The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn= }} *{{cite book | author=D.J. Griffiths | year=1987 | title=Introduction to Elementary Particles | url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4 | publisher=[[John Wiley & Sons]] | isbn=0-471-60386-4 }} *{{cite book | author=G.L. Kane | year=1987 | title=Modern Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/modernelementary0000kane_h0l3 | publisher=[[Perseus Books]] | isbn=0-201-11749-5 }} ;ਉੱਨਤ ਕਿਤਾਬਾਂ *{{cite book | author=T.P. Cheng, L.F. Li | year=2006 | title=Gauge theory of elementary particle physics | publisher=[[Oxford University Press]] | isbn=0-19-851961-3 }} Highlights the [[gauge theory]] aspects of the Standard Model. *{{cite book | author=J.F. Donoghue, E. Golowich, B.R. Holstein | year=1994 | title=Dynamics of the Standard Model | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=978-0-521-47652-2 }} Highlights dynamical and [[phenomenology (particle physics)|phenomenological]] aspects of the Standard Model. *{{cite book | author=L. O'Raifeartaigh | year=1988 | title=Group structure of gauge theories | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=0-521-34785-8 }} * [http://books.google.ru/books?id=QYlX6AL4CtwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Nagashima Y. Elementary Particle Physics: Foundations of the Standard Model, Volume 2. (Wiley 2013) 920 рапуы] * [http://books.google.ru/books?id=HbdEAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Schwartz, M.D. Quantum Field Theory and the Standard Model (Cambridge University Press 2013) 952 pages] * [http://books.google.ru/books?id=dpANo3e_pS8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Langacker P. The standard model and beyond. (CRC Press, 2010) 670 pages] Highlights [[finite group|group-theoretical]] aspects of the Standard Model. ;ਕਿਤਾਬਚੇ ਦੇ ਲੇਖ *{{cite journal |author=E.S. Abers, B.W. Lee |year=1973 |title=Gauge theories |journal=[[Physics Reports]] |volume=9 |pages=1–141 |doi=10.1016/0370-1573(73)90027-6 |bibcode = 1973PhR.....9....1A }} *{{cite journal |author=M. Baak ''et al.'' |coauthors=<!-- --> |year=2012 |title=The Electroweak Fit of the Standard Model after the Discovery of a New Boson at the LHC |journal=[[The European Physical Journal C]] |volume=72 |issue=11 |pages= |arxiv=1209.2716 |doi=10.1140/epjc/s10052-012-2205-9 |bibcode = 2012EPJC...72.2205B }} *{{cite journal |author=Y. Hayato ''et al.'' |coauthors=<!-- --> |year=1999 |title=Search for Proton Decay through ''p'' → ''νK''⁺ in a Large Water Cherenkov Detector |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=83 |issue=8 |page=1529 |arxiv = hep-ex/9904020 |bibcode=1999PhRvL..83.1529H |doi=10.1103/PhysRevLett.83.1529 }} *{{cite arXiv |author=S.F. Novaes |year=2000 |title=Standard Model: An Introduction |class=hep-ph |eprint=hep-ph/0001283 }} *{{cite arXiv |author=D.P. Roy |year=1999 |title=Basic Constituents of Matter and their Interactions — A Progress Report |class=hep-ph |eprint=hep-ph/9912523 }} *{{cite journal |author=F. Wilczek |year=2004 |title=The Universe Is A Strange Place |doi=10.1016/j.nuclphysbps.2004.08.001 |journal=Nuclear Physics B - Proceedings Supplements |volume=134 |page=3 |arxiv=astro-ph/0401347 |bibcode = 2004NuPhS.134....3W }} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== *"[http://omegataupodcast.net/93-the-standard-model-of-particle-physics The Standard Model explained in Detail by CERN's John Ellis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224030314/http://omegataupodcast.net/93-the-standard-model-of-particle-physics/ |date=2021-02-24 }}" omega tau podcast. *"[http://www.newscientist.com/article/dn21279-lhc-sees-hint-of-lightweight-higgs-boson.html LHC sees hint of lightweight Higgs boson]" "[[New Scientist]]". *"[http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns9999404 Standard Model may be found incomplete,]" ''[[ਨਿਊ ਸਾਇੰਟਿਸਟ]]''. *"[http://www-cdf.fnal.gov/top_status/top.html Observation of the Top Quark]" [[ਫ਼ਰਮੀਲੈਬ]] ਵਿਖੇ। *"[http://cosmicvariance.com/2006/11/23/thanksgiving The Standard Model Lagrangian.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121041249/http://cosmicvariance.com/2006/11/23/thanksgiving |date=2008-11-21 }}" After electroweak [[symmetry breaking]], with no explicit [[Higgs boson]]. *"[http://nuclear.ucdavis.edu/~tgutierr/files/stmL1.html Standard Model Lagrangian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106011835/http://nuclear.ucdavis.edu/~tgutierr/files/stmL1.html |date=2012-11-06 }}" with explicit Higgs terms. PDF, PostScript, and LaTeX versions. *"[http://particleadventure.org/ The particle adventure.]" ਵੈੱਬ ਟਿਊਟੋਰੀਅਲ। *Nobes, Matthew (2002) "Introduction to the Standard Model of Particle Physics" on [[Kuro5hin]]: [http://www.kuro5hin.org/story/2002/5/1/3712/31700 Part 1,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/5/14/19363/8142 Part 2,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/7/15/173318/784 Part 3a,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/8/21/195035/576 Part 3b.] *"[http://home.web.cern.ch/about/physics/standard-model The Standard Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018121841/http://home.web.cern.ch/about/physics/standard-model |date=2015-10-18 }}" The Standard Model on the CERN web site explains how the basic building blocks of matter interact, governed by four fundamental forces. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] evtpj1zku8nteci30b2zbju4maz00an 0 58027 839699 710543 2026-05-19T06:28:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839699 wikitext text/x-wiki '''ਮਲਕੀਅਤੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ''' ({{en|Proprietary software}}), '''ਗ਼ੈਰ-ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ''' ਜਾਂ '''ਬੰਦ ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਹੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੇ ਅਜਿਹੇ [[ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਲਸੰਸ|ਲਸੰਸ]] ਤਹਿਤ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸੀਮਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਵਰਤ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ’ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਣ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ, ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ, ਦੁਬਾਰਾ ਤਕਸੀਮ ਕਰਨ, [[ਪੁੱਠੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>[http://www.chillingeffects.org/copyright/faq.cgi#QID805 FAQ about Copyright - Chilling Effects Clearinghouse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705180130/http://www.chillingeffects.org/copyright/faq.cgi#QID805 |date=2014-07-05 }}. Chillingeffects.org. Retrieved on 2013-06-16.</ref><ref name="linfo">[http://www.linfo.org/proprietary.html proprietary software is opposite of free software]. Linfo.org (2005-07-03). Retrieved on 2013-06-16.</ref> ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਲਕੀਅਤੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੋਡ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਹਾਇਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]],<ref name="linfo" /><ref>[http://www.dwheeler.com/oss_fs_why.html Why Open Source Software / Free Software (OSS/FS, FOSS, or FLOSS)? Look at the Numbers!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060405112628/http://www.dwheeler.com/oss_fs_why.html |date=2006-04-05 }}. Dwheeler.com. Retrieved on 2013-06-16.</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਲਕ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪਬਲਿਕ ਡੋਮੇਨ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]], ਜੋ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ਵਾਲ਼ੇ ''ਮਲਕੀਅਤੀ'' ਜਾਂ ''ਗ਼ੈਰ-ਆਜ਼ਾਦ'' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{cite web | url=http://www.gnu.org/philosophy/categories.html#ProprietarySoftware | title=Categories of Free and Nonfree Software - GNU Project - Free Software Foundation (FSF) | quote=Proprietary software is another name for nonfree software. | accessdate=2011-10-25 | archive-date=2019-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115838/https://www.gnu.org/philosophy/categories.html#ProprietarySoftware | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/technology/article2886514.ece?homepage=true|publisher=[[ਦ ਹਿੰਦੂ]]|title=Free software and basic freedom|author=Vasudha Venugopal}} quoting Richard M. Stallman.</ref> [[ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਸਨਅਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਪਰ ਅਲਹਿਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ [[ਵਪਾਰਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੇਚਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == *[[ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] *[[ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] *[[ਵਪਾਰਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] plk90jcthw32z50wqk6xhol6mu2mnzz 0 66057 839665 756563 2026-05-18T20:32:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839665 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = Pawn Stars | image = Pawn Stars cast.png | image_size = 270 | image_alt = | caption = From left: Rick Harrison, Austin "Chumlee" Russell, Corey Harrison, and Richard Harrison | genre = [[Reality television]] | creator = | writer = | director = | starring = {{Plainlist| * [[Rick Harrison]] * [[Richard Benjamin Harrison|Richard "Old Man" Harrison]] * [[Corey Harrison]] * [[Austin Russell|Austin "Chumlee" Russell]] }} | opentheme = | composer = | country = United States | language = English | num_seasons = 9 | num_episodes = 405 | list_episodes = List of Pawn Stars episodes | executive_producer = | producer = | cinematography = | camera = | runtime = 23 minutes | company = Leftfield Pictures | distributor = | channel = [[History (TV channel)|History]] | picture_format = [[1080i]] | audio_format = [[Dolby Digital]] Stereo | first_aired = {{start date|2009|7|19|mf=yes}} | last_aired = present | related = {{Plainlist| * ''[[American Restoration]]'' * ''[[Cajun Pawn Stars]]'' * ''[[Counting Cars]]'' * ''[[Pawn Stars UK]]'' * ''[[Pawnography]]'' * ''[[Pawn Stars Australia]]'' }} | website = http://www.history.com/content/pawn-stars | production_website = }} '''ਪੌਨ ਸਟਾਰਜ਼''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Pawn Stars) [[ਹਿਸਟਰੀ ਚੈਨਲ]] ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ, ਨੇਵਾਦਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੌਨ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Rick Harrison and Tim Keown. ''License to Pawn''. 2011. Hyperion. [http://www.google.com/search?tbm=bks&tbo=1&q=%22have+dinner+with+us%2C+Chumlee%22&btnG=Search+Books pp 1–3].</ref> ਇਸ ਪੌਨ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਵਪਾਰ 1989 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref name="Las Vegas Weeky 2010">{{cite news|last=Katsilometes|first=John|title=Pawn shop boys|url=http://www.lasvegasweekly.com/news/2010/apr/08/pawn-shop-boys/|accessdate=May 22, 2013|newspaper=Las Vegas Weekly|date=April 8, 2010|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427164030/https://lasvegasweekly.com/news/2010/apr/08/pawn-shop-boys/|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ<ref name=CNNMoney>Childers, Linda (July 7, 2011). [http://money.cnn.com/2011/07/06/smallbusiness/rick_harrison/ "Rick Harrison of 'Pawn Stars' spills success secrets"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222095216/https://money.cnn.com/2011/07/06/smallbusiness/rick_harrison/ |date=2019-02-22 }}. [[CNN Money]].</ref><ref>[http://www.lasvegassun.com/news/2010/feb/26/corey-harrison/ "Corey Harrison: Partner and general manager, Gold and Silver Pawn"], ''[[Las Vegas Sun]]'', February 26, 2010</ref> ਅਤੇ ਇਹ "ਜੇਰਸੀ ਸ਼ੋਰ" ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਦਾ ਰੀਐਲਟੀ ਸ਼ੋ ਹੈ।<ref>[http://www.locatetv.com/tv/pawn-stars/6388433 ''Pawn Stars''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215101424/http://www.locatetv.com/tv/pawn-stars/6388433 |date=2012-02-15 }}, Locate TV, accessed December 23, 2010.</ref><ref>Rick Harrison and Tim Keown. 2011. [http://www.google.com/search?tbm=bks&tbo=1&q=%22have+dinner+with+us%2C+Chumlee%22&btnG=Search+Books page 204].</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਰੀਐਲਟੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀਆਂ]] pgisk8y7supozc1muq15z5zooa2k5wt 0 67247 839673 615799 2026-05-19T00:17:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839673 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਵਰਨਮਾਲਾ |type=[[ਅਬਜਦ]] |languages=[[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ|ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ]] |time={{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 1200&ndash;150 {{ਈਪੂ}}<ref>Earliest attestation in the [[Bronze Age collapse]] period, classical form from about 1050 BC; gradually died out during the [[Hellenistic period]] as its evolved forms replaced it; obsolete with the [[Third Punic War|destruction of Carthage]] in 149 BC.</ref> |fam1=[[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ-ਅੱਖਰ]]<ref>Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt", Archaeology 53, Issue 1 (Jan./Feb. 2000): 21.</ref> |fam2=[[Proto-Sinaitic]] |children=[[ਪਾਲੀਓ-ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ]]<br>[[ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ]]<br>[[ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ]]<br>?[[Libyco-Berber]]<br>?[[Paleohispanic scripts]] |sisters=[[ਦੱਖਣੀ ਅਰਬੀ ਵਰਨਮਾਲਾ]] |sample=Phoenician alphabet.svg |imagesize=200px |unicode=[http://www.unicode.org/charts/PDF/U10900.pdf U+10900–U+1091F] |iso15924=Phnx }} '''ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ '''ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ [[ਵਰਨਮਾਲਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ 22 ਅੱਖਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ [[ਅਬਜਦ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref><cite class="citation book" contenteditable="false">Fischer, Steven Roger (2004). </cite></ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆ|ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ]] ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ [[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ [[ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਸਾਮੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਵਰਨਮਾਲਾ [[ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰ|ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ]]<ref>Michael C. Howard (2012).</ref> ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਬਣ ਗਈ। ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਦਕਾ [[ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੁੰਦਰ|ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੂੰਦਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ। [[ਪਾਲੀਓ-ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ]] ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ [[ਅਰਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ|ਅਰਬੀ]] ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੀ ਪੂਰਵਜ [[ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ]] ਵੀ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ ਵੀ ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। [[ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ]] (ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਲਾਤੀਨੀ, [[ਸਿਰਿਲਿਕ ਲਿਪੀ|ਸਿਰਿਲਿਕ]], ਅਤੇ ਕੋਪਟਿਕ ਲਿਪੀਆਂ) ਵੀ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੈਨ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਈ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਦੋ-ਦਿਸ਼ਾਈ ਹੈ। ==ਅੱਖਰ== {| class="wikitable" id="letters_chart" |- ! rowspan=2 | ਅੱਖਰ ! rowspan=2 | [[ਯੂਨੀਕੋਡ]] ! rowspan=2 | ਨਾਂ<ref>after {{cite book|first=Steven R.|last=Fischer|year=2001|title=A History of Writing|url=https://archive.org/details/historyofwriting0000fisc|publisher=Reaction Books|location=London|page=[https://archive.org/details/historyofwriting0000fisc/page/126 126]}}</ref> ! rowspan=2 | ਅਰਥ ! rowspan=2 | [[ਧੁਨੀਮ]] ! colspan=9 | ਹੇਠਲੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਅੱਖਰ |- ! [[ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ|ਹਿਬਰੂ]] ! [[ਸੀਰੀਆਈ ਵਰਨਮਾਲਾ|ਸੀਰੀਆਈ]] ! [[ਅਰਬੀ ਵਰਨਮਾਲਾ|ਅਰਬੀ]] ! [[ਦੱਖਣੀ ਅਰਬੀ ਵਰਨਮਾਲਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਰਬੀ]] ! [[ਗੀਏਜ਼ ਲਿਪੀ|ਗੀਏਜ਼]] ! [[ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ|ਯੂਨਾਨੀ]] ! [[ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ|ਲਾਤੀਨੀ]] ! [[ਸਿਰੀਲਿਕ ਲਿਪੀ|ਸਿਰੀਲਿਕ]] |- | {{Anchor|aleph}}[[File:Phoenician aleph.svg|20px|Aleph]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10900;}}}} | [[ਅਲਿਫ਼|{{unicode|ʾālep}}]] | ox (also measuring tool dividers) | {{unicode|ʾ}} {{IPAblink|ʔ}} | [[ਅਲਿਫ਼|א]] | [[ਅਲਿਫ਼|ܐ]] | [[ਅਲਿਫ਼|ﺍ]] | [[File:Himjar alif.PNG|20px|Aleph]] | [[ਅਲਿਫ਼|አ]] | [[Α]]α | [[A]]a | [[А]]а |- | {{Anchor|Beth|Bet}}[[File:Phoenician beth.svg|20px|Beth]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10901;}}}} | [[ਬੇਤ (ਅੱਖਰ)|bēt]] | house | b {{IPAblink|b}} | [[ਬੇਤ (ਅੱਖਰ)|ב]] | [[ਬੇਤ (ਅੱਖਰ)|ܒ]] | [[ਬੇਤ (ਅੱਖਰ)|ﺏ]] | [[File:Himjar ba.PNG|20px|bet]] | [[ਬੇਤ (ਅੱਖਰ)|በ]] | [[ਬੀਟਾ (ਅੱਖਰ)|Ββ]] | [[B]]b | [[Б]]б, [[В]]в |- | {{Anchor|Gimel}}[[File:Phoenician gimel.svg|20px|Gimel]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10902;}}}} | [[ਗਿਮੇਲ]] | camel | g {{IPAblink|ɡ}} | [[ਗਿਮੇਲ|ג]] | [[ਗਿਮੇਲ|ܓ]] | [[ਗਿਮੇਲ|ﺝ]] | [[File:Himjar djim.PNG|20px|Gimel]] | [[ਗਿਮੇਲ|ገ]] | [[Γ]]γ | [[C]]c, [[G]]g | [[Г]]г, [[Ґ]]ґ |- | {{Anchor|Daleth|Dalet}}[[File:Phoenician daleth.svg|20px|Daleth]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10903;}}}} | [[Dalet|dālet]] | door | d {{IPAblink|d}} | [[Dalet|ד]] | [[Dalet|ܕ]] | [[Dalet|د]] | [[File:Himjar dal.PNG|20px|Dalet]] | [[Dalet|ደ]] | [[Δ]]δ | [[D]]d | [[Д]]д |- | {{Anchor|He}}[[File:Phoenician he.svg|20px|He]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10904;}}}} | [[ਹੇ (ਅੱਖਰ)|ਹੇ]] | window | h {{IPAblink|h}} | [[ਹੇ (ਅੱਖਰ)|ה]] | [[ਹੇ (ਅੱਖਰ)|ܗ]] | [[ਹੇ (ਅੱਖਰ)|ه]] | [[File:Himjar ha.PNG|20px|He (letter)]] | [[ਹੇ (ਅੱਖਰ)|ሀ]] | [[Ε]]ε | [[E]]e | [[Е]]е, [[Є]]є, [[Э]]э |- | {{Anchor|Waw}}[[File:Phoenician waw.svg|20px|Waw]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10905;}}}} | [[ਵਾਓ (ਅੱਖਰ)|ਵਾਓ]] | hook | w {{IPAblink|w}} | [[ਵਾਓ (ਅੱਖਰ)|ו]] | [[ਵਾਓ (ਅੱਖਰ)|ܘ]] | [[ਵਾਓ (ਅੱਖਰ)|ﻭ]] | [[File:Himjar wa.PNG|20px|Waw (letter)]] | [[ਵਾਓ (ਅੱਖਰ)|ወ]] | ({{lang|grc|[[Ϝ]]ϝ}}), [[Υ]]υ | [[F]]f, [[U]]u, [[V]]v, [[Y]]y, [[W]]w | ([[Ѵ]]ѵ), [[У]]у, [[Ў]]ў |- | {{Anchor|Zayin}}[[File:Phoenician zayin.svg|20px|Zayin]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10906;}}}} | [[ਜ਼ਾਇਨ]] | weapon | z {{IPAblink|z}} | [[ਜ਼ਾਇਨ|ז]] | [[ਜ਼ਾਇਨ|ܙ]] | [[ਜ਼ਾਇਨ|ﺯ]], [[ਜ਼ਾਲ|ذ]] | [[File:Himjar dhal.PNG|20px|Zayin]] | [[ਜ਼ਾਇਨ|ዘ]] | [[Ζ]]ζ | [[Z]]z | [[Ж]]ж, [[З]]з |- | {{Anchor|Heth}}[[File:Phoenician heth.svg|20px|Heth]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10907;}}}} | [[Heth|{{unicode|ḥēt}}]] | wall, courtyard | {{unicode|ḥ}} {{IPAblink|ħ}} | [[Heth|ח]] | [[Heth|ܚ]] | [[Heth|ح]], [[Ḫāʾ|خ]] | [[File:Himjar ha2.PNG|20px|Heth]], [[File:Himjar kha.PNG|20px|Ḫāʾ]] | [[Heth|ሐ]], [[Ḫarm|ኀ]] | [[Η]]η | [[H]]h | [[И]]и, [[Й]]й |- | {{Anchor|Teth}}[[File:Phoenician teth.svg|20px|Teth]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10908;}}}} | [[Teth|{{unicode|ṭēt}}]] | wheel | {{unicode|ṭ}} {{IPAblink|tˤ}} | [[Teth|ט]] | [[Teth|ܛ]] | [[Teth|ط]], [[Ẓāʾ|ظ]] | [[File:Himjar ta1.PNG|20px|Teth]] | [[Teth|ጠ]] | [[Θ]]θ | — | ({{unicode|[[Ѳ]]ѳ}}) |- | {{Anchor|Yodh}}[[File:Phoenician yodh.svg|20px|Yodh]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10909;}}}} | [[Yodh|yōd]] | hand | y {{IPAblink|j}} | [[Yodh|י]] | [[Yodh|ܝ]] | [[Yodh|ي]] | [[File:Himjar ja.PNG|20px|Yodh]] | [[Yodh|የ]] | [[Ι]]ι | [[I]]i, [[J]]j | [[І]]і, [[Ї]]ї, [[Ј]]ј |- | {{Anchor|Kaph}}[[File:Phoenician kaph.svg|20px|Kaph]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090A;}}}} | [[ਕਾਫ]] | palm (of a hand) | k {{IPAblink|k}} | [[ਕਾਫ|כך]] | [[ਕਾਫ|ܟ]] | [[ਕਾਫ|ﻙ]] | [[File:Himjar kaf.PNG|20px|Kaph]] | [[ਕਾਫ|ከ]] | [[Κ]]κ | [[K]]k | [[К]]к |- | {{Anchor|Lamedh}}[[File:Phoenician lamedh.svg|20px|Lamedh]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090B;}}}} | [[Lamedh|lāmed]] | [[goad]] | l {{IPAblink|l}} | [[Lamedh|ל]] | [[Lamedh|ܠ]] | [[Lamedh|ﻝ]] | [[File:Himjar lam.PNG|20px|Lamedh]] | [[Lamedh|ለ]] | [[Λ]]λ | [[L]]l | [[Л]]л |- | {{Anchor|Mem}}[[File:Phoenician mem.svg|20px|Mem]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090C;}}}} | [[ਮੀਮ]] | water | m {{IPAblink|m}} | [[ਮੀਮ|מם]] | [[ਮੀਮ|ܡ]] | [[ਮੀਮ|ﻡ]] | [[File:Himjar mim.PNG|20px|ਮੀਮ]] | [[ਮੀਮ|መ]] | [[Μ]]μ | [[M]]m | [[М]]м |- | {{Anchor|Nun}}[[File:Phoenician nun.svg|20px|Nun]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090D;}}}} | [[ਨੂਨ (ਅੱਖਰ)|ਨੂਨ]] | snake | n {{IPAblink|n}} | [[ਨੂਨ (ਅੱਖਰ)|נן]] | [[ਨੂਨ (ਅੱਖਰ)|ܢ]] | [[ਨੂਨ (ਅੱਖਰ)|ﻥ]] | [[File:Himjar nun.PNG|20px|ਨੂਨ]] | [[ਨੂਨ (ਅੱਖਰ)|ነ]] | [[Ν]]ν | [[N]]n | [[Н]]н |- | {{Anchor|Samekh}}[[File:Phoenician samekh.svg|20px|Samekh]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090E;}}}} | [[Samekh|ṣāmek]] | support | s {{IPAblink|s}} | [[Samekh|ס]] | [[Samekh|ܣ]], [[Samekh|ܤ]] | — | [[File:Himjar sin.PNG|20px|Sat (letter)]] | [[Sat (letter)|ሰ]] | [[Ξ]]ξ, poss. [[Χ]]χ | poss. [[X]]x | ({{unicode|[[Ѯ]]ѯ}}), poss. [[Х]]х |- | {{Anchor|Ayin}}[[File:Phoenician ayin.svg|20px|Ayin]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090F;}}}} | [[Ayin|{{unicode|ʿayin}}]] | eye | {{unicode|ʿ}} {{IPAblink|ʕ}} | [[Ayin|ע]] | [[Ayin|ܥ]] | [[Ayin|ع]], [[Ghain|غ]] | [[File:Himjar ajin.PNG|20px|Ayin]] | [[Ayin|ዐ]] | [[Ο]]ο, [[Ω]]ω | [[O]]o | [[О]]о |- | {{Anchor|Pe}}[[File:Phoenician pe.svg|20px|Pe]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10910;}}}} | [[ਪੇ (ਅੱਖਰ)|ਪੇ]] | mouth | p {{IPAblink|p}} | [[ਪੇ (ਅੱਖਰ)|פף]] | [[ਪੇ (ਅੱਖਰ)|ܦ]] | [[ਪੇ (ਅੱਖਰ)|ف]] | [[File:Himjar fa.PNG|20px|ਪੇ (ਅੱਖਰ)]] | [[ਪੇ (ਅੱਖਰ)|ፈ]] | [[Π]]π | [[P]]p | [[П]]п |- | {{Anchor|Sadek|Tsade}}[[File:Phoenician sade.svg|20px|Sadek]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10911;}}}} | [[ਸਾਦ]] | hunt | {{unicode|ṣ}} {{IPAblink|sˤ}} | [[ਸਾਦ|צץ]] | [[ਸਾਦ|ܨ]] | [[ਸਾਦ|ص]], [[ਜ਼ਾਦ|ض]] | [[File:Himjar sad.PNG|20px|ਸਾਦ (ਅੱਖਰ)]] | [[ਸਾਦ|ጸ]], ጰ, ፀ | ({{lang|grc|[[Ϻ]]ϻ}}) | — | [[Ц]]ц, [[Ч]]ч, [[Џ]]џ |- | {{Anchor|Qoph}}[[File:Phoenician qoph.svg|20px|Qoph]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10912;}}}} | [[ਕਾਫ਼]] | needle head | q {{IPAblink|q}} | [[ਕਾਫ਼|ק]] | [[ਕਾਫ਼|ܩ]] | [[ਕਾਫ਼|ﻕ]] | [[File:Himjar qaf.PNG|20px|ਕਾਫ਼]] | [[ਕਾਫ਼|ቀ]] | ({{lang|grc|[[Ϙ]]ϙ}}), poss. [[Φ]]φ, [[Ψ]]ψ | [[Q]]q | ([[Ҁ]]ҁ) |- | {{Anchor|Res|Resh}}[[File:Phoenician res.svg|20px|Res]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10913;}}}} | [[ਰੇਸ਼]] | head | r {{IPAblink|r}} | [[ਰੇਸ਼|ר]] | [[ਰੇਸ਼|ܪ]] | [[ਰੇਸ਼|ﺭ]] | [[File:Himjar ra.PNG|20px|ਰੇਸ਼]] | [[ਰੇਸ਼|ረ]] | [[Ρ]]ρ | [[R]]r | [[Р]]р |- | {{Anchor|Sin|Shin}}[[File:Phoenician sin.svg|20px|Sin]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10914;}}}} | [[ਸ਼ੀਨ (ਅੱਖਰ)|ਸ਼ੀਨ]] | tooth | š {{IPAblink|ʃ}} | [[ਸ਼ੀਨ (ਅੱਖਰ)|ש]] | [[ਸ਼ੀਨ (ਅੱਖਰ)|ܫ]] | [[ਸ਼ੀਨ (ਅੱਖਰ)|ش]], [[ਸੀਨ (ਅੱਖਰ)|س]] | [[File:Himjar shin.PNG|20px|ਸ਼ੀਨ (ਅੱਖਰ)]] | [[Śawt|ሠ]] | [[ਸਿਗਮਾ|Σ]]σς | [[S]]s | [[С]]с, [[Ш]]ш, [[Щ]]щ |- | {{Anchor|Taw}}[[File:Phoenician taw.svg|20px|Taw]] | {{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10915;}}}} | [[ਤਾਓ]] | mark | t {{IPAblink|t}} | [[ਤਾਓ|ת]] | [[ਤਾਓ|ܬ]] | [[ਤਾਓ|ت]], [[Ṯāʾ|ث]] | [[File:Himjar-ta2.svg|20px|Taw]] | [[ਤਾਓ|ተ]], ፐ (?) | [[Τ]]τ | [[T]]t | [[Т]]т |- |} {| class="wikitable" style="text-align: center" id="ipa_table" |- ! rowspan="2" colspan=2 | ! rowspan="2" | ਹੋਂਠੀ ! colspan="2" | Alveolar ! rowspan="2" | Palatal ! rowspan="2" | Velar ! rowspan="2" | Uvular ! rowspan="2" | Pharyngeal ! rowspan="2" | Glottal |- ! <small>Plain</small> ! <small>Emphatic</small> |- ! colspan=2 | ਨਾਸਕੀ | {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || || || || || || |- ! rowspan=2 | ਡੱਕਵੇਂ ! <small>Voiceless</small> | {{IPA|p}} || {{IPA|t}} || {{IPA|tˤ}} || || {{IPA|k}} || {{IPA|q}} || || {{IPA|ʔ}} |- ! <small>Voiced</small> | {{IPA|b}} || {{IPA|d}} || || || {{IPA|ɡ}} || || || |- ! rowspan=2 | Fricative ! <small>Voiceless</small> | || {{IPA|s}} || {{IPA|sˤ}} || {{IPA|ʃ}} || || || {{IPA|ħ}} || {{IPA|h}} |- ! <small>Voiced</small> | || {{IPA|z}} || || || || || {{IPA|ʕ}} || |- ! colspan=2 | Trill | || {{IPA|r}} || || || || || || |- ! colspan=2 | Approximant | || {{IPA|l}} || || {{IPA|j}} || {{IPA|w}} || || || |} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.ancientscripts.com/phoenician.html Ancient Scripts.com (ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ)] * [http://www.omniglot.com/writing/phoenician.htm Omniglot.com (ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਵਰਨਮਾਲਾ)] * official [http://www.unicode.org/charts/PDF/U10900.pdf Unicode standards document] for Phoenician (PDF file) * [https://www.gnu.org/software/freefont/ GNU FreeFont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011135827/https://www.gnu.org/software/freefont/ |date=2017-10-11 }} Unicode font family with Phoenician range in its serif face. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] 08x0rq5b7359tzofv0ydeuuawwx1rby 0 67961 839691 821724 2026-05-19T03:25:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839691 wikitext text/x-wiki '''ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੋਕ੍ਸਿਨ''' (ਬੀਟੀਐਕਸ) ਇੱਕ ਨੀਉਰੋ ਟਾਕਸਿਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ ਜੋਕਿ ਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਕੈਲੋਸਟਰੀਡੀਅਮ ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ I<ref>{{Cite journal | author = Montecucco C, Molgó J | title = Botulinal neurotoxins: revival of an old killer | journal = Current Opinion in Pharmacology | volume = 5 | issue = 3 | pages = 274–279 | year = 2005 | pmid = 15907915 }}</ref> ਇਸਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਡੀਕਲ, ਕਾਸ੍ਮੇਟਿਕ੍ਸ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ I ਇਸਦੀ ਦੋ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ- ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਕਿਸਮ ਏ ਅਤੇ ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਕਿਸਮ ਬੀ I<ref>{{Cite journal|author=Charles PD |title=Botulinum neurotoxin serotype A: a clinical update on non-cosmetic uses |journal=American journal of health-system pharmacy: AJHP: official journal of the American Society of Health-System Pharmacists |volume=61 |issue=22 Suppl 6 |pages=S11–23 |year=2004 |pmid=15598005 |doi=}}</ref> ਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਜੋ ਸੰਭਾਵੀ ਘਾਤਕ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਬੋਟੁਲੀਸਮ ਆਖਦੇ ਹਨ I ਬੋਟੁਲੀਨੀਅਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਜਾਨਲੇਵਾ ਟਾਕਸਿਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ (LD50) 1.3-2.1 ਐਨਜੀ/ਕੇਜੀ ਦੀ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 10-13 ਐਨਜੀ/ਕੇਜੀ ਜਦ ਸਾਹ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਇੰਸਾਨੀ ਔਸਤ ਜਾਨਲੇਵਾ ਖੁਰਾਕ ਹੈ I<ref name = "Arnon">{{Cite journal | last = Arnon | first = Stephen S. |author2=Schechter R |author3=Inglesby TV |author4=Henderson DA |author5=Bartlett JG |author6=Ascher MS |author7=Eitzen E |author8=Fine AD |author9=Hauer J |author10=Layton M |author11=Lillibridge S |author12=Osterholm MT |author13=O'Toole T |author14=Parker G |author15=Perl TM |author16=Russell PK |author17=Swerdlow DL |author18=Tonat K |author19=Working Group on Civilian Biodefense | date = February 21, 2001 | title = Botulinum Toxin as a Biological Weapon: Medical and Public Health Management | journal = Journal of the American Medical Association | volume = 285 | issue = 8 | pages = 1059–1070 | pmid = 11209178 | url = http://jama.ama-assn.org/cgi/reprint/285/8/1059.pdf | format = PDF, 0.5 MB}}</ref> ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੋਕ੍ਸਿਨ ਕਿਸਮ ਏ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਬੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਪੱਰ ਮੋਟਰ ਨਿਉਰੋਨ ਸਾਇਨਡਰੋਮ, ਫੋਕਲ ਹਾਇਪਰ ਹਾਇਡਰੋਸਿਸ ਬਲੈਫਰੋਸਪੈਸਮ, ਸਟੈ੍ਬਿਸਮਸ, ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰੁਕਇਸਮ I ਇਹ ਕਾਸ੍ਮੇਟਿਕ੍ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੋਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I ਯੂਐਸ ਦੇ ਫੂਡ ਅਤੇ ਡਰਗਸ ਪ੍ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਡੱਬੇ ਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਣ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਟਾਕਸਿਨ ਦੀ ਲੋਕਲ ਚੁਕਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੰਨਜੈਕਸ਼ਨ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੌਟੂਲਿਸਮ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ I ਚੇਤਾਵਨੀ ਮੌਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸੀ I<ref name=FDA08>[http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/2008/ucm116857.htm FDA Notifies Public of Adverse Reactions Linked to Botox Use]. Fda.gov. Retrieved on May 6, 2012.</ref><ref name=FDA09>[http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/2009/ucm175013.htm FDA Gives Update on Botulinum Toxin Safety Warnings; Established Names of Drugs Changed], FDA Press Announcement, August 3, 2009</ref> ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਚ, ਇਸਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਬੌਟੋਕਸ ਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਤਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I ਬੌਟੋਕਸ ਐਲਰਗਨ<ref>{{cite web|last1=Egan|first1=Matt|title=Botox maker bought for $66 billion in biggest deal of 2014|url=http://money.cnn.com/2014/11/17/investing/allergan-actavis-merger-boom/|website=cnn.com|accessdate=18 November 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134831/http://money.cnn.com/2014/11/17/investing/allergan-actavis-merger-boom/|url-status=dead}}</ref> ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ I ==ਵਰਤੋਂ== ===ਮੈਡੀਕਲ ਵਰਤੋਂ=== ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਤਕਲੀਫਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I<ref name=Barbano>{{Cite journal| last = Barbano| first = Richard| date = November 8, 2006| title = Risks of erasing wrinkles: Buyer beware!| journal = Neurology| volume = 67| issue = 10| pages = E17–E18| pmid = 17130399| url = http://www.neurology.org/cgi/content/full/67/10/E17| access-date = ਨਵੰਬਰ 18, 2015| archive-date = ਅਪ੍ਰੈਲ 2, 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100402081355/http://www.neurology.org/cgi/content/full/67/10/E17| dead-url = yes}}</ref> ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਘੱਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ I<ref name=afis>{{cite web| author = Edwards, Michael | year = 2006| title = Anal fissure| publisher = Dumas Ltd| url = http://www.privatehealth.co.uk/private-operations/general-surgery/anal-fissure/| accessdate = 18 November 2015}}</ref> ਇਹ ਸਪਾਸਮਸ ਅਤੇ ਡਾਇਸਟੋਨਿਆਂਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ I<ref>{{Cite journal| author = Bihari K|date=March 2005| title = Safety, effectiveness, and duration of effect of BOTOX after switching from Dysport for blepharospasm, cervical dystonia, and hemifacial spasm dystonia, and hemifacial spasm| url = https://archive.org/details/sim_current-medical-research-and-opinion_2005-03_21_3/page/433| journal = Current Medical Research and Opinion| volume = 21| issue = 3| pages = 433–438|| pmid = 15811212}}</ref> ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਨਾਲ ਜਿਹਨਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਮੰਨਜ਼ੂਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਨ-<ref name=FDA08/><ref name=FDA09/><ref name=FDA09hc>FDA, 2009, "Information for Healthcare Professionals, FDA ALERT [08/2009]: OnabotulinumtoxinA (marketed as Botox/Botox Cosmetic), AbobotulinumtoxinA (marketed as Dysport) and RimabotulinumtoxinB (marketed as Myobloc)", see [http://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/PostmarketDrugSafetyInformationforPatientsandProviders/DrugSafetyInformationforHeathcareProfessionals/ucm174949.htm], accessed 18 November 2015.</ref><ref name=FDA10>FDA, 2010, "FDA News Release:FDA approves Botox to treat chronic migraine" see [http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm229782.htm], accessed 18 November 2015.</ref> * ਸਰਵਾਇਕਲ ਡਾਇਸਟੋਨਿਆ (ਸਪਾਸਮੋਡਿਕ ਟੌਰਟੀਕੌਲਿਸ), ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦਾ ਨਿਉਰੋਮਸਕੂਲਰ ਡਿਸਓਡਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਝੱਟਕੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ I<ref>{{Cite journal|title = A pilot study on the use of botulinum toxin in spasmodic torticollis|journal = The Canadian Journal of Neurological Sciences. Le Journal Canadien Des Sciences Neurologiques|date = 1985-11-01|pmid = 4084867|pages = 314–316|volume = 12|issue = 4|first = J. K.|last = Tsui|first2 = A.|last2 = Eisen|first3 = E.|last3 = Mak|first4 = J.|last4 = Carruthers|first5 = A.|last5 = Scott|first6 = D. B.|last6 = Calne}}</ref><ref>{{Cite journal| author = Brin MF, Lew MF, Adler CH, Comella CL, Factor SA, Jankovic J, O'Brien C, Murray JJ, Wallace JD, Willmer-Hulme A, Koller M| date = October 22, 1999| title = Safety and efficacy of NeuroBloc (botulinum toxin type B) in type A-resistant cervical dystonia| url = https://archive.org/details/sim_neurology_1999-10-22_53_7/page/1431| journal = Neurology| volume = 53| issue = 7| pages = 1431–1438| pmid = 10534247}}</ref> * ਬਲੈਫਰੋਸਪਾਸਮ, ਬੇਕਾਬੂ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਿਕੁੜਣ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਝਟਕਾ I<ref>{{Cite journal| author = Shukla HD, Sharma SK| year = 2005| title = Clostridium botulinum: a bug with beauty and weapon| journal = Critical Reviews in Microbiology| volume = 31| issue = 1| pages = 11–18| pmid = 15839401}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drbatul.com/treatments-procedures/botox-botulinum-toxin-injection/ |title=Botox Treatment |publisher=drbatul.com |date= |accessdate=18 November 2015}}</ref> * ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਖ ਅਗਜ਼ੀਲਰੀ ਹਾਇਪਰਹਾਇਡ੍ਰੋਸਿਸ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਸੀਨਾ ਆਉਦਾ ਹੈ I[<ref name="Eisenach JH, Atkinson JL, Fealey RD. 657–666">{{Cite journal| author = Eisenach JH, Atkinson JL, Fealey RD.|date=May 2005| title = Hyperhidrosis: evolving therapies for a well-established phenomenon| url = https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2005-05_80_5/page/657| journal = Mayo Clinic Proceedings| volume = 80| issue = 5| pages = 657–666 | pmid = 15887434}}</ref><ref name="Primary">{{Cite journal|url=http://www.jaoa.org/content/106/10/609.long|last1=Felber|first1=ES|title=Botulinum toxin in primary care medicine.|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|volume=106|issue=10|pages=609–614|year=2006|pmid=17122031|access-date=2015-11-18|archive-date=2014-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513062128/http://www.jaoa.org/content/106/10/609.long|dead-url=yes}}</ref> * ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ, ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਰਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਉਚ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਘਟਨਾ I<ref name=FDA10/><ref>Approved indication as of 2010, though the area has a history of conflicting reports, see the following.</ref><ref name="pmid18458231">{{Cite journal|author=Naumann M |title=Assessment: Botulinum neurotoxin in the treatment of autonomic disorders and pain (an evidence-based review): report of the Therapeutics and Technology Assessment Subcommittee of the American Academy of Neurology |url=https://archive.org/details/sim_neurology_2008-05-06_70_19/page/1706 |journal=Neurology |volume=70 |issue=19 |pages=1707–14 |date=May 2008 |pmid=18458231|author2=So Y|author3=Argoff CE|last4=Childers|first4=M. K.|last5=Dykstra|first5=D. D.|last6=Gronseth|first6=G. S.|last7=Jabbari|first7=B.|last8=Kaufmann|first8=H. C.|last9=Schurch|first9=B.| displayauthors = 8}}</ref> * ਸਟੈ੍ਬਿਸਮਸ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਅਨੁਕੂਲਤਾ(ਹੈਟਰੋਟਰੌਫਿਆ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ “ਕ੍ਰੌਸਡ ਆਈਸ”) I<ref name=Strabismus>{{cite journal|last1=Kowal|first1=Lionel|last2=Wong|first2=Elaine|last3=Yahalom|first3=Claudia|title=Botulinum Toxin in the treatment of strabismus. A review of its use and effects|url=https://archive.org/details/sim_disability-and-rehabilitation_2007-12-15_29_23/page/n69|journal=Disability and Rehabilitation|date=December 2007|volume=29|issue=23|pages=1823–1831}}</ref> ਬੋਤੁਲਿਨੁਮ ਟੌਕਸਿਨ ਕਿਸਮ ਏ ਦੀ ਹੋਰ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- * ਓਸਿਓਫਾਗਿਅਲ ਐਕਾਲਾਸਿਆ, ਮਾਂਸਪੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਸਿਓਫਾਗਿਅਲ ਸਪਹਿਨਟਰ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇ I<ref name=achalasia>{{cite journal|last1=Stavropoulos|first1=S. N.|last2=Friedel|first2=D.|last3=Modayil|first3=R.|last4=Iqbal|first4=S.|last5=Grendell|first5=J. H.|title=Endoscopic approaches to treatment of achalasia|journal=Therapeutic Advances in Gastroenterology|date=20 December 2012|volume=6|issue=2|pages=115–135|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3589133/|accessdate=18 November 2015}}</ref> * ਬ੍ਰੁਕਸਿਮ, ਪੈਰਾਫੰਕਸ਼ਨਲ ਦੰਦ ਦਾ ਪੀਹਣਾ/ਜਬਾੜਾ ਨੂੰ ਭੀਚਣਾ, ਮੈਸਕੇਟਿੰਗ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾ ਲਗਾਣ ਨਾਲ(ਜਿਵੇਂ- ਦ ਮੈਸੇਟਰ) I<ref name=Bruxism>{{cite journal|last1=Long|first1=Hu|last2=Liao|first2=Zhengyu|last3=Wang|first3=Yan|last4=Liao|first4=Lina|last5=Lai|first5=Wenli|title=Efficacy of botulinum toxins on bruxism: an evidence-based review|journal=International Dental Journal|date=February 2012|volume=62|issue=1|pages=1–5||url=http://onlinelibrary.wiley.com/enhanced/doi/10.1111/j.1875-595X.2011.00085.x/|accessdate=18 November 2015}}</ref> * ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਫੋਕਲ ਨਿਉਰੋਪੈਥੀਆਂ: ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਬੀਟੀਐਕਸ-ਏ ਦਾ ਇੰਨਟ੍ਰਾਡਰਮਲ ਟੀਕਾ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਦਾਂ ਕਿ ਐਨਲਜੈਸਿਕ ਪ੍ਭਾਵ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਲਈ ਸਵਤੰਤਰ ਹੈI<ref>{{Cite journal|author=Ranoux D, Attal N, Morain F, Bouhassira D |title=Botulinum toxin type A induces direct analgesic effects in chronic neuropathic pain |journal=Annals of Neurology |volume=64 |issue=3 |pages=274–83 |date=September 2008 |pmid=18546285 |url=}}</ref> * ਆਈਡਿਓਪੈਥਿਕ ਅਤੇ ਨਿਉਰੋਜੈਨਿਕ, ਡੈਸਟਰੁਸਰ ਓਵਰਐਕਟੀਵੀਟੀI<ref name="multiple">{{Cite journal|author=Mangera A, Andersson KE, Apostolidis A, Chapple C, Dasgupta P, Giannantoni A, Gravas S, Madersbacher S. |title=Contemporary management of lower urinary tract disease with botulinum toxin A: a systematic review of botox (onabotulinumtoxinA) and dysport (abobotulinumtoxinA)|journal=European Urology |volume=60 |issue=4 |pages=784–95 |year=2005 |pmid=21782318}}</ref> * ਵੈਜਾਨਲ ਮਾਸਂਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵੈਜਾਈਨਿਮਸ I<ref>{{cite journal|author=Pacik, PT |title=Botox Treatment for Vaginismus |pmid=19952618|journal=Plast Reconstr Surg|year= 2009 |volume=124|issue=6|pages=455e-6e}}</ref> * ਸੱਟ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਹਿਲਜੁੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਟਰਲ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ- ਟ੍ਰਾਓਮਾ, ਸਟ੍ਰੋਕ, ਮਲਟੀਪਲ ਸਕਲਰੋਸਿਸ, ਪਾਰਕਿੰਨਸਨ ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਸੈਰੇਬਰਲ ਪੈਲਸੀ I * ਫੌਕਲ ਡਿਸਟੌਨਿਆਸ ਅੰਗਾਂ, ਚਿਹਰੇ, ਜਬਾੜੇ, ਜਾਂ ਵੋਕਲ ਕੌਰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ I ==ਹਵਾਲੇ== tpqmn1wctv2wn9w0crn2y8ewqdffijp 0 76542 839677 832952 2026-05-19T00:58:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839677 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਬਰੈਂਡਨ ਸਟੈਂਟਨ <br /> Brandon Stanton | image = | caption = | alt = | birth_name = ਬਰੈਂਡਨ ਸਟੈਂਟਨ | birth_date = {{Birth date and age|1984|03|01}}<ref>{{cite web|title=NYC photographer's crowdfunding rules OK after DKNY boosts YMCA|url=http://www.theguardian.com/fashion/2013/mar/02/dkny-ymca-brandon-stanton-crowdfunding|author=Raya Jalabi|publisher=The Guardian|date=March 2, 2013|accessdate=December 19, 2013}}</ref><ref name=cnn13>{{cite news| title = The photographer behind 'Humans of New York'| url = http://edition.cnn.com/2013/10/18/living/books-humans-of-new-york/|accessdate = 2013-10-25|date= October 18, 2013| publisher = CNN}}</ref> | birth_place =[[ਮਾਰੀਏਟਾ, ਜਾਰਜੀਆ]] | nationality =ਅਮਰੀਕੀ | occupation =ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ, ਬਲਾਗਰ | known_for = [[ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ]] ਦਾ ਸਥਾਪਕ (2010) |website={{URL|http://www.humansofnewyork.com}} }} '''ਬਰੈਂਡਨ ਸਟੈਂਟਨ '''(ਜਨਮ 1 ਮਾਰਚ 1984) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ ਅਤੇ ਬਲਾਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਫੋਟੋਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਜਨਵਰੀ 2016 ਅਨੁਸਾਰ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ]] ਉੱਤੇ 1.67 ਕਰੋੜ ਲਾਈਕ ਹਨ ਅਤੇ [[ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ]] ਉੱਤੇ 46 ਲੱਖ ਫੌਲੋਅਰ(ਸਮਰਥਕ) ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/entry/humans-of-new-york-pakistan-slave-labor_55d399a8e4b07addcb446e23|title=Humans Of New York Has Helped Raise Over $2 Million To Help End Slave Labor In Pakistan|publisher=Huffington Post|date=August 19, 2015|accessdate=August 20, 2015}}</ref> 2010 ਤੋਂ ਸਟੈਂਟਨ ਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।<ref name="express-tribune">{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/929099/humans-of-new-york-to-come-to-pakistan-in-august/|date=30 July 2015|accessdate=5 August 2015|publisher=[[The Express Tribune]]|title=Humans of New York to come to Pakistan in August}}</ref> == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ == ਸਟੈਂਟਨ ਜਾਰਜੀਆ, [[ਅਟਲਾਂਟਾ]] ਵਿੱਚ ਮਾਰੀਏਟਾ ਵਿਖੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ,<ref name="David Shapiro Jr">{{Cite news|title=Human by Human, a Following Grows|publisher=Wall Street Journal|url=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304106704579135783423807744|author=David Shapiro Jr.|date=Oct 14, 2013|accessdate=2013-10-25}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਦ ਵਾਕਰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਤਮ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|title=Walker Alumnus Brandon Stanton Talks to Students About Humans of New York|publisher=The Walker School|url=http://www.thewalkerschool.org/news/item/index.aspx?linkid=972&moduleid=56|date=February 5, 2013|accessdate=2013-10-26|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023132708/http://www.thewalkerschool.org/news/item/index.aspx?linkid=972&moduleid=56|dead-url=yes}}</ref> ਇਸਨੇ [[ਜਾਰਜੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਹਿਸਟਰੀ ਮੇਜਰ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|title=Book Talk: From blog to best-seller|publisher=BusinessWorld|url=http://www.bworldonline.com/weekender/content.php?id=81757|date=January 9, 2014|accessdate=2014-01-31|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221549/http://www.bworldonline.com/weekender/content.php?id=81757|dead-url=yes}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਵਿੱਚ ਬਾਂਡ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਖਰੀਦਿਆ,<ref>{{Cite web|last1=Goodyear|first1=Sarah|title=A 'Photographic Census' Captures New York's Characters|url=http://www.citylab.com/design/2012/04/photographic-census-captures-new-yorks-characters/1816/|website=citylab.com|publisher=The Atlantic City Lab|accessdate=12 October 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051627/http://www.citylab.com/design/2012/04/photographic-census-captures-new-yorks-characters/1816/|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਨੇ ਡਾਊਨਟਾਊਨ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਚਲੀ ਗਈ,<ref>{{Cite web|last1=Maloney|first1=Jennifer|title=In Focus: City's Humans|url=http://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304811304577370611460259438#articleTabs%3Darticle|website=www.wsj.com|publisher=The Wall Street Journal|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਫੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ 10,000 ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਨਿਵਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤ ਲਗਾਇਆ। ਆਖ਼ਿਰ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਦੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਪੰਨਾ ਇਸਨੇ ਨਵੰਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|last1=Stanton|first1=Brandon|title=Humans of New York: Behind the Lens|url=http://www.huffingtonpost.com/brandon-stanton/humans-of-new-york-behind_b_3210673.html|website=www.huffingtonpost.com|publisher=The Huffington Post|accessdate=12 October 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Humans of New York Facebook Information Page|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/info?tab=page_info|website=www.facebook.com}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ। ਇਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ (''Humans of New York)'' ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰੀਵਿਊ ਮਿਲੇ<ref>{{Cite web|title=Humans of New York|url=http://us.macmillan.com/humansofnewyork/BrandonStanton|website=www.us.macmillan.com|publisher=Macmillan Publishers|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ 30,000 ਕਾਪੀਆਂ ਪ੍ਰੀਆਰਡਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕੀਆਂ।<ref name="David Shapiro Jr"/> ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਵੇਲੇ ਏਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਨਾਈਟਲਾਈਨ ਦੇ ਲਈ ਬਿੱਲ ਵੇਰ ਨੇ ਇਸਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ<ref>{{Cite web|title='Humans of New York': Photog Gone Viral|url=http://abcnews.go.com/Nightline/video/humans-york-photog-viral-20550669|website=www.abc.go.com|publisher=ABC News|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ 2013 ਦੇ 3 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਫਤੇ ਲਈ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੌਨ-ਫਿਕਸ਼ਨ ਬੈਸਟ ਸੈਲਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।<ref>{{Cite web|last1=Bosman|first1=Julie|title=A Fisherman in New York’s Sea of Faces|url=http://www.nytimes.com/2013/11/07/business/media/humans-of-new-york-by-brandon-stanton.html?smid=fb-nytimes&WT.z_sma=BU_HON_20131108&_r=1|website=www.nytimes.com|publisher=The New York Times|accessdate=12 October 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bestsellers List|url=http://www.nytimes.com/best-sellers-books/2013-11-03/hardcover-nonfiction/list.html|website=www.nytimes.com|publisher=The New York Times|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 26 ਹਫਤਿਆਂ ਲਈ ਰਹੀ ਅਤੇ 21 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। [[ਤਸਵੀਰ:From_Brownsville,_Brooklyn_to_the_Oval_Office-_Vidal_Meets_the_President.webm|thumb|5 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਓਬਾਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਬਰੈਂਡਨ ਸਟੈਂਟਨ।]] ਦਸੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਸਟੈਂਟਨ ਨੂੰ [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)]] ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ 30 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ 30 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|last1=Schweitzer|first1=Callie|title=30 Under 30: Meet Brandon Stanton, the Photographer Behind Humans of New York|url=http://ideas.time.com/2013/12/16/30-under-30-meet-brandon-stanton-the-photographer-behind-humans-of-new-york/|website=www.time.com|publisher=Time, Inc.|accessdate=12 October 2015|archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005044859/http://ideas.time.com/2013/12/16/30-under-30-meet-brandon-stanton-the-photographer-behind-humans-of-new-york/|url-status=dead}}</ref> ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਸਟੈਂਟਨ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]] ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਸਦਕਾ ਇਸਨੇ 50 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਟੂਰ ਦੌਰਾਨ 10 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ।<ref>{{Cite web|last1=Keneally|first1=Meghan|title=Humans of New York Photographer's Touching Dispatches From Iraq|url=http://abcnews.go.com/International/humans-york-photographer-travels-iraq/story?id=24946214|website=www.abcnews.go.com|publisher=ABC News|accessdate=12 October 2015}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Gilsinan|first1=Kathy|title=Humans of the World|url=http://www.theatlantic.com/international/archive/2014/08/humans-of-the-world/375912/|publisher=The Atlantic|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2015 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ [[ਇਰਾਨ]] ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|last1=Tharoor|first1=Ishaan|title=‘Humans of New York’ photographer finds humans of Iran|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/08/27/humans-of-new-york-photographer-finds-humans-of-iran/|website=www.washingtonpost.com|publisher=The Washington Post|accessdate=12 October 2015}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Jamal|first1=Ramsha|title=Humans of New York blog offers a fresh perspective on Pakistan|url=http://www.theguardian.com/global-development/2015/aug/21/humans-of-new-york-blog-offers-a-fresh-perspective-on-pakistan|website=www.theguardian.com|publisher=The Guardian|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਆਪਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੂਰ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸਟੈਂਟਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ 23 ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਤਾਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web|last1=Whiteman|first1=Hilary|title=The photos that raised $2 million to free bonded brick workers|url=http://www.cnn.com/2015/08/19/asia/pakistan-humans-new-york-bonded-labor/|website=www.cnn.com|publisher=Cable News Network|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਸਟੈਂਟਨ ਨੂੰ ਓਵਲ ਆਫਿਸ ਵਿਖੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ]] ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈ ਸਕੇ।<span class="cx-segment" data-segmentid="98"></span> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ {{Cite book|date=October 15, 2013|title=Humans of New York|url=https://archive.org/details/isbn_9781250038821|location=New York|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-1-250-03882-1}} * ਲਿਟਲ ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ {{Cite book|date=October 7, 2014|title=Little Humans of New York|url=https://archive.org/details/littlehumans0000stan|location=New York|publisher=[[Farrar, Straus and Giroux]]|isbn=978-0374374563}} * ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ: ਸਟੋਰੀਜ਼ {{Cite book|date=October 13, 2015|title=Humans of New York: Stories|url=https://archive.org/details/humansofnewyorks0000stan|location=New York|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-1250058904}} == ਇਨਾਮ == * 2013: ਪੀਪਲਜ਼ ਚੋਆਇਸ ਇਨਾਮ, ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਰਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਹਿਊਮਨਜ਼ ਆਫ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਲਈ 2013 ਦਾ ਵੈਬੀ ਅਵਾਰਡ<ref>{{Cite web|title=Best Use of Photography|publisher=The Webby Awards Gallery|url=http://winners.webbyawards.com/2013/web/website-features-and-design/best-use-of-photography|accessdate=2013-10-26}}</ref> * 2013: ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)]]'' ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ 30 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ 30 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|title=30 Under 30: Humans of New York Photographer Brandon Stanton|publisher=Time.com|url=http://ideas.time.com/2013/12/16/30-under-30-meet-brandon-stanton-the-photographer-behind-humans-of-new-york/|author=Callie Schweitzer|date=December 16, 2013|accessdate=2013-12-17|archive-date=2018-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005044859/http://ideas.time.com/2013/12/16/30-under-30-meet-brandon-stanton-the-photographer-behind-humans-of-new-york/|url-status=dead}}</ref> * 2014: ਜੇਮਜ਼ ਜੋਆਇਸ ਅਵਾਰਡ; ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਡਬਲਿਨ ਦੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਅਤੇ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ।<ref>{{Cite web|title=Humans of New York creator, Brandon Stanton honoured by UCD Literary & Historical Society|url=http://www.ucd.ie/news/2014/04APR14/240414-Humans-of-New-York-creator-Brandon-Stanton-honoured-by-UCD-Literary-%26%20Historical-Society.html|publisher=UCD News, University College Dublin|date=24 April 2014|accessdate=2014-08-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929214430/http://www.ucd.ie/news/2014/04APR14/240414-Humans-of-New-York-creator-Brandon-Stanton-honoured-by-UCD-Literary-%26|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਬਲਾਗਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ]] nfqsxymqbz4pvndb71fay2h3fg5tih2 0 86625 839696 711671 2026-05-19T04:57:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839696 wikitext text/x-wiki {{Infobox Election | election_name = ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2012 | country = India | type = presidential | ongoing = no | previous_election = ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2007 | previous_year = 2007 | next_election = ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 2017 | next_year = 2017 | election_date = {{Start date|2012|07|19|df=y}} | image1 =[[File:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|150px]] | nominee1 = [[ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ]] | party1 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] | home_state1 = [[ਬੰਗਾਲ]] | electoral_vote1 = 713,763 | image2 = [[File:P A Sangma (cropped).jpg|150px]] | nominee2 = [[ਪੀ. ਏ. ਸੰਗਮਾ]] | party2 = ਅਜ਼ਾਦ | home_state2 = [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | electoral_vote2 = 315,987 | title_before = ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | title_after = ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | title = ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | before_election = [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] | before_party = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] | after_election = [[ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ]] | after_party =[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] | map = [[File:Indian_presidential_election,_2012.svg|300px]] }} '''ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪੀ ਚੋਣਾਂ''' 19 ਜੁਲਾਈ, 2012 ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ੍ਰੀ [[ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ]] ਬਣੇ। <ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main1/current/PN1262012.pdf|title=Election to the office of President of India, 2012 (14th Presidential election)|format=PDF|date=12 June 2012|accessdate=18 June 2012|publisher=[[Election Commission of India]]}}</ref><ref name="indiaholdjuly">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18420045 |title=India to hold presidential election in July |work=[[BBC News]] |date=13 June 2012 |accessdate=13 June 2012}}</ref><ref name="poll19">{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/article3519957.ece |title=Presidential poll on July 19, counting on July 22 |first=Balaji |last=J |work=[[The Hindu]] |date=12 June 2012 |accessdate=13 June 2012 |location=New Delhi}}</ref><ref name="mamtameet">{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-13/india/32214195_1_mamata-banerjee-trinamool-congress-pranab-mukherjee |title=Presidential poll on July 19, Mamata to meet Sonia today |work=[[The Times of India]] |date=13 June 2012 |accessdate=13 June 2012 |archive-date=3 ਜਨਵਰੀ 2013 |archive-url=https://archive.today/20130103162557/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-13/india/32214195_1_mamata-banerjee-trinamool-congress-pranab-mukherjee |dead-url=yes }}</ref> ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਮੇਘਾਲਿਆ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਪੀਕਰ [[ਪੀ. ਏ. ਸੰਗਮਾ]] ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੋਇਆ। ==ਵੋਟਾਂ== {| class="wikitable" |- !ਪਾਰਟੀ/ਗਠਜੋੜ ! ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/multimedia/archive/01112/Graphics__How_the__1112721a.pdf |title=Hot the numbers might stack up! |newspaper=[[The Hindu]] |format=PDF |accessdate=18 June 2012 |year=2012 |location=Chennai, India}}</ref> |- | [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] | 33.2% |- | [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] | 28% |- | [[ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ]] | 6.2% |- | ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ | 4.7% |- | [[ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ]] | 4.4% |- | [[ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ]] | 3.9% |- | [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅੰਨਾ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ]] | 3.3% |- | [[ਬੀਜੂ ਜਨਤਾ ਦਲ]] | 2.7% |} ==ਨਤੀਜੇ== ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ]] ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਕਰਾਰ ਕੀਤਾ। {| class="wikitable" |- ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:left;" |ਰਾਜ ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:left;" |ਵੋਟਾਂ ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:left;" |[[ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ]] ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:left;" |[[ਪੀ. ਏ. ਸੰਗਮਾ]] ! style="background-color:#E9E9E9;text-align:left;" |ਰੱਦ |- | style="text-align:left;" |ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ||748||527||206||15/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||294||182||3||5/109 |- | style="text-align:left;" |[[ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||60||54||2||4/0<ref>{{cite news|title=Presidential election: Break-up of votes polled|url=http://greatandhra.com/viewnews.php?id=39348&cat=15&scat=20|newspaper=Greater Andhra|access-date=2016-11-10|archive-date=2015-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703065351/http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=39348&cat=15&scat=20|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" |[[ਅਸਾਮ]]||126||110||13||2/1 |- | style="text-align:left;" |[[ਬਿਹਾਰ]]||240/243||146||90||3/1 |- | style="text-align:left;" |[[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]]||90||39||50||1/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਗੋਆ]]||40||9||31||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਗੁਜਰਾਤ]]||182||59||123||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਹਰਿਆਣਾ]]||90||53||29||8/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||67||23||44||1/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]]||83/87||68||15||2/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਝਾਰਖੰਡ]]||80/81||60||20||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਕਰਨਾਟਕ]]||220||117||103||3/1 |- | style="text-align:left;" |[[ਕੇਰਲ]]||140||124||0||1/15 |- | style="text-align:left;" |[[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||230||73||156||4/0<!--Numbers are missing--> |- | style="text-align:left;" |[[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]||272||225||47||2/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਮਨੀਪੁਰ]]||59||58||1||1/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਮੇਘਾਲਿਆ]]||59||34||23||2/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]]||40||32||7||1/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]]||60||58||0||2/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਓਡੀਸ਼ਾ]]||141||26||115||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]||116||44||70||2/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਰਾਜਸਥਾਨ]]||198||113||85||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਸਿੱਕਮ]]||31||28||1||2/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]]||197||45||148||4/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]]||57||56||1||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]||398||351||46||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਉੱਤਰਖੰਡ]]||69||39||30||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਬੰਗਾਲ]]||?<!--fill in this in to get abstentions-->||275||3||4/? |- | style="text-align:left;" |[[ਦਿੱਲੀ]]||65||42||23||0/0 |- | style="text-align:left;" |[[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]]||28||23||5||0/0 |- style="background-color:#E9E9E9" | style="text-align:left;" |'''ਕੁੱਲ'''||colspan=4| '''''' |- | style="text-align:left;" colspan=7 |<small>ਸ੍ਰੋਤ: [http://zeenews.india.com/news/nation/presidential-election-results-live-counting-gets-underway_788957.html Zee News]</small> |}<noinclude> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ]] 937i7rgdg1ize9aceeqpbwoq0h2w0mm 0 89205 839683 409810 2026-05-19T01:47:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839683 wikitext text/x-wiki '''ਬਾਬਾ ਪੋਖਰ ਸਿੰਘ''' ([[1916]]–[[2002]]) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਰਾਏ ਸਿੱਖ ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਚ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ [[ਝੁੰਮਰ]] ਨਾਚ ਈਜਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ '' ਝੂਮਰ ਪਿਤਾਮਾ ਬਾਬਾ ਪੋਖਰ ਸਿੰਘ '' ਵੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲੇਖਕ ਕਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160620/23/1387563.cms#1387563 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-01-18 |archive-date=2016-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625161229/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160620/23/1387563.cms#1387563 |url-status=dead }}</ref> {{stub}} ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2002]] hkhw4tsfuh0y41ezrc9mlcseoei4bda 0 91511 839659 839574 2026-05-18T16:53:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839659 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਨਿਮੀ <br>|image=Nimmi.jpg|birth_name=ਨਵਾਬ ਬਾਨੋ <br>|birthname=Nawab Banoo|birth_date={{Birth date |df=y|1933|2|18}}|birth_place=[[ਭਾਰਤ|ਆਗਰਾ,ਭਾਰਤ <br>]] | death_date = {{death date and age|df=y|2020|3|25|1933|3|25}} | death_place = ਮੁੰਬਈ |years active=1949–1965 |yearsactive=1949–1965 |religion=[[ਇਸਲਾਮ]] |spouse=[[ਸ. ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ]] 1965– 1 ਨਵੰਬਰ 2007 (ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ)}} '''ਨਿਮੀ '''(18 ਫਰਵਰੀ 1933 - 18 ਫਰਵਰੀ 1933) ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਸਕਰੀਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ<span class="cx-segment" data-segmentid="50">1950 ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ</span>&nbsp;<span class="cx-segment" data-segmentid="50"> stardom</span> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪਿੰਡ ਵੇਲੇ ਟਾਈਪ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਪਾਈ,&nbsp; ਲੇਕਿਨ ਫੰਤਾਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਫਿਲਮਾਂ ਵਰਗੀਆਂ&nbsp; ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ. ==ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਨਵਾਬ ਬਾਨੋ&nbsp; ਦਾ ਜਨਮ ਆਗਰਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&nbsp; ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਐਕਟਰੈਸ ਸੀ, ਜੋ ਵਾਹੀਦਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ&nbsp; ਦੇ&nbsp; ਪਿਤਾ, ਅਬਦੁਲ ਹਾਕਿਮ, ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਠੇਕੇਦਾਰ ਸਨ।&nbsp; ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਨਵਾਬ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਬਾਨੋ ਜੋੜ ਕੇ ਨਵਾਬ ਬਾਨੋ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਸੀ, ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਬੰਬੇ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਚੇਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ&nbsp; ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ, ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ&nbsp; ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਨਿਮੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਗਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਏਬਟਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕੰਮ <span class="cx-segment" data-segmentid="68">ਕਰਨ ਲੱਗਾ</span>। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਦੀ ਚਾਚੀ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਆਗੂ ਫਿਲਮ ਸਟਾਰ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਜੋਤੀ&nbsp; ਦੇ ਪਤੀ ਜੀ ਐਮ ਦੁਰਾਨੀ ਵੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ, ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ। == ਕਰੀਅਰ == 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 1930 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਜਵਾਨ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਟੂਡੀਓਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਰਤਮਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ''ਅੰਦਾਜ਼'' ਬਣਦੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸੱਦਿਆ।&nbsp; ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਵਿਖਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ।<span class="cx-segment" data-segmentid="83">''ਅੰਦਾਜ਼ ''</span>ਦੇ ਸੈੱਟ ਤੇ,&nbsp; ਨਿਮੀ ਨੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। <span id="result_box" class="" lang="hi"><span class="">ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ''ਬਰਸਾਤ'' (1949)&nbsp; ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।&nbsp; ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਦੀਨ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰੈਸ ਨਰਗਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੈ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ,&nbsp; ਉਹ ਦੂਜੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੰਦਾਜ਼ ਦੇ ਸੈੱਟ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਮੀ&nbsp; ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦੇਖਣ&nbsp; ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਐਕਟਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ। ਨਿਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਅੱਲੜ ਪਹਾੜਨ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਲਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ&nbsp; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਂਚ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ।</span><span></span></span> <span id="result_box" class="" lang="hi"><span class="">1949 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਹੋਈ ''ਬਰਸਾਤ'',&nbsp; ਫਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵਿਵਸਾਇਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ।&nbsp; ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨਰਗਿਸ,&nbsp; ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਨਾਥ ਦੀ ਹਾਜਰੀ&nbsp; ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਿਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ&nbsp; ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਹਿਟ ਹੋਈ। ਫਿਲਮ ਦਾ&nbsp; </span></span><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class=""> ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ </span></span>ਸਿਰਲੇਖ ਗੀਤ ''ਬਰਸਾਤ ਮੇਂ ਹਮੇਂ ਮਿਲੇ ਤੁਮ'' ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸਦਾਬਹਾਰ ਕਲਾਸਿਕਸ,&nbsp;&nbsp;ਅਤੇ ''ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਹੈ'',&nbsp; ਸਾਰੇ ਨਿਮੀ ਉੱਤੇ ਚਿਤਰਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਵੀ ਇਸ ਨਵੇਲੀ ਐਕਟਰੈਸ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। </span></span><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class=""><span id="result_box" class="" lang="hi"><span class="">[[ਬਰਸਾਤ]]</span></span> ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਿਆਪੀ ਸਨਸਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।</span><span class=""></span></span> === ਸਟਾਰਡਮ ਵੱਲ ਵਧਣਾ === ਬਰਸਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਆਪਣੀ ਤਸ਼ਰੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਅਧਾਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। === 1950 === ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ (ਬਨਵਾੜਾ), ਅਤੇ ਦੇਵ ਆਨੰਦ (ਸਾਜ਼ਾ, ਆਂਧੀਆਂ) ਵਰਗੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਦੀਦਾਰ (1951) ਅਤੇ ਦਾਗ (1952) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ। ਨਰਗਿਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਦੀਦਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨਿੰਮੀ ਵੀ ਮਧੂਬਾਲਾ (ਅਮਰ), ਸੁਰੱਈਆ (ਸ਼ਮਾ), ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ (ਊਸ਼ਾ ਕਿਰਨ), ਅਤੇ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ (ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਹੇਂ) (1959) ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਨਿੰਮੀ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ਬੇਦਰਦੀ (1951) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨ (1952) ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨਾਂਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਿੰਮੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਡ੍ਰੀਮ ਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ Savage Princess ਸੀ। ਲੰਡਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਐਰੋਲ ਫਲਿਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੱਛਮੀ ਫਿਲਮੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਫਲਿਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕੁੜੀ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ!" ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ "...ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਣਕੀਤੀ ਕੁੜੀ" ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ 2013 ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਕਿ ਆਨ ਦੇ ਲੰਡਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੰਭੀਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੇਸਿਲ ਬੀ. ਡੀਮਿਲ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਿੰਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਧਦੇ ਕੈਰੀਅਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹਨਾਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ ਅਮਰ (1954) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ (ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਭਰਮਾਇਆ ਇੱਕ ਗਰੀਬ, ਦੁੱਧ ਚੁਆਈ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਗਲਤ ਮੰਗੇਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਿੰਮੀ ਦੇ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਪਸੰਦ ਫ਼ਿਲਮ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਡੰਕਾ (1954) ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁੰਦਨ (1955), ਸੋਹਰਾਬ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਨੇ ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਚਿੱਤਰਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਰਨ ਖਟੋਲਾ (1955) ਵਿੱਚ, ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੰਜ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ 1956 ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ। 1957 ਵਿੱਚ, 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਿੰਮੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਭਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਸਨ ਜੋ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਦੁਆਰਾ ਡੱਬ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ, ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬੈਂਕਾਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੋਹਰੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ (ਅੰਜਲੀ), ਕੇ.ਏ. ਅੱਬਾਸ (ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਹੇ) ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਭੱਟ (ਅੰਗੁਲਿਮਾਲਾ) ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜੋਖਮ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਹੇਂ (1959) ਦੀ ਵੇਸਵਾ। ਇਹ ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਿੰਮੀ ਬਹੁਤ ਚੋਣਵੀਂ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਬਿਹਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਬੀ.ਆਰ. ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ (1958), ਅਤੇ ਵੋ ਕੌਨ ਥੀ? ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। (1963), ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। == ਸਿਤਾਰਾ ਬਣਨਾ == ''[[ਬਰਸਾਤ]]''&nbsp; ਦੇ ਬਾਅਦ <span class="cx-segment" data-segmentid="111">ਨਿਮੀ ਨੇ </span>ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਆਫਰ ਧੜਾਧੜ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਸਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਆਪਣੀਆਂ ਹਿਸਟੋਰਯੋਨਿਕ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮਰਦਾਨੀ ਲੇਕਿਨ ਕਾਰਗਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੂਠੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।&nbsp; ਛੋਟੀ ਐਕਟਰੈਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਊ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਫਾਦਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਆਧਾਰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] (ਬਨਵਾੜਾ), ਅਤੇ [[ਦੇਵ ਆਨੰਦ]] (ਸਜ਼ਾ,&nbsp; ਆਂਧੀਆਂ) ਵਰਗੇ ਸਿਖਰ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ&nbsp; ਲਈ ਵੱਡਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿਮੀ ਨੇ ''ਦੀਦਾਰ''&nbsp;<span class="cx-segment" data-segmentid="121"> (1951)</span> ਅਤੇ ''ਦਾਗ''&nbsp;&nbsp;<span class="cx-segment" data-segmentid="121"> (1951)</span>&nbsp; ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਕਰੀਨ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ। ਨਰਗਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ''ਬਰਸਾਤ'' ਅਤੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="116">''ਦੀਦਾਰ''&nbsp;</span><span class="cx-segment" data-segmentid="116"><span class="cx-segment" data-segmentid="121"></span></span> ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇ ਕੀਤਾ, ਨਿਮੀ ਨੇ [[ਮਧੂਬਾਲਾ]] (ਅਮਰ), [[ਸੁਰਈਆ]] (ਸ਼ਾਮਾ), [[ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ]] (ਉਸ਼ਾ ਕਿਰਨ)&nbsp; ਅਤੇ [[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]]&nbsp; (ਚਾਰ ਦਿਲ ਚਾਰ ਰਾਹੇਂ <span class="cx-segment" data-segmentid="125">(1959)</span>)&nbsp; ਸਹਿਤ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਆਤ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮੀ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਬੇਦਰਦੀ'' <span class="cx-segment" data-segmentid="136">(1951)</span> ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ਗਾਏ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਨੇ ਵੀਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ,&nbsp; ਉਸਨੇ ਕੇਵਲ ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਹੀ ਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="136">ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ</span>। <span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।">ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਆਨ</span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।"> (1952)&nbsp; ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ। ਟੈਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ </span></span><span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।"><span id="result_box" class="" lang="pa"><span title="ਮੇਹਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਐਨ (1 9 52) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਈ। ਟੇਕਨੀਕਲਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਨੇ ਤੀਵੀਂ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਸਾਥੀ - ਅਭਿਨੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਮਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪੱਤੀ ਜਤਾਈ ਕਿ ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਮਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਨ - ਸਕਰੀਨ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।">ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ </span></span>ਵੱਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਦੀਰਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਿਮੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਐਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਫਾਇਨੇਂਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਨਿਮੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲੜੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਕਰੀਨ ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਇਆ ਸੀ।</span><span title=""></span></span> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਇਰਫਾਨ ਅਤੇ [[ਰਾਜ ਸਭਾ ਟੀਵੀ]] ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਨਿੰਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਮਹਿਬੂਬ ਸਟੂਡੀਓ (ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਟੂਡੀਓ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਸਨ ਇੱਕ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਅਰਡਰੈਸਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ "ਫਿਲਮਇੰਡੀਆ" ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ ਮੁਕਰੀ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਮਿਦਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਇਹ ਜੋੜੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੋਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਮ ਭਾਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੰਮੀ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ|ਮੈਨਚੈਸਟਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਦੀ 2007 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="IndianExpress">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/mar/27/veteran-actor-nimmi-passes-away-at-88-2121982.html|title=Veteran Bollywood actress Nimmi passes away at 87|date=27 March 2020|work=The New Indian Express (newspaper)|access-date=10 January 2021}}</ref><ref name="rstvfull">{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=O5qe8NMuZA8|title=Guftagoo with Nimmi : Complete interview|last=M.|first=Irfan|date=28 May 2013|access-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126002859/https://www.youtube.com/watch?v=O5qe8NMuZA8|archive-date=26 ਜਨਵਰੀ 2021|publisher=Rajya Sabha TV via YouTube|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="rediff">{{Cite web |title=Petite powerhouse Nimmi |url=https://m.rediff.com/movies/report/dinesh/20030213.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128142138/https://m.rediff.com/movies/report/dinesh/20030213.htm |archive-date=28 November 2020 |access-date=21 February 2011 |website=Rediff.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == * Interview, ''Nimmi: "I have a dream to be Queen"'', [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|The Indian Express]] Newspaper, Issue date: Friday, 30 May 1997. Copyright © 1997 Indian Express Newspapers (Bombay) Ltd. * Reuben, Bunny. ''Mehboob: India's DeMille'', South Asia Books * Raheja, Dinesh. ''The Hundred Luminaries of Hindi Cinema'', India Book House Publishers. * Reuben, Bunny. ''Follywood Flashback'', Indus publishers * Rajadhyaksha, Ashish and Willemen, Paul. ''The Encyclopedia of Indian Cinema'', Fitzroy Dearborn Publishers. * Akbar, Khatija. ''Madhubala: Her Life, Her Films'', New Delhi: UBS Publishers' Distributors * Lanba, Urmila. ''The Life and Films of Dilip Kumar'', Orient Paperbacks,India; New e. edition * Ritu, Nanda. ''Raj Kapoor: His Life, His Films'', Iskusstvo == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|id=0632364}} * [http://in.rediff.com/movies/2003/feb/13dinesh.htm Petite powerhouse Nimmi] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] mp3j8jls1guywiwo8x9glkd5mrla6o0 0 99424 839703 732994 2026-05-19T07:48:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839703 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਮਾਰਗਰੇਟ ਜੋਸਫਸ|birth_date={{Birth date and age|1967|4|09}}|birth_place=[[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|residence=[[ਇੰਗਲਵੁੱਡ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ]]|education=[[ਫੈਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ]]|occupation=ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ|website={{URL|http://www.macbethcollection.com}}}} '''ਮਾਰਗਰੇਟ ਕਾਟੋਨਾ ਜੋਸਫਸ '''(ਜਨਮ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1967) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ, [[ਉੱਦਮ|ਉਦਯੋਗਪਤੀ]] ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਾਇਫ਼ਸਟਾਇਲ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਇਫ਼ਸਟਾਇਲ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮੈਕਬੈਥ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਸ਼ਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਉਪਕਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਜੋਸਫਸ ਵੈਸਟਚੇਸਟਰ, [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਇਸਨੇ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਐਫਆਈਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://people.com/tv/rhonj-season-8-things-to-know-margaret-josephs/|title=Real Housewives of New Jersey: 5 Things to Know About New Housewife Margaret Josephs|last=Stone|first=Natalie|date=August 22, 2017|website=[[People (magazine)|People]]|access-date=October 18, 2017}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਦੇ ਗਾਰਮੈਂਟ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡ੍ਰੈਸ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.macbethcollection.com|title=Macbeth Collection Website|website=Macbeth Collection|access-date=26 June 2015}}</ref> ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਫੈਬਰਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਡੀਕੋਪੇਜ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://money.cnn.com/galleries/2012/smallbusiness/1205/gallery.mom-millionaires/2.html|title=A Cluttered House Paid Off|last=Parija Kavilanz|authorlink=Moms Making Millions|date=May 13, 2012|website=CNN Money|publisher=CNN|access-date=26 June 2015|archive-date=27 ਜੂਨ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627080216/http://money.cnn.com/galleries/2012/smallbusiness/1205/gallery.mom-millionaires/2.html|url-status=dead}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਜੋਸਫਸ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲਵੁੱਡ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="NJ.com">{{Cite web|url=http://www.nj.com/entertainment/index.ssf/2017/08/margaret_josephs_real_housewives_of_new_jersey.html|title=Who is Margaret Josephs, the new 'Real Housewives of New Jersey' cast member|last=Kuperinsky|first=Amy|website=NJ.com|publisher=NJ.com|access-date=14 October 2017}}</ref> ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਨਾਫਲੀ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਘਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 201 ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite journal|last=Brooke Perry|date=September 2014|title=(201)|url=http://www.shoptherecord.com/201-magazine-september-2014-issue/|journal=(201) Magazine|location=North Jersey|publisher=North Jersey Media Group|issue=September 2014|pages=84–92|id=EAN 071896477504|access-date=26 June 2015|quote=The Macbeth Collection’s Margaret Josephs infuses her Tenafly home with edgy, eclectic style|archive-date=27 ਜੂਨ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627124242/http://www.shoptherecord.com/201-magazine-september-2014-issue/|dead-url=yes}}</ref> ਮਾਰਗਰੇਟ ਜੋਸਫਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਜਾਨ ਜੋਸਫਸ ਨਾਲ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਜੋਸਫਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite serial|title=How to Deal with Being the Second Wife of a Man – Jacque Reid Discusses with Lifestyle Expert|episode=|url=http://blackamericaweb.com/2015/05/22/how-to-deal-with-being-the-second-wife-of-a-man-jacque-reid-discusses-with-lifestyle-expert/|series=The Tom Joyner Morning Show|credits=|network=Black America Web|station=|location=New York City|date=May 22, 2015|season=|number=|minutes=|transcript=|transcripturl=|accessdate=26 June 2015}}</ref><ref>{{cite serial|title=Secrets of the Second Wife|episode=|url=http://better.tv/view/relationships-relationships?channelId=b7ffc6a036af40b68d31f0442098acb9&channelListId&mediaId=6ba394da746440adad01cd75d222dc32|series=Better Show|credits=|network=Better TV|location=New York City|date=June 26, 2015|season=|number=|minutes=|transcript=|transcripturl=|accessdate=26 June 2015}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਆਨਰਜ਼ == * ਸਲਾਨਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉੱਦਮੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, 2007<ref>{{Cite journal|last=Bethany Lyttle|date=May 17, 2007|title=Margaret Josephs, the MacBeth Collection|url=http://www.countryliving.com/life/a713/margaret-josephs-we2007-0307/|journal=Country Living|access-date=26 June 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bethany Lyttle|date=July 25, 2008|title=The 2007 Country Living Women Entrepreneurs|url=http://www.countryliving.com/life/a2365/women-entrepreneur-honorees-0307/|journal=Country Living|access-date=26 June 2015}}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.macbethcollection.com ਮੈਕਬੈਥ ਭੰਡਾਰ] * [http://www.northjersey.com/news/at-fair-students-learn-about-the-various-aspect-of-business-world-1.254829 ਮਾਰਗਰੇਟ Josephs ਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਨਅੱਤ ' ਤੇ Tenafly ਕੈਰੀਅਰ ਮੇਲਾ, 2010] == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1967]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ]] 5rrru4kei6cclfqg0zpfr8i8flqtgj0 0 102764 839707 824814 2026-05-19T09:03:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839707 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ | native_name = मीनाक्षी दीक्षित | native_name_lang = ਹਿੰਦੀ | image = Meenakshi Dixit (cropped).jpg | image_size = | alt = | caption = ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ [60 ਵੀਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਸ ਸਾਊਥ ਵਿਖੇ] | birth_name = | birth_date = 12 ਅਕਤੂਬਰ | birth_place = [[ਰਾਇਬਰੇਲੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ<ref name=Youtube/> | nationality = [[Indian people|ਭਾਰਤੀ]] | alma_mater = ਕਾਨਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | height = {{height|m=1.67|precision=0}} | years_active = 2008 – Present | parents = ਇਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ<br>ਗੀਤਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ | website = '''http://www.meenakshidixit.com }} '''ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲ, ਹਿੰਦੀ, ਤੇਲਗੂ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਪਿਛੋਕੜ == ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਵਲ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ।<ref name="Youtube">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fly1U46dIAA|title=Super Dancer Junior 2 Off Camera – Actress Meenakshi Dixit Exclusive Interview|accessdate=22 January 2012}}</ref> ਉਸਨੇ ਬੌਟਨੀ, ਜ਼ੂਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਥਕ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਨ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name="thehindu1">[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/mainstream-moves/article6258997.ece Mainstream moves]. The Hindu (29 July 2014). Retrieved on 2015-04-28.</ref> ਉਹ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ।{{citation needed|date=March 2014}} == ਕੈਰੀਅਰ == ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ, ਐਨ.ਡੀ.ਟੀ.ਵੀ. ਇਮੇਜਿਨ ਦੇ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ”ਨਚਲੇ ਵੇ” ਸਰੋਜ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਰੋਜ ਖਾਨ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ, “ਲਾਈਫਸਟਾਇਲ” ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੋਇਲੁਕਕਾਸ ਗਹਿਣੇ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾੱਫ ਵਿੰਡੋਜ਼, ਫੇਅਰ ਐਂਡ ਹੈਂਡਸਮ ਕਰੀਮ, ਚੇਨਈ ਸਿਲਕਸ, ਸ਼ੰਕਰਮ ਹੀਰੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ, ਬਰੂਕ ਬੈਂਡ ਤਾਜ਼ਾ ਚਾਹ, ਪਨੇਰੀ ਸਾੜੀਆਂ, ਲੀ ਕੂਪਰ, ਰੈਡ ਸਕੁਏਰ ਐਨਰਜੀ ਡਰਿੰਕ, ਰੇਡੀਓ ਮਿਰਚੀ, ESSAR, ਕਦੇ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਜਿਮ ਅਤੇ ਐਕਵਾਗੋਰਡ. ਉਹ ਫੈਸ਼ਨ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਮਾਡਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਡੁਕੂਡੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਨੰਬਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਡੂਕੂਡੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਦੇ ਰੀਮੇਕ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਨੰਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਿ ਇਹ ਡੁਕਾਡੂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਵੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਬਿੱਲਾ II ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2014 ਉਹ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਾਮਿਲ ਪੀਰੀਅਡ-ਕਾਮੇਡੀ ਤੇਨਾਲੀਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਥ੍ਰਿਲਰ ਡਰਾਮਾ ਅਦਾਵੀ ਕਚੀਨਾ ਵੇਨੇਲਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਤਿੱਖੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਟੰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੁੰਦਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪੀ.ਸੀ.ਪੀ ਟਾਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੁੰਦਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਉਹ ਫੋਟੋਜੈਨਿਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ"। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ ਦੀ ਆਨਸਕ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰੇਮ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ਬਯਾਮ ਓਰੂ ਪਯਾਨਮ ਸੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਉਸਨੇ ਅਗਲੀ ਸਾਲ 2019 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਮਹਾਰਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਿਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- | 2009 | ''ਲਾਈਫ ਸਟਾਇਲ'' | ਅੰਜਲੀ |ਤੇਲਗੂ |<ref name="Popcorn">{{cite web|url=http://popcorn.oneindia.in/movie-cast/2035/life-style.html|title=Life Style: Cast and Crew|archiveurl=https://archive.today/20130217234156/http://popcorn.oneindia.in/movie-cast/2035/life-style.html|archivedate=17 February 2013|deadurl=yes|accessdate=16 January 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="IndiaGlitz1">{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/48981.html|title='Lifestyle' releasing on 15th Aug|accessdate=16 January 2012|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201830/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/48981.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2010 |''ਅਲੇਜੇਂਡਰ ਦੀ ਗ੍ਰੇਟ'' | ਬਿਸਮਿਥਾ | [[ਮਲਿਆਲਮ|Malayalam]] |<ref>[https://web.archive.org/web/20141028080601/http://www.sify.com/legal/fullstory.php?id=14890511 Meenakshi Dixit in Malluwood!]. sify.com. 28 May 2009</ref><ref name="MetroMatinee">{{cite web|url=http://www.metromatinee.com/movies/index.php?FilmID=3061-%20Alexander%20The%20Great|title=Alexander The Great Malayalam Movie|accessdate=17 January 2012|archive-date=19 ਨਵੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119185345/http://www.metromatinee.com/movies/index.php?FilmID=3061-%20Alexander%20The%20Great|dead-url=yes}}</ref> |- | 2010 | '' ਵਿਰੂਧਿਗਰੀ'' | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ]] |<ref name="OneIndia">{{cite web|url=http://popcorn.oneindia.in/title/7573/viruthagiri.html|title=Viruthagiri – Movie Review|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119061518/http://popcorn.oneindia.in/title/7573/viruthagiri.html|archivedate=19 January 2012|deadurl=yes|accessdate=16 January 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="SilentCritics">{{cite web|url=http://www.silentcritics.com/viruthagiri-movie-review/|title=Viruthagiri Movie Review|accessdate=16 January 2012|archive-date=9 ਨਵੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031531/http://www.silentcritics.com/viruthagiri-movie-review/|url-status=dead}}</ref> |- | 2011 | '' ਡਕੂਡੂ'' | ਟਾਇਟਲ ਟ੍ਰੈਕ | ਤੇਲਗੂ | |- | 2012 |''ਬਾਡੀਗਾਰਡ'' |ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ |ਤੇਲਗੂ | |- | 2012 |''ਦਰੂਵੂ'' | ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ | ਤੇਲਗੂ |<br> |- | 2012 |''ਬਿੱਲਾ II'' | ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ | ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ | "ਮਦੁਰਾਈ ਪੋਂਨੂ" ਗੀਤ<ref name="IndiaGlitz">{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/74124.html|title=Meenakshi Dixit shakes a leg with Ajith|accessdate=16 January 2012|archive-date=21 ਦਸੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221032618/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/74124.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Red1">{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/south-review-virudhagiri/20101213.htm|title=Captain's outing with Virudhagiri|accessdate=16 January 2012}}</ref> |- | 2012 | ''ਦੇਵਰਾਇਆ'' |ਸੁੰਨਧਾ | ਤੇਲਗੂ |<ref name="Maastars">{{cite web|url=http://www.maastars.com/172897/srikanth-devaraya-3rd-schedule-in-hyd|title=Srikanth Devaraya 3rd Schedule in HYD|accessdate=16 January 2012}}</ref><ref name="TimeIndia">{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-13/news-interviews/30271437_1_srikanth-film-flick|title=Srikanth as Devaraya|accessdate=17 January 2012|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029213243/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-13/news-interviews/30271437_1_srikanth-film-flick|dead-url=yes}}</ref> |- | 2013 |''ਬਾਦਸ਼ਾਹ'' |ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ | ਤੇਲਗੂ | ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਟਾਈਟਲ ਟ੍ਰੈਕ |- | 2014 | ''ਤਨੇਲਿਰਮਨ'' | ਪ੍ਰਿੰਸਿਸ ਮਾਧੁਲਾਈ | ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ |- | 2014 | ''ਅਡਵੀ ਕਾਚੀਨਾ ਵਿਨੇਲਾ'' | ਵੈੱਨੈਲਾਂ | ਤੇਲਗੂ |<ref>{{cite web|url=http://www.greatandhra.com/movies/movie-news/akv-usa-release-by-dc-cinemas-58548.html|title=AKV USA release by DC Cinemas|work=greatandhra|access-date=2018-02-03|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073157/http://www.greatandhra.com/movies/movie-news/akv-usa-release-by-dc-cinemas-58548.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2015 | ''ਪੀ ਸੇ ਪੀ.ਐਮ.ਤਕ '' | ਕਸ਼ਤੂਰੀ | ਹਿੰਦੀ |ਪਹਿਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ |- | 2016 | ''ਚਿੱਨਾ ਚਿੱਨਾ ਏਸੇ'' |ਖੁਸ਼ੀ | [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ]] | ਫਿਲਮਿੰਗ<ref>Features, Express. (29 September 2014) [http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Meenakshi-Dixit-to-Foray-in-Kannada-With-Chinna-Chinna-Aase/2014/09/29/article2453888.ece Meenakshi Dixit to Foray in Kannada With Chinna Chinna Aase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121105/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Meenakshi-Dixit-to-Foray-in-Kannada-With-Chinna-Chinna-Aase/2014/09/29/article2453888.ece |date=2016-03-04 }}. The New Indian Express. Retrieved on 2015-04-28.</ref> |- | 2016 | ''ਟੱਕਰ'' | ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ | ਫਿਲਮਿੰਗ<ref>[http://silverscreen.in/news/vidyullekha-ramans-next-takkar/ Vidyullekha Raman's Next is Takkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920225830/http://silverscreen.in/news/vidyullekha-ramans-next-takkar/ |date=2016-09-20 }}. Silverscreen.in. Retrieved on 28 April 2015.</ref> |- | 2016 |ਬਿਆਮ ਓਰੂ ਪੇਆਣਮ<br> | ਅੰਨੁ | ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ | ਰਿਲੀਜ<ref name="deccanchronicle.com">http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/080216/bayam-will-be-on-par-with-the-exorcist-meenakshi-dixit.html</ref> |- | 2016 |''ਲਾਲ ਰੰਗ'' |ਰਾਸ਼ੀ | ਹਿੰਦੀ | ਰਿਲੀਜ |} === ਟੈਲੀਵਿਜਨ === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- | 2008 |''ਨੱਚਲੇ ਵਿਦ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ'' | ਖੁਦ | ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ; ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਗਈ |} === Music videos === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- | 2012 | '' ਚੂਲੀਨ ਅਸਮਾਨ'' ! class="unsortable" | ਹਿੰਦੀ |- |2017 | ਕਾਢੇਲ ਕਾਲਮ ਕਲਲਾ ! class="unsortable" | ਤੇਲਗੂ |} === ਅਵਾਰਡ === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 82px;" ! ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਨੋਟਸ |- | 2017 | ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗੌਰਵ ਸੰਮਾਨ |ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਉੱਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਨੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ |- | 2017 | 10 ਗਲੋਬਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ - ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਸੰਮਾਨ ਸਮਰਰੋ | ਜੈਕੀ ਸ਼੍ਰੌਫ ਅਤੇ ਸੰਦੀਪ ਮਾਰਵਾਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ |- | 2017 | ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ | ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਰੀਤਾ ਬਹੁਗੁਣਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ |} == ਹਵਾਲੇ == <ref name="deccanchronicle.com"/> <ref>http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Blood-dictates-life-and-romance-in-Laal-Rang/articleshow/51876081.cms</ref> <ref>http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/New-Dixit-old-story/articleshow/47166844.cms</ref> <ref>http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Newcomer-Meenakshi-Dixit-underwent-realistic-prep-for-P-Se-PM-Tak/articleshow/47429337.cms</ref> <ref>http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/grew-from-heroine-to-actress-in-p-se-pm-tak-meenakshi-dixit/</ref> <ref>http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Bloody-love-story-in-Karnal/articleshow/48675353.cms</ref> <ref>http://m.timesofindia.com/entertainment/tamil/movies/news/Meenakshi-Dixit-gets-busy-in-Tamil-and-Hindi/articleshow/48836187.cms</ref> <ref>http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Kundan-Shah-finds-his-heroine/articleshow/23116124.cms</ref> <ref>http://m.timesofindia.com/entertainment/tamil/movies/news/Tamil-industry-willing-to-innovate-a-lot-Meenakshi-Dixit/articleshow/51104213.cms{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|3924800}} * {{FaceBook|IamMeenakshiDixit}} * {{ਟਵਿਟਰ}} * {{instagram|meenakshidixit}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] n2odh5hvf0z3b2x7u5pej8h006s1fbx 0 106673 839692 762775 2026-05-19T03:39:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839692 wikitext text/x-wiki {{Infobox ice hockey player|name=Bobby Hull|halloffame=1983|image=Bobby Hull Chex card.jpg|image_size=230px|caption=|birth_date={{birth date and age|1939|1|3|mf=y}}|birth_place=[[Pointe Anne, Ontario]], Canada|height_ft=5|height_in=10|weight_lb=191|position=[[Winger (ice hockey)|Left Wing]]|shoots=Left|played_for=[[Chicago Blackhawks|Chicago Black Hawks]]<br>[[Hartford Whalers]]<br>[[Winnipeg Jets (1972–96)|Winnipeg Jets]]|ntl_team=CAN|career_start=1957|career_end=1980}}ਰਾਬਰਟ ਮਾਰਵਿਨਹਲ, ਓਸੀ (ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ 1939) ਇੱਕ [[ਕੈਨੇਡੀਅਨ]] ਸਾਬਕਾ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈÍ ਉਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਵਾਲ਼ੇ, ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਦੌੜਨ ਦਾ ਅੰਤ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਕੇਟਿੰਗ ਦੀ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚ ਵੇਗ ਤੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ੂਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਨਾਮ 'ਦਿ ਗੋਲਡਨ ਜੈੱਟ' ਦਿੱਤਾÍ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਫੋਟਕਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀÍ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਲੀਗ (ਐਨਐਚਐਲ) ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਹਾਕੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਡਬਲਿਊਐਚਏ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਹਾਲੇ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬਲੈਕ ਹਾਕਸ, ਵਿਨੀਪੈੱਗ ਜੇਟਸ ਅਤੇ ਹਾਟਫੋਰਡ ਵ੍ਹਲਰ ਲਈ ਖੇਡੇÍ ਉਸਨੇ ਐਨਐਚਐਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਟ ਰੌਸ ਟ੍ਰੌਫੀ ਨੂੰ ਐਨਐਚਐਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਕ ਸਕੋਰਰ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਾਟ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰਾਫ਼ੀ ਜਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ 1961 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਲੈਕ ਹੌਕਸ ਨੂੰ ਸਟੈਨਲੀ ਕੱਪ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਚ.ਏ. ਦੀ ਵਿਨੀਪੈੱਗ ਜੇਟਸ ਨੂੰ ਏਕੋ ਕੱਪ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ 1976 ਅਤੇ 1978 ਵਿੱਚÍ ਉਹ ਐਨਐਚਐਲ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਸੱਤ ਗੋਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿਡਾਰੀ (2017-18 ਵਿੱਚ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਓਵੇਚਿਨ ਦੁਆਰਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ WHA ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਵਿੱਚ WHA ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀÍ ਉਹ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਵਿੱਚ ਓਨਟਾਰੀਓ ਸਪੋਰਟਸ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਹਾਕੀ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਵੇਨੇ ਗ੍ਰੇਟਜ਼ਕੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀÍ<ref>{{Cite web|url=http://oshof.ca/index.php/honoured-members/item/78-bobby-hull|title=Bobby Hull|publisher=Ontario Sports Hall of Fame|access-date=24 September 2014|archive-date=28 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628015719/https://oshof.ca/index.php/honoured-members/item/78-bobby-hull|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://beta.theglobeandmail.com/sports/bobby-hull-wins-gretzky-award/article25288290/?ref=https://www.theglobeandmail.com&service=mobile|title=Bobby Hull wins Gretzky award|date=2003-07-31|publisher=The Globe and Mail|access-date=2018-03-19}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ ਹੁਲ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ '100 ਮਹਾਨ ਐਨਐਚਐਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀÍ<ref>{{Cite web|url=https://www.nhl.com/fans/nhl-centennial/100-greatest-nhl-players|title=100 Greatest NHL Players|date=January 27, 2017|website=NHL.com|access-date=January 27, 2017}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == === ਮੁਢਲੀ ਜਿੰਦਗੀ === ਹਲ ਪੋਂਇਟ ਐਨ, [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਉਹ ਲੀਨਾ ਕੁੱਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸੀਮੈਂਟ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਫੋਰਮੈਨ ਰਾਬਰਟ ਐਡਵਰਡ ਹਲ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=s91HjbxUaGYC&pg=PA36&dq=%22Robert+Edward+Hull,+a+cement-company+foreman,+and+Lena+Cook+Hull%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjryab9567YAhVMx2MKHaroBqQQ6AEIFDAA|title=Canada on the Doorstep: 1939|last=Rayner|first=William|publisher=Dundurn Press|year=2011|isbn=978-1-55488-993-8|editor-last=Nicole Chaplin|location=Canada|page=36|language=English}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> ਉਸਨੇ 1954 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਵੁੱਡਸਟੌਕ ਵਾਰੀਅਰਜ਼ ਲਈ ਜੂਨੀਅਰ ਬੀ ਹਾਕੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੇਲਲੇਵਿਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਹਾਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ. ਹੌਲ ਨੇ ਵਾਰੀਅਰਜ਼ ਨੂੰ 1955 ਦੇ ਸੁਥਰਲੈਂਡ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਓਨਟਾਰੀਓ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਾਇਆ. ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਓਨਟਾਰੀਓ ਹਾਕੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਾਲਟ ਬਲੈਕ ਹਾਕਸ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਕੈਥਰੀਨਜ਼ ਟੀਪੀਜ਼ ਲਈ ਖੇਡਿਆ, ਜੋ ਕਿ 187 ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1957 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬਲੈਕ ਹਾਕਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ. ==== ਬੌਬੀ ਹਲ ਨਿਯਮ ==== ਹਲ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਖਿਡਾਰੀ ਸਟੈਨ ਮਿਕਤਾ ਇੱਕ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਲਈ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸਟਿਕਸ ਦੀਆਂ ਬਲੇਡਾਂ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ "ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਲੇਡਜ਼".<ref name="YahooAugust2010">{{Cite news|url=https://ca.sports.yahoo.com/nhl/blog/puck_daddy/post/The-10-best-player-inspired-NHL-rules-changes?urn=nhl,263622|title=The 10 best player-inspired NHL rules changes|last=Wyshynski|first=Greg|date=August 19, 2010|work=Yahoo! Sports|access-date=ਮਈ 12, 2018|archive-date=ਅਗਸਤ 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820175419/https://ca.sports.yahoo.com/nhl/blog/puck_daddy/post/The-10-best-player-inspired-NHL-rules-changes?urn=nhl,263622|url-status=dead}}</ref> ਹਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਅਭਿਆਸ' ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਸੰਭਾਵਤ ਖ਼ਤਰੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਕ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨੇ ਸਨ. ਕਰਵ ਬਲੇਡ ਨੇ ਪੱਕ ਦੇ ਟ੍ਰੈਜਕਟਰੀ ਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ. ਇਸ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਬਲੇਡ ਦੀ ਵਕਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਚ ਦੇ ਅੱਧਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਤ ਹੈ. 1970 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਅੱਧਾ-ਇੰਚ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਸੱਟਾਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, 1978-79 ਦੇ WHA ਦੇ ਆਖਰੀ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਲ ਨੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕੁ ਮੈਚ ਖੇਡੇ. ਹਾਲਾਂਕਿ, 1 9 7 9 ਦੇ ਦੋ ਲੀਗ (ਜੇਟਸ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਹੁਲ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਐਨਐਚਐਲ ਜੇਟਸ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਆਈ. ਹਾਟਫੋਰਡ ਵ੍ਹਲਰ ਨੂੰ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੋਰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੇਡੇ ਗਏ ਸਨ.<ref name="NYT">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1981/09/10/sports/hull-shows-spirit-in-ranger-tryout.html|title=Hull Shows Spirit in Ranger Tryout|last=Clarity|first=James|date=September 10, 1981|work=The New York Times}}</ref> ਸਤੰਬਰ 1981 ਵਿੱਚ, ਹੁਲ ਨੇ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਰੇਂਜਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫਾਈਨਲ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ ਹਲ ਲਈ 5 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਰੇਂਜਰਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ. ਹਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੀਚਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ. ਹਾੱਲ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰੇਂਜਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਖੇਡ ਖੇਡੀ ਸੀ; 1 9 5 9 ਵਿਚ, ਪਿਛਲੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਪਲੇਅਫੌਂਗ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੇਂਜਰਾਂ ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਬਰੂਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਭਰ ਰਹੇ ਸਿਤਾਰ ਹਲੇ ਅਤੇ ਐਡੀ ਸ਼ੈਕ ਨੂੰ ਰੇਂਜਰਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਹਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਕ ਨੇ ਰੇਂਜਰਾਂ ਨੂੰ ਸਕੋਰਿੰਗ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਹਰੇਕ ਖਿਡਾਰੀ 23-ਗੇੜ ਦੇ ਟੂਰ' ਤੇ 14 ਗੋਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ.<ref name="Rangers 1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sSlinBzTL0QC&pg=PA139&lpg=PA139&dq=%22bobby+hull%22%22rangers%22%22tour%22%22europ%20e%22&source=web&ots=MYGCO9OKl5&sig=fHVTGzXZTn9y9EzJSDLI_CQG8F4&hl=en#v=onepage&q&f=false|title=The New York Rangers: Broadway's longest-running hit|last=Kreiser|first=John|last2=Smith, Lou Friedman|last3=foreword by Neil|publisher=Sagamore Pub.|year=1996|isbn=1571670416|location=Champaign, IL|page=139}}</ref> == References == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] kj0olg1yw6k8iwucmij9793mzhgha1h 0 106946 839664 758311 2026-05-18T20:20:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839664 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | image_name = UPenn_shield_with_banner.svg | image_upright = 0.8 | image_alt = Arms of the University of Pennsylvania | caption = | latin_name = Universitas Pennsylvaniensis | motto = ''Leges sine moribus vanae'' ([[ਲਾਤੀਨੀ]]) | mottoeng = ਬਿਨਾਂ ਇਖ਼ਲਾਕ ਕਾਨੂੰਨ ਬੇਕਾਰ ਹਨ। | established = {{start date and age|1740|11|14}}<ref group=note>The University officially uses 1740 as its founding date and has since 1899. The ideas and intellectual inspiration for the academic institution stem from 1749, with a pamphlet published by [[Benjamin Franklin]], (1705/1706–1790). When Franklin's institution was established, it inhabited a schoolhouse built on November 14, 1740 for another school, which never came to practical fruition [http://www.archives.upenn.edu/histy/genlhistory/pa_album/ch1.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113043707/http://www.archives.upenn.edu/histy/genlhistory/pa_album/ch1.pdf |date=2016-01-13 }}. Penn archivist Mark Frazier Lloyd [https://web.archive.org/web/20110603231438/http://www.upenn.edu/pennnews/current/node/2231] notes: "In 1899, UPenn's Trustees adopted a resolution that established 1740 as the founding date, but good cases may be made for 1749, when Franklin first convened the Trustees, or 1751, when the first classes were taught at the affiliated secondary school for boys, Academy of Philadelphia, or 1755, when Penn obtained its collegiate charter to add a post-secondary institution, the College of Philadelphia." Princeton's library [https://web.archive.org/web/20030319132644/http://www.princeton.edu/mudd/news/faq/topics/older.shtml] presents another, diplomatically phrased view.</ref> | type = [[ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ]] [[ਡੌਕਟੋਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਰਿਸਰਚ]] [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | affiliations = [[ਅਮਰੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਏ.ਏ.ਯੂ.]]<br>[[ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਨ ਫਿਨਾਂਸਿੰਗ ਹਾਇਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ|COFHE]] <br> [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|NAICU]] <br> [[568 ਗਰੁੱਪ]] [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਜ਼ ਰਿਸਰਚ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਯੂਆਰ]] | endowment = {{gain}}[[US$]]12.2 ਬਿਲੀਅਨ<ref name=Bloomberg>As of June 30, 2017. {{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-09-28/penn-s-14-3-return-was-boosted-by-notable-stock-performance|title=Penn's 14.3% Return Was Boosted by 'Notable' Stock Performance|publisher=Bloomberg|year=2017}}</ref> (2017) | budget = $8.78 ਬਿਲੀਅਨ<ref name="Penn: Penn Facts">{{cite web|title=Penn: Penn Facts |url=http://www.upenn.edu/about/facts|publisher=University of Pennsylvania|accessdate=March 15, 2018}}</ref> (2017) | founder = [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ]] | president = [[ਐਮੀ ਗੁਟਮੈਨ]] | provost = ਵੈਂਡਲ ਪ੍ਰਿਟਚੇਟ | head_label = [[ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼|ਬੋਰਡ]] [[ਚੇਅਰਪਰਸਨ|ਚੇਅਰ]] | head = [[ਡੇਵਿਡ ਐਲ ਕੋਹੇਨ]]<ref>{{cite web|url=https://secure.www.upenn.edu/secretary/trustees/TrusteeNameList.html|publisher=Office of the University Secretary, Penn|date=January 1, 2018|accessdate=March 15, 2018|title=The Trustees|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004140026/https://secure.www.upenn.edu/secretary/trustees/TrusteeNameList.html}}</ref> | academic_staff = 4,638 ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ<ref name="Penn: Penn Facts"/> | administrative_staff = 2,489<ref name="Penn: Penn Facts"/> | students = 21,599 {{small|(2017)}}<ref name="Penn: Penn Facts"/> | undergrad = 10,496 {{small|(2017)}}<ref name="Penn: Penn Facts"/> | postgrad = 11,013 {{small|(2017)}}<ref name="Penn: Penn Facts"/> | city = [[ਫਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ]] | state = [[ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ]] | country = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਯੂ ਐੱਸ]] | campus = [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਸ਼ਹਿਰੀ]], {{convert|1085|acre|km2}} total:<br> {{convert|299|acre|km2}}, [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਟੀ, ਫਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਟੀ]] ਕੈਂਪਸ; <br>{{convert|694|acre|km2}}, [[ਨਿਊ ਬੋਲਟਨ ਸੈਂਟਰ]]; <br>{{convert|92|acre|km2}}, [[ਮੌਰਿਸ ਅਰਬੋਰੇਟਮ]] | athletics = [[NCAA ਡਿਵੀਜ਼ਨ I]] –<br> [[ਆਈਵੀ ਲੀਗ]] [[ਫਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਬਿੱਗ 5]] <br> [[ਸਿਟੀ 6]] | colors = ਲਾਲ ਅਤੇ ਨੀਲਾ<ref>{{cite web|url=http://www.upenn.edu/about/styleguide-logo-branding|title=Logo & Branding Standards|publisher=University of Pennsylvania|accessdate=April 1, 2016|archive-date=ਜੁਲਾਈ 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723185326/https://www.upenn.edu/about/styleguide-logo-branding|dead-url=yes}}</ref><br>{{color box|#990000}} {{color box|#011F5B}} | nickname = [[ਪੈੱਨ ਕੁਐਕਰਜ਼|ਕੁਐਕਰਜ਼]] | website = {{URL|upenn.edu}} | logo = University of Pennsylvania wordmark.svg | logo_size = 200 <!--| pushpin_map = USA -->}} '''ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ  '''Penn''' ਜਾਂ '''UPenn''') ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ [[ਆਈਵੀ ਲੀਗ]] ਰਿਸਰਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਫਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਟੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪੈੱਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ 14 ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰਟਰ ਨੌਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Building America's First University: An Historical and Architectural Guide to the University of Pennsylvania|url=https://archive.org/details/buildingamericas0000thom|last=Brownlee|first=David B.|last2=Thomas|first2=George E.|date=2000|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=0812235150|location=Philadelphia}}</ref> [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ]], ਪੈਨ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ ਜੋ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਜ਼ ਲਾਲ ਚੀਫ਼ ਤੇ ਇੱਕ ਡਾਲਫਿਨ ਹੈ, ਜੋ ਫੈਂਕਲਿਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਜ਼ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://secure.www.upenn.edu/secretary/FAQ.html#faquniversity|title=Office of the University Secretary: History and Meaning of Penn's Shield|year=2010|publisher=Upenn.edu|access-date=November 14, 2013|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031005744/https://secure.www.upenn.edu/secretary/FAQ.html#faquniversity|dead-url=yes}}</ref> ਪੈੱਨ ਪਹਿਲੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕੋ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਲਟੀਪਲ "ਫੈਕਲਟੀਜ਼" (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਲਾਸਿਕਸ, ਮੈਡੀਸ਼ਨ) ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਏ ਗਏ ਬਹੁ-ਵਿਸ਼ਾਮੂਲਕ ਮਾਡਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.upenn.edu/about/heritage.php|title=Penn: Penn's Heritage|year=2011|publisher=Upenn.edu|access-date=August 18, 2011|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020235939/http://www.upenn.edu/about/heritage.php|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦਿਅਕ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ (ਪੇਰੇਲਮੈਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ, 1765), ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਜੀਏਟ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ (ਵਾਰਟਨ ਸਕੂਲ, 1881) ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ "ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ" ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ (ਹਾਊਸਟਨ ਹਾਲ, 1896) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪੈਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="University Archives">{{Cite web|url=http://www.archives.upenn.edu/histy/features/studtorg/stugovt/housclub.html|title=Undergraduate Student Governance at Penn, 1895–2006|last=Tannenbaum|first=Seth S.|website=University Archives and Research Center|publisher=University of Pennsylvania|access-date=August 19, 2011|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423224237/http://www.archives.upenn.edu/histy/features/studtorg/stugovt/housclub.html|dead-url=yes}}</ref>  $12.21 ਬਿਲੀਅਨ (2017) ਦੇ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੈੱਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ।<ref name="nacubo-2017NES">{{Cite web|url=http://www.nacubo.org/Documents/research/2017-Endowment-Market-Values-2.pdf|title=2017 NACUBO-Commonfund Study of Endowments|year=2017|publisher=National Association of College and University Business Officers (NACUBO)|format=PDF|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20180306015434/http://www.nacubo.org/Documents/research/2017-Endowment-Market-Values-2.pdf|archive-date=ਮਾਰਚ 6, 2018|dead-url=yes|access-date=February 20, 2018}}</ref> ਪੈਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੋਜ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://ranking.heeact.edu.tw/en-us/2010/TOP/100|title=2010 Performance Ranking of Scientific Papers for World Universities|publisher=[[Higher Education Evaluation and Accreditation Council of Taiwan]]|archive-url=https://archive.today/20120629074711/http://ranking.heeact.edu.tw/en-us/2010/TOP/100|archive-date=June 29, 2012|dead-url=yes|access-date=July 19, 2011}}</ref> ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ, ਪੈੱਨ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਬਜਟ $851 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 4,300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਕਲਟੀ, 1,100 ਪੋਸਟ ਡੌਕਟਰਲ ਫੈਲੋ ਅਤੇ 5,500 ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਟਾਫ਼/ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਹਾਇਕ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਲੂਮਨੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਦੇ 14 ਮੁਖੀ (ਦੋ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ); 25 ਅਰਬਪਤੀ - ਅੰਡਰ ਗਰੈਜੁਏਟ ਪੱਧਰ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ; ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜੱਜ; 33 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ, 42 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਯੂਐਸ ਹਾਊਸ ਆਫ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵ ਦੇ 158 ਮੈਂਬਰ; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ 8 ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਤਾ; ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ 12 ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://money.cnn.com/2014/09/16/luxury/top-colleges-with-billionaire-undergraduates/|title=Top 20 Colleges with the most billionaire alumni|date=September 17, 2014|access-date=September 17, 2014|agency=[[CNN]]|department=[[CNNMoney]]|archive-date=ਸਤੰਬਰ 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920023934/http://money.cnn.com/2014/09/16/luxury/top-colleges-with-billionaire-undergraduates|url-status=dead}}</ref><ref name="UBS and Wealth-X">{{Cite web|url=http://www.wealthx.com/articles/2014/which-universities-produce-the-most-billionaires/|title=Which Universities Produce the Most Billionaires?|quote=According to annual studies (UBS and Wealth-X Billionaire Census) by [[UBS]] and [[Wealth-X]], the University of Pennsylvania has produced the most billionaires in the world, as measured by the number of undergraduate degree holders. Four of the top five schools were [[Ivy League]] institutions.|access-date=2018-05-18|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231010617/http://www.wealthx.com/articles/2014/which-universities-produce-the-most-billionaires/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.archives.upenn.edu/people/notables/signers.html|title=Penn Signers of the Constitution and the Declaration of Independence|publisher=Archives.upenn.edu|access-date=January 24, 2017|archive-date=ਮਾਰਚ 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307090215/http://www.archives.upenn.edu/people/notables/signers.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 35 ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, 169 ਗੁਗਨਹੈਮ ਫੈਲੋ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ 80 ਮੈਂਬਰ ਪੈਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.upenn.edu/about/facts|title=Facts &#124; University of Pennsylvania|publisher=Upenn.edu|access-date=January 24, 2017}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਰਚੂਨ 500 ਸੀਈਓ ਪਾਈਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.business.rutgers.edu/news/rutgers-ranked-where-fortune-500-ceos-went-school-us-news-world-report|title=Rutgers ranked: Where the Fortune 500 CEOs Went to School|date=May 23, 2012|website=Rutgers Business School}}</ref><ref>https://www.usnews.com/education/best-graduate-schools/top-business-schools/articles/2012/05/14/where-the-fortune-500-ceos-went-to-school</ref> == ਟਿਪਣੀਆਂ== {{Reflist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] ifenqptcwzgx1hwg556xa96h4bzfs6y 0 107714 839674 798442 2026-05-19T00:18:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839674 wikitext text/x-wiki '''ਫੋਰਡ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Ford Motor Company''') (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਫੋਰਡ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਟੋਮੇਟਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁਖੀ ਡਾਯਰਬਰਨ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਡੈਟਰਾਇਟ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਫੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 16 ਜੂਨ, 1903 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਫੋਰਡ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲਜ਼ ਅਤੇ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ [[ਵਾਹਨ]] ਵੇਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਕਨ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਗਜ਼ਰੀ ਕਾਰਾਂ ਵੇਚਦੀ ਹੈ। ਫੋਰਡ ਕੋਲ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਅਨ ਐਸਯੂਵੀ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਟਰੋਲਰ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲਿਆਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਐੱਫ ਪੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ [[ਟਰੈਕਟਰ]] ਅਤੇ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਭਾਗ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਫੋਰਡ ਕੋਲ ਯੁਨਾਇਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ [[ਐਸਟਨ ਮਾਰਟਿਨ]] ਵਿੱਚ 8% ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਜਿਆਨਿੰਗ ਵਿੱਚ 49% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਂਝੇ ਉਦਮਾਂ ਹਨ, [[ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ (ਚੈਨਨ ਫੋਰਡ), ਤਾਈਵਾਨ (ਫੋਰਡ ਲਿਓ ਹੋ) ਵਿੱਚ ਇਕ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ (ਆਟੋ ਅਲਾਇੰਸ਼ਨ ਥਾਈਲੈਂਡ), ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ (ਫੋਰਡ ਓਟੋਸਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੂਸ (ਫੋਰਡ ਸੋਲਰਜ਼))। ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਫੋਰਡ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਲਕੀ ਹੈ (ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੋਟਿੰਗ ਪਾਵਰ ਹੈ)।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/joannmuller/2010/12/02/ford-familys-stake-is-smaller-but-theyre-richer-and-remain-firmly-in-control/|title=Ford Family's Stake Is Smaller, But They're Richer And Still Firmly In Control|last=Joann Muller|date=December 2, 2010|website=Forbes|access-date=August 31, 2016}}</ref><div class="_1BN1N Kzi1t _2SRUV MoE_1 _2DJZN" style="z-index: 2; transform: translate(346.69px, 2498.35px);"><div class="_1HjH7"></div></div>ਫੋਰਡ ਨੇ ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਨਿਰਮਾਣ ਸਿਲਸਿਲੇਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ; 1914 ਤਕ, ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੋਰਡਿਸ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫੋਰਡ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਯੂਕੇ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਗੁਆਰ ਅਤੇ ਲੈਂਡ ਰੋਵਰ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1989 ਅਤੇ 2000 ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਹੋਈਆਂ, ਮਾਰਚ 2008 ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਫੋਰਡ ਨੇ 1999 ਤੋਂ 2010 ਤੱਕ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਸਟਾਕਟਰ [[ਵੋਲਵੋ]] ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ford.com/about-ford/news-announcements/press-releases/press-releases-detail/pr-ford-motor-company-completes-sale-33059|title=Ford Motor Company Completes Sale of Volvo to Geely|date=August 2, 2010|work=Ford Motor Co.|access-date=August 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100803145728/http://www.ford.com/about-ford/news-announcements/press-releases/press-releases-detail/pr-ford-motor-company-completes-sale-33059|archive-date=August 3, 2010|dead-url=yes}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਫੋਰਡ ਨੇ ਮਰਕਿਊਰੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਉਸਨੇ 1938 ਤੋਂ [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰੀ-ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਲਗਜ਼ਰੀ ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਸੀ। 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://archive.fortune.com/2011/01/12/autos/Bill-Ford-Alan-Mulally-carmaker.fortune/index.htm|title=How Ford stayed strong through the financial crisis - Jan. 13, 2011|last=contributor|first=By Lou Ann Hammond,|website=archive.fortune.com|access-date=December 20, 2017|archive-date=ਜੁਲਾਈ 2, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702093254/http://archive.fortune.com/2011/01/12/autos/Bill-Ford-Alan-Mulally-carmaker.fortune/index.htm|dead-url=yes}}</ref> ਫੋਰਡ 2015 ਦੇ ਵਾਹਨ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੂਐਸ ਅਧਾਰਿਤ ਆਟੋਮੇਕਰ (ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਰਲ ਮੋਟਰਜ਼) ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ (ਟੋਇਟਾ, ਵੀ ਡਬਲਯੂ, ਹਿਊਂਦਈ-ਕਿਆ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਮੋਟਰਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। 2010 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਫੋਰਡ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਟੋਨਮੇਟਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.acea.be/images/uploads/files/20110114_PRPC-FINAL-1012.xls|title=New Passenger Car Registrations by Manufacturer European Union (EU)|last=ACEA|publisher=ACEA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927060728/http://www.acea.be/images/uploads/files/20110114_PRPC-FINAL-1012.xls|archive-date=September 27, 2011|dead-url=yes|access-date=January 28, 2011}}</ref> 2010 ਦੀ ਫਾਰਚੂਨ 500 ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਫੋਰਡ ਅੱਠਵੇਂ ਰੈਂਕਿੰਗ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਅਮਰੀਕਨ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਜੋ 2009 ਵਿੱਚ 118.3 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://corporate.ford.com/doc/2008_annual_report.pdf|title=Ford Motor Company / 2008 Annual Report, Operating Highlights|page=1|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20110419130103/http://corporate.ford.com/doc/2008_annual_report.pdf|archive-date=April 19, 2011|dead-url=yes|access-date=September 19, 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/full_list/|title=Fortune 500|access-date=November 27, 2010|publisher=CNN|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016000742/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/full_list/|url-status=dead}}</ref> 2008 ਵਿਚ, ਫੋਰਡ ਨੇ 5.532 ਮਿਲੀਅਨ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲਜ਼ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 90 ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 213,000 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਫੋਰਡ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਸ ਬੀ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਜੇ ਵੀ 40 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟਿੰਗ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/joannmuller/2014/03/09/william-clay-fords-legacy-cemented-familys-dynasty/|title=William Clay Ford's Legacy Cemented Family's Dynasty|last=Joann Muller|date=March 9, 2014|work=Forbes}}</ref> === ਲੋਗੋ ਵਿਕਾਸ === <gallery> File:Ford logo 1903.png|1903 File:Ford logo1907.png|1907 File:Ford logo 1909.png|1909 File:Ford logo 1911.png|1911 File:Ford logo oval 1912.png|1912 File:Ford logo 1912.png|1912 variant File:Ford logo 1927.png|1927 File:Ford 1957 logo.png|1957 File:Ford (1976).svg|1976 |2000 File:Ford Motor Company Logo.svg|2003–present </gallery> == ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪਾਂ == ਫੋਰਡ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਾਊਨਟਾਊਨ ਈਵਨਜ਼ਵਿਲੇ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਦੇ ਫੋਰਡ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਡਾਊਨਟਾਊਨ ਦੇ ਡੇਟਰੋਈਟ ਵਿੱਚ ਫੋਰਡ ਫੀਲਡ।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2009/04/09/retire-us-ford-media-idUSTRE53863920090409|title=Ford gets $22.5 million in NCAA Final Four exposure|last=Kim|first=Soyoung|date=April 9, 2009|accessdate=May 25, 2012|publisher=Reuters|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022221612/http://www.reuters.com/article/2009/04/09/retire-us-ford-media-idUSTRE53863920090409|dead-url=yes}}</ref> ਫੋਰਡ ਵੀ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਯੂਈਐੱਫਏ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਪਾਂਸਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਸਕਾਈ ਮੀਡੀਆ ਚੈਨਲ ਦੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਪਾਂਸਰ ਵੀ ਹੈ।  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} or257a68mtc80p9psckfcrpk4rved4q 0 108048 839648 533362 2026-05-18T12:20:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839648 wikitext text/x-wiki '''ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਕਾਲਜ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Dartmouth College'''), ਹੈਨਵਰ, [[ਨਿਊ ਹੈਂਪਸ਼ਰ|ਨਿਊ ਹੈਮਪਸ਼ਾਈਰ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ [[ਆਈਵੀ ਲੀਗ]] [[ਖੋਜ]] [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਹੈ। ਏਲੀਜਾਰ ਵੀਲੌਕ ਦੁਆਰਾ 1769 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਅਮਰੀਕੀ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ - ਨਿਵਾਸੀ|ਮੂਲਵਾਦੀ ਅਮਰੀਕਨਾਂ]] ਨੂੰ [[ਈਸਾਈ ਧਰਮ]] ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੋੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ।<ref name="encyclopedia">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/education/colleges-us/dartmouth-college|title=Dartmouth College|publisher=Encyclopedia.com|quote="Building on the strong foundations and rich traditions laid down by the Wheelocks, Nathan Lord and his successors embarked on a broad program of expansion that, before the end of the century, gave Dartmouth a greatly increased endowment, additional buildings, an observatory, and a strong faculty. It was not until the twentieth century that Dartmouth experienced its greatest growth. After the 1890s, the number of students increased tenfold, stabilizing at about three thousand by the mid-1900s. Endowment, faculty, and the physical plant increased accordingly. A center for the arts, facilities for graduate work in a number of fields, and an extensive research library were added."}}</ref><ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Dartmouth-College|title=Dartmouth College|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=November 18, 2014|quote="Dartmouth is regarded as one of the most innovative liberal arts colleges in the United States. The school concentrates primarily on undergraduate education with small classes, numerous seminars, and close student-teacher contact, but Dartmouth is also well known for the quality of its professional schools..."}}</ref> ਇੱਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਆਰਟ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 40 ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ, [[ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] ਵਿੱਚ 57 ਮੁੱਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਂਦ੍ਰਿਯਨ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਡੁਅਲ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://dartmouth.edu/education/departments-programs-arts-sciences|title=Departments & Programs—Arts & Sciences|publisher=Dartmouth College|access-date=September 13, 2016}}</ref> ਡਾਰਟਮੌਥ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੰਘਟਕ ਸਕੂਲ ਹਨ: ਮੂਲ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਕਾਲਜ, ਗੀਜ਼ਲ ਸਕੂਲ ਆਫ ਮੈਡੀਸਨ, ਥੈਅਰ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਟੱਕ ਸਕੂਲ ਆਫ ਬਿਜਨਸ, ਅਤੇ ਗਾਰਾਣੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀਜ਼। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਡਾਰਟਮਾਊਥ-ਹਿਚਕੌਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ, ਰੌਕੀਫੈਲਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਪਬਲਿਕ ਪਾਲਿਸੀ, ਅਤੇ ਹੌਪਿਕਸ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਦਿ ਆਰਟਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ 6,400 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਆਈਵੀ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਦਾਖਲੇ ਬਹੁਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਨ, 2022 ਦੀ ਕਲਾਸ ਲਈ 8.7% ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ।<ref name="dartmouth6">{{Cite web|url=http://www.thedartmouth.com/article/2018/03/college-admits-record-low-percent-to-the-class-of-2022|title=Dartmouth College admits record low percent to class of 2022|website=The Dartmouth}}</ref> ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਦੇ 269 ਏਕੜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੈਂਪਸ, ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਉਪ ਵੈਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਕਨੈਕਟਾਈਕਟ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://dartmouth.edu/life-community/explore-green|title=Explore the Green|publisher=Dartmouth College|access-date=June 15, 2017}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਰ-ਦਸ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ' ਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://dartmouth.edu/education/undergraduate-experience/flexible-study-plan|title=A Flexible Study Plan|publisher=Dartmouth College|access-date=September 13, 2016}}</ref> ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਆਪਣੇ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਫੋਕਸ, ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਯੂਨਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਕੈਂਪਸ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 34 ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਸਪੋਰਟਸ ਟੀਮਾਂ ਐਨਸੀਏਏ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਆਈਵੀ ਦੇ ਆਈਵੀ ਲੀਗ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਕਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਨੂੰ ਕਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੈਂਕਿੰਗਜ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/best-colleges/dartmouth-college-2573|title=Dartmouth College|website=US News & World Report|publisher=US News & World Report|access-date=September 12, 2017}} </ref> ਅਤੇ ਯੂ.ਐਸ ਨਿਊਜ ਐਂਡ ਵਰਲਡ ਰਿਪੋਟ ਦੁਆਰਾ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ [[ਖੋਜ]] ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨੇਗੀ ਵਰਗੀਕਰਣ ਨੂੰ ਡਾਰਟਮੌਥ ਨੂੰ "ਬਹੁ-ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ", "ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ", "ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ" ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ "ਕੁਝ ਗਰੈਜੂਏਟ ਸਹਿਜਤਾ" ਅਤੇ "ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਖੋਜ" ਸਰਗਰਮੀ।"<ref>{{Cite web|url=http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=182670&start_page=lookup.php|title=The Carnegie Foundation Classification of Institutions of Higher Learning, Dartmouth College|website=carnegieclassifications.iu.edu|access-date=February 1, 2016}}</ref> ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/imagepages/2012/10/25/world/asia/25iht-sreducemerging25-graphic.html?ref=asia|title=Global Companies Rank Universities|website=www.nytimes.com|access-date=November 25, 2012}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਅਤੇ ਯੂਐਸ ਹਾਊਸ ਆਫ ਰਿਪ੍ਰਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ 170 ਮੈਂਬਰ,<ref name="Dartmouth Alumni Congress Members">{{Cite web|url=http://www.thedartmouth.com/article/2016/04/dartmouth-alumni-seek-national-state-political-offices|title=Dartmouth alumni seek national, state political offices|publisher=The Dartmouth|access-date=April 14, 2016}}</ref> 24 ਯੂ ਐਸ ਗਵਰਨਰਜ਼, 10 ਅਰਬਪਤੀ,<ref name="Dartmouth Billionaire Grads">{{Cite web|url=http://money.cnn.com/2014/09/16/luxury/top-colleges-with-billionaire-undergraduates/|title=Top 20 colleges with most billionaire alumni|publisher=CNN|access-date=September 17, 2014|archive-date=ਸਤੰਬਰ 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920023934/http://money.cnn.com/2014/09/16/luxury/top-colleges-with-billionaire-undergraduates|url-status=dead}}</ref> 10 ਯੂ.ਏ. ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰਾਂ, 3 ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, 2 ਯੂ.ਐਸ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੂਐਸ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੂਰਵ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 79 ਰ੍ਹੋਡਜ਼ ਸਕੋਲਰਜ਼, 26 ਮਾਰਸ਼ਲ ਸਕੋਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ,<ref>{{Cite web|url=http://www.marshallscholarship.org/about/statistics|title=Statistics|publisher=Marshallscholarship.org|access-date=December 7, 2017}}</ref> 13 ਪੁਲਿਜਾਰ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਕਈ ਮੈਕ ਆਰਟਰਰ ਜੀਨਿਸ ਫੈਲੋ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਸਕੋਲਰਜ਼,<ref name="Dartmouth MacArthur Genius Fellowships">{{Cite web|url=http://now.dartmouth.edu/2015/09/heidi-williams-03-named-macarthur-genius|title=Heidi Williams '03 Named MacArthur 'Genius' <!--relevant section title: Previous Dartmouth MacArthur Fellows-->|publisher=Dartmouth Now|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115135916/http://now.dartmouth.edu/2015/09/heidi-williams-03-named-macarthur-genius|archive-date=January 15, 2016|dead-url=yes|access-date=January 15, 2016}}</ref><ref name="Dartmouth Fulbright Scholars">{{Cite web|url=http://www.thedartmouth.com/article/2017/04/fifteen-students-named-fulbright-scholars|title=Fifteen students named Fulbright scholars|publisher=The Dartmouth|access-date=May 10, 2017}}</ref> ਸੀ.ਈ.ਓ. ਅਤੇ ਫਾਰਚਿਊਨ 500 ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ, ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਅੰਕੜੇ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਥਲੀਟ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਕਾਲਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 1978 ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ "''ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਪੂਨਜ਼ ਐਨੀਮਲ ਹਾਊਸ''" ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ ਮਿੱਲਰ '63 ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.nydailynews.com/news/national/dartmouth-frat-inspired-animal-house-shut-article-1.2216559|title=Dartmouth ‘Animal House’ frat loses appeal to stay on campus|access-date=September 10, 2016}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਡਾਰਟਮੌਥ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ' ਸੀਐਨਐਨ ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਜੌਨ ਲੈਂਡਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ "ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ ਮਿਲਰ ਦੇ ਅਸਲ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਅਲਫ਼ਾ ਡੇਲਟਾ ਫੀ. ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਦੀ ਵਿੰਟਰ ਕਾਰਨੀਵਲ ਪਰੰਪਰਾ 1939 ਦੀ ਫਿਲਮ "''ਵਿੰਟਰ ਕਾਰਨੀਵਲ"'' ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਐਨੀ ਸ਼ੇਰਡਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਡ ਸਕੂਲਬਰਗ '36 ਅਤੇ ਐੱਫ. ਸਕੋਟ ਫ਼ਿਜ਼ਗਰਾਲਡ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] l6c21npoc59p8a405eig46ad5dczg9p 0 108134 839660 837520 2026-05-18T17:40:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839660 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=Nestlé S.A.|logo=Nestlé.svg|type=[[S.A. (corporation)|ਸੋਏਟੀਏਐਨੇਨੀਮੇ]]|foundation=1866 ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਪੇਜ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਰੀਨ ਲਾਕਤੀ ਹੇਨਰੀ ਨੇਸਲੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1866 ਹੇਨਰੀ ਨੇਸਲੇ ਨੇ ਕਿੱਤੀ|founder=[[ਹੈਨਰੀ ਨੇਸਟੇ]], ਚਾਰਲਸ ਪੇਜ, ਜੋਰਜ ਪੇਜ|location=[[ਵੇਵੇ]], [[ਵੌੜ]], ਸਵਿੱਟਜਰਲੈਂਡ|area_served=ਦੁਨਿਆਭਰ|key_people=[[ਪੌਲ ਬਲਕੀ]]<ref name="Management">{{cite web|url=http://www.nestle.com/aboutus/management|title=Management|publisher=Nestlé|accessdate=29 May 2017}}</ref><br>{{small|(Chairman)}}<br>[[Ulf Mark Schneider]]<ref name="Management"/><br>{{small|(CEO)}}|industry=[[ਭੋਜਨ ]]|products=ਬੇਬੀ ਭੋਜਨ, ਕੌਫੀ, ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦ, ਨਾਸ਼ਤੇ ਦਾ ਅਨਾਜ, ਕਨਚੈਸਰੀ, ਬੋਤਲ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਆਈਸ ਕ੍ਰੀਮ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਭੋਜਨ|revenue={{Increase}} [[Swiss Franc|CHF]]89.8 billion (2017)<ref name="AR2015">{{cite web |url=http://www.rts.ch/info/economie/9336807-nestle-degage-un-benefice-net-en-baisse-de-15-8-en-2017.html |format=PDF|title=Nestlé dégage un bénéfice net en baisse de 15,8% en 2017 |accessdate=15 February 2017 |publisher=RTS}}</ref>|operating_income={{Increase}} CHF13.16 billion (2016)<ref name="AR2015" />|intl=yes|net_income={{Decrease}} CHF8.88 billion (2016)<ref name="AR2015" />|assets={{Decrease}} CHF131.9 billion (2016)<ref name="AR2015" />|equity={{Decrease}} CHF65.98 billion (2016)<ref name="AR2015" />|num_employees=335,000 (2016)<ref name="AR2015" />|homepage={{official website}}}}'''ਨੇਸਲੇ ਐਸ.ਏ.''' ਇੱਕ ਸਵਿਸ [[ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਟ੍ਰਾੰਸ]] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਕੰਪਨੀ  ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵੇਵੇ, ਵੋਡ, [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਹੈ। ਇਹ 2014 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੋਜਨ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।<ref name="money.cnn.com">[http://money.cnn.com/2011/04/01/news/companies/nestle_brabeck_medical_foods.fortune/index.htm "Nestlé's Brabeck: We have a "huge advantage" over big pharma in creating medical foods"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410191138/http://money.cnn.com/2011/04/01/news/companies/nestle_brabeck_medical_foods.fortune/index.htm |date=2014-04-10 }}, ''CNN Money'', 1 April 2011</ref><ref>[http://www.economist.com/node/14744982 "Nestlé: The unrepentant chocolatier"], ''The Economist'', 29 October 2009. Retrieved 17 May 2012</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.foodengineeringmag.com/articles/94498-the-worlds-top-100-food-beverage-companies---2015-change-is-the-new-normal|title=The world's top 100 food & beverage companies – 2015: Change is the new normal|last=Rowan|first=Claire|date=9 September 2015|publisher=Food Engineering|access-date=14 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/maggiemcgrath/2016/05/27/the-worlds-largest-food-and-beverage-companies-2016-chocolate-beer-and-soda-lead-the-list/#4b327483c719|title=The World's Largest Food And Beverage Companies 2016: Chocolate, Beer And Soda Lead The List|last=McGrath|first=Maggie|date=27 May 2016|publisher=Forbes|access-date=14 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/maggiemcgrath/2017/05/24/worlds-largest-food-and-beverage-companies-2017-nestle-pepsi-and-coca-cola-dominate-the-landscape/#6ef7ec6e3a69|title=Nestlé tops list of largest food companies in the world|publisher=Forbes|access-date=26 October 2017}}</ref> ਇਹ 2017 ਵਿੱਚ ਫਾਰਚਿਊਨ ਗਲੋਬਲ 500 ਤੇ ਨੰਬਰ 64 ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਫੋਰਬਸ ਗਲੋਬਲ 2000 ਦੀ 2016 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਨਤਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 33 ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?searchByName=nestle|title=Fortune Global 500 List 2017: See Who Made It|website=Fortune|language=en-US|access-date=2018-01-30|archive-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130145530/http://fortune.com/global500/list/filtered?searchByName=nestle|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|title=The World's Biggest Public Companies|publisher=Forbes|access-date=14 November 2016}}</ref> ਨੇਸਟੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਮੈਡੀਕਲ ਭੋਜਨ, ਬੋਤਲਬੰਦ ਪਾਣੀ, ਨਾਸ਼ਤੇ ਦੇ ਅਨਾਜ, ਕੌਫ਼ੀ ਅਤੇ ਚਾਹ, ਕਾਨਨਫੇਰੀ, ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦ, ਆਈਸ ਕਰੀਮ, ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਸਨੈਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨੇਸਟੇ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਚਹੱਸੇ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਰੀ 1.1 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ<ref>[http://money.cnn.com/2010/07/02/news/companies/nestle_refreshes_brand.fortune/index.htm "Nestlé: Tailoring products to local niches"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209162213/http://money.cnn.com/2010/07/02/news/companies/nestle_refreshes_brand.fortune/index.htm |date=2011-12-09 }} CNN, 2 July 2010.</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੇਸਪ੍ਰੈਸੋ, ਨੈਸੈਫਿੇ, ਕਿਟ ਕਟ, ਸਮਰੀਜ਼, ਨੈਸਕੀਕ, ਸਟੌਫਰਜ਼, ਵਿੱਟਲ ਅਤੇ ਮੈਗੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨੇਸਟੇ ਵਿੱਚ 447 ਕਾਰਖਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ 194 ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 339,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="AR2014">{{Cite web|url=http://www.nestle.com/asset-library/documents/library/documents/annual_reports/2014-annual-report-en.pdf|title=Annual Results 2014|publisher=Nestlé|format=PDF|access-date=25 March 2015}}</ref>  ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਕੰਪਨੀ ਲੋਅਰੀਅਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ੇਅਰ ਹੋਲਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>[https://www.bloomberg.com/news/2011-04-14/nestle-to-decide-on-l-oreal-stake-in-2014-chairman-brabeck-says.html "Nestlé to Decide on L’Oreal in 2014, Chairman Brabeck Says"]. Bloomberg, 14 April 2011</ref> ਨੇਸਟੇਲੋ 1905 ਵਿੱਚ ਐਂਗਲੋ-ਸਵਿਸ ਮਿਲਕ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1866 ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਪੇਜ, ਅਤੇ '''ਫ਼ਾਰੀਨ ਲਾਕਤੀ ਹੇਨਰੀ ਨੇਸਲੇ '''ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1866 ਹੇਨਰੀ ਨੇਸਲੇ ਨੇ ਕਿੱਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.cleverism.com/the-history-of-nestle/|title=The History of Nestlé|date=2015-09-03|work=Cleverism|access-date=2018-05-25|language=en-US|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525204658/https://www.cleverism.com/the-history-of-nestle/|url-status=dead}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਗੁੰਝਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਈ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਐਕਵਾਇਰਿਸਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1950 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਸ ਅਤੇ ਬਲੈਕਵੈਲ, 1963 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਨਡੁਸ, 1971 ਵਿੱਚ ਲਿੱਬੀਸ, 1988 ਵਿੱਚ ਰਾਨਟ੍ਰੀ ਮੈਕਿੰਟੌਸ਼, 1998 ਵਿੱਚ ਕਲੀਮ ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ ਗੇਰਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨੇਸਟੇ ਦੀ ਛੇ ਸਵਿਸ ਐਕਸਚੇਂਜ ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਿਸ ਮਾਰਕੀਟ ਇੰਡੈਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ।  == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਰੋਨੈਕਸਟ 'ਤੇ ਇਸਦੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸੂਚੀ ਹੈ। ਨੇਸਟਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਸ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਸਟੇ ਦੀ ਕੋਰ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਲੀ ਕਾਊਂਟੀ ਦੇ ਭਰਾ ਚਾਰਜ ਪੇਜ਼ (ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ) ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਪੇਜ ਨੇ ਐਮ ਐਲਰੋ-ਸਵਿਸ ਕਨੈਂਡਡ ਮਿਲਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ 1873 ਵਿੱਚ ਚਿਪੈਂਹੈਮ, ਵਿਲਟਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Nestlé|ਨੇਸਲੇ}} * {{official website|http://nestle.com}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਫੂਡ ਕੰਪਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਸਲੇ]] fm0501y3auluz63u84sx3j0goyr9l9i 0 108154 839675 839490 2026-05-19T00:28:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839675 wikitext text/x-wiki '''ਫਰੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ''' (ਐੱਫ.ਐੱਸ.ਐੱਫ), 4 ਅਕਤੂਬਰ 1985 ਨੂੰ [[ਰਿਚਰਡ ਸਟਾਲਮੈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ 501 (ਸੀ) (3) ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ, ਵੰਡਣ, ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fsf.org/about/|title=Free software is a matter of liberty, not price|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22}}</ref> ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਡਿਲੀਵਰੀ ("ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ੇਅਰ") ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਐਨਯੂ ਜਨਰਲ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਸੈਂਸ ਨਾਲ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.html|title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/copyleft/copyleft.html|title=What Is Copyleft?|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22|archive-date=2018-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618030401/http://www.gnu.org/copyleft/copyleft.html|url-status=dead}}</ref> ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਨੂੰ [[ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]], [[ਯੂ.ਐਸ.]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਆਧਾਰਿਤ ਵੀ ਹੈ।<ref name="FSF MACorpRegistry">{{Cite web|url=http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/CorpSearchSummary.asp?ReadFromDB=True&UpdateAllowed=&FEIN=042888848|title=FREE SOFTWARE FOUNDATION, INC. Summary Screen|publisher=The Commonwealth of Massachusetts, Secretary of the Commonwealth, Corporations Division|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525155859/http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/CorpSearchSummary.asp?ReadFromDB=True&UpdateAllowed=&FEIN=042888848|archive-date=2013-05-25|dead-url=yes|access-date=2009-04-06}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਦਾ ਫੰਡ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਜੀਐਨਯੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਤੇ ਫਰੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਰਤਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/philosophy/linux-gnu-freedom.html|title=Linux, GNU, and freedom|last=Stallman, Richard M.|authorlink=Richard Stallman|year=2002|website=Philosophy of the GNU Project|publisher=GNU Project|access-date=2006-12-10}}</ref> == ਢਾਂਚਾ == === ਬੋਰਡ === ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਅਤੇ ਬਾਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਾਈ-ਪਰੋਫਾਈਲ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਅਤੇ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਬਿਜ਼ਨਸਮੈਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਬੋਰਡ ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਈ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ ਦਾ, ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਮੁਹਿੰਮ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ (ਵਿੰਡੋਜ਼ 95, ਏਟ ਅਲ.) ਹੈ। ਜੀਐਨਯੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਫਾਊਂਡਰ ਦੇ ਮੁਖ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਡਿਵੈਲਪਰ ਵੀ ਹਨ। ਜੋਹਨ ਸੁਲਵੀਨ ਮੌਜੂਦਾ ਐਫ ਐਸ ਐਫ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ। ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪੀਟਰ ਟੀ. ਬ੍ਰਾਊਨ (2005-2010) ਅਤੇ ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਐੱਮ. ਕੁੰਨ (2001-2005) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। === ਵੋਟਿੰਗ === ਐਫਐਸਐਫ ਆਰਟੀਕਲ ਆਫ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>Article II, Sec. 1 - Number, Election and Qualification: The present members of the corporation shall constitute the voting members. Thereafter the voting members annually at its annual meeting shall fix the number of voting members and shall elect the number of voting members so fixed. At any special or regular meeting, the voting members then in office may increase the number of voting members and elect new voting members to complete the number so fixed; or they may decrease the number of voting members, but only to eliminate vacancies caused by the death, resignation, removal or disqualification of one or more voting members.</ref> ਉਪ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੌਣ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>In addition to the right to elect Directors as provided in the bylaws and such other powers and rights as may be vested in them by law, these Articles of Organization or the bylaws, the Voting Members shall have such other powers and rights as the Directors may designate.</ref> ਬੋਰਡ ਵੋਟਿੰਗ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਰੁਜ਼ਗਾਰ === ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਬੋਸਟਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fsf.org/about/staff-and-board|title=Meet the staff of the Free Software Foundation}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/display_pdf.asp?CORP_DRIVE1/2005/0526/000000000/4122/200516698270_1.pdf|title=Certificate of Change of Principal Office|authorlink=https://www.sec.state.ma.us/cor/coridx.htm|date=2005-05-26|publisher=The Commonwealth of Massachusetts|format=PDF|access-date=2008-07-04}}</ref> === ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ === 25 ਨਵੰਬਰ 2002 ਨੂੰ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਐੱਮ. ਕੁੰਨ (ਐਫਐਸਐਫ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, 2001-2005) ਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ।<ref>Kuhn has an FSF-generated member link that identifies him as the first member on his web page. {{Cite web|url=http://www.ebb.org/bkuhn|title=Homepage of Bradley M. Kuhn|date=2008-01-05|publisher=Bradley M. Kuhn|access-date=2008-01-05}}</ref> ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਨਦਿਲ ਅਤੇ ਫੰਡਿੰਗ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="maaa">{{Cite web|url=http://static.fsf.org/nosvn/fsf-amended-bylaws-current.pdf|title=Amended Bylaws|publisher=Free Software Foundation|access-date=24 January 2015}}</ref> === ਕਾਨੂੰਨੀ === ਈਬੇਨ ਮੌਗਲੈਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਵਿਸ਼ਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਐਫਐਸਐਫ ਨੂੰ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਫ੍ਰੀਡਮ ਲਾਅ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਬੇਨ ਮੋਗਲਨੇ ਨੇ 2016 ਤਕ ਐਫਐਸਐਫ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.fsf.org/news/fsf-announces-change-in-general-counsel|title=FSF announces change in general counsel — Free Software Foundation — working together for free software|website=www.fsf.org|language=en|access-date=2017-05-18}}</ref> === ਵਿੱਤੀ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਐੱਫ ਐੱਸ ਐੱਫ ਫੰਡਿੰਗ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html|title=About the GNU Project|last=Stallman|first=Richard|website=Gnu Project|publisher=FSF|access-date=18 May 2014|archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240903201004/https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html|url-status=dead}}</ref> ਆਮਦਨੀ ਸਟਰੀਮ ਫ੍ਰੀ-ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਾਲਣਾ ਲੈਬਾਂ, ਜੌਬ ਪੋਟਿੰਗਜ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੈਬ ਸਟੋਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਪੇਅ ਲਈ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਐਫ ਐਸ ਐੱਫ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮਦਨ ਫੰਡ-ਮੁਕਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਜਦਕਿ ਨਕਦ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਰਣਨੀਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] fvc733bn37cq8vpetycde2x9ds0bu9k 0 111209 839712 615641 2026-05-19T10:22:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839712 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਰੀ ਪ੍ਰਾਈਡ''' (ਜਨਮ 1955) ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਅਤੇ [[ਇਸਾਈ]] ਮਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਰਸਾਲਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਸਿੱਖਿਆ 'ਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤਕਨੀਕ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਲਹਿਰ 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਨੂੰ ਬਤੌਰ "ਹੋਮਸਕੂਲ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰਾਣੀ" ਅਤੇ "ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਗੁਰੂ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="woodard">{{Cite journal|last=Joe Woodard|year=9/09/96|title=Number one doesn't try harder: Calgary's public board complains that 'the others' are cherry-picking their students|url=http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=4&hid=109&sid=224f8b95-8cc0-4c8a-b0c2-c493d6118604%40sessionmgr2|journal=Newsmagazine, Alberta Report|volume=23|issue=39}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;date=</code> ([[ਮਦਦ:CS1 errors#bad date|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: dates]]</ref><ref name="QF-Canda">{{Cite journal|last=Joe Woodward|date=Mar 31, 2001|title=The godliness of fertility: A growing Protestant movement is rediscovering the sanctification available in large families|url=http://proquest.umi.com/pqdweb?did=207093851&sid=1&Fmt=3&clientId=6993&RQT=309&VName=PQD|journal=Calgary Herald|pages=OS.10}}</ref><ref name="johnny">{{Cite journal|last=Angie Kiesling|date=2004-08-16|title=Why Johnny Learns at Home|url=http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=1&hid=20&sid=9dff9c4c-5912-4deb-94ba-b03906d8247a%40sessionmgr8|journal=Publishers Weekly|volume=251|issue=33|pages=25–26}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਦ ਵੇਅ ਹੋਮ, ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਕ਼ੁਇਰਫੁਲ ਲਹਿਰ 'ਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="demoss">{{Cite book|title=Lies Women Believe: And the Truth that Sets Them Free|last=DeMoss|first=Nancy Leigh|publisher=Moody Publishers|year=2002|isbn=0-8024-7296-6|location=Chicago, IL}}</ref><ref name="JBJ">{{Cite journal|last=James B. Jordan|year=1993|title=The Bible and Family Planning|url=http://www.contra-mundum.org/cm/cm09.pdf|dead-url=yes|format=PDF|journal=Contra Mundum|issue=Fall 1993, no. 9|pages=2–14|issn=1070-9495|archive-url=https://web.archive.org/web/20070204052122/http://www.contra-mundum.org/cm/cm09.pdf|archive-date=2007-02-04}}</ref><ref name="myers">{{Cite book|title=Does the Bible Forbid Family Planning?|last=Myers|first=Jeffery J.|publisher=Biblical Horizons|year=1990|location=Niceville|pages=1–31}}</ref><ref name="joyce">{{Cite web|url=http://www.thenation.com/docprint.mhtml?i=20061127&s=joyce|title=Arrows for the War|last=Kathryn Joyce|date=9 Nov 2006|publisher=The Nation|access-date=2006-12-20}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name="newsweek">{{Cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/15701301/site/newsweek/|title=Making Babies the Quiverfull Way|last=Eileen Finan|date=13 Nov 2006|publisher=Newsweek Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20070103185954/http://www.msnbc.msn.com/id/15701301/site/newsweek/|archive-date=2007-01-03|dead-url=yes|access-date=2006-12-21}}</ref><ref name="joyce2">{{Cite web|url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2006/11/30/quiverfull-more-children-for-gods-army|title=Quiverfull: More Children For God's Army|last=Kathryn Joyce|publisher=RH Reality Check|access-date=2007-01-09}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਾਈਡ ਦਾ ਜਨਮ 1955 ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]], [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ|ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿੰਸੇਲਿਅਰ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1974 'ਚ [[ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਚ ਬੈਚੁਲਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਿਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਇਸ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਕ੍ਰਿਸਚੈਨਨਿਟੀ 'ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁਨ]] ਮੰਨਿਆ ਹੈ।<ref name="wayhome">{{Cite book|title=The Way Home: Beyond Feminism, Back to Reality|url=https://archive.org/details/wayhomebeyondfem00prid|last=Pride|first=Mary|publisher=Good News Pub|year=1985|isbn=0-89107-345-0}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === * The Way Home (Crossway Books, 1985) * The Big Book of Home Learning (Crossway Books, 1986) * The Next Book of Home Learning (Crossway Books, 1987) * The New Big Book of Home Learning (Crossway Books, 1988) * All the Way Home (Crossway Books, 1989) * The Child Abuse Industry (Crossway Books, 1986) * Schoolproof (Crossway Books, 1988); (Blackstone Audio Books, 2002) * Unholy Sacrifices of the New Age and Ancient Empires of the New Age (Crossway Books, 1988, 1989 both with Paul deParrie) * The “Old Wise Tales” series (Wolgemuth & Hyatt, 1990): Too Many Chickens, The Greenie, The Better Butter Battle, Baby Doe * The Big Book of Home Learning 4 volumes: Getting Started, Preschool & Elementary, Teen & Adult, Afterschooling (Crossway Books, 1991) * Pride’s Guide to Educational Software with husband Bill Pride (Crossway, 1997) * The Big Book of Home Learning 3 volumes: Getting Started, Preschool & Elementary, Junior High Through College (Alpha Omega Publications, 1999) * Mary Pride’s Complete Guide to Getting Started in Homeschooling (Harvest House, 2004) === ਰਸਾਲੇ === * HELP For Growing Families * Practical Homeschooling * Big Happy Family * Homeschool PC == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * Antifeminism == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.home-school.com Homeschool World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006145602/http://www.home-school.com/ |date=2018-10-06 }} * [http://www.practicalhomeschooling.com Practical Homeschooling Magazine] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਗੂ]] rg1ftbzshe4nu2wr2v3x4df8ea0ervf 0 121059 839678 579701 2026-05-19T01:00:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839678 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ਬਰੌਕ ਐਡਵਰਡ ਲੈਸਨਰ (ਜਨਮ 12 ਜੁਲਾਈ, 1977) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ ਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਡਬਲਯੂ ਡਬਲ ਯੂਈ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਬ੍ਰਾਂਡ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਡਬਲਯੂ ਡਬਲ ਯੂਈ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬ੍ਰੌਕ ਐਡਵਰਡ ਲੈਸਨਰ<ref name="filmreference">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1137025/bio|title=Biography for Brock Lesnar|publisher=IMDB.com|access-date=March 23, 2009}}</ref> ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜੁਲਾਈ 1977 ਨੂੰ, ਵੈਬਸਟਰ, ਸਾਊਥ ਡਕੋਟਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਟੀਫਨੀ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਲੈਸਨਰ ਦਾ ਬੇਟਾ, ਉਹ ਵੈਬਸਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=sZ_C66kg8uAC&pg=PT848|title=Legends of Pro Wrestling|website=google.ca}}</ref> ਉਹ ਜਰਮਨ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ।<ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/XQVS-MNS "Myrtle Baule. United States Census, 1930."] Stated here that Lesnar's paternal great-grandmother was born in Germany. [[FamilySearch]]. Retrieved October 15, 2015.</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਟ੍ਰੋਈ ਅਤੇ ਚਾਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਬ੍ਰਾਂਡੀ ਹਨ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ,ਉਹ ਲਨੇਰ ਆਰਮੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ [[ਰੰਗਾ ਦਾ ਅੰਨਾਪਣ|ਲਾਲ-ਹਰੇ ਰੰਗ]] ਦੀ [[ਰੰਗਾ ਦਾ ਅੰਨਾਪਣ|ਧੁੱਪ]] ਧਮਾਕੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Brock Lesnar interview">{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_12_21/ai_112350861/pg_3|title=Brock Lesnar interview|last=Schmaltz|first=Jim|access-date=April 22, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030024208/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_12_21/ai_112350861/pg_3|archive-date=October 30, 2007|publisher=Flex|year=2004}}</ref> ਕੰਪਿਊਟਰ ਟਾਈਪਿੰਗ ਟੈਸਟ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ == === ਵਰਲਡ ਰੈਸਲਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ / ਮਨੋਰੰਜਨ === ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ, ਲੇਸਨਰ ਨੇ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|ਵਰਲਡ ਰੈਸਲਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] (ਡਬਲਯੂ ਡਬਲਯੂ ਐਫ) ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਖੇਤਰ ਓਹੀਓ ਵੈਲੀ ਰੈਸਲਿੰਗ (ਓਵੀਡਬਲਯੂ) ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ਪਾਲ ਹੇਮਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ. ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੈਗ ਟੀਮ ਬਣਾਈ ਜੋ ਮਿਨੇਸੋਟਾ ਸਟ੍ਰੈਚਿੰਗ ਕਰੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਕਾਲਜ ਰੂਮਮੇਟ ਸ਼ੈਲਟਨ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਓਵੀਡਬਲਯੂ ਸਾਓਦਰਨ ਟੈਗ ਟੀਮ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ .<ref name="OVW tag">{{Cite web|url=http://www.solie.org/titlehistories/ovsttnwa.html|title=NWA Ohio Valley Wrestling Southern Tag Team Title History|last=Westcott|first=Brian|last2=Dupree|publisher=Solie's Title Histories|access-date=March 22, 2008}}</ref> ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਐਫ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੋਸਟਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਸਨਾਰ ਨੇ 2001 ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਕਈ ਡਾਰਕ ਮੈਚ ਜਿੱਤੇ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਲੈਸਲਰ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਗਰੀਕ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਬਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸੇਬਲ, 6 ਮਈ, 2006 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.lovetripper.com/newswire/61153-sable.html|title=Sable and Brock Lesnar's Wedding|publisher=Love Tripper|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724013504/http://www.lovetripper.com/newswire/61153-sable.html|archive-date=July 24, 2011|access-date=May 7, 2007}}</ref> ਉਹ ਮੈਸਫੀਲਡ, ਸਸਕੈਚਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.cbc.ca/news/canada/saskatoon/brock-lesnar-regina-saskatchewan-ufc-200-1.3620484 Brock Lesnar to represent Saskatchewan at UFC 200]. Retrieved June 7, 2016.</ref> ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮਿਨੇਸੋਟਾ ਦੇ ਮੈਪਲ ਪਲੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/business/realestate/hot-property/la-fi-hotprop-brock-lesnar-house-20140903-story.html|title=WWE champ Brock Lesnar unloads 43-acre estate in Minnesota|last=Times|first=Los Angeles|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.citypages.com/news/brock-lesnars-800-000-maple-plain-home-for-sale-photos-6569274|title=Brock Lesnar's $800,000 Maple Plain home for sale [PHOTOS]|last=Rupar|first=Aaron|date=June 3, 2014|publisher=}}</ref> ਇਕੱਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੁਰਕ (ਜਨਮ 2009) ਅਤੇ ਡਿਉਕ (ਜਨਮ 2010) ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://heymanhustle.craveonline.com/blogs/21006-brock-lesnar-craves-ultimate-vengeance|title=Brock Lesnar Craves Ultimate Vengeance|date=July 10, 2009|publisher=CRAVEONLINE|access-date=July 13, 2009|archive-date=ਜੁਲਾਈ 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713013251/http://heymanhustle.craveonline.com/blogs/21006-brock-lesnar-craves-ultimate-vengeance|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sports.yahoo.com/mma/news?slug=ki-lesnar012511|title=Reclusive Lesnar is alive and well|date=January 25, 2011|publisher=Yahoo! sports|access-date=January 31, 2011|archive-date=ਮਾਰਚ 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305131232/https://sports.yahoo.com/mma/news?slug=ki-lesnar012511|url-status=dead}}</ref> ਲੇਸਨਰ ਦੀਆਂ ਜੌੜੀਆਂ ਵੀ ਹਨ: ਇੱਕ ਮਿਆ ਲੀਨ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਲੂਕ (ਜਨਮ 2002) ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਮੰਗੇਤਰ ਨਿਕੋਲ ਮੈਕਲੇਨ ਨਾਲ,<ref>{{Cite web|url=http://espn.go.com/mma/story/_/id/16001686/brock-lesnar-reflects-decision-fight-ufc-200/|title=Brock Lesnar and his family|date=February 10, 2016|access-date=February 10, 2016}}</ref> ਉਹ ਯੂਨਾਨੀ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਤਰੇਈ ਪਿਤਾ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] musargbcomkp0q0dc4hmawvay62eul4 0 124826 839676 802049 2026-05-19T00:40:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839676 wikitext text/x-wiki [[File:Persian carpet with the poem by Sa'adi, Bani Adam, in the United Nations-New York.jpg|thumb|ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣੀ ਇੱਕ ਦਰੀ ਵਿੱਚ ਉਣੀ ਸਾਦੀ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ, ਬਨੀ ਆਦਮ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਰੂਮ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ]] '''''ਬਨੀ ਆਦਮ''''' ([[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]]: بنی آدم; ਭਾਵ "ਆਦਮ ਦੇ ਬੱਚੇ") [[ਈਰਾਨ|ਈਰਾਨੀ]] ਕਵੀ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਦੀ|ਸਾਦੀ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਸਾਬਕਾ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ]] ਨੇ ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ 2009 ਨੂੰ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ, [[ਨੌਰੋਜ਼|ਨੂਰੂਜ਼]] ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ-ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟੂਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Robert Mackey, [https://thelede.blogs.nytimes.com/2009/03/20/obama-and-colbert-on-the-persian-new-year/ "Obama, Peres and Colbert on the Persian New Year"]. ''New York Times'' March 20, 2009.</ref> ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣੀ ਇੱਕ ਦਰੀ ਵਿੱਚ ਉਣੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ 2005 ਵਿੱਚ<ref>[https://www.unmultimedia.org/s/photo/detail/133/0133991.html United Nations press release on the carpet].</ref> ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਰੂਮ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Zarif">[https://ifpnews.com/exclusive/zarif-narrates-story-iranian-carpet-hung-uns-wall/ "Zarif Narrates Story of Iranian Carpet Hung up on UN’s Wall"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419031733/https://ifpnews.com/exclusive/zarif-narrates-story-iranian-carpet-hung-uns-wall/ |date=2019-04-19 }}. ''Iran Front Page'' online, April 19, 2017.</ref> == ਟੈਕਸਟ == ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਾਦੀ ਦੀ 1258 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਕਿਤਾਬ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' (ਅਧਿਆਇ 1, ਕਹਾਣੀ 10) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। :<big>{{lang|fa|بنی‌آدم اعضای یکدیگرند}}<br/>{{lang|fa|که در آفرينش ز یک گوهرند}}</big> :<big>{{lang|fa|چو عضوى به‌درد آورَد روزگار}}<br/>{{lang|fa|دگر عضوها را نمانَد قرار}}</big> :<big>{{lang|fa|تو کز محنت دیگران بی‌غمی}}<br/>{{lang|fa|نشاید که نامت نهند آدمی}}</big> : ''ਬਨੀ ਆਦਮ ਅਜ਼ਾ-ਯੇ ਯਕਦੀਗਰ-ਅੰਦ'' : ''ਕਿ ਦਰ ਆਫਰੀਨ-ਅਸ਼ ਜ਼ੇ ਯਕ ਗੌਹਰ-ਅੰਦ'' : ''ਚੌ ਅਜ਼ੂਈ ਬੇ ਦਰਦ ਆਵੁਰਦ ਰੋਜ਼ਗਾਰ'' : ''ਦੀਗਰ ਅਜ਼ੂਹਾ-ਰਾ ਨ-ਮਾਨਦ ਕਰਾਰ'' : ''ਤੋ ਕਿ ਅਜ਼ ਮੇਹਨਤ-ਏ ਦੀਗਰਾਨ ਬੇਗ਼ਮੀ'' : ''ਨ-ਸ਼ਾਯਦ ਕਿ ਨਾਮਤ ਨਹੰਦ ਆਦਮੀ'' ਅਨੁਵਾਦ: ਆਦਮਜਾਤ ਦੇ ਸਭ ਰੁਕਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ ਕਿਉਂਜੋ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਬਣੇ ਪੁਤਲੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਸ ਝਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਦਰਦ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਅੰਗ ਵੀ ਕਰਾਰ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਤੈਨੂੰ ਜੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੂੰ ਆਦਮੀ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। == ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ == [[ਤਸਵੀਰ:Shrine_of_John_the_Baptist,_Great_Umayyid_Mosque,_Damascus.jpg|thumb| [[ਉਮਈਆ ਮਸਜਿਦ|ਉਮਯਦ ਮਸਜਿਦ]] ਵਿੱਚ ਜੌਨ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਸਥਾਨ. ]] ਕਵਿਤਾ ''ਗੁਲਿਸਤਾਨ'' ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 10 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ “ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ”। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ [[ਦਮਸ਼ਕ|ਦਮਿਸਕ]] ਦੀ [[ਉਮਈਆ ਮਸਜਿਦ|ਮਹਾਨ ਮਸਜਿਦ]] ਵਿੱਚ ਯੂਹੰਨਾ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਬਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਅਰਬ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਦੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ। ਸਾਦੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਬਦਲੇ ਦੇ ਡਰੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੀ ''ਬਨੀ ਆਦਮ ਹੈ''। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਕਿ ਸਾਦੀ ਨੇ ਦਮਿਸ਼ਕ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ, ਸਾਦੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬੇਸ਼ਕ ਗਲਪੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>Paul Losensky: [http://www.iranicaonline.org/articles/sadi-sirazi Sa'di (''Encyclopaedia Iranica'')]. "Although Saʿdi’s own writings, especially the ''Bustān'' and ''Golestān'', contain many purportedly autobiographical reminiscences, a good number of these are historically implausible and are probably fictionalized or cast in the first-person for rhetorical effect."</ref> ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ, ਜੋ 1888 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਰਿਚਰਡ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਬਰਟਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਡਵਰਡ ਰੀਹਟਸੇਕ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:<ref>J. D. Yohannan (1950). [https://www.jstor.org/stable/25222426 "Did Sir Richard Burton Translate Sadi's Gulistan?"]. ''The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland'', No. 3/4 (Oct., 1950), pp. 185-188.</ref> : '''ਕਹਾਣੀ 10''' : ਮੈਂ ਦਮਿਸ਼ਕ ਦੀ ਗਿਰਜਾਘਰ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਨਬੀ ਯਾਹੀਆ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅਨਿਆਂ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਇੱਕ ਅਰਬ ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। :: ''ਦਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਲਦਾਰ ਇਸ ਦੇਹਲੀ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹਨ'' :: ''ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜਵੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।'' : ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਦਰਵੇਸ਼ੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਹੋਣ ਹੋਣ ਸਦਕਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ।' ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: 'ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਰਜਾ ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾ ਪਵੇ।' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} mjlbckkw79rojxnbragvqkhzjj6t619 0 133696 839669 839334 2026-05-18T22:32:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839669 wikitext text/x-wiki ਇਹ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਈ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>[https://web.archive.org/web/20031220134854/http://www.punjabipress.org/ The Punjabi Press Club of Canada]</ref> == ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਵੈੱਬ ਚੈਨਲ == 2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਚੈਨਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ: <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ptc-networks-punjabi-digital-film-awards-today-6271875/|title=PTC Network’s Punjabi digital film awards in Chandigarh today|date=2020-02-17|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਚਾਰ ਟੀਵੀ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/punjabis-mark-mother-language-day-in-pak/articleshow/68105938.cms|title=Punjabis mark Mother Language Day in Pakistan|last=N|first=TN|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> * ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਰ <ref>{{Cite web|url=https://www.rabwah.net/pakistans-sikh-muslim-duo-want-to-fight-religious-intolerance-by-reviving-punjabi-culture/|title=Pakistan's Sikh-Muslim duo want to fight religious intolerance by reviving Punjabi culture|last=Ahmad|first=Ehsan|date=2018-04-26|website=Rabwah Times|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * ਅਜੀਤ ਵੈੱਬ ਟੀਵੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.ajittv.com/|title=ਅਜੀਤ ਵੈੱਬ ਟੀ ਵੀ: ਵੀਡੀਓ ਖ਼ਬਰਾਂ|website=www.ajittv.com|access-date=2020-02-20}}</ref> * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੁਲੇਖਾ|ਭੁਲੇਖਾ]] ਟੀਵੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UC7ny7oweY3Thr0x2z70fH7A|title=Bhulekha Tv|website=YouTube|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰ ਸੰਗਠਨ == ; ਹੋਂਗਕੋਂਗ * ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ( [http://www.PunjabiChetna.com ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525092052/https://www.punjabichetna.com/ |date=2021-05-25 }} ) ; ਭਾਰਤ * [https://news.timetv.news ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125223350/https://news.timetv.news/ |date=2021-01-25 }} (ਪਟਿਆਲਾ) | ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ]] ( [https://news.timetv.news ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125223350/https://news.timetv.news/ |date=2021-01-25 }} ) * ਪੈਡਲਰ ਮੀਡੀਆ ( [https://peddlermedia.in ਪੈਡਲਰ ਮੀਡੀਆ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ]] * [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ([http://www.tribuneindia.com ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]) * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼ * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ|ਰੋਜਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ]] * ਦੇਸ਼ਵਿਦੇਸ਼ ਟਾਈਮਜ਼ * ਪੰਜਾਬ ਹਾਟਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਊਜ਼ ਓਨਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ * ਦੁਆਬਾ ਹੈੱਡਲਾਈਨਜ਼ * [[ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ]] * ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਿਆਮ ਜਲੰਧਰ * ਘਾਂਚੀ ਮੀਡੀਆ ; ਇਟਲੀ ; ਕਨੇਡਾ * ਏਸ਼ੀਅਨ ਵਿਜ਼ਨ * ਐਫਵਾਈਆਈ ਮੀਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਲਿਮਟਿਡ * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬੀ ਡੇਲੀ * ਸਿੱਖ ਪ੍ਰੈਸ * ਸੰਝ ਸਵੇਰਾ * ਅਜੀਤ ਵੀਕਲੀ ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ * [[ਰੋਜ਼ਨਾਮ੍ਹਾ ਸਜਣ|ਸੱਜਣ]] * [[ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਖ਼ਬਰੇਂ|ਖ਼ਬਰਾਂ]] * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੁਲੇਖਾ|ਭੁਲੇਖਾ]] ; ਯੂਕੇ * ਸਿੱਖ ਟਾਈਮਜ਼ * ਅਕਾਲ ਚੈਨਲ ; ਯੂਐਸਏ * ਐਫਆਈਆਈ ਮੀਡੀਆ ਗਰੂਪ ਲਿ * ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਯੂਐਸਏ * ਕਮੀ ਏਕਤਾ ; ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਓਨਲਾਈਨ ਅਖ਼ਬਾਰ * ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ * ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ਲਾਈਨ * ਦੇਸ਼ਵਿਦੇਸ਼ ਟਾਈਮਜ਼ * ਵਿਚਾਰ * ਮੀਡੀਆ ਪੰਜਾਬ * ਯੂਰਪ ਸਮਾਚਾਰ * ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ * ਪੰਜਾਬੀ ਟੂਡੇ == ਪੰਜਾਬੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ == {| class="wikitable" ! width="150" |ਨੈੱਟਵਰਕ ! width="130" |ਦੇਸ਼ ! width="75" |ਰੂਪ ! width="120" |ਵੈਬਸਾਈਟ |- |ਨਾਈਨ ਐਕਸ ਟਸ਼ਨ |{{IND}} |ਸੰਗੀਤ |[https://archive.today/20130217230653/http://www.9xtashan.in/index.aspx Official Site] |- |ਟੀਵੀ ਪੰਜਾਬ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ | |- |ਅਲਫਾ ਈਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ |{{USA}} |ਜਨਰਲ |[http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505104224/http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ |date=2020-05-05 }} |- |ਏਟੀਐਨ ਪੀਐਮ ਵਨ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[http://asiantelevision.net/channel/atn-pm-one Official Site] |- |ਏਟੀਐਨ ਪੰਜਾਬੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi Official Site] |- |ਏਟੀਐਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਊਜ਼ |{{CAN}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi-news Official Site] |- |[[ਆਪਣਾ ਚੈਨਲ]] |{{PAK}} |ਜਨਰਲ |[https://web.archive.org/web/20090321224646/http://www.apna.tv/ Official Site] |- |ਆਪਣਾ ਨਿਊਜ਼ |{{PAK}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |None |- |ਆਵਾਜ਼-ਏ-ਵਤਨ ਟੀਵੀ |{{USA}} |ਸੰਗੀਤ |[http://www.aapnatv.com/ Official Site] |- |[[ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ]] |{{IND}} |ਸੰਗੀਤ |None |- |ਬੀਟ ਐਂਡ ਬੂਮ |{{USA}} |ਸੰਗੀਤ/ਰੋਕੁ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ |[http://www.beatandboom.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019221555/http://beatandboom.com/ |date=2020-10-19 }} |- |ਚੈਨਲ ਪੰਜਾਬ |{{USA}} |ਜਨਰਲ ਮਨੋਰੰਜਨ (ਕਾਮੇਡੀ,ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ) |[http://www.channelpunjabtv.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007201646/http://channelpunjabtv.com/ |date=2017-10-07 }} |- |ਚੈਨਲ ਪੰਜਾਬੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ |[http://www.channelpunjabi.ca Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205040136/http://www.channelpunjabi.ca/ |date=2009-02-05 }} |- |ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਿਊਜ਼ |{{IND}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ/ਮਨੋਰੰਜਨ/ਖ਼ਬਰਾਂ |[http://www.raftaarnews.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306175147/https://www.raftaarnews.com/ |date=2021-03-06 }} |- |ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ |{{IND}} |Sikh Socio-Spiritual-Cultural Religious/Sikh News |[https://timetv.news/ Official Site] |- |ਡੇ ਐਂਡ ਨਾਇਟ ਨਿਊਜ਼ |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.dayandnightnews.com/ Official Site] |- |ਡੀਡੀ ਜਲੰਧਰ |{{IND}} |ਜਨਰਲ |[http://www.ddkjalandhar.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306165320/http://ddkjalandhar.com/ |date=2012-03-06 }} |- |[[ਡੀਡੀ ਪੰਜਾਬੀ]] |{{IND}} |ਜਨਰਲ |None |- |ਦੇਸੀ ਅਨਪਲੱਗਡ |{{USA}} |ਸੰਗੀਤਕ ਵੀਡੀਓ |[http://www.desiunplugged.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225013335/http://desiunplugged.com/ |date=2009-02-25 }} |- |ਧਰਤੀ ਟੀਵੀ |{{PAK}} |ਧਾਰਮਿਕ |None |- |ਈਟੀਸੀ ਚੈਨਲ ਪੰਜਾਬੀ |{{IND}} |ਸੰਗੀਤ/ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ |[https://web.archive.org/web/20061113042356/http://www.entertainmenttv.com/channel.php?id=2 Official Site] |- |ਗੁਰਕੀਬਾਨੀ ਟੀਵੀ |{{CAN}} |ਧਰਮ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਗੈਟ ਪੰਜਾਬੀ |{{IND}} |Entertainment (Soap operas and Music) |[https://web.archive.org/web/20130103081135/http://www.getpunjabi.tv/ Official Site] |- |ਹੋਮ ਸੋਪ24X7 |{{IND}} |ਜਨਰਲ |[http://www.homeshop24x7.com TELE SHOPPING CHANNEL Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602100351/http://www.homeshop24x7.com/ |date=2012-06-02 }} |- |ਏਕਤਾ ਵਨ |{{IND}} |ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕਤਾ |None |- |ਜਸ ਪੰਜਾਬੀ |{{USA}} |ਜਨਰਲ |[http://www.juspunjabi.com/ Official Site] |- |ਜਸ ਵਨ |{{USA}} |ਜਨਰਲ |[http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418115737/http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html |date=2021-04-18 }} |- |ਐਮਐਚ1 |{{IND}}<br /><br />{{USA}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ/ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ |[http://www.mhone.in Official Site] |- |ਨਿਊਜ਼ ਓਨਲੀ |{{CAN}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਓਨਲੀ ਮਿਊਜ਼ਕ |{{CAN}} |ਸੰਗੀਤ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਦ ਟੀਵੀ ਐਨ ਆਰ ਆਈ |{{CAN}} |ਖ਼ਬਰਾਂ/ਸੰਗੀਤ/ਮੰਨੋਰੰਜਨ |[https://thenritv.com Official Site] |- |ਪੀਟੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ |{{IND}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20120506043414/http://www.ptcnetwork.tv/ptcnews/ Official Site] |- |[[ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ]] |{{IND}} <br /><br />{{USA}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[https://web.archive.org/web/20111123054805/http://www.ptcnetwork.tv/punjabi/ Official Site] |- |ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[http://www.ptcnetwork.ca Official Site] |- |ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਲਡ ਡੇਲੀ |{{IND}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20120627025521/http://www.punjabiworlddaily.com/ Official Site] |- |ਆਰਟੀਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਐਚਡੀ |{{AUS}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ/Punjabi movies. |[http://www.rtvpunjabi.com Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823002951/http://rtvpunjabi.com/ |date=2016-08-23 }} |- |ਰਾਵੀ ਟੀਵੀ |{{PAK}} |ਜਨਰਲ |None |- |ਸਾਡਾ ਚੈਨਲ |{{IND}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[http://www.sadachannel.com/ Official Site] |- |ਸੰਗਤ ਟੀਵੀ/ਗਲੋਬਲ ਪੰਜਾਬ ਟੀਵੀ<ref name="Punjabi news">{{Cite web|url=http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|title=About Us|website=Punjabi news|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225163130/http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|archive-date=25 December 2015|access-date=30 December 2015}}</ref> |{{UK}}/{{CAN}}<br /><br />{{USA}} |ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮ |[http://sangattrust.org/ Official Site] |- |ਸਾਂਝਾ ਟੀਵੀ |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}}{{CAN}}<br /><br />{{AUS}} |ਮਨੋਰੰਜਨ | [https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ |{{UK}} |ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮ |[http://www.sikhchannel.tv/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227221142/https://sikhchannel.tv/ |date=2021-02-27 }} |- |ਸਪਾਰਕ ਪੰਜਾਬੀ |{{IND}} |International movies, dramas and shows(dubbed) |[http://sparkpunjabi.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806073548/http://sparkpunjabi.com/ |date=2018-08-06 }} |- |ਸੁਰ ਸਾਗਰ ਟੀਵੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ |[https://web.archive.org/web/20120530040927/http://www.sstvandradio.com/ Official Site] |- |ਵਾਜ ਟੀਵੀ |{{PAK}} |ਜਨਰਲ |None |- |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ]] |{{IND}}<br /><br />{{UK}} (ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਅਲਫਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ) |ਜਨਰਲ |https://web.archive.org/web/20070810124522/http://www.zeepunjabi.com/{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420234056/https://www.webcitation.org/5QkPKG35a?url=http%3A%2F%2Fwww.zeepunjabi.com%2F |date=2021-04-20 }}[[India]] <br /><br />[https://web.archive.org/web/20120223184018/http://www.zeeuk.com/zeeuk2008/zeealpha.php Official Site {{UK}}][[United Kingdom]] |} * ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ|ਅਜੀਤ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20031220134854/http://www.punjabipress.org/ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੈਸ ਕਲੱਬ ਕਨੇਡਾ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਖ਼ਬਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ]] jaabu5po21y13475oqfozenx99rmdg1 0 139520 839679 591718 2026-05-19T01:09:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839679 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ|predecessor=|constituency2=|predecessor2=|successor2=|term2=|party=[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]|constituency=[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]]|office=<font color="#0645ad">ਵਿਧਾਇਕ, ਪੰਜਾਬ</font>|image=|term=2017-2022|successor=|spouse=ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ|residence=ਸਾਹਾਹਾਬਪੁਰਾ, ਨੇੜੇ ਬਾਈ-ਪਾਸ ਚੌਂਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੋਡ , ਬਟਾਲਾ|father=ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ|mother=ਬੀਬੀ ਸੰਤ ਕੌਰ|profession=ਬਿਜ਼ਨਸ|children=2 ਮੁੰਡੇ, 2 ਕੁੜੀਆਂ|birth_date=1950-04-05|birth_place=[[ਬਟਾਲਾ]]}} '''ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (ਐਮਐਲਏ) ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ।<ref>{{Cite news|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/members/detail/218|title=ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ ਵਿਧਾਇਕ}}</ref> == ਦਲ ਬਦਲੀ == 28 ਦਿਸੰਬਰ ਨੂੰ ਵਿਧਾਇਕ ਬਲਵਿੰਦਰ ਲਾਡੀ ਭਾਜਪਾ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। <ref>{{Cite news|url=https://beta.ajitjalandhar.com/news/20211229/1/3659009.cms|title=ਵਿਧਾਇਕ ਫ਼ਤਹਿਜੰਗ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਤੇ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਡੀ ਸਮੇਤ 16 ਆਗੂ ਭਾਜਪਾ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸੀਐਮ ਚੰਨੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਲਾਡੀ ਨੇ 2-3 ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://etvbharat.com/amp/punjabi/punjab/city/gurdaspur/mla-balwinder-laddi-rejoins-congress/pb20220103180537387|title=MLA ਬਲਵਿੰਦਰ ਲਾਡੀ ਮੁੜ ਕਾਂਗਰਸ 'ਚ ਹੋਏ ਸ਼ਾਮਲ}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == i8fdhrnsjyagua87wpbylx1n8t0uuyz 0 140436 839711 779084 2026-05-19T09:58:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839711 wikitext text/x-wiki [[File:20140806Nudelbild.jpg|thumb|right|ਪਾਸਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਤਸਵੀਰ]] '''ਮੈਕਰੋਨੀ ਕਲਾ''', ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ '''ਮੈਕਰੋਨੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ''' ਜਾਂ '''ਪਾਸਤਾ ਕਲਾ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਕੀ [[ਮੈਕਰੋਨੀ]] ਜਾਂ [[ਪਾਸਤਾ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਹੋਰ ਪਾਸਤਾ]] ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="parents">{{cite web|url=http://www.parents.com/fun/arts-crafts/kid/pasta-crafts/|title=Use Your Noodle: 6 Crafts to Make with Pasta|publisher=parents.com|accessdate=2014-09-18}}</ref> ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਮੋਜ਼ੇਕ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਤਹ 'ਤੇ ਚਿਪਕਾਏ ਮੈਕਰੋਨੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਟੁਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੰਮ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀ-ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="artistshelpingchildren">{{cite web|url=http://www.artistshelpingchildren.org/pastacraftsideasactivitieskids.html|title=Pasta Crafts for Kids: Ideas for Arts and Crafts Activities with Spaghetti & Macaroni Noodles for Toddlers, Children, and Preschoolers|publisher=artistshelpingchildren.org|accessdate=2014-09-18|archive-date=2014-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140824212215/http://www.artistshelpingchildren.org/pastacraftsideasactivitieskids.html|url-status=dead}}</ref> ਅੱਜ, ਇਹ ਬਾਲਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ== ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਫਿਲਮੋਰ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ]] ਵਿੱਚ [[ਨੈਨਸੀ ਸਿਨਾਟਰਾ]] ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਸਤਾ ਕਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੋਸਟਰ ਜਿਸ ਕਲਾ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸਤਾ ਈ ਫਾਗਿਓਲੀ (ਪਾਸਤਾ ਅਤੇ ਬੀਨਜ਼) ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਰਣਮਾਲਾ ਪਾਸਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਟ "ਇਹ ਬੂਟ ਆਰ ਮੇਡ ਫਾਰ ਕਿੰਗ" ਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।<ref name="nancy sinatra">{{cite web|url=https://www.classicposters.com/new-fillmore-series/lee-hazlewood/poster/fillmore-auditorium-san-francisco-ca-6-28-95/|title=Nancy Sinatra at the Fillmore Auditorium, San Francisco, CA June 28, 1995|publisher=Classicposters.com|accessdate=2016-09-25|archive-date=2021-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010230001/https://www.classicposters.com/new-fillmore-series/lee-hazlewood/poster/fillmore-auditorium-san-francisco-ca-6-28-95/|url-status=dead}}</ref> ਪਾਸਤਾ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ [[ਸੀਨਫੀਲਡ]] ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਕੋਸਮੋ ਕ੍ਰੈਮਰ]] ਨੇ [[ਫੁਸੀਲੀ]] ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮੂਰਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ "ਫੁਸੀਲੀ ਜੈਰੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== 7oydq295t6h6nel606lcaahae13mkpq 0 142131 839649 818752 2026-05-18T12:36:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839649 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਊਰਜਾ|logo=Dandelion Energy logo.png|type=[[Private company|Private]]|industry=[[Geothermal heating]]|founded={{start date and age|2017}}|location=[[Mount Kisco]], [[New York (state)|New York]], U.S.|area_served=[[New York (state)|New York]], [[Connecticut]], [[Massachusetts]], [[Southern Vermont]]|parent=[[X (company)|X]] (until 2017)|website={{URL|https://dandelionenergy.com}}}} '''ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ|ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ]] [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ [[ਜੀਓਥਰਮਲ ਹੀਟਿੰਗ|ਭੂ-ਥਰਮਲ ਹੀਟਿੰਗ]] ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2017/07/06/google-x-launches-dandelion-a-geothermal-energy-startup.html|title=Alphabet's moonshot factory just launched a geothermal energy start-up called Dandelion|last=Kolodny|first=Lora|date=6 July 2017|work=[[CNBC]]|access-date=26 January 2018}}</ref> 2017 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੰਪਨੀ Google [[ਐਕਸ (ਕੰਪਨੀ)|X]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://money.cnn.com/2017/07/07/technology/google-dandelion/index.html|title=Google's new startup uses energy from your lawn to heat your home|last=Yurieff|first=Kaya|date=7 July 2017|work=[[CNNMoney]]|access-date=26 January 2018|archive-date=27 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127083821/http://money.cnn.com/2017/07/07/technology/google-dandelion/index.html|url-status=dead}}</ref> ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਮੌਜੂਦਾ ਤੇਲ ਭੱਠੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ [[ਜੀਓਥਰਮਲ ਗਰਮੀ ਪੰਪ|ਜੀਓਥਰਮਲ]] ਹੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਕੂਲਿੰਗ (HVAC) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਭੂ-ਥਰਮਲ HVAC ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ, ਉੱਚ-ਅਪੱਰੰਟ ਪੂੰਜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://getenergysmartnow.com/2017/09/29/energy-cool-ing-the-dandelion-way/|title=Energy COOL-ing the Dandelion way|date=2017-09-29|website=Get Energy Smart! NOW!|access-date=2019-06-19}}</ref> ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਪ ਪੰਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਪਾਇਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.engadget.com/2017/07/07/google-x-geothermal-heating-and-cooling-systems-dandelion/|title=Alphabet launches a company to make geothermal heating affordable|last=Moon|first=Mariella|date=7 July 2017|work=[[Engadget]]|access-date=26 January 2018}}</ref> ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਟੋਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਏ ਫੰਡਰੇਜ਼ਿੰਗ ਦੌਰ ਵਿੱਚ 16 ਮਿਲੀਅਨ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://venturebeat.com/2019/02/12/alphabet-x-lab-spinoff-dandelion-raises-16-million-for-home-geothermal-systems/|title=Alphabet X lab spinoff Dandelion raises $16 million for home geothermal systems|access-date=2022-05-26|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526180448/https://venturebeat.com/2019/02/12/alphabet-x-lab-spinoff-dandelion-raises-16-million-for-home-geothermal-systems/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2019/02/12/dandelion-energy-the-alphabet-x-spinout-raises-another-16m-led-by-gv-and-comcast/}}</ref> ਅਥਾਹ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੀ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਭੂ-ਥਰਮਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ "ਅਗਲਾ ਸੂਰਜੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://teslanomics.co/is-geothermal-energy-the-next-solar/|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2022-05-26|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413171655/https://teslanomics.co/is-geothermal-energy-the-next-solar/|url-status=dead}}</ref> ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਦੀ ਸੀਈਓ, ਕੈਥੀ ਹੈਨੂਨ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਫਾਸਟ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.fastcompany.com/person/kathy-hannun|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2022-05-26|archive-date=2022-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526180542/https://www.fastcompany.com/person/kathy-hannun|dead-url=yes}}</ref> ਗ੍ਰੀਨ ਟੈਕ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇਤਾ, ਹੈਨੂਨ ਨੇ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਦੇ ਫੰਡਰੇਜ਼ਿੰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.greenbiz.com/article/inside-kathy-hannuns-quest-provide-accessible-household-geothermal-energy|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2022-05-26|archive-date=2019-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815064018/https://www.greenbiz.com/article/inside-kathy-hannuns-quest-provide-accessible-household-geothermal-energy|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.greentechmedia.com/articles/read/watt-it-takes-why-this-founder-dug-into-home-geothermal#gs.90sr6t}}</ref> ਜੂਨ 2018 ਵਿੱਚ, ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-$20,000 ਜਿਓਥਰਮਲ ਹੀਟ ਪੰਪ, ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਏਅਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-30/alphabet-startup-will-heat-your-home-from-a-hole-in-the-ground|title=Alphabet Startup Heats Your Home From a Hole in the Ground|last=Martin|first=Chris|date=30 May 2018|work=[[Bloomberg News]]|access-date=9 June 2018}}</ref> ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 20-ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਵਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://qz.com/1293436/dandelion-energy-pledges-to-make-geothermal-heating-and-cooling-cheaper-and-more-accessible/|title=An Alphabet spinoff company can cut a home's energy bills by digging a deep hole in the backyard|last=Rathi|first=Akshat|date=31 May 2018|work=[[Quartz (publication)]]|access-date=9 June 2018}}</ref> 2020 ਦੇ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਡੈਂਡੇਲੀਅਨ ਨੇ ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ctinsider.com/business/nhregister/article/Geothermal-energy-company-entering-CT-market-15521474.php|title=Geothermal energy company entering CT market; target is Fairfield then New Haven counties|last=Turmelle|first=Luther|date=2020-08-28|website=CTInsider.com|language=en-US|access-date=2020-09-29}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} pvtmbkozu84lrt0w551hmi85um463e5 0 145712 839710 835520 2026-05-19T09:32:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839710 wikitext text/x-wiki {{Short description|ਇਸਲਾਮੀ ਸੂਫੀ ਵਿਦਵਾਨ (1938–2017)}} {{Infobox religious biography | religion = [[ਇਸਲਾਮ]] | name = ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ | official_name = ਮੁਹੰਮਦ ਅਲਾਉਦੀਨ | office1 = 2nd ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ | native_name = {{Nastaliq|پِیر مُحَمَّد عَلَاؤالدّین صِدِیقِی}} | predecessor1 = ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਗਜ਼ਨਵੀ | term_end1 = 3 ਫਰਵਰੀ 2017 | term_start1 = 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1975 | successor1 = ਸੁਲਤਾਨ ਉਲ ਅਰਫੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ | birth_date = {{birth date|1936|1|1|df=y}} <ref name="britishmuslim-magazine">{{Cite news|url=https://www.britishmuslim-magazine.com/2017/02/massive-attendance-at-funeral-of-pir-alauddin-siddiqui/|title=Massive attendance at funeral of Pir Alauddin Siddiqui|work=British Muslim Magazine|date=5 February 2017|access-date=3 ਨਵੰਬਰ 2022|archive-date=16 ਦਸੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216182705/https://www.britishmuslim-magazine.com/2017/02/massive-attendance-at-funeral-of-pir-alauddin-siddiqui/|url-status=dead}}</ref> or {{birth date|1938|1|1|df=y}}<ref>{{cite web|url=https://www.nawaiwaqt.com.pk/06-Feb-2017/562962|title=Pir Aladdin Siddiqui Naqshbandi|date=6 February 2017|access-date=3 ਨਵੰਬਰ 2022|archive-date=30 ਜੂਨ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630141917/https://www.nawaiwaqt.com.pk/06-Feb-2017/562962|url-status=dead}}</ref> | birth_place =ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ, [[ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | children = ਸੁਲਤਾਨ ਉਲ ਅਰਫੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ<br /> Noor Ul Arfeen Siddiqui | Sufi_order = ਨਕਸ਼ਬੰਦੀਆ ਮੋਹਰਵੀਆ ਘਨਜ਼ਨਵੀਆ ਸਿੱਦੀਕੀਆ | death_date = {{death date and age|2017|2|3|1938|1|1|df=y}}<ref name="birminghammail">{{cite news|url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/pir-alauddin-siddiqui-funeral-tributes-12557815 |title=Pir Alauddin Siddiqui funeral: Tributes paid to much loved spiritual leader |newspaper=Birmingham Mail |date=4 February 2017}}</ref> | resting_place = ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ, [[ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | father =ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨਰਵੀ<ref name="britishmuslim-magazine" /> | institute = ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਇਸਲਾਮਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ<br /> ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਇਸਲਾਮਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਮੀਰਪੁਰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ | predecessor = ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨਰਵੀ | successor = ਸੁਲਤਾਨ ਉਲ ਅਰਫੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ | death_place = [[ਲੰਡਨ]] | sect = ਅਹਲੇ ਸੁੰਨਤ, [[ਬਰੇਲਵੀ]] | honors = [[500 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] (2012–2018) | title = ਸ਼ੇਖ ਉਲ ਆਲਮ | known_for = ਦਰਸ ਏ ਮਸਨਵੀ | founder = ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਟਰੱਸਟ<ref>{{cite web |last1=Pir Alauddin Siddiqui |title=Funder of Mohiudin Trust |url=https://www.mohiuddintrust.com/about/ |website=Mohiudin Trust |date=6 April 2021 |publisher=Mohiuddintrust.com}}</ref><br /> ਨੂਰ ਟੀ.ਵੀ | movement = *ਇਸਲਾਮੋਫੋਬੀਆ ਵਿਰੋਧੀ *ਤਹਾਫੁਜ਼ ਏ ਨਮੂਸ ਏ ਰਿਸਾਲਤ *ਤਹਾਫ਼ੁਜ਼ ਏ ਖ਼ਾਤਮ ਏ ਨਬੂਵਤ *ਤਹਾਫੁਜ਼ ਏ ਅਕਾਦ ਏ ਅਹਲੇ ਸੁੰਨਤ | honorific prefix = ਸ਼ੇਖ ਉਲ ਆਲਮ ਪੀਰ | occupation = [[ਪ੍ਰਚਾਰਕ]], [[ਸੂਫੀ]] | awards = | ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਪੀਸ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (INSPAD) ਦੁਆਰਾ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ | office4 = ਜਮਾਤ ਅਹਲੇ ਸੁੰਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਏ.ਜੇ | term_start4 = ''ਅਣਜਾਣ'' | term_end4 = 3 ਫਰਵਰੀ 2017 | native_name_lang = ਉਰਦੂ | office2 = 1st ਮੋਹੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਇਸਲਾਮੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ | term_start2 = 2000 | term_end2 = 3 ਫਰਵਰੀ 2017 | predecessor2 = ''ਸਥਿਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ'' | successor2 = ਸੁਲਤਾਨ ਉਲ ਅਰਫੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ | office3 = 1st ਮੋਹੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਇਸਲਾਮਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ | term_start3 = 2009 | term_end3 = 3 ਫਰਵਰੀ 2017 | predecessor3 = ''ਸਥਿਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ'' | successor3 = ਸੁਲਤਾਨ ਉਲ ਅਰਫੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ | image = Pir Alauddin Siddiqui.jpg }} '''ਮੁਹੰਮਦ ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ''' (ਜਨਵਰੀ 1938 – 3 ਫਰਵਰੀ 2017) ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸੂਫੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ।. ਉਹ ਏਆਰਵਾਈ ਕਿਊ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ: ਮੀਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਇਸਲਾਮਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਅਤੇ ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿੱਚ ਮੋਹੀਉਦੀਨ ਇਸਲਾਮਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ। ਉਹ 2012 ਤੋਂ 2018 ਤੱਕ ਸੱਤ ਵਾਰ 500 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੀ।. == ਸਿੱਖਿਆ == ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਰੋ ਵਿੱਚ ਜਾਮੀਆ ਹੱਕਾਇਕ ਅਲ ਉਲੂਮ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਕਤ ਸ਼ਰੀਫ ਅਤੇ ਜਲਾਲਾਇਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉਸਦਾ ਜਨੂੰਨ ਉਸਨੂੰ ਜਾਮੀਆ ਨਈਮੀਆ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਨਈਮੀ ਤੋਂ ਪਾਠ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਆ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ੁਫ਼ਰ ਹਜ਼ਾਰਾਵੀ ਨਾਲ ਦੌਰਾ ਏ ਕੁਰਆਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਹਦੀਸ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਨੇ ਪਾਠ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ-ਏ-ਫ਼ਜ਼ਿਲਤ ਪਹਿਨਾਈ।. == ਇਸਲਾਮੋਫੋਬੀਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ, 2012 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਫਿਲਮ ਇਨੋਸੈਂਸ ਆਫ ਮੁਸਲਿਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮਿਕ ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਉਮਾਹ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣ। ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮੋਫੋਬੀਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੁਸਲਿਮ ਉਮਾਹ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।. ਸ਼ਨੀਵਾਰ, ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਨੂੰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਦਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। "ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਸਲਾਮੋਫੋਬੀਆ ਈਵੈਂਟ" ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।. == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == 10 ਜੂਨ 2012 ਨੂੰ, ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਸੰਸਥਾਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਪੀਸ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (INSPAD) ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।. ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਦਾ ਨਾਮ 500 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਾਰ ਆਇਆ (ਤੀਜੇ ਸੰਸਕਰਨ ਤੋਂ 9ਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਤੱਕ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਯੂਕੇ ਤੋਂ "ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।. ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਕਸ਼ਨ "ਦ ਓਬਿਚੁਅਰੀਜ਼" ਵਿੱਚ 9ਵੇਂ ਐਡੀਸ਼ਨ (2018) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।. == ਮੌਤ == ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਦਾ 3 ਫਰਵਰੀ 2017 ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 79 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।. == ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ == ਉਸਦੇ ਲਈ ਦੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇੱਕ ਆਸਟਿਨ ਪਾਰਕ ਦੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੇ ਆਸਟਿਨ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂਰ ਉਲ ਅਰਫੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਜਨਾਜ਼ੇ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਲਤਾਨ ਉਲ ਅਰਫੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।. ਅਲਾਉਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਏ ਆਲੀਆ ਨੇਰੀਅਨ ਸ਼ਰੀਫ, ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।. ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2017]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] 7z7tl241d3k44sxperw18p0vkrb43rs 0 149960 839714 633626 2026-05-19T10:31:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839714 wikitext text/x-wiki '''ਮੋਇਰੰਗ ਸਾਈ''' ਜਾਂ ਮੋਇਰੰਗ '''ਸ਼ਾਈ''' ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੀਤੇਈ ਸੰਗੀਤਕ [[ਮੰਚੀ ਕਲਾਵਾਂ (ਪ੍ਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ)|ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ]] ਹੈ, ਜੋ ਖੰਬਾ ਅਤੇ ਥੋਬੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਾਂ 120 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{Efn|The time duration of the performance varies based on many factors.}}<ref name=":sevensistersmusic.com">{{Cite web|url=https://sevensistersmusic.com/?p=273|title=Mangka sings Moirang Sai with Laihui Ensemble – Manipur's Traditional Folk Music & Dance|language=en-US|access-date=2022-12-29}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":scroll.in">{{Cite web|url=https://scroll.in/magazine/854968/fighting-all-odds-and-jeers-a-21-year-old-singer-has-revived-nearly-extinct-manipuri-folk-songs|title=Fighting all odds and jeers, a 21-year-old woman is reviving nearly-extinct Manipuri folk songs|last=Shukla|first=Vandana|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2022-12-29}}</ref><ref name=":www.telegraphindia.com">{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/glimpses-of-dying-art-form-earn-kudos/cid/541356|title=Glimpses of dying art form earn kudos|website=www.telegraphindia.com|access-date=2022-12-29}}</ref> == ਖ਼ਤਰਾ == 1990 ਅਤੇ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੋਇਰਾਂਗ ਸਾਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਲਾਈਵ ਲੋਕ ਥੀਏਟਰ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ 2 ਜਾਂ 3 ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਉਦੋਂ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕਲਾ ਰੂਪ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ।<ref name=":sevensistersmusic.com" /><ref name=":www.telegraphindia.com" /> == ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ == 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਮਾ ਥੋਇਨੂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਰਹੀ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਮੋਇਰਾਂਗ ਸਾਈ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਲਾ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਰ ਸਾਲ, ਹੁਈਏਨ ਲੈਨਪਾਓ ਕਾਲਮਨਿਸਟਸ ਫੋਰਮ ਹੁਈਏਨ ਰੈਂਡੇਜ਼ਵਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੇਗਾ ਰੋਡ ਥੌਡਾ ਭਵੋਕ ਲੀਕਾਈ, [[ਇੰਫਾਲ]] ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੁਈਏਨ ਲੈਨਪਾਓ ਦਫਤਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਾਲ ਵਿੱਚ "ਮੋਇਰੰਗ ਸਾਈ" ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://e-pao.net/GP.asp?src=19..100314.mar14|title=Hueiyen keeps its 6th rendezvous with Moirang-shai : 10th mar14 ~ E-Pao! Headlines|website=e-pao.net|access-date=2022-12-29}}</ref> 4 ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਨੋਂਗਪੋਕ ਇੰਗੌਬਾ ਕਲਚਰਲ ਅਕੈਡਮੀ (ਐਨ.ਆਈ.ਸੀ.ਏ.), ਯਾਈਰੀਪੋਕ ਟੌਪ ਚਿੰਗਥਾ ਓਇਨਾਮਥੋਂਗ ਲੀਰਕ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਯੈਰੀਪੋਕ ਟੌਪ ਲਾਈ ਵਿਖੇ "ਮੋਇਰੰਗ ਸਾਈ" 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹਾਲ, 'ਮੋਇਰੰਗ ਸਾਈ' ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thesangaiexpress.com/Encyc/2020/10/4/Workshop-cum-production-on-Moirang-Sai-held.html|title=Workshop cum production on 'Moirang Sai' held|website=www.thesangaiexpress.com|language=en|access-date=2022-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://e-pao.net/GP.asp?src=27..051020.oct20|title=Workshop / production on 'Moirang Sai' held : 05th oct20 ~ E-Pao! Headlines|website=e-pao.net|access-date=2022-12-29}}</ref> == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/stories-in-a-song-mangka-mayanglambam-5013301/ t4vhxa2de2nea59ht8u4e0r62yxn139 0 150235 839652 737511 2026-05-18T15:20:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839652 wikitext text/x-wiki '''ਧੋਤੀ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਵੇਸ਼ਤੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=https://www.rhythmdhotis.com/what-is-veshti/|title=What is Veshti|date=2020|website=Rhythm Dhotis|access-date=2023-02-03|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203063819/https://www.rhythmdhotis.com/what-is-veshti/|url-status=dead}}</ref> '''ਵੇਟੀ''', '''ਧੋਤੀ''', '''ਮਰਦਾਨੀ''', '''ਚਾਦਰਾ''', '''ਧੋਤਰ''', '''ਜੈਂਬੋਹ''', '''ਪੰਚੇ''', ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਾਰੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ "ਢਿੱਲੀ ਪੈਂਟ " ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=afYNAQAAIAAJ|title=Life in Other Lands|last=Company|first=Fideler|publisher=Fideler|year=1960|page=78|quote=It is arranged to look like a pair of baggy trousers. This garment is called a dhoti and is usually made of cotton.|access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nckSAQAAIAAJ|title=Costume, Textiles and Jewellery [i.e. Jewelry] of India: Traditions in Rajasthan|last=Bhandari|first=Vandana|publisher=Mercury Books|year=2005|isbn=9781904668893|page=105|quote=One of the reasons for the dhoti's enduring popularity is its loose trouser - like form, which is convenient and extremely well - suited to the tropical Indian climate .|access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0uIZaaoSKGYC|title=India|last=K Parker|first=Lewis|publisher=Rourke Book Company|year=1994|isbn=9781559160056|page=14|quote=Boys and men often wear a ''dhoti''. This is a piece of white cloth wound around the waist. ''Dhotis'' look like comfortable, baggy pants.|access-date=3 January 2021}}</ref> ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਨਸਲੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੀਵਾਂ ਕੱਪੜਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|title=Indian Dhoti|website=Indian Mirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729202155/https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|archive-date=29 July 2020|access-date=3 January 2021}}</ref> ''ਧੋਤੀ'' ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਿਲਾਈ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ {{Convert|4.5|m}} ਲੰਬਾ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਢਾਂ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ। [[ਤਸਵੀਰ:An_Indian_dancer_in_dhoti,_wrapped_around_his_waist.jpg|right|thumb|[[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਜੰਮੂ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਰੰਗ-ਮੰਚ|ਥੀਏਟਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] ਡਾਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।]] ''ਧੋਤੀ'' ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਸਮਾਂ ( ਕਾਰਜਾਂ ) ਲਈ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ''[[ਸਾੜ੍ਹੀ|ਸਾੜੀ]]'' ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਹਮਰੁਤਬਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://thefederal.com/news/sarees-for-women-dhoti-for-men-officers-dress-code-for-kashi-temple-irks-minister/|title=Sarees for women, dhoti for men: Officer's dress code for Kashi temple irks minister|last=Avasthi|first=Vivek|date=14 January 2020|work=The Federal|access-date=3 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805184620/https://thefederal.com/news/sarees-for-women-dhoti-for-men-officers-dress-code-for-kashi-temple-irks-minister/|archive-date=5 August 2020|language=English}}</ref> '''{{ਬੋਲੀ|hi|Pitambar}}''' ਇੱਕ ਪੀਲੀ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਧੋਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4wCfSUgjQQC&q=Pitambar+silk+cloth|title=Hand-book of the Economic Products of the Punjab (etc.): Forming ... to the hand-book of the economic products of the Punjab|last=Henry|first=Baden Powell|date=1872|publisher=Engineering College Press|pages=65, 67|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5XLdX1yTDh8C&dq=Mashru+was+permitted&pg=PA345|title=The Industrial Arts of India|last=Birdwood|first=George Christopher Molesworth|date=1884|publisher=Chapman and Hall|pages=363|language=en}}</ref> '''ਧੋਤੀ''' ਜੋ ਹੇਠਲੇ ਕਮਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਦਾ 5-ਗਜ਼ ਲੰਬਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿਲਾਈ "ਧੋਤੀ ਪੈਂਟ" ਦੇ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੁਝਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.carrieschronicles.com/blog/2018/11/12/doting-upon-the-return-of-dhoti-pants|title=Doting Upon the Return of Dhoti Pants|access-date=2023-02-03|archive-date=2022-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707084524/https://www.carrieschronicles.com/blog/2018/11/12/doting-upon-the-return-of-dhoti-pants|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fayonkids.com/blogs/kidswear/dhoti-kurta-for-girls-latest-fashion-trends-and-styles|title=Latest Fashion, Trends and Style for Dhoti Kurta for Girls|date=16 May 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.glamcheck.com/fashion/2010/04/07/what-are-dhoti-pants|title=What are dhoti pants}}</ref> ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਨੂੰ ਧੋਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧੋਤੀ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧੋਤੀ ਦੂਹਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਕਹਿਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਹਰੀ ਧੋਤੀ ਪੰਜ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੇ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਤੇ ਸਵਾ ਕੁ ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕਹਿਰੀ ਧੋਤੀ ਢਾਈ/ਤਿੰਨ ਕੁ ਮੀਟਰ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧੋਤੀਆਂ ਨੀਲੀ ਤੇ [[ਲਾਲ]] ਕਨਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਲੋਕ ਸਭਿਅਕ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਤਿਉਂਤਿਉਂ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਕਪੜੇ ਜਿਆਦਾ ਪਹਿਨਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕੀ ਜਿਆਦਾ ਕਪੜੇ ਅਣਸੀਤੇ ਹੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਧੋਤੀ ਹੁਣ ਵੀ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> ''ਧੋਤੀ'' ਸ਼ਬਦ ਧੌਤੀ ( [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] : ''धौती'' ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ" ਜਾਂ "ਧੋਣਾ" ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] rsuvy3c5ihby6ieltkwy2r6j1b6qt59 0 153752 839656 835676 2026-05-18T16:25:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839656 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ''' ਲਈ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕਤਾ ਨੇ [[ਔਰਤ|ਔਰਤਾਂ]] ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੁੱਲ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਪਹੁੰਚ ਦੁਆਰਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਮੁੜ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/feminism-ethics/ Tong, R. and Williams N., Stanford Encyclopedia of Philosophy, Feminist Ethics, First published Tue May 12, 1998; substantive revision Mon May 4, 2009.]</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ == ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ 1792 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ [[ਮੇਰੀ ਵੁਲਸਟਨਕਰਾਫ਼ਟ|ਮੈਰੀ ਵੋਲਸਟੋਨਕ੍ਰਾਫਟ]] ਦੀ ' [[ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ|ਵਿੰਡਿਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ]] ' ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ<ref name="womhist.alexanderstreet.com">{{Cite web |last=Abruzzese |first=Jaclyn |last2=Brayne |first2=Allison |last3=Shastri |first3=Julie |last4=Sakofsky |first4=Rachel |last5=Hewitt |first5=Nancy |last6=Sklar |first6=Kathryn |date=Spring 2002 |title=From Wollstonecraft to Mill: What British and European Ideas and Social Movements Influenced the Emergence of Feminism in the Atlantic World, 1792-1869? |url=http://womhist.alexanderstreet.com/awrm/intro.htm |website=Women and Social Movements in the United States, 1600-2000 |publisher=Alexander Street Press}}</ref> [[ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ|ਗਿਆਨ]] ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="docsouth.unc.edu">{{Cite web |last=Larson |first=Jennifer L. |title=The Mothers of a Movement: Remembering 19th-Century Feminists |url=http://docsouth.unc.edu/highlights/feminists.html |website=Documenting the American South |publisher=The University of North Carolina at Chapel Hill}}</ref> [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ]] ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ [[ਸਮਾਜਕ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ]] ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਬਾਰੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਸ਼ਾਵਾਦ [[ਜਾਨ ਸਟੁਅਰਟ ਮਿੱਲ|ਜੌਨ ਸਟੂਅਰਟ ਮਿੱਲ]] ਦੇ ਲੇਖ ਦ ਸਬਜੈਕਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ (1869) ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਸੀ।<ref name="womhist.alexanderstreet.com" /> ਨੈਤਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਥਰੀਨ ਬੀਚਰ, [[ਸ਼ਾਰਲਟ ਪਰਕਿਨਜ਼ ਗਿਲਮੈਨ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਪਰਕਿਨਸ ਗਿਲਮੈਨ]], [[ਲੁਕਰੇਟੀਆ ਮੋਟ|ਲੂਕ੍ਰੇਟੀਆ ਮੋਟ]] ਅਤੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਕੈਡੀ ਸਟੈਨਟਨ ਦੁਆਰਾ [[ਸਦਾਚਾਰ|ਨੈਤਿਕਤਾ]] ਦੇ ਲਿੰਗੀ ਸੁਭਾਅ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="docsouth.unc.edu" /> == ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਪਰਕਿਨਸ ਗਿਲਮੈਨ == ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਸ਼ਾਰਲਟ ਪਰਕਿਨਜ਼ ਗਿਲਮੈਨ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਪਰਕਿਨਸ ਗਿਲਮੈਨ ਨੇ]] ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ " ਹਰਲੈਂਡ " ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮਰਦ-ਮੁਕਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਪਾਰਥਨੋਜਨੇਸਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਮਾਜ ਮਿਹਨਤੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਲਮੈਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਰਲੈਂਡ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ "ਔਰਤ" ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ "ਮਰਦ" ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ [[ਗੁਣ|ਗੁਣਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਵਿਆਪਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਨੇਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਲਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਲੈਂਡ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਯੂਟੋਪੀਆ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://ebooks.adelaide.edu.au/g/gilman/charlotte_perkins/herland/|title=Herland|last=Gilman|first=Charlotte Perkins|date=1915|access-date=2018-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418012414/https://ebooks.adelaide.edu.au/g/gilman/charlotte_perkins/herland/|archive-date=2019-04-18}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮਰਦਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਤੇ ਮਰਦ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।<ref>{{Cite book|url=http://digital.library.upenn.edu/women/gilman/economics/economics.html|title=Women and Economics|last=Gilman|first=Charlotte Perkins|date=1898|publisher=Small, Maynard, & Co.|location=Boston}}</ref> == ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੈਤਿਕਤਾ == ਕੈਰੋਲ ਗਿਲਿਗਨ ਅਤੇ ਨੇਲ ਨੋਡਿੰਗਸ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਉਸ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਜੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਣਦੇਖੀ, ਮਾਮੂਲੀ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੈ।<ref name="Noddings, N. 1984">Noddings, N., Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education. Berkeley: University of California Press, 1984.</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਗੈਰ-ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੋਕ ਲਿੰਗ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Gilligan, C., In a Different Voice: Psychological Theory and Women's Development, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press., 1982</ref> ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨੈਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ, ਸੋਚਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref name="Noddings, N. 1984" /> ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮਾਜਕ ਅਧਿਐਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਰੋਫੀ ਅਤੇ ਵੈਲਿੰਗ ਦਾ 2016 ਵਿੱਚ LGBTIQ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਐਗਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ LGBTIQ ਕਮਿਊਨਿਟੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਿਹਤਰ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=James Roffee & Andrea Waling Resolving ethical challenges when researching with minority and vulnerable populations: LGBTIQ victims of violence, harassment and bullying |url=https://www.researchgate.net/publication/306325028}}</ref> ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਇਹ ਵੀ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ LGBTIQ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਜੋਂ ਕਿਹੜੇ ਇਲਾਜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਡਾਕਟਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mohrmann|first=M|date=2015|title=Feminist Ethics and Religious|journal=Journal of Religious Ethics|volume=43|issue=2|pages=185–192|doi=10.1111/jore.12093}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * Abel, Emily K. and Margaret K. Nelson, (eds.), (1990). Circles of Care: Work and Identity in Women's Lives, Albany: SUNY Press. * [http://lit.polylog.org/2/eah-en.htm Armbruster, H. Feminist Theories and Anthropology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912092112/http://lit.polylog.org/2/eah-en.htm |date=2014-09-12 }} * Barker, Drucilla K. and Susan F. Feiner. Liberating Economics: Feminist Perspectives on Families, Work, and Globalization. University of Michigan Press, 2004. * {{Cite book|title=Toward a feminist philosophy of economics|last=Kuiper|first=Edith|last2=Barker|first2=Drucilla K.|publisher=Routledge|year=2003|isbn=9780415283885|location=London New York|author-link=Edith Kuiper}} * Beasley, Chris. (1999). What is Feminism?: An Introduction to Feminist Theory, London: Sage Publications. * Beecher, C.E. and Stowe, H.B. (1971). The American Woman's Home: Principle of Domestic Science, New York: Aeno Press and The New York Times. * [http://www.pembrokecenter.org/ Pembroke Center for Teaching and Research on Women, Brown University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722114348/http://www.pembrokecenter.org/ |date=2012-07-22 }} * [http://www.feministtheorypapers.wordpress.com/ Feminist Theory Papers, Brown University] * Brownmiller, S.(1993). Against Our Will: Men, Women, and Rape, New York: Fawcett Columbine. * Buhle, M.J., Buhle, P. (eds.) (1978). The Concise History of Women's Suffrage, Urbana: University of Illinois Press. * {{Cite book|title=Re-orienting western feminisms: women's diversity in a postcolonial world|url=https://archive.org/details/reorientingweste0000bulb|last=Bulbeck|first=Chilla|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=9780521589758|location=Cambridge New York|author-link=Chilla Bulbeck}} * Butler, Judith. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, New Your: Routledge. * . (1999). On Feminist Ethics and Politics, Lawrence, KS: University Press of Kansas. * Chodorow, N. (1999). The Reproduction of Mothering: Psychoanalysis and the Sociology of Gender, updated edition, Berkeley: University of California Press. * [https://www.nytimes.com/2009/01/24/nyregion/24senator.html?pagewanted=2&_r=1 Confessore, N.and D. Hakim. (2009). "Paterson picks Gillibrand for Senate seat". NYTimes.com, January 23.] * Copjec, Joan. (2002). Imagine There's No Woman: Ethics and Sublimation, Cambridge, Massachusetts: MIT Press. * Daly, M. (1984). Pure Lust: Elemental Feminist Philosophy, Boston: Beacon Press. * Donovan, Josephine. (2003). Feminist Theory: The Intellectual Traditions, 3rd ed., New York: Continuum.. * Donovan, Josephine and Carol Adams. (2007). Feminist Care Tradition in Animal Ethics: A Reader, New York: Columbia University Press, 1-20. * [http://www.lilithgallery.com/feminist The Feminist eZine- 1001 Feminist Links and Other Interesting Topics] * Ettinger, Bracha L. (2006). The Matrixial Borderspace. Univ. of Minnesota Press. * Ettinger, Bracha L. (2020). Matrixial Subjectivity, Aesthetics, Ethics. Pelgrave Macmillan. * Friedan, B. (1997). Feminist Mystique, New York: W.W. Norton & Company. * Friedan, B. (1998). The Second Stage, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Frye. M. (1991). "A response to Lesbian Ethics: Why ethics?" In C. Card (ed.), Feminist Ethics, Lawrence, Kans.: University Press of Kansas, 52–59. * Gilligan, C. and D.A.J. Richards (2008). The Deepening Darkness: Patriarchy, Resistance, and Democracy's Future, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * [https://web.archive.org/web/20070926215744/http://www.stolaf.edu/people/huff/classes/handbook/Gilligan.html Gilligan's stages of moral development] * Halberstam, J, 1994, “F2M: The making of female masculinity”, in ''The lesbian postmodern'', Laura Doan (ed.), New York: Columbia University Press, 210–28. * Hanigsberg, Julia E. and Sara Ruddick, (eds.), (1999). Mother Troubles: Rethinking Contemporary Maternal Dilemmas, Boston: Beacon Press. * Held, V. (1993). Feminist Morality: Transforming Culture, Society, and Politics, Chicago: University of Chicago Press. * Held, V. (ed.), (1995). Justice and Care: Essential Readings in Feminist Ethics, Boulder, CO: Westview Press. * {{Cite book|url=https://archive.org/details/ethicsofcarepers00held|title=The Ethics of Care: Personal, Political, and Global|last=Held|first=Virginia|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-518099-2|location=Oxford|doi=10.1093/0195180992.001.0001|url-access=registration}} * Heywood, Leslie and Jennifer Drake, (eds.), (1997). Third Wave Agenda: Being Feminist, Doing Feminism, Minneapolis: University of Minnesota Press. * [https://web.archive.org/web/20161209115836/http://ethics.sandiego.edu/Applied/Gender/index.asp Larry Hinman's Ethics Updates Himan, L. Ethics Updates, University of San Diego.] * Hoagland, S.L. (1988). Lesbian Ethics, Palo Alto, Calif.: Institute of Lesbian Studies. * Howard, Judith A. and Carolyn Allen. (2000). Feminisms at a Millennium, Chicago: The University of Chicago Press. * [https://web.archive.org/web/20110512041247/http://depts.washington.edu/hypatia/ Hypatia, a Journal of Feminist Philosophy, Simpson center for the humanities, University of washington.] * Jaggar, A.M. (1994). Living with Contradictions: Controversies in Feminist Social Ethics, Boulder, CO: Westview Press. * King, Y.(1995). "Engendering a peaceful planet: ecology, economy, and ecofeminism in contemporary context".Women's Studies Quarterly, 23: 15–25. * Kittay, E. F. and E.K. Feder (2003). The Subject of Care: Feminist Perspectives on Dependency, Lanham, MD: Rowman & Littlefield. * Kolmar, W and Bartowski, F., "Lexicon of Debates". Feminist Theory: A Reader. 2nd Ed, New York: McGraw-Hill, 2005. 42–60. * Lindemann, Hilde, Marian Verkerk, and Margaret Urban Walker.(2009). Naturalized Bioethics: Toward Responsible Knowing and Practice, Cambridge, Massachusetts: Cambridge University Press. * Maher, K.(2008). "Campaign '08: Obama puts spotlight on women's pay gap". The Wall Street Journal, September 25: A15. * Mero, J. (2008). "The myths or catching-up development". In M. Mies and V. Shiva(eds.), Ecofeminism, Chicago: University of Chicago Press. 125: 55–69. * [https://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0804/gallery.500_women_ceos.fortune/ Mies, M. and Shiva, N. (1993). "Fortune 500 women CEOs". In Fortune.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929130852/http://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0804/gallery.500_women_ceos.fortune/ |date=2013-09-29 }} * Mitchell, J. and S.K. Mishra (2000). Psychoanalysis and Feminism: A Radical Reassessment of Freudian Psychoanalysis, New York: Basic Books. * [http://www.ktpress.co.uk n.paradoxa: international feminist art journal: feminist theory and contemporary women artists] * Narayan, U. (1997). Decentering the center: Philosophy for a Multicultural, Postcolonial, and Feminist World, Bloomington, IN: Indiana University Press. * Narayan, U. and S. Harding(2000). The Subject of Care: Feminist Perspectives on Dependency, Lanham, MD: Rowman & Littlefield. * Noddings, N. (2002). Starting at Home: Caring and Social Policy, Berkeley, CA.: University of California Press. * Nussbaum, Martha. (1999). "The Feminist Critique of Liberalism". In A. Jeffries (ed.), Women's Voices, Women's Rights: Oxford Amnesty Lectures, The Oxford Amnesty Lecture Series. Boulder, CO: Westview Press. * Nussbaum, Martha. (2003). "Capabilities and Functional Entitlements: Sen and Social Justice". Feminist Economics, 9 (2-3): 33–59. * [http://www.redletterpress.org/rwmanifesto.html ''The Radical Women Manifesto: Socialist Feminist Theory, Program and Organizational Structure'' (Seattle: Red Letter Press, 2001)] * Robinson, F. (1999). Globalizing Care: Toward a Politics of Peace, Boston, MA: Beacon Press. * {{Cite book|title=The Ethics of Care and Empathy|url=https://archive.org/details/ethicsofcareempa0000slot|last=Slote|first=Michael A.|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-77200-6 <!--(hardback)-->|location=London ; New York}} * Sterba, James P., (ed.), (2000). Ethics: Classical Western Texts in Feminist and Multicultural Perspectives, New York: Oxford University Press. * [http://www.thirdwavefoundation.org The Third Wave Foundation] * [http://plato.stanford.edu/entries/feminism-ethics/ Tong, R. and Williams N., Stanford Encyclopedia of Philosophy, Feminist Ethics, First published Tue May 12, 1998; substantive revision Mon May 4, 2009.] * Tong, R. (2009). Feminist Thought: A More Comprehensive Introduction, 3rd edition, Boulder, CO: Westview Press. * [https://web.archive.org/web/20131103173808/http://www.unifem.org/gender_issues/women_poverty_economics/facts_figures.html UN Women, 'Women, Poverty, and Economics- Facts and Figures'] * [http://www.cddc.vt.edu/feminism Virginia Tech, Feminist theory website Center for Digital Discourse and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616224731/https://www.cddc.vt.edu/feminism/ |date=2020-06-16 }} * Walker, Margaret Urban. (2007). Moral Understandings: A Feminist Study in Ethics, 2nd ed. New York: Oxford University Press. * Warren, K.J. (2000). Ecofeminist Philosophy: A Western Perspective on What It Is and Why It Matters, Lanham, Md: Rowman & Littlefield. * Wollstonecraft, M. (1988). A Vindication of the Rights of Women, M. Brody (ed.), London: Penguin. * Ziarek, Ewa Plonowska. (2001). An Ethics of Dissensus: Postmodernity, Feminism, and the Politics of Radical Democracy, Stanford, CA: Stanford University Press. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਨਾਨਾ ਹੱਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗ ਬਰਾਬਰੀ]] k360w2sa0z82b024z3kex5iugebed09 0 153917 839689 828544 2026-05-19T02:16:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839689 wikitext text/x-wiki '''ਬਿਹਾਰ ਦਲਿਤ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ''' ( ''ਬਿਹਾਰ ਦਲਿਤ ਵਿਕਾਸ ਸੰਮਤੀ'' ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਜੋਸ ਕਨਨਾਇਕਿਲ ਦੁਆਰਾ 1982 ਵਿੱਚ [[ਦਲਿਤ]] ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰੀ ਲਾਮਬੰਦੀ, ਏਕਤਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>[http://www.amanpanchayat.org/index.php?option=com_content&view=category&id=10 AMAN panchayat. Accessed 14 July 2016.]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ 100,000 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 500 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 14 ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੇਂਦਰ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਰਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite web |title=National Institutions on Minority Rights |url=http://www.mcrg.ac.in/inst1.htm |access-date=2017-02-20 |website=www.mcrg.ac.in}}</ref> ਕੰਨਨਾਕਿਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Beyond the priestly call |url=http://www.bihartimes.in/articles/ajp/ajp.html |access-date=2017-02-20 |website=www.bihartimes.in |archive-date=2012-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827011026/http://www.bihartimes.in/articles/ajp/ajp.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=BDSAkademi Bharatiya Dalit Sahitya Academy |url=http://bdsakademi.com/about_us.html#Awa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222011914/http://bdsakademi.com/about_us.html#Awa |archive-date=2016-12-22 |access-date=2017-02-20 |website=bdsakademi.com}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਜੋਸ ਕਨਾਨੀਕਲ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਦਲਿਤ|ਹਰੀਜਨ]] ਉਤਥਾਨ ਸਮਿਤੀ (ਹਰੀਜਨ ਉਥਾਨ ਸੰਮਤੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ "ਬਿਹਾਰ ਦਲਿਤ ਵਿਕਾਸ ਸਮਿਤੀ" ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Lal">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A380q4siRJ0C&dq=Bihar+Dalit+Vikas+Samiti+news&pg=PA46|title=Dalits in Action: An Evaluation of Bihar Dalit Vikas Samiti|date=1997|publisher=Concept|location=New Delhi|pages=46}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o38ZT8UVw8UC|title=Social Exclusion: Essays in Honour of Dr. Bindeshwar Pathak|last=Lal|first=A. K.|date=2003|publisher=Concept Publishing Company|isbn=9788180690532|pages=87|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kd28Ay09adgC|title=Broken People: Caste Violence Against India's "untouchables".|last=Narula|first=Smita|last2=(Organization)|first2=Human Rights Watch|date=1999|publisher=Human Rights Watch|isbn=9781564322289|pages=50|language=en}}</ref> * == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ]] f2gvctj7yakds5csc5ygm5x0e42gr23 0 155291 839653 787876 2026-05-18T15:37:27Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343174956|Shanta Apte]]" 839653 wikitext text/x-wiki '''ਸ਼ਾਂਤਾ ਆਪਟੇ''' (1916–1964) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ-ਗਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="Thoraval2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-OpkAAAAMAAJ|title=The cinemas of India|last=Yves Thoraval|date=1 February 2000|publisher=Macmillan India|isbn=978-0-333-93410-4|page=27|access-date=27 June 2015}}</ref> ਪ੍ਰਭਾਤ ਫਿਲਮਜ਼ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ''ਦੁਨੀਆ ਨਾ ਮੰਨੇ /ਕੁੰਕੂ'' (1937) ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਜੋਤੀ'' (1936) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਉਹ 1932 ਤੋਂ 1958 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਉੱਤੇ ਆਪਟੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ [[ਕਾਨਨ ਦੇਵੀ|ਕੰਨਨ ਦੇਵੀ]] ਦੇ "ਸਮਾਨਤ" ਸੀ।<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{Cite book|title=Encyclopedia of Indian Cinema|last=Ashish Rajadhyaksha|last2=Paul Willemen|last3=Professor of Critical Studies Paul Willemen|date=10 July 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-94318-9|pages=88–|chapter=Devi, Kanan|access-date=26 June 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA44}}</ref> ਕੰਨਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਟੇ ਨੂੰ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ "ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਸਿਤਾਰਿਆਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Indiancinema">{{Cite web |title=Shanta Apte |url=https://wiki.indiancine.ma/wiki/Shanta%20Apte |access-date=24 June 2015 |website=wiki.indiancine.ma |publisher=Indiancine.ma |archive-date=17 ਜੂਨ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617173921/https://wiki.indiancine.ma/wiki/Shanta%20Apte |url-status=dead }}</ref> ਆਪਟੇ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਿਆਮਸੁੰਦਰ'' (1932) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ [[ਰਾਧਾ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ'' (1934) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫਿਲਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="Streeshakti">{{Cite web |title=Shanta Apte |url=http://www.streeshakti.com/bookS.aspx?author=16 |access-date=26 June 2015 |website=streeshakti.com |publisher=Streeshakti.com}}</ref> ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ "ਸਹਿਜ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ" ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਇੱਕ "ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਔਰਤ", ਉਸਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਤ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਗੇਟ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2017}}''ਕੁੰਕੂ/ਦੁਨੀਆ ਨਾ ਮੰਨੇ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ "ਘਰੇਲੂ ਗੁਰੀਲਾ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Joshi2002">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xsEuVL1aGE0C&pg=PA163|title=Bollywood: Popular Indian Cinema|last=Lalit Mohan Joshi|publisher=Lucky Dissanayake|year=2002|isbn=978-0-9537032-2-7|pages=163–|access-date=24 June 2015}}</ref> ਮਰਾਠੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਟਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 1937 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ "ਸਟਾਰ" ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਿਨੇ-ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਾਬੂਰਾਓ ਪਟੇਲ ਦੁਆਰਾ ''ਫਿਲਮਇੰਡੀਆ'' ਦੇ ਦਸੰਬਰ 1937 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਟਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Patel">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=December 1937|title=India Has No Star|url=https://archive.org/stream/filmindia19373803unse#page/n17/mode/2up/search/Shanta+Apte|journal=Filmindia|volume=3|issue=8|access-date=26 June 2015}}</ref> ਉਹ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਜੌ ਮੀ ਸਿਨੇਮੈਟ'' (ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ) ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2017}} == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == 1916 ਵਿੱਚ ਦੁਧਨੀ, [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ,<ref name="CareersDigest">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=byDNAAAAMAAJ|title=Careers Digest|year=1964|volume=1|page=383|access-date=26 June 2015}}</ref> ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਟੇ ਇੱਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref name="Filmindia">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=December 1938|title=Questions And Answers|url=https://archive.org/stream/filmindia193804unse#page/n355/mode/2up/search/Shanta+Apte|journal=Filmindia|volume=4|issue=12|pages=23|access-date=26 June 2015}}</ref> ਗਾਉਣ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਟੇ ਨੇ [[ਪੂਨੇ|ਪੂਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ [[ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ|ਗਣੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Sathe">{{Cite web |last=Sathe |first=V. P. |title=Article-Profile Shanta Apte (1977) |url=http://cineplot.com/shanta-apte-profile/ |access-date=24 June 2015 |website=cineplot.com}}</ref> ਅਭਿਨੇਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਾਬੂਰਾਓ ਪੇਂਧਰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2017}} ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਾਬੂਰਾਓ ਆਪਟੇ ਦੀ " ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ", ਜਿਸਨੇ ਆਪਟੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਿਆਮਸੁੰਦਰ'' ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਟਾਰਡਮ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Joshi1984">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H40IAQAAMAAJ|title=Down melody lane|last=G. N. Joshi|publisher=Orient Longman|year=1984|isbn=978-0-86131-175-0|page=29|access-date=24 June 2015}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ:<ref name="citwf">{{Cite web |title=Shanta Apte |url=http://www.citwf.com/detailPerson.asp?personID=76357&sortOn=YEAR&sortBy=UP |access-date=27 June 2015 |website=citwf.com |publisher=Alan Goble}}</ref> * ''ਸ਼ਿਆਮਸੁੰਦਰ'' (1932) * ''ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ'' (1934) * ''ਅਮਰ ਜੋਤੀ'' (1936) * ''ਰਾਜਪੂਤ ਰਮਾਨੀ'' (1936) * ''ਦੁਨੀਆ ਨਾ ਮੰਨੇ'' / ''ਕੁੰਕੂ'' (1937) * ''ਵਹਾਨ'' (1937) * ''ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ'' (1938) * ''ਸਾਵਿਤਰੀ'' (1941) ਤਮਿਲ * ''ਆਪਣਾ ਘਰ'' / ਆਪੇ ਘਰ (1942) * ''ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ'' (1942) * ''ਦੁਹਾਈ'' (1943) * ਮੁਹੱਬਤ (1943) * ''ਭਾਗਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ'' (1944) * ''ਕਾਦੰਬਰੀ'' (1944) * ''ਸਾਵਨ'' (1945) * ''ਪਨਿਹਾਰੀ'' (1946) * ''ਸੁਭਦਰਾ'' (1946) * ''ਉੱਤਰਾ ਅਭਿਮਨਿਊ'' (1946) * ''ਵਾਲਮੀਕਿ'' (1946) * ''ਮੰਦਰ'' (1948) * ''ਭਾਗਿਆਰੇਖਾ'' (1948) * ''ਮੈਂ ਅਬਲਾ ਨਹੀਂ ਹੂੰ'' (1949) * ''ਸਵਯਮਸਿੱਧਾ'' (1949) * ''ਜਗਾ ਭਾਦਿਆ ਦੇਣੇ ਆਹੇ'' (1949) (ਮਰਾਠੀ) * ''ਸ਼ਿਲੰਗਾਨਾਚੇ ਸੋਨੇ'' (1949) (ਮਰਾਠੀ) * ''ਜਾਰਾ ਜਾਪੂਨ'' (1950) (ਮਰਾਠੀ) * ''ਕੁੰਕਵਚਾ ਧਨੀ'' (1951) (ਮਰਾਠੀ) * ''ਤਾਈ ਟੇਲੀਨ'' (1953) (ਮਰਾਠੀ) * ''ਮੂਲੂ ਮਾਣੇਕ'' (1955) (ਮਰਾਠੀ) * ''ਚੰਡੀ ਪੂਜਾ'' (1957) * ''ਰਾਮ ਭਗਤ ਵਿਭੀਸ਼ਨ'' (1958) == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਸ਼ਿਆਮਸੁੰਦਰ'' (1932) * ''ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ'' (1934) * ''ਅਮਰ ਜਯੋਤੀ'' (1936) * ''ਰਾਜਪੂਤ ਰਮਨੀ'' (1936) * ''ਦੁਨੀਆ ਨਾ ਮਾਨੇ''/''ਕੁੰਕੂ'' (1937) * ਵਾਹਨ (1937) * ''ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ'' (1938) * ''ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ'' (1941) ਤਮਿਲ * ''ਅਪਨਾ ਘਰ''/ਅਪਲ ਘਰ (1942) * ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ (1942) * ''ਦੁਹਾਈ'' (1943) * ਮੁਹੱਬਤ (1943) * ''ਭਾਗਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ'' (1944) * ''ਕਾਦੰਬਰੀ'' (1944) * ''ਸਾਵਨ'' (1945) * ਪਾਣੀਹਾਰੀ (1946) * ''ਸੁਭਦਰਾ'' (1946) * ''ਉੱਤਰਾ ਅਭਿਮਨਿਊ'' (1946) * ''ਵਾਲਮੀਕੀ'' (1946) * ''ਮੰਦਿਰ'' (1948) * ਭਾਗਯਰੇਖਾ (1948) * ਮੈਂ ਅਬਲਾ ਨਹੀਂ ਹੂਂ (1949) * ਸਵੈਮਸਿੱਧਾ (1949) * ਜਗਾ ਭਦਿਆਨੇ ਦੇਨੇ ਅਹੇ (1949) * ''ਸ਼ਿਲੰਗਾਨਾਚੇ ਸੋਨ'' (1949) * ''ਜਾਰਾ ਜਪੂਨ'' (1950) * ''ਕੁੰਕਵਾਚ ਧਾਨੀ'' (1951) * ''ਤਾਈ ਤੇਲੀਨ'' (1953) * ''ਮੂਲੂ ਮਾਨੇਕ'' (1955) * ''ਚੰਡੀ ਪੂਜਾ'' (1957) * ''ਰਾਮ ਭਗਤ ਵਿਭੀਸ਼ਣ'' (1958) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 3t9wl11iqyhvg2gkabd5o2q4sij1gtd 0 179806 839713 787727 2026-05-19T10:24:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839713 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਰੀ ਮੀਕਰ''' (ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1959) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ]] ਪ੍ਰਤੀਭੂਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕੰਮ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ 'ਤੇ ਹੈ। ਉਹ BOND, ਇੱਕ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]]-ਅਧਾਰਤ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀ ਫਰਮ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ।<ref name="mcbride">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-24/mary-meeker-starts-1-25-billion-vc-fund-after-leaving-kleiner-perkins|title=Mary Meeker Starts $1.25 Billion VC Fund After Leaving Kleiner Perkins|last=McBride|first=Sarah|date=24 April 2019|work=Bloomberg|access-date=4 November 2021}}</ref> ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲੇਨਰ ਪਰਕਿਨਸ ਵਿਖੇ ਸਹਿਭਾਗੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Constine |first=Josh |date=5 November 2012 |title=Mary Meeker Gives Mid-Year Internet Trends Report: Android Adoption Ramping Up 6X Faster Than iPhone |url=https://techcrunch.com/2012/11/05/mary-meeker-internet-trends/ |access-date=15 November 2012 |website=Tech Crunch}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mary Meeker Profile |url=http://www.kpcb.com/partner/mary-meeker |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140232/http://www.kpcb.com/partner/mary-meeker |archive-date=2018-06-12 |access-date=2015-10-02 |publisher=Kleiner Perkins Caufield & Byers}}</ref> ਮੀਕਰ ਨੂੰ "ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਰਾਣੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="queen">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/technology/mary-meeker-kleiner-perkins.html|title=Mary Meeker, 'Queen of the Internet,' Is Leaving Kleiner Perkins to Start a New Fund|last=Griffith|first=Erin|date=2018-09-14|work=The New York Times|access-date=2020-09-24|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ [[ਫੋਰਬਜ਼ ਦੀ 100 ਸ਼ਕਤੀਸਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ ਦੀ]] ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 84ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸੀ। ਇੱਕ "''ਮਿਡਾਸ ਸੂਚੀ'' ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਮੋਹਰੀ VC," ਉਹ 2021 ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 21 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। 2022 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 2 ਸੀ।<ref name="Forbes14">{{Cite news|url=https://www.forbes.com/profile/mary-meeker/?sh=4ef3f2b732a5|title=Forbes Profile: Mary Meeker|work=Forbes|access-date=31 January 2022}}</ref><ref name="Midas 2022">{{Cite web |last=Capital |first=TrueBridge |title=The Midas List 2022: Return Of The Top Female Investors |url=https://www.forbes.com/sites/truebridge/2022/04/12/midas-list-2022-top-female-investors/ |access-date=2022-04-12 |website=Forbes |language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਗੋਰਡਨ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ, ਮੀਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ, ਡਿਕ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦਾ 21 ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਹੈ।<ref name="bb">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2001-04-29/online-extra-resume-mary-g-dot-meeker|title=Online Extra: Resume: Mary G. Meeker|date=30 April 2001|work=Bloomberg Businessweek|access-date=4 November 2021}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਗੋਰਡਨ ਇੱਕ " [[ਗੌਲਫ਼|ਗੋਲਫ]] ਨਟ" ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੀਕਰ ਜੇ ਕਾਉਂਟੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗੋਲਫ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਟਾਈਪ-ਏ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਲਈ ਆਪਣੇ "ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ" ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="bb" /> ਮੀਕਰ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਡੀਪੌ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ [[ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ|ਬੀਏ]] ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਨੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਵਿੱਤ]] ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ|ਐਮਬੀਏ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2009-08-12 |title=Internet Analyst Mary Meeker '81 to Address Web 2.0 Conference |url=http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/23873/ |access-date=2015-10-05 |publisher=DePauw University |archive-date=2015-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006021639/http://www.depauw.edu/news-media/latest-news/details/23873/ |url-status=dead }}</ref> ਮਈ 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਡੀਪੌਵ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Honorary Degrees |url=https://depauw.libraryhost.com/repositories/2/resources/336 |access-date=4 November 2021 |publisher=DePauw University}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == 1982 ਵਿੱਚ, ਮੀਕਰ ਇੱਕ ਸਟਾਕ ਬ੍ਰੋਕਰ ਵਜੋਂ ਮੈਰਿਲ ਲਿੰਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਸਲੋਮਨ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Craig |first=Susanne |date=2010-11-29 |title=Mary Meeker leaving Morgan Stanley |url=https://dealbook.nytimes.com/2010/11/29/meeker-leaving-morgan-stanley/ |access-date=2015-10-05 |website=The New York Times}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਰਗਨ ਸਟੈਨਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1990 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕੋਵੇਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite magazine|last=Gustin|first=Sam|date=2012-07-19|title=The Ten Most Influential Women in Technology|url=http://business.time.com/2012/07/20/the-ten-most-influential-women-in-technology/slide/mary-meeker/|magazine=Time|access-date=2015-10-05|archive-date=2015-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006040033/http://business.time.com/2012/07/20/the-ten-most-influential-women-in-technology/slide/mary-meeker/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959]] c7z8l7jkq4zjmpmtwcm8l3p4tlcy9j1 0 179810 839708 807369 2026-05-19T09:11:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839708 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮੀਸਾ ਚਿਏਨ | image = Misa Chien.jpg | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | education = ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ (2008) | occupation = ਉਦਮੀ<br> ਜਨਤਕ ਸਪੀਕਰ | years_active = | known_for = | notable_works = | website = {{URL|www.misachien.com}} }} '''ਮੀਸਾ ਚੀਨ''' [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਯੂਐਸਏ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਮਰੀਕੀ [[ਉੱਦਮ|ਉਦਯੋਗਪਤੀ]] ਅਤੇ ਸਪੀਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Stories |first=Local |date=2019-09-30 |title=Meet Misa Chien of The Nesting Mommy in South Pasadena - Voyage LA Magazine {{!}} LA City Guide |url=http://voyagela.com/interview/meet-misa-chien-nesting-mommy-south-pasadena/ |access-date=2023-07-24 |language=en-US |archive-date=2022-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001071949/http://voyagela.com/interview/meet-misa-chien-nesting-mommy-south-pasadena/ |url-status=dead }}</ref> == ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਚਿਏਨ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਮਾਡਲ (ਵਿਅਕਤੀ)|ਫੈਸ਼ਨ ਮਾਡਲ]] ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਟਾਰਗੇਟ, ਮਜ਼ਦਾ ਅਤੇ ਲੋਰੀਅਲ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Luo |first=Benny |date=2014-04-14 |title=Misa Chien: How a Successful Commercial Model Became a Tech Startup Founder |url=https://nextshark.com/misa-chien-how-a-successful-commercial-model-became-a-tech-startup-founder/ |access-date=2023-07-24 |website=NextShark |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=The unsung heroes of the American economy: Grandmothers |url=https://fortune.com/2023/03/08/the-unsung-heroes-of-the-american-economy-grandmothers/ |access-date=2023-07-24 |website=Fortune |language=en}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਚਿਏਨ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੋਮ ਨੋਮ ਟਰੱਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਬਨਹ ਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀਅਤਨਾਮੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=RICHARDSON |first=NICOLE MARIE |title=Misa Chien and Jennifer Green, Founders of Nom Nom Truck |url=https://www.inc.com/30under30/2011/profile-jennifer-green-misa-chien-founders-nom-nom-truck.html |website=Inc.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alimurung |first=Gendy |date=2011-05-19 |title=Misa Chien and Jenn Green: Hot Asian Sandwich - LA Weekly |url=https://www.laweekly.com/misa-chien-and-jenn-green-hot-asian-sandwich/ |access-date=2023-07-24 |website=www.laweekly.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Casserly |first=Meghan |title=20 Inspiring Young Female Founders To Follow On Twitter |url=https://www.forbes.com/sites/meghancasserly/2012/02/10/20-inspiring-young-female-founders-to-follow-on-twitter/ |access-date=2023-07-24 |website=Forbes |language=en}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਵਿੱਚ, ਚਿਏਨ ਨੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਜੈਨੀਫਰ ਗ੍ਰੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ, ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਫੂਡ ਟਰੱਕ ਰੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name=":1">{{Cite web |title=25 and under: Next-gen female entrepreneurs |url=https://money.cnn.com/galleries/2011/smallbusiness/1110/gallery.women_entrepreneurs_under_25.fortune/8.html |access-date=2023-07-24 |website=CNNMoney |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724102928/https://money.cnn.com/galleries/2011/smallbusiness/1110/gallery.women_entrepreneurs_under_25.fortune/8.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Season 1 Finalists |url=https://www.foodnetwork.com/shows/the-great-food-truck-race/season-1-finalists |access-date=2023-07-24 |website=Food Network |language=en}}</ref> ਚਿਏਨ ਨੂੰ 25 ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ: CNN ਦੁਆਰਾ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 2011 ਵਿੱਚ, ਇੰਕ. ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਚਿਏਨ ਨੂੰ 30 ਤੋਂ ਘੱਟ 30 ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> 2019 ਵਿੱਚ, ਚੀਅਨ ਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਈ 2024 ਵਿੱਚ ਹਾਰਵਰਡ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਚਿਏਨ ਨੇ CCW (ਗਾਹਕ ਸੰਪਰਕ ਹਫ਼ਤਾ) ਅਤੇ TEDx ਸਮੇਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਦਮੀ ਆਨ ਫਾਇਰ ਪੋਡਕਾਸਟ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Citation |last=Chien |first=Misa |title=How to Embrace Imposter Syndrome |date=2020-05-07 |url=https://www.ted.com/talks/misa_chien_how_to_embrace_imposter_syndrome |access-date=2023-07-24}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਚਿਏਨ ਨੇ ਆਟੋਪਾਇਲਟ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਜੋ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":2" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] romtoz75j9yo5u30on6xkevid7y2ey5 0 185099 839704 748819 2026-05-19T08:03:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839704 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|name=ਮਾਰਸੇਲੀਨਾ ਵਾਕੇਨੀ|image=|image_size=|caption=|alt=|birth_name=ਮਾਰਸੇਲੀਨਾ ਵਹੇਕੇਨੀ|birth_date={{Birth date and age|1990|11|2}}|birth_place=ਓਂਡਜੀਵਾ, [[ਅੰਗੋਲਾ]]|death_date=|death_place=|other_names=|occupation=|height={{height|m=1.78}}|hair_color=ਕਾਲਾ|eye_color=|title=ਮਿਸ ਅੰਗੋਲਾ 2011|competitions=ਮਿਸ ਅੰਗੋਲਾ 2011<br>(ਜੇਤੂ)<br>ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ 2012}} '''ਮਾਰਸੇਲੀਨਾ ਵਾਕੇਨੀ''' (ਜਨਮ 2 ਨਵੰਬਰ, 1990) ਇੱਕ ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਸ ਅੰਗੋਲਾ 2011 ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2012 ਦੇ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ [[ਅੰਗੋਲਾ|ਦੇਸ਼]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="jour1">(26 April 2012). [http://jornaldeangola.sapo.ao/gente/miss_marcelina_vahekeni_prepara_viagem_ao_brasil Miss Marcelina Vahekeni prepara viagem ao Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124212623/http://jornaldeangola.sapo.ao/gente/miss_marcelina_vahekeni_prepara_viagem_ao_brasil |date=2015-11-24 }}, ''[[Jornal de Angola]]''</ref> == ਮਿਸ ਅੰਗੋਲਾ == ਮਿਸ ਕੁਨੀਨੇ, '''ਮਾਰਸੇਲੀਨਾ ਵਾਕੇਨੀ''' ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਲੋਪਸ, ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ 2011 ਦੁਆਰਾ ਮਿਸ ਅੰਗੋਲਾ 2011 ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 3 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ [[ਲੁਆਂਦਾ|ਲੁਆਂਡਾ]] ਦੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸੈਂਟਰ ਆਫ ਫਾਈਨ ਵਿੱਚ ਗਾਲਾ ਟੇਵ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤਾਜ ਦੇਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Marcelina Vahekeni is Miss Angola 2012 |url=http://www.timesofbeauty.com/2011/12/miss-angola-2012.html |access-date=2011-12-03 |publisher=The Times of Beauty}}</ref> == ਮਿਸ ਵਰਲਡ 2012 == ਮਾਰਸੇਲੀਨਾ ਵਾਕੇਨੀ ਨੇ ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ 2012 ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref name="journ2">(2 July 2012). [http://jornaldeangola.sapo.ao/gente/marcelina_vahekeni_ajuda_criancas Marcelina Vahekeni ajuda crianças] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702170833/http://jornaldeangola.sapo.ao/gente/marcelina_vahekeni_ajuda_criancas |date=2019-07-02 }}, ''[[Jornal de Angola]]''</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.latimes.com/zap-miss-universe-2012-swimsuit-pictures-20121-002-photo.html|title=Marcelina Vahekeni, Angola|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=14 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915004758/http://www.latimes.com/zap-miss-universe-2012-swimsuit-pictures-20121-002-photo.html|archive-date=15 September 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.seattlepi.com/entertainment/slideshow/Miss-Universe-2012-contestants-in-portraits-53815/photo-3879907.php|title=Miss Angola 2012, Marcelina Vahekeni, is photographed by renowned... Photo-3879907.53815|work=seattlepi.com|access-date=14 September 2014}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿੱਖ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨੰਗੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੀ ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਔਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸਟਾਈਲ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://style.time.com/2012/12/19/photos-miss-universe-2012s-most-bizarre-national-costumes/slide/miss-angola-marcelina-vahekeni/|title=Miss Angola Marcelina Vahekeni - Photos: Miss Universe 2012's Most Bizarre National Costumes|date=19 December 2012|work=TIME.com|access-date=14 September 2014|archive-date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407142323/http://style.time.com/2012/12/19/photos-miss-universe-2012s-most-bizarre-national-costumes/slide/miss-angola-marcelina-vahekeni/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] gyogfcv0mmjxtrrpec2j3zhiwutnz45 0 191083 839655 810701 2026-05-18T16:19:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839655 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਟਿਅਮ ਪੰਜਾਬ''' ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ<Ref> {{Cite web |url=https://www.indiaculture.gov.in/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2024-11-25 |archive-date=2024-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125190329/https://www.indiaculture.gov.in/// |url-status=dead }} </Ref> ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪਰਦਾਨ ਹੋ ਸਕੇ। ==12ਵਾਂ ਨਾਟਕ ਬਠਿੰਡਾ== ਨਾਟਿਅਮ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ 15 ਰੋਜ਼ਾ 12ਵਾਂ ਕੌਮੀ ਨਾਟਕ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਉੱਘੇ ਰੰਗਕਰਮੀ [[ਕੀਰਤੀ ਕਿਰਪਾਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਨਾਟਿਅਮ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਨਾਰਥ ਜ਼ੋਨ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਡ੍ਰੀਮ ਹਾਈਟਸ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ [[ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}{{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਟਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਪਟਿਆਲਾ]] jwex7nuvjaal6yhgnmi1gk3rkdfiy4j 0 194207 839668 833573 2026-05-18T21:19:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839668 wikitext text/x-wiki  {{Infobox chess biography|name=ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ|country=[[India]]|image=ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ, 2020 (cropped).jpg|caption=ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ 2020 ਵਿੱਚ|title=[[Grandmaster (chess)|ਗਰੈਂਡਮਾਸਟਰ]] (2019)|FideID=46618546|peakrating=2493 (ਅਗਸਤ, 2019)|birth_date={{birth date and age|2004|3|8|df=y}}|birth_place=[[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ]], ਭਾਰਤ}} '''ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ''' [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ|ਗੁੜਗਾਓਂ]] (ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਂਮ) ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲ ਅਤੇ 4 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ ਅਨੰਦ|ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ ਆਨੰਦ]] ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਐਮ ਬਣਨ ਤੋਂ 31 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੰਜ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਵਿੱਚ 1187 ਦੀ Elo ਰੇਟਿੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ <ref>{{Cite web |date=2017-01-06 |title=From 1187 to 2219 in just three years - ChessBase India |url=https://www.chessbase.in/news/prithu-gupta/ |access-date=2022-02-02 |website=www.chessbase.in}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਘੱਟ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 2500 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਾਲੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2018-04-02 |title=Prithu Gupta - FIDE Ratings - International Chess Federation |url=https://ratings.fide.com/profile/46618546}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ [[ਸਰਬੀਆ|ਸਰਬੀਆ ਦੇ]] ਵੇਲੀਕੋ ਗ੍ਰਾਡੀਸਟੇ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਲੇਕ ਓਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਸਟਰ (IM) ਨਾਰਮ <ref>{{Cite web |date=2017-07-02 |title=13-year-old Prithu Gupta makes his maiden IM norm - ChessBase India |url=https://www.chessbase.in/news/prithu-gupta-im-norm/ |access-date=2022-02-02 |website=www.chessbase.in}}</ref> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ IM ਨਾਰਮ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਨ ਪ੍ਰਾਗ ਸ਼ਤਰੰਜ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ|ਰਾਊਂਡ-ਰੋਬਿਨ]] ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੌਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਮੈਚ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ 2300 Elo ਰੇਟਿੰਗ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਡਵਾਈਜ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ<ref>{{Cite web |date=2018-02-01 |title=Gibraltar 2018: Prithu Gupta becomes an IM and scores his maiden GM norm - ChessBase India |url=https://www.chessbase.in/news/Gibraltar_2018_round_8_and_9 |access-date=2022-02-02 |website=www.chessbase.in}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ (GM) ਨਾਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |date=2018-02-10 |title=Prithu Gupta- IM title and one GM Norm at the age of 13! - ChessBase India |url=https://www.chessbase.in/news/Prithu_Gupta_IM_and_GM_norm |access-date=2022-02-02 |website=www.chessbase.in}}</ref> ਫਿਰ ਪਾਲਮਾ ਡਾ ਮੈਲੋਰਕਾ ਵਿੱਚ 7ਵੇਂ ਲੁਕਮਾਜੋਰ ਓਪਨ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ<ref>{{Cite web |date=2018-05-24 |title=Swayams Mishra and Prithu Gupta shine at the Llucmajor Open 2018 in Mallorca - ChessBase India |url=https://www.chessbase.in/news/Llucmajor_Chess_Open_2018 |access-date=2022-02-02 |website=www.chessbase.in}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2018 ਵਿੱਚ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬੀਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ਤਰੰਜ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਜੀਐਮ ਨਾਰਮ <ref>{{Cite web |date=2018-08-13 |title=Prithu Gupta - the boy who tops in class and scores GM norms with ease! - ChessBase India |url=https://www.chessbase.in/news/Prithu_Gupta_second_GM_norm |access-date=2022-02-02 |website=www.chessbase.in}}</ref> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਪੋਰਟੋ ਵਿੱਚ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਲੀਗ ਦੇ ਟੀਮ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਆਈਲ ਆਫ਼ ਮੈਨ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰ-18 ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [https://www.reykjavikopen.com ਰੇਕਜਾਵਿਕ ਓਪਨ] (ਅੰਡਰ-18 ਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਜੂਨੀਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਕੋਰਸਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪੋਰਟਿਸੀਓ ਓਪਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਊਂਡ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਤੀਜਾ ਜੀਐਮ ਨਾਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਲੀਗ (ਪਹਿਲੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ) ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ 64ਵਾਂ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ ਬਣ ਗਿਆ - ਜਰਮਨ ਆਈਐਮ ਲੇਵ ਯੈਂਕਲੇਵਿਚ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪੰਜਵੇਂ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਿਥੂ ਦੀ ਐਲੋ ਰੇਟਿੰਗ 2500 ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ। ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਜੇ GM ਨਾਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ ਦਰਜੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ 2500 Elo ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਰਾਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref>{{Cite web |title=Ministry of Women and Child Development |url=https://nca-wcd.nic.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125164854/https://nca-wcd.nic.in/ |archive-date=25 January 2022 |access-date=2022-02-02 |website=nca-wcd.nic.in}}</ref> 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਐਮੋਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * 2017: ਪਹਿਲਾ ਆਈਐਮ ਨਾਰਮ, ਸਿਲਵਰ ਲੇਕ ਓਪਨ, ਸਰਬੀਆ * 2017: ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ, [http://www.praguechessfestival.com ਗੋਲਡਨ ਪ੍ਰਾਗ ਸ਼ਤਰੰਜ ਫੈਸਟੀਵਲ] * 2017: ਦੂਜਾ ਆਈਐਮ ਨਾਰਮ, ਗੋਲਡਨ ਪ੍ਰਾਗ ਸ਼ਤਰੰਜ ਫੈਸਟੀਵਲ * 2018: ਤੀਜਾ ਆਈਐਮ ਨਾਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮਾਸਟਰ, [http://www.gibchess.com ਟ੍ਰੇਡਵਾਈਜ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਮਾਸਟਰਜ਼]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। * 2018: ਪਹਿਲਾ ਜੀਐਮ ਨਾਰਮ, ਟ੍ਰੇਡਵਾਈਜ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਮਾਸਟਰਜ਼, ਜਿਬਰਾਲਟਰ * 2018: ਦੂਜਾ ਜੀਐਮ ਨਾਰਮ, [http://www.bielchessfestival.ch ਬੀਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ਤਰੰਜ ਫੈਸਟੀਵਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717011227/http://www.bielchessfestival.ch/ |date=2011-07-17 }}, ਬੀਲ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ * 2018: ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ, ਟੀਮ ਈਵੈਂਟ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਟੀਮ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ * 2019: ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ GM ਆਦਰਸ਼, ਪੋਰਟੀਸੀਓ ਓਪਨ, ਕੋਰਸਿਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ * 2019: ਭਾਰਤ ਦਾ 64ਵਾਂ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ ਬਣਿਆ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਲੀਗ, ਈਵੋਰਾ, ਪੁਰਤਗਾਲ * 2020: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/international-title-in-kitty-gurgaon-teen-eyes-grand-master-tag/articleshow/62796531.cms "ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ: ਕਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ, ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗ੍ਰੈਂਡ ਮਾਸਟਰ ਟੈਗ | ਗੁੜਗਾਓਂ ਨਿਊਜ਼ - ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ"] * [https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/praise-for-prithu-but-teen-has-his-feet-on-the-ground/articleshow/63388645.cms "ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਹਨ | ਗੁੜਗਾਓਂ ਨਿਊਜ਼ - ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ"] * [https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/prithu-makes-it-2-gm-norms-in-3-chess-tournaments/articleshow/65285006.cms "ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ: ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ ਨੇ 3 ਸ਼ਤਰੰਜ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ 2 ਜੀਐਮ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਏ | ਗੁੜਗਾਓਂ ਨਿਊਜ਼ - ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ"] * [https://www.chessbase.in/news/Prithu-Gupta-becomes-India-s-64th-GM "ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ 15 ਸਾਲ, 4 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ 64ਵੇਂ ਜੀਐਮ ਬਣੇ - ਸ਼ਤਰੰਜਬੇਸ ਇੰਡੀਆ"] * [https://sportstar.thehindu.com/magazine/gennext/prithu-gupta-chess-grandmaster-elo-rating-portuguese-league-2019-viswanathan-anand/article29181428.ece/ "ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ: ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਏ, ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ - ਸਪੋਰਟਸਟਾਰ"] * [https://sportstar.thehindu.com/chess/delhi-boy-prithu-gupta-earns-1st-gm-norm-at-13/article23303146.ece/ "ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ - ਇੱਕ ਸ਼ਤਰੰਜ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਜਿਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ ਵਰਗਾ ਦਿਮਾਗ ਹੈ - ਸਪੋਰਟਸਟਾਰ"] * [https://www.chessbase.in/news/Prithu-Gupta-visits-Vishy-Anand "ਭਾਰਤ ਦੇ 64ਵੇਂ GM ਪ੍ਰਿਥੂ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ GM ਵਿਸ਼ਾ ਆਨੰਦ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ - ChessBase India"] {{Indian grandmasters}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਤਰੰਜ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2004]] 976zkiaa3o99fjqyxfibxq2vycjrhm6 0 196089 839663 799944 2026-05-18T18:26:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839663 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪਦਮਾਸ੍ਰੀ ਵਾਰੀਅਰ | image = TechCrunch Disrupt SF 2016 - Day 3 (cropped).jpg | caption = ਸਤੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਵਾਰੀਅਰ | birth_name = ਯੇਲੇਪੇਦੀ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ | birth_date = | birth_place = ਵਿਜੇਵਾੜਾ, [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | education = | spouse = ਮੋਹਨਦਾਸ ਵਾਰੀਅਰ | children = 1 }} '''ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਵਾਰੀਅਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Padmasree Warrior;''' ਜਨਮ ਨਾਮ: '''ਯੇਲੇਪੇਦੀ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ''' ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਸਕੋ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਫਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੀਟੀਓ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਮਟਰੋਲਾ|ਮੋਟੋਰੋਲਾ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੀਟੀਓ ਸੀ। ਉਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਨਿਓ ਯੂਐਸਏ ਦੀ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀ.ਈ.ਓ]] ਵੀ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫੈਬਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਕਿਉਰੇਟਿਡ ਰੀਡਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ। ਉਹ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ]]<ref name="msftbio">{{Cite web |date=2 December 2015 |title=Padmasree Warrior |url=https://news.microsoft.com/exec/padmasree-warrior/ |access-date=2020-06-20 |website=Microsoft |language=en}}</ref> ਅਤੇ [[ਸਪੋਟੀਫਾਈ]] ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Padmasree Warrior |url=https://investors.spotify.com/governance/board-of-directors/person-details/default.aspx?ItemId=9f7ee6d2-b628-4247-bbf4-f7717d58204a |access-date=2020-06-20 |website=Spotify |language=en}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ''ਫੋਰਬਸ'' ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Forbes14">{{Cite web |title=The World's 100 Most Powerful Women |url=https://www.forbes.com/power-women/list/2/#tab:overall |access-date=26 June 2014 |website=Forbes}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ]] ਦੁਆਰਾ "ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 50 ਔਰਤਾਂ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Padmasree Warrior |url=https://www.forbes.com/profile/padmasree-warrior/?list=top-tech-women-america |website=[[Forbes]]}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਯੇਲੇਪੇਦੀ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ|ਵਿਜੇਵਾੜਾ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੇਲਗੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=4 October 2016 |title=NextEV's Padmasree Warrior on Studio 1.0 - Bloomberg |url=https://www.youtube.com/watch?v=hlpEWErMjgY&feature=youtu.be&t=553 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224201602/https://www.youtube.com/watch?v=hlpEWErMjgY&feature=youtu.be&t=553 |archive-date=2025-02-24 |website=[[YouTube]] |access-date=2025-03-20 }}</ref> ਉਹ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਦੇ ਚਿਲਡਰਨਜ਼ ਮੋਂਟੇਸਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮੈਰਿਸ ਸਟੈਲਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ। ਵਾਰੀਅਰ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਿੱਲੀ|ਆਈਆਈਟੀ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ਕੈਮੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|title=IIT-Delhi Award goes to Padmasree Warrior, CTO Motorola|date=23 August 2004|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|work=The Economic Times}}</ref><ref>{{cite news|title=IIT alumni dominate global Indian tech influencers list|date=18 February 2012|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/IIT-alumni-dominate-global-Indian-tech-influencers-list/articleshow/11937509.cms?|work=The Times of India|access-date=27 June 2012}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਨੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਕੈਮੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Gilpin">{{Cite web |last=Gilpin |first=Lyndsey |title=Cisco CTO Padmasree Warrior: Engineer, Artist, Business Leader, Sage |url=http://www.techrepublic.com/article/cisco-cto-padmasree-warrior-engineer-artist-business-leader-sage/ |access-date=28 June 2014 |website=TechRepublic |publisher=ZDNet}}</ref> == ਮਾਨਤਾ == ਫਾਰਚੂਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਉੱਭਰਦੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਹਾ,<ref>{{Cite web |title=50 Most Powerful Women in Business 2006 &#124; Fortune Magazine |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/mostpowerfulwomen/2006/index.html |access-date=13 April 2013 |publisher=Money.cnn.com |archive-date=10 ਸਤੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910192124/http://money.cnn.com/magazines/fortune/mostpowerfulwomen/2006/index.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੂੰ 10 "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੀਆਂ" ਅਤੇ "ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ" ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ। 2005 ਵਿੱਚ, [[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼|ਦ ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ]] ਵਾਰੀਅਰ ਨੂੰ 11ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਲੋਬਲ ਭਾਰਤੀ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। 2001 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਰਕਿੰਗ ਵੂਮੈਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਤੋਂ "ਵੂਮੈਨ ਐਲੀਵੇਟਿੰਗ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ" ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਛੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite press release|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/05-29-2001/0001502716&EDATE=|title=TECHXNY/PC EXPO and Working Woman Magazine Announce Winners of First Annual W.E.S.T}}</ref> 2014 ਤੱਕ, ਉਸਨੂੰ ''ਫੋਰਬਸ'' ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 71ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Forbes14" /> 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ]] ਦੁਆਰਾ "ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 50 ਔਰਤਾਂ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਵਾਰੀਅਰ ਨੂੰ ਨੋਟੇਬਲ ਵੂਮੈਨ ਇਨ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Notable Women in Computing |url=http://www.cs.duke.edu/csed/wikipedia/cards.html}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਵਾਰੀਅਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੋਹਨਦਾਸ ਵਾਰੀਅਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=20 May 2014 |title=5 things you didn't know about Cisco's Warrior |url=https://edition.cnn.com/2014/05/20/tech/5-things-you-didnt-warrior/index.html |access-date=9 July 2019 |website=CNN}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] knkxwkz2iixtxr72flk9c6w9jca4njt 0 196932 839654 802793 2026-05-18T15:49:54Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1332548678|Bombay Sisters]]" 839654 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Bombay Sisters | image = Bombay Sisters.jpg | image_size = | alias = | birth_date = {{Plainlist| * C. Saroja * {{Birth date and age|1936|12|07|df=yes}} * [[Trichur]], Kerala<!-- DO NOT LINK, see [[MOS:GEOLINK]] for further guidance --> * C. Lalitha * {{Birth date|1938|08|26|df=yes}} * Trichur Kerala,<!-- DO NOT LINK, see [[MOS:GEOLINK]] for further guidance --> }} | origin = | death_date = {{Plainlist| * C. Lalitha * {{Death date and age|2023|01|31|1938|08|26|df=yes}} }} * [[Chennai]], India | genre = [[Carnatic music]] | instrument = | years_active = | label = | current_members = | past_members = | website = | module = {{Infobox person |embed=yes| | education = S.I.E.S Matunga | alma_mater = [[Delhi University]] | awards = [[Padma Shri]] (2020) }} | associated_acts = }} ਬੰਬਈ ਸਿਸਟਰਜ਼, '''ਸੀ. ਸਰੋਜਾ''' (ਜਨਮ 7 ਦਸੰਬਰ 1936) ਅਤੇ '''ਸੀ. ਲਲਿਤਾ''' (ਜਨਮ 26 ਅਗਸਤ 1938-ਦੇਹਾਂਤ 31 ਜਨਵਰੀ 2023) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾ ਜੋੜੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਮਿਲਿਆ ਸੀ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == # ਯਾਰ ਜੰਬੂਲਿੰਗਮ (ਆਦਿ ਆਦਿ ਅਸੈਥਲ) # ਅਰੁਣਗਿਰੀਨਾਥਰ (ਕੈਥਲਾ ਨਿਰਾਈ ਕਨੀਆ) == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬੰਬਈ ਭੈਣਾਂ, ਸੀ. ਸਰੋਜਾ ਅਤੇ ਸੀ. ਲਲਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਖਥੰਬਲ ਅਤੇ ਐੱਨ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਅਈਅਰ ਦੇ ਘਰ ਤ੍ਰਿਚੁਰ (ਜੋ ਅੱਜ [[ਕੇਰਲ]] ਵਿੱਚ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਜਾ ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ S.I.E.S ਮਾਤੁੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਭੋਪਾਲ, ਐਮ. ਪੀ. ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਐਚ. ਏ. ਐਸ. ਮਨੀ, ਮੁਸਿਰੀ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ ਅਤੇ ਟੀ. ਕੇ. ਗੋਵਿੰਦਾ ਰਾਓ ਤੋਂ ਲਈ ਸੀ। ਟੀ. ਕੇ. ਗੋਵਿੰਦਾ ਰਾਓ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਗ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ <ref>{{Cite web |title=Bombay Sisters - A Sruti Interview |url=https://www.sruti.com/articles/spotlight/bombay-sisters-a-sruti-interview |access-date=2023-02-19 |website=www.sruti.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=C Saroja & C Lalita – The Bombay Sisters |url=http://www.carnatica.net/artiste/bombaysisters.htm |access-date=3 August 2009 |publisher=Carnatica.com}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[ਮੁੰਬਈ|ਦਾ ਬੰਬਈ]] ਸਿਸਟਰਜ਼, ਸੀ. ਸਰੋਜਾ ਅਤੇ ਸੀ. ਲਲਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਤ੍ਰਿਚੁਰ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅੱਜ [[ਕੇਰਲ]] ਵਿੱਚ ਹੈ), ਵਿੱਖੇ ਮੁਖਥੰਬਲ ਅਤੇ ਐੱਨ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਅਈਅਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਜਾ ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਏਸ.ਆਈ.ਈ.ਏਸ. ਮਾਤੁੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਭੋਪਾਲ, ਐਮ. ਪੀ. ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਐਚ. ਏ. ਐਸ. ਮਨੀ, ਮੁਸਿਰੀ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ ਅਤੇ ਟੀ. ਕੇ. ਗੋਵਿੰਦਾ ਰਾਓ ਤੋਂ ਲਈ ਸੀ। ਟੀ. ਕੇ. ਗੋਵਿੰਦਾ ਰਾਓ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਗ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ <ref>{{Cite web |title=Bombay Sisters - A Sruti Interview |url=https://www.sruti.com/articles/spotlight/bombay-sisters-a-sruti-interview |access-date=2023-02-19 |website=www.sruti.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2007/09/22/stories/2007092252420400.htm|title=Bombay sisters in concert|date=22 September 2007|work=[[The Hindu]]|access-date=3 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107181225/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2007/09/22/stories/2007092252420400.htm|archive-date=7 November 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=C Saroja & C Lalita – The Bombay Sisters |url=http://www.carnatica.net/artiste/bombaysisters.htm |access-date=3 August 2009 |publisher=Carnatica.com}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਭੈਣਾਂ ਚੇਨਈ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਸਰੋਜਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] (ਹੁਣ ਚੇਨਈ) ਦੇ ਸੈਂਟਰਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ। ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਲਲਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਦੋਂ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਅੰਬੱਤੂਰ ਦੇ <nowiki><i id="mwNw">ਮੌਨਾ ਸਵਾਮੀਗਲ</i></nowiki> ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬੰਬੇ ਸਹੋਦਰੀਗਲ' (ਅਨੁਵਾਦ. ਬੰਬੇ ਸਿਸਟਰਜ਼ ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |date=11 December 2018 |title=Bombay Sisters speak about their successful journey |url=https://newstodaynet.com/index.php/2018/12/11/bombay-sisters-speak-about-their-successful-journey/}}</ref> ਕਾਰਨਾਟਿਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਗਾਉਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਕਿ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਰਾਧਾ ਜਯਾਲਕਸ਼ਮੀ|ਰਾਧਾ ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ]] ਅਤੇ ਸੂਲਾਮੰਗਲਮ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬੰਬੇ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਲਕੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਰਨਾਟਿਕੀ ਸਂਗੀਤ ਵੱਲ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਮਾਇਲਾਪੁਰ ਦੇ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਦੁਰੈ ਮਨੀ ਅਈਅਰ ਦੀ ਅਣਉਪਲਬਧਤਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਟਾਈਮ ਸਲੋਟ ਵਿੱਚ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], ਤਮਿਲ, [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਿਲਮ-ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੀਆਂ । ਉਹ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਮਿਲਿਆ। == ਪੁਰਸਕਾਰ ==   == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਲਲਿਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਕੀਲ ਜਨਰਲ ਐਨ. ਆਰ. ਚੰਦਰਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 31 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਪੀਡ਼ਤ ਸੀ। ਸਰੋਜਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਰਾਜਾਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |date=11 December 2018 |title=Bombay Sisters speak about their successful journey |url=https://newstodaynet.com/index.php/2018/12/11/bombay-sisters-speak-about-their-successful-journey/}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://newstodaynet.com/index.php/2018/12/11/bombay-sisters-speak-about-their-successful-journey/ "Bombay Sisters speak about their successful journey"]. 11 December 2018.</cite></ref> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ===   === ਮਲਿਆਲਮ ===   === ਤਾਮਿਲ ===   === ਕੰਨਡ਼ ===   === ਕਰਨਾਟਿਕ ਵੋਕਲ ===   == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * [https://web.archive.org/web/20090815060753/http://archives.chennaionline.com/musicseason99/profile/bombaysisters.html ChennaiOnline.com ਉੱਤੇ ਪਰੋਫਾਇਲ] * [https://web.archive.org/web/20110208172355/http://www.bombaysisters.com/ BombaySisters.com] 057bgks0e0vshhslkvy37158gsnve1i 0 197735 839666 806769 2026-05-18T21:08:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839666 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Priyanka Bakaya | image = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --> | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = Australian-American | occupation = entrepreneur | years_active = | known_for = [[PK Clean]] | notable_works = }} ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਬਕਾਇਆ ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ-ਅਮਰੀਕੀ ਉੱਦਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਵੱਛ ਊਰਜਾ ਕੰਪਨੀ, ਪੀਕੇ ਕਲੀਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕੂਡ਼ੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Priyanka Bakaya {{!}} Cartier Women's Initiative Awards |url=http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |access-date=29 May 2016 |website=www.cartierwomensinitiative.com |archive-date=11 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611205902/http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Texas smackdown: The winners - Third place: PK Clean (4) - FORTUNE |url=https://money.cnn.com/galleries/2011/smallbusiness/1105/gallery.rice_business_plan_winners.fortune/4.html |access-date=30 May 2016 |website=archive.fortune.com |archive-date=29 ਅਗਸਤ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130829150738/http://money.cnn.com/galleries/2011/smallbusiness/1105/gallery.rice_business_plan_winners.fortune/4.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jasen |date=4 May 2015 |title=Women innovators leading by example |url=http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505062426/http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |archive-date=5 May 2015 |access-date=30 May 2016 |website=DeseretNews.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 April 2014 |title=Turning Landfill Into Black Gold |url=http://www.inc.com/audacious-companies/jill-krasny/pk-clean.html |access-date=30 May 2016 |website=Inc.com}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == ਬਕਾਇਆ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਲੌਰੀਸਟਨ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jasen |date=4 May 2015 |title=Women innovators leading by example |url=http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505062426/http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |archive-date=5 May 2015 |access-date=30 May 2016 |website=DeseretNews.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLee2015">Lee, Jasen (4 May 2015). [https://web.archive.org/web/20150505062426/http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all "Women innovators leading by example"]. ''DeseretNews.com''. Archived from [http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all the original] on 5 May 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 May</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |title=From Lauriston to Forbes Top 30 |url=https://www.lauriston.vic.edu.au/publications/lauriston-life-july-edition-2013/files/assets/seo/page35.html |access-date=4 August 2016 |website=Lauriston |archive-date=26 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326195203/http://www.lauriston.vic.edu.au/publications/lauriston-life-july-edition-2013/files/assets/seo/page35.html |url-status=dead }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Lee |first=Jasen |date=19 March 2014 |title=Utah firm making crude oil from discarded plastic |url=http://www.deseretnews.com/article/865598981/Utah-firm-making-crude-oil-from-discarded-plastic.html?pg=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218222723/http://www.deseretnews.com/article/865598981/Utah-firm-making-crude-oil-from-discarded-plastic.html?pg=all |archive-date=18 December 2014 |access-date=30 May 2016 |website=DeseretNews.com}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ. ਪੀ. ਏ. ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਦਮੀ ਸੀ। ਬਕਾਇਆ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=25 January 2014 |title=Sundance business and technology conference encourages failure {{!}} ParkRecord.com |url=http://www.parkrecord.com/news/business/sundance-business-and-technology-conference-encourages-failure/ |access-date=13 July 2016 |website=www.parkrecord.com}}</ref> ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਸੀ ਕੀਨ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਖੋਜਕਰਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਵੱਛ ਊਰਜਾ ਲਈ ਹੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Priyanka Bakaya {{!}} Cartier Women's Initiative Awards |url=http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |access-date=29 May 2016 |website=www.cartierwomensinitiative.com |archive-date=11 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611205902/http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya "Priyanka Bakaya | Cartier Women's Initiative Awards"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611205902/http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |date=2016-06-11 }}. ''www.cartierwomensinitiative.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 May</span> 2016</span>.</cite></ref> ਬਕਾਇਆ ਨੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਐਮ. ਬੀ. ਏ. ਲਈ [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=20 June 2014 |title=Solving the world's plastic problem |url=https://news.mit.edu/2014/pk-clean-solving-worlds-plastic-problem-0620 |access-date=30 May 2016 |website=MIT News}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਲੇਹਮੈਨ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਊਰਜਾ ਖੋਜ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Priyanka Bakaya {{!}} Cartier Women's Initiative Awards |url=http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |access-date=29 May 2016 |website=www.cartierwomensinitiative.com |archive-date=11 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611205902/http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya "Priyanka Bakaya | Cartier Women's Initiative Awards"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611205902/http://www.cartierwomensinitiative.com/candidate/priyanka-bakaya |date=2016-06-11 }}. ''www.cartierwomensinitiative.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 May</span> 2016</span>.</cite></ref> ਕੀਨ ਦੀ ਮੌਤ 2007 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੀਆਂ ਵੱਧ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬਕਾਇਆ ਨੇ ਕੀਨ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਪੀ. ਕੇ. ਕਲੀਨ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁਨਰ ਦੇਣ ਲਈ ਐਮ. ਆਈ. ਟੀ. ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jasen |date=4 May 2015 |title=Women innovators leading by example |url=http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505062426/http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |archive-date=5 May 2015 |access-date=30 May 2016 |website=DeseretNews.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLee2015">Lee, Jasen (4 May 2015). [https://web.archive.org/web/20150505062426/http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all "Women innovators leading by example"]. ''DeseretNews.com''. Archived from [http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all the original] on 5 May 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 May</span> 2016</span>.</cite></ref> ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਕੋਟਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਾਈਟ ਸਪੀਡ ਵੈਂਚਰ ਫੈਲੋਜ਼ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=P3 People Podcast with Priyanka Bakaya of PK Clean |url=https://www.p3utah.org/latest-news/p3-people-podcast-with-priyanka-bakaya-of-pk-clean-2/ |access-date=4 August 2016 |website=P3Utah }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ, ਪੀਕੇ ਕਲੀਨ [[ਸਾਲਟ ਲੇਕ ਸਿਟੀ]] ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਡਿਪੋਲੀਮਰਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ 20,000 ਪੌਂਡ ਗੈਰ-ਰੀਸਾਈਕਲਡ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ 60 ਬੈਰਲ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Jasen |date=4 May 2015 |title=Women innovators leading by example |url=http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505062426/http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all |archive-date=5 May 2015 |access-date=30 May 2016 |website=DeseretNews.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLee2015">Lee, Jasen (4 May 2015). [https://web.archive.org/web/20150505062426/http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all "Women innovators leading by example"]. ''DeseretNews.com''. Archived from [http://www.deseretnews.com/article/865627867/Women-innovators-leading-by-example.html?pg=all the original] on 5 May 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 May</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |date=19 September 2013 |title=40 Under 40: Ones to Watch, 2013 edition |url=http://fortune.com/2013/09/19/40-under-40-ones-to-watch/ |access-date=12 July 2016 |website=Fortune}}</ref><ref>{{Cite web |last=Grady |first=Barbara |date=13 October 2015 |title=VERGE Accelerate winners: Where are they now? |url=https://www.greenbiz.com/article/whats-verge-accelerate-winners-now |access-date=13 July 2016 |archive-date=20 ਅਗਸਤ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820032038/https://www.greenbiz.com/article/whats-verge-accelerate-winners-now |url-status=dead }}</ref> ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ ਐਮਆਈਟੀ ਦਾ ਕਲੀਨ ਐਨਰਜੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪਲਾਨ ਸੁਪਰ ਬਾਊਲ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=From waste to oil - Indian Express |url=http://archive.indianexpress.com/news/from-waste-to-oil/815300/0 |access-date=12 July 2016 |website=archive.indianexpress.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Meeting the Next Generation of Energy Entrepreneurs at MIT Showcase |url=http://energy.gov/articles/meeting-next-generation-energy-entrepreneurs-mit-showcase |access-date=12 July 2016 |website=Energy.gov}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Winston|first=Andrew|date=6 June 2011|title=Our Future Business Leaders Are All About Green|url=https://hbr.org/2011/06/our-future-business-leaders-ar.html|journal=Harvard Business Review|access-date=12 July 2016|archive-date=11 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811193201/https://hbr.org/2011/06/our-future-business-leaders-ar.html|url-status=dead}}</ref> == ਮਾਨਤਾ == 2011 ਵਿੱਚ, ਬਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਵਪਾਰ ਯੋਜਨਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=10 Reflections On 2 Business Plan Competitions |url=http://www.businessinsider.com/10-reflections-on-2-business-plan-competitions-2011-4 |access-date=12 July 2016 |website=[[Business Insider]]}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ, ਬਕਾਇਆ ਨੂੰ ''[[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ]]'' ਦੁਆਰਾ ਊਰਜਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ 30 ਅੰਡਰ 30 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Helman |first=Christopher |title=Priyanka Bakaya, 29 - In Photos: 30 Under 30: Energy |url=https://www.forbes.com/pictures/mef45jdde/priyanka-bakaya-29/#54434a1418e0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230182418/http://www.forbes.com/pictures/mef45jdde/priyanka-bakaya-29/#54434a1418e0 |archive-date=30 December 2012 |access-date=13 July 2016 |website=Forbes}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਫਾਰਚੂਨ ਨੇ ਬਕਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ 40 ਅੰਡਰ 40 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।<ref name=":4">{{Cite web |date=19 September 2013 |title=40 Under 40: Ones to Watch, 2013 edition |url=http://fortune.com/2013/09/19/40-under-40-ones-to-watch/ |access-date=12 July 2016 |website=Fortune}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://fortune.com/2013/09/19/40-under-40-ones-to-watch/ "40 Under 40: Ones to Watch, 2013 edition"]. ''Fortune''. 19 September 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 July</span> 2016</span>.</cite></ref> ਬਕਾਇਆ 2013 ਵਿੱਚ ਕਾਰਟੀਅਰ ਵੁਮੈਨਜ਼ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Cartier Women's Initiative Awards 2013 |url=http://www.cartierwomensinitiative.com/editions/2013 |access-date=4 August 2016 |website=Cartier Women's Initiative Awards |archive-date=24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224063202/http://www.cartierwomensinitiative.com/editions/2013 |url-status=dead }}</ref> ਸੰਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਰੀ ਕਲੇਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਜੀਨੀਅਸ ਅਤੇ ਐਲੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ 12 ਜੀਨੀਅਸ ਯੰਗ ਵੁਮੈਨ ਸ਼ੇਪਿੰਗ ਦ ਫਿਊਚਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=One Woman Genius |url=http://connection.ebscohost.com/c/articles/96874300/priyanka-bakaya |access-date=4 August 2016 |website=Marie Claire}}{{Dead link|date=November 2020|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mind Game |url=http://elle.in/magazine/mind-game/ |access-date=4 August 2016 |website=Elle |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713013921/http://elle.in/magazine/mind-game/ |url-status=dead }}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵੇਸਟ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ TEDx ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |title=The Power of Waste |url=http://tedxtalks.ted.com/video/The-Power-of-Waste-Priyanka-Bak |access-date=4 August 2016 |website=TEDx}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਈਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਆਰਾਮ ਟੂਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਟੀਵ ਕੇਸ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਜਿੱਤੇ।<ref>{{Cite web |title=Steve Case |url=https://beehivestartups.com/pk-clean-technologies-won-100k-from-steve-case-now-theyre-ready-to-recycle-plastic-and-create-701d7bb03ed5 |access-date=21 December 2016 |website=BeehiveStartups }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] qxbrzyju2q6l1h0x20bgg0dlosybb8k 0 199531 839697 813816 2026-05-19T05:22:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839697 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Bhuma Akhila Priya | image = File:The Minister for Tourism and Culture, Andhra Pradesh, Ms. Bhuma Akhila Priya meeting the Minister of State for Culture (IC) and Environment, Forest & Climate Change, Dr. Mahesh Sharma, in New Delhi on October 30, 2017 (cropped).jpg | birth_date = {{birth date|df=yes|1987|04|02}} | birth_place = | residence = | spouse = | children = | party = [[Telugu Desam Party]]<br />(since 2016) | otherparty = [[YSR Congress Party]]<br />(until 2016) | office = [[Andhra Pradesh Legislative Assembly|Member of Legislative Assembly<br>Andhra Pradesh]] | 1blankname = Chief Minister | assembly = Andhra Pradesh Legislative | 1namedata = [[N. Chandrababu Naidu]] | term_start = 2024 | term_end = | predecessor = [[Gangula Brijendra Reddy|Gangula Brijendra Reddy (Gangula Nani)]] | constituency = [[Allagadda Assembly constituency|Allagadda]] | 1blankname1 = Chief Minister | assembly1 = Andhra Pradesh Legislative | 1namedata1 = [[N. Chandrababu Naidu]] | termstart1 = 2014 | termend1 = 2019 | predecessor1 = [[Bhuma Shobha Nagi Reddy]] | successor1 = [[Gangula Brijendra Reddy|Gangula Brijendra Reddy (Gangula Nani)]] | constituency1 = [[Allagadda Assembly constituency|Allagadda]] }} [[ਤਸਵੀਰ:Bhuma_akhilapriya.jpg|thumb|ਭੂਮਾ ਅਖਿਲਾ ਪ੍ਰਿਆ]] '''ਭੂਮਾ ਅਖਿਲਾ ਪ੍ਰਿਆ''' (ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1987) [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ।'''<ref>{{Cite web |last=India |first=The Hans |date=2017-04-03 |title=Akhila Priya gets lucky on her birthday |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2017-04-03/Akhila-Priya-gets-lucky-on-her-birthday/290695 |access-date=2022-10-27 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref>''' ਉਹ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਲਾਗੱਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ([[ਤੇਲਗੂ ਦੇਸਮ ਪਾਰਟੀ|ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ਼ਮ ਪਾਰਟੀ]]) ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਖਿਲਾ ਪ੍ਰਿਆ ਦਾ ਜਨਮ ਭੂਮਾ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਅਤੇ [[ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ]] ਦੇ ਘਰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਕੁਰਨੂਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਕੁਰਨੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਅੱਲਾਗੱਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Arikatla |first=Venkat |date=2022-10-12 |title=Bhuma family in tatters over assets |url=https://www.greatandhra.com/politics/andhra-news/bhuma-family-in-tatters-over-assets-124435 |access-date=2022-10-27 |website=greatandhra.com |language=en |archive-date=2022-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027082045/https://www.greatandhra.com/politics/andhra-news/bhuma-family-in-tatters-over-assets-124435 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਲਾਗੱਡਾ ਉਪ-ਚੋਣ ਲੜਨੀ ਪਈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ysrc-mla-sobha-nagireddy-dies-in-road-accident/article5942956.ece|title=YSRC MLA Sobha Nagireddy dies in road accident|last=Sreenivasulu|first=D.|date=2014-04-24|work=The Hindu|access-date=2022-10-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/two-families-vie-for-power-in-allagadda/article26729951.ece|title=Two families vie for power in Allagadda|date=2019-04-04|work=The Hindu|access-date=2022-10-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਵਾਈਐਸਆਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਭਾਰਘਵ ਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |date=30 August 2018 |title=Bhuma Akhila Priya ties the knot with industrialist |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2018/aug/30/bhuma-akhila-priya-ties-the-knot-with-industrialist-1864927.html |access-date=2022-10-27 |website=The New Indian Express}}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਕਰੀਅਰ == ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਈਐੱਸਆਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਲਾਗੱਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਭੂਮਾ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ <ref>{{Cite web |title=Another YSR Congress Legislator Joins TDP In Andhra Pradesh |url=https://www.ndtv.com/andhra-pradesh-news/another-ysr-congress-legislator-joins-tdp-in-andhra-pradesh-1280828 |access-date=2022-10-27 |website=NDTV.com}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ [[ਤੇਲਗੂ ਦੇਸਮ ਪਾਰਟੀ|ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ਼ਮ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ਼ਮ ਪਾਰਟੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ''ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ'' ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। <ref>{{Cite web |last=Telugu360 |date=2017-03-13 |title=Bhuma's daughter may be inducted into cabinet |url=https://www.telugu360.com/bhumas-daughter-may-inducted-cabinet/ |access-date=2022-10-27 |website=Telugu360.com |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=29 September 2019 |title=Former Andhra Pradesh Tourism Minister Bhuma Akhila Priya joins Nallamala stir |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2019/sep/29/former-andhra-pradesh-tourism-minister-bhuma-akhila-priya-joins-nallamala-stir--2040745.html |access-date=2022-10-27 |website=The New Indian Express}}</ref> <ref>{{Cite web |title=CM Naidu tells Akhila Priya, Subba Reddy not to give him headache |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2018/apr/27/cm-naidu-tells-akhila-priya-subba-reddy-not-to-give-him-headache-1807012.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430102001/http://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2018/apr/27/cm-naidu-tells-akhila-priya-subba-reddy-not-to-give-him-headache-1807012.html |archive-date=30 April 2018 |access-date=2022-10-27 |website=The New Indian Express}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2017-06-14 |title=Irked by TDP leaders, Silpa Mohan Reddy quits |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/irked-by-tdp-leaders-silpa-mohan-reddy-quits/article9727084.ece |access-date=2022-10-27 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ਼ਮ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਅੱਲਾਗੱਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਵਾਈਐਸਆਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਗੰਗੁਲਾ ਬਿਜੇਂਦਰ ਰੈਡੀ ਤੋਂ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhuma-familys-march-in-its-bastions-comes-to-an-end/article27249818.ece|title=Bhuma family's march in its bastions comes to an end|date=2019-05-25|work=The Hindu|access-date=2022-10-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> 2024 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੀ ਗਈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2024)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] lbkv3x1x5n46tsnb095948f5mlac2n5 0 200185 839709 817664 2026-05-19T09:20:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839709 wikitext text/x-wiki ਇੱਕ '''ਮੁਫ਼ਤ ਲਸੰਸ''' ਜਾਂ '''ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਲਸੰਸ''' ਇੱਕ [[ਲਾਇਸੰਸ|ਲਸੰਸ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ, ਸੋਧਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵੰਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਾਪੀਰਾਈਟ]], [[ਪੇਟੈਂਟ]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ (IP) ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਸਮੱਗਰੀ ਲਾਇਸੰਸ ਅਤੇ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਲਾਇਸੰਸ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਲਾਇਸੰਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://opensource.org/licenses/ Open software licenses] * [https://opendefinition.org/licenses/ Open licenses] * [https://www.gnu.org/licenses/license-list.en.html Various Licenses and Comments about Them – GNU Project – Free Software Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720140022/https://www.gnu.org/licenses/license-list.en.html |date=2017-07-20 }} * [http://freedomdefined.org/Licenses Licenses - Definition of Free Cultural Works] * [http://freedomdefined.org/OSHW proposed Open Source Hardware (OSHW) Statement of Principles and Definition v1.0] rfimeb92fvkg7opak9k4run5iqdrqpk 0 200725 839690 834268 2026-05-19T02:58:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839690 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ''' | settlement_type = [[List of districts of Bihar|District]] of [[Bihar]] | total_type = Total | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1 | image1 = | caption1 = [[Barauni Refinery]] | image2 = HURL Barauni.jpg | caption2 = HURL barauni | image3 = | caption3 = New [[Rajendra Setu]] | image4 = | caption4 = Naulakkha Temple | image5 = | caption5 = [[Jaimangla Garh Temple]] | image6 = | caption6 = [[Simaria Ghat]] | image7 = Begusarai railway station.png | caption7 = [[Begusarai railway station]] | image8 = | caption8 = [[Kanwar Lake Bird Sanctuary]] }} | image_map = Bihar district location map Begusarai.svg | map_caption = Location of Begusarai district in Bihar | coordinates = {{Coord|25.4167|N|86.1333|E|type:adm3rd_source:itwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = Begusarai | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and union territories of India|State]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Bihar Government Banner.png}} [[Bihar]] | subdivision_type2 = [[List of regions of India|Region]] | subdivision_name2 = [[Mithila (region)|Mithila]] | subdivision_type3 = [[Administrative divisions of India|Division]] | subdivision_name3 = [[Munger division|Munger]] | established_title = Established | established_date = 1870 | seat_type = Headquarters | seat = [[Begusarai]] | parts_type = [[Tehsils of India|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = | area_total_km2 = 1918 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 2,970,541 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Demographics | demographics1_title1 = [[Literacy in India|Literacy]] | demographics1_info1 = 63.87 per cent | leader_title = [[District Magistrate]] | leader_name = Tushar Singla<ref>{{Cite web |title=District website of Begusarai Contents of Begusarai District India |url=https://begusarai.nic.in/ |access-date=20 September 2022 |language=en-US}}</ref> | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = BR-09 | blank_name_sec1 = [[Roads in India|Major highways]] | blank_info_sec1 = [[National Highway 31 (India)|NH 31]], [[National Highway 28 (India)|NH 28]] | blank_name_sec2 = Average annual precipitation | blank_info_sec2 = 1384 mm | official_name = | demographics_type2 = [[Language]] | demographics2_title1 = Official | demographics2_info1 = [[Hindi language|Hindi]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=9 August 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> | website = {{URL|https://begusarai.nic.in/}} | leader_title1 = [[Begusarai Lok Sabha constituency|MP, Begusarai Lok Sabha]] | leader_name1 = [[Giriraj Singh]] | established_date1 = 2 October 1972 | established_title1 = District }} '''ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ''' ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਬਿਹਾਰ]] ਰਾਜ ਦੇ 38 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਮੁੰਗੇਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1870 ਵਿੱਚ ਮੁੰਗੇਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਲ 1972 ਵਿੱਚ, ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Statoids">{{Cite web |last=Law |first=Gwillim |date=25 September 2011 |title=Districts of India |url=http://www.statoids.com/yin.html |access-date=11 October 2011 |website=Statoids}}</ref> == ਭੂਗੋਲ == ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 1,918 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (741 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮੁੰਗੇਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ == [[ਤਸਵੀਰ:Kanwar_Lake_Begusarai_by_Ziddi_Photowala.jpg|thumb|[[Kanwar Lake|ਕੰਵਰ ਝੀਲ]]]] ਸਾਲ 1989 ਵਿੱਚ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੰਵਰ ਝੀਲ ਬਰਡ ਸੈਂਚੂਰੀ ਕੰਵਰ ਝੀਲ ਬਰਡ ਸੈਂਚੁਰੀ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਂਚੂਰੀ ਦਾ ਘਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 63 km2 (24.3 sq mi) ਹੈ। ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਕਸਬੋ ਝੀਲ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੰਤਰਾਲੇ (MoEFCC) ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ।  == ਜਨਸੰਖਿਆ == {{Historical populations|11=1901|12=5,75,455|13=1911|14=5,93,470|15=1921|16=5,64,328|17=1931|18=6,35,456|19=1941|20=7,18,390|21=1951|22=7,93,942|23=1961|24=9,54,333|25=1971|26=11,47,429|27=1981|28=14,56,343|29=1991|30=18,14,773|31=2001|32=23,49,366|33=2011|34=29,70,541}}2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,970,541 ਹੈ, ਲਗਭਗ [[ਆਰਮੀਨੀਆ|ਅਰਮੀਨੀਆ]] ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਯੂਐਸ ਦੇ [[ਮਿਸੀਸਿੱਪੀ|ਮਿਸੀਸਿਪੀ]] ਰਾਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="districtcensus">{{Cite web |date=2011 |title=District Census Handbook: Begusarai |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/256/download/674/DH_2011_1020_PART_A_DCHB_BEGUSARAI.pdf |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref><ref name="cia">{{Cite web |last=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison:Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=1 October 2011 |quote=Armenia 2,967,975 July 2011 est.}}</ref><ref>{{Cite web |title=2010 Resident Population Data |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=30 September 2011 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=Mississippi 2,967,297}}</ref> ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 128 ਵੇਂ ਸਥਾਨ (ਕੁੱਲ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|640]] ਵਿੱਚੋਂ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="districtcensus" /> ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 1,540 ਨਿਵਾਸੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4,000/ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ।<ref name="districtcensus" /> ਦਹਾਕੇ 2001-2011 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਧਾ ਦਰ 26.44% ਸੀ।<ref name="districtcensus" /> ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਵਿੱਚ ਹਰ 1000 ਮਰਦਾਂ ਲਈ 895 [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ|ਔਰਤਾਂ]] ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ]] 63.87% ਹੈ।<ref name="districtcensus" /> 19.18% ਆਬਾਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 14.55% ਅਤੇ 0.05% ਬਣਦੀ ਹੈ।<ref name="districtcensus" /> ਭਾਰਤ ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ% [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਿਲੀ]] ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ 7.94% ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਤਹਿਤ 'ਹੋਰ' ਬੋਲਦਾ ਸੀ।<ref name="languages">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Bihar |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10196/download/13308/DDW-C16-STMT-MDDS-1000.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> == ਸਿਆਸਤ == {| class="wikitable sortable" !ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !ਨਹੀਂ। !ਹਲਕੇ !ਨਾਮ ! colspan="2" |ਪਾਰਟੀ ! colspan="2" |ਗਠਜੋਡ਼ !ਟਿੱਪਣੀਆਂ |- | rowspan="7" |ਬੇਗੂਸਰਾਏ |141 |ਚੇਰੀਆ-ਬਰੀਆਰਪੁਰ | align="left" |ਰਾਜ ਬੰਸ਼ੀ ਮਹਤੋ | data-sort-value="Rashtriya Janata Dal" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #056D05;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ|ਆਰ. ਜੇ. ਡੀ.]] | data-sort-value="Mahagathbandhan (Bihar)" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #1E6914;" | | scope="row" style="text-align: left;" |ਐਮ. ਜੀ. ਬੀ. | |- |142 |ਬੱਚਵਾਰਾ | align="left" |ਸੁਰੇਂਦਰ ਮਹਿਤਾ | data-sort-value="Bharatiya Janata Party" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #FF9933;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਜਪਾ]] | data-sort-value="National Democratic Alliance" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #F98C1F;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਅਲਾਇੰਸ|ਐਨਡੀਏ]] | |- |143 |ਟੇਗਰਾ | align="left" |ਰਾਮ ਰਤਨ ਸਿੰਘ | data-sort-value="Communist Party of India" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #f50222;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ|ਸੀ. ਪੀ. ਆਈ.]] | data-sort-value="Mahagathbandhan (Bihar)" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #1E6914;" | | scope="row" style="text-align: left;" |ਐਮ. ਜੀ. ਬੀ. | |- |144 |ਮਤੀਹਾਨੀ | align="left" |ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ | data-sort-value="Janata Dal (United)" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #003366;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਜਨਤਾ ਦਲ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ)|ਜੇ. ਡੀ. (ਯੂ.]] | data-sort-value="National Democratic Alliance" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #F98C1F;" | | scope="row" style="text-align: left;" |ਐਨਡੀਏ |ਐਲਜੇਪੀ ਤੋਂ ਜੇਡੀ (ਯੂ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ <ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.hindustantimes.com/cities/patna-news/lone-lok-janshakti-party-mla-raj-kumar-singh-joins-jd-u-in-bihar-101617768444228.html "Lone Lok Janshakti Party MLA Raj Kumar Singh joins JD(U) in Bihar"]. </cite></ref> |- |145 |ਸਾਹਿਬਪੁਰ ਕਮਲ | align="left" |ਸਦਾਨੰਦ ਯਾਦਵ | data-sort-value="Rashtriya Janata Dal" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #056D05;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ|ਆਰ. ਜੇ. ਡੀ.]] | data-sort-value="Mahagathbandhan (Bihar)" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #1E6914;" | | scope="row" style="text-align: left;" |ਐਮ. ਜੀ. ਬੀ. | |- |146 |ਬੇਗੂਸਰਾਏ | align="left" |ਕੁੰਦਨ ਕੁਮਾਰ | data-sort-value="Bharatiya Janata Party" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #FF9933;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਜਪਾ]] | data-sort-value="National Democratic Alliance" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #F98C1F;" | | scope="row" style="text-align: left;" |ਐਨਡੀਏ | |- |147 |ਬਖਰੀ | align="left" |ਸੂਰਿਆਕਾਂਤ ਪਾਸਵਾਨ | data-sort-value="Communist Party of India" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #f50222;" | | scope="row" style="text-align: left;" |[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ|ਸੀ. ਪੀ. ਆਈ.]] | data-sort-value="Mahagathbandhan (Bihar)" style="width: 2px; color:inherit; background-color: #1E6914;" | | scope="row" style="text-align: left;" |ਐਮ. ਜੀ. ਬੀ. | |} '''ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਂਬਰ'''ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ (ਬੇਗੁਸਰਾਏ-ਖਗਰੀਆ) {| class="wikitable" !ਐਸ. ਨੰ. !ਨਾਮ !ਪਾਰਟੀ |- |1. |ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ |ਐਮ. ਜੀ. ਬੀ. |} === ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ === ==== ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ==== * ਬੇਗੂਸਰਾਏ * ਮੰਝੌਲ * ਟੇਗਰਾ * ਬਲੀਆ * ਬਖਾਰੀ (ਐਸ. ਸੀ.) * ਬਾਗੀ == ਸਰੋਤਃ <ref>{{Cite web |title=Subdivision & Blocks {{!}} District website of Begusarai {{!}} India |url=https://begusarai.nic.in/subdivision-blocks/ |access-date=22 May 2023 |language=en-US}}</ref> == ==== ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ ==== * ਬਖਰੀ * ਬਲੀਆ * ਬਰੌਨੀ ਆਈਓਸੀ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ * ਬਰੌਨੀ * ਬੇਗੂਸਰਾਏ * ਚੇਰੀਆ ਬਰੀਆਰਪੁਰ * ਮੰਝੌਲ * ਮਨਸੂਰਚਕ * ਮਤੀਹਾਨੀ * ਟੇਗਰਾ ==== ਪਿੰਡ ==== * ਬੱਚਵਾਰਾ * ਬੰਦਵਾਰ * ਮੰਝੌਲ * ਗਨਪਤੌਲ * ਮਨਸੂਰਚਕ * ਮੇਘਾਲ * ਮੋਹਨਪੁਰ * ਨਾਏਟੋਲ * ਨਿਪਾਨੀਆ * ਪਰਿਹਾਰਾ * ਸਾਹਿਬਪੁਰ ਕਮਲ * ਸਿਮਰਿਯਾ == ਆਰਥਿਕਤਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Baraunithermal.png|thumb|ਬਰੌਨੀ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਬਰੌਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਰੌਨੀ ਰਿਫਾਇਨਰੀ, ਬਰੌਨੀ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਉਰਵਰਕ ਨਗਰ ਬਰੌਨੀ, ਗਡ਼ਹਾਰਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਸ਼ੈੱਡ ਅਤੇ ਪੈਪਸੀ ਬੌਟਲਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੇਗੂਸਰਾਏ-ਬਖਤਿਆਰਪੁਰ-ਫਤੁਹਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਲਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਕਾਮਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇਂਦਰ ਸੇਤੂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸੁਧਾ ਡੇਅਰੀ ਪਲਾਂਟ ਪੂਰੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/news/Making-of-Begusarai-was-by-choice-not-accident/articleshow/34169383.cms?from=mdr|title=Making of Begusarai was by choice, not accident - Times of India|last=Kumar|first=Rajiv|date=25 April 2014|work=The Times of India|access-date=14 February 2020}}</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ [[ਰੇਪਸੀਡ|ਤੇਲ ਬੀਜ]], ਅਨੀਜ਼ ਦੇ ਬੀਜ, ਤੰਬਾਕੂ, ਜੂਟ, ਆਲੂ, ਲਾਲ ਮਿਰਚ, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਰੇਪ-ਬੀਜ ਹਨ। ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੀਚੀ, ਅੰਬ, ਅਮਰੂਦ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=5 July 2016 |title=Farming of Basil Leaves In Begusarai |url=http://www.livehindustan.com/news/bihar/article1-farming-of-basil-leaves-in-begusarai--543145.html |access-date=21 August 2016 |website=Live Hindustan |publisher=LiveHindustan.com |archive-date=27 ਅਗਸਤ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827092519/http://www.livehindustan.com/news/bihar/article1-farming-of-basil-leaves-in-begusarai--543145.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 February 2015 |title=Pearl harvesting made this farmer a role model for others in his village |url=http://english.pradesh18.com/news/bihar/pearl-harvesting-made-this-farmer-a-role-model-for-others-in-his-village-691609.html |access-date=21 August 2016 |website=english.pradesh18.com |archive-date=15 ਸਤੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915224025/http://english.pradesh18.com/news/bihar/pearl-harvesting-made-this-farmer-a-role-model-for-others-in-his-village-691609.html |url-status=dead }}</ref> ਬਰੌਨੀ ਰਿਫਾਇਨਰੀ ਹੀ ਸਾਲਾਨਾ 500 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Making-of-Begusarai-was-by-choice-not-accident/articleshow/34169383.cms|title=Making of Begusarai was by choice, not accident - Times of India|date=25 April 2014|work=[[The Times of India]]|access-date=21 August 2016}}</ref> ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਉਲਾਓ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ।<ref> {{Cite web |date=8 September 2021 |title=Dum Dum Begushorai, Ulao Airport." Live Hindustan.livehindustan.com |url=https://www.livehindustan.com/bihar/begusarai/story-government-should-start-air-flight-service-from-ulao-airport-sanju-4540975.amp.html |access-date=8 September 2021}}</ref> ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2019-2020 ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਦੀ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। == ਆਵਾਜਾਈ == [[ਤਸਵੀਰ:Begusarai_railway_station.png|thumb|[[ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਬੇਗੁਸਰਾਏ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]]] [[ਤਸਵੀਰ:Rajendra_Setu.png|thumb|ਰਾਜਿੰਦਰ ਸੇਤੂ]] [[ਬਰੌਨੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਬਰੌਨੀ ਜੰਕਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ [[ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਬੇਗੁਸਰਾਏ]] ਹੈ। ਬੇਗੁਸਰਾਏ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਰੇਲਵੇ === [[ਬਰੌਨੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਬਰੌਨੀ]] ਜੰਕਸ਼ਨ [[ਬਿਹਾਰ]] ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਮੁੰਬਈ]] ਅਤੇ [[ਚੇਨਈ]] ਨਾਲ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਰੂਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। === ਸੜਕਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:NH_31.jpg|thumb|ਐੱਨਐੱਚ-31 ਬੇਗੁਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ।]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 28 ਬਰੌਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਲਖਨਊ]] ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 31 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਰੋੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰੀਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਸੇਤੂ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੇਲਮਾਰਗ ਪੁਲ ਸੀ। ਸਿਮਰੀਆ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਾਰਗੀ ਪੁਲ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਦਸੰਬਰ 2024 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Citation |title=Asia's Widest Bridge {{!}} Drone View {{!}} Mokama Waterlifting {{!}} Auntaghat Simaria 6 Lane Bridge {{!}} TheWay4U |date=7 June 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-imB1E2Np1A |language=en |access-date=23 June 2022}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਰਾਸ਼ਟਰਕਵੀ ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (ਆਰ. ਆਰ. ਐਸ. ਡੀ. ਸੀ. ਈ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 22 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ [[ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀੰਗ ਕਾਲਜ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/CM-lays-foundation-of-engineering-college/articleshow/27761297.cms|title=CM lays foundation of engineering college|last=Kumar|first=Rajiv|date=23 December 2013|work=Times of India|access-date=23 December 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1131223/jsp/bihar/story_17710299.jsp#.Ure8E9IW2Ao|title=Nitish lists special tag cry as LS poll plank|date=23 December 2013|work=The Telegraph|access-date=23 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120237/http://www.telegraphindia.com/1131223/jsp/bihar/story_17710299.jsp#.Ure8E9IW2Ao|archive-date=24 December 2013}}</ref> ਜੀ ਡੀ ਕਾਲਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=15 January 2022 |title=IGNOU Study Centre GD College Begusarai Admission 2022 |url=https://ignou.icnn.in/ignou-study-centre-gd-college/ |access-date=4 May 2022 |website=IGNOU University |language=en}}</ref> * ਰਾਸ਼ਟਰਕਵੀ ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀੰਗ ਕਾਲਜ) * ਗਣੇਸ਼ ਦੱਤ ਕਾਲਜ (ਲਲਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਮਿਥਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) <ref>{{Cite web |title=Colleges in Begusarai |url=https://www.shiksha.com/colleges/begusarai |access-date=2025-03-09 |archive-date=2025-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519124403/https://www.shiksha.com/colleges/begusarai |url-status=dead }}</ref> * ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ (ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ) <ref>{{Cite web |title=List of 19 colleges in Begusarai |url=https://www.university.youth4work.com/colleges-in-begusarai |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਆਰ. ਸੀ. ਐਸ. ਕਾਲਜ <ref name="TE">{{Cite web |title=Top Educational Institutions : Colleges in Begusarai |url=https://www.justdial.com/Begusarai/Colleges/nct-10106380 |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਸਰਕਾਰੀ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਬਰੌਨੀ <ref name="TE" /> * ਬੀ. ਪੀ. ਇੰਟਰ ਕਾਲਜ ਬੇਗੂਸਰਾਏ (ਅੰਤਰ ਕਾਲਜ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ) <ref>{{Cite web |title="BP Inter College Begusarai Near Kali Sthan Begusarai Ho" in Begusarai |url=https://www.justdial.com/Begusarai/BP-Inter-College-Begusarai-Near-Kali-Sthan-Begusarai-Ho/06482P6482-XX6482-160803131742-G3B1_BZDET |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਏ. ਪੀ. ਐਮ. ਕਾਲਜ ਬਰੌਨੀ <ref>{{Cite web |title="APM College Barauni Barauni Refinery Barauni" in Begusarai |url=https://www.justdial.com/Begusarai/APM-College-Barauni-Barauni-Refinery-Barauni/06482P6482-XX6482-170711184941-C6L9_BZDET |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਦੂਨ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ <ref>{{Cite web |title=Doon Public School |url=http://www.doonbegusarai.in |access-date=2025-03-09}}</ref><ref>{{Cite web |title=Doon Public School |url=http://www.doonbgs.in |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਬੀ. ਆਰ. ਡੀ. ਏ. ਵੀ. ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ <ref>{{Cite web |title=BR DAV Public School |url=https://brdaviocl.org.in |access-date=2025-03-09}}</ref><ref>{{Cite web |title=B.R.D.A.V. Public School |url=http://www.brdaviocl.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209155432/http://brdaviocl.org/ |archive-date=2013-02-09 |access-date=2025-03-09}}</ref><ref>{{Cite web |title=B.R.D.A.V. Public School |url=http://www.brdaviocl.org.in |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ <ref>{{Cite web |title=Registration for Admission (2025-26) |url=http://www.stjosephps.com |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਸੇਂਟ ਪੌਲ ਸਕੂਲ <ref>{{Cite web |title=St. Paul Sr. Secondary School |url=http://www.spssbeg.org |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦਿਆਲਯ <ref>{{Cite web |title=Ministry of Education |url=https://kvsangathan.nic.in |access-date=2025-03-09}}</ref><ref>{{Cite web |title=WELCOME TO THE SITE OF THE KENDRIYAVIDYALAYA SANGATHAN |url=http://www.kvsangathan.nic.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040107044147/http://www.kvsangathan.nic.in/ |archive-date=2004-01-07 |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਸੇਂਟ ਜੂਡ ਦਾ ਵਿਦਿਆਲਯ <ref>{{Cite web |title=St. Jude's Vidyalaya |url=http://stjudasvidyalaya.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180118045919/http://stjudasvidyalaya.com/ |archive-date=2018-01-18 |access-date=2025-03-09}}</ref><ref>{{Cite web |title=St. Jude's Vidyalaya |url=http://www.stjudasvidyalaya.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180118045919/http://www.stjudasvidyalaya.com/ |archive-date=2018-01-18 |access-date=2025-03-09}}</ref><ref>{{Cite web |title=St. Jude's Vidyalaya |url=http://www.sjvbarauni.com |access-date=2025-03-09}}</ref> * ਮਾਊਂਟ ਲਿਟੇਰਾ ਜ਼ੀ ਸਕੂਲ, ਬੇਗੂਸਰਾਏ <ref>{{Cite web |title=Mount Litera Zee School, Begusarai |url=https://www.mlzbegusarai.com/ |url-status=dead}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਬੇਗੂਸਰਾਏ <ref>{{Cite web |title=Mount Litera Zee School, Begusarai |url=http://www.dpsbegusarai.com/ |url-status=dead}}</ref> * ਸਰਵੋਦਯ ਵਿਦਿਆਲਯ ਬੇਗੂਸਰਾਏ * ਕਾਰਮਲ ਸਕੂਲ ਬੇਗੂਸਰਾਏ [[ਤਸਵੀਰ:Ramdhari_Singh_Dinkar_1999_stamp_of_India.jpg|thumb|ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Balmiki_Prasad_Singh.jpg|thumb|ਬਾਲਮੀਕੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ]] [[ਤਸਵੀਰ:Kanhaiya_Kumar.jpg|thumb|ਕਨ੍ਹਈਆ ਕੁਮਾਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://begusarai.nic.in/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == *  [https://books.google.com/books?id=OEZe-wAIiKIC&dq=naulagarh&pg=PA279 ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਭੂਗੋਲਃ ਹੇਠਲਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਗੰਗਾ] * [https://books.google.com/books?id=YEWMG_8yi9oC&dq=naulagarh&pg=PA137 ਅਰਲੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਃ ਸਾਮੰਤੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ] * [http://wikimapia.org/13309715/hi/Naulagarh ਨੌਲਾਗਡ਼੍ਹ] * [https://web.archive.org/web/20110430231818/http://www.allaboutbihar.com/districts/begusarai/index.php ਬੇਗੁਸਰਾਏ ਸੂਚਨਾ ਪੋਰਟਲ] {{Adjacent communities}}{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Begusarai District}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: archived copy as title]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] kgr58ymbunzbf9qt3o09v6cjsclxyzd 0 203354 839693 831469 2026-05-19T04:03:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839693 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Goats_in_AFrica.jpg|thumb|ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਬੱਕਰੀਆਂ]] [[ਤਸਵੀਰ:Boerbok.jpg|thumb|240x240px|ਬੋਅਰ ਬੱਕਰੀ, ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੀਟ-ਨਸਲ]] '''ਬੱਕਰੀ ਪਾਲਣ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Goat farming''') ਵਿੱਚ [[ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰੇਲੂ [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]] ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮੀਟ|ਮਾਸ]], [[ਦੁੱਧ]], ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਖੱਲ ਲਈ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਬੱਕਰੀ ਪਾਲਣ ਘੱਟ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀਆਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਘੱਟ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਗਾਹ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Qushim">{{Cite journal|last=Qushim|first=Berdikul|last2=Gillespie|first2=Jeffrey M.|last3=McMillin|first3=Kenneth|year=2016|title=Analyzing the Costs and Returns of US Meat Goat Farms|journal=Journal of the ASFMRA|pages=41-54}}</ref> == ਚਾਰਾਗਾਹ == [[ਤਸਵੀਰ:ArganGoatTreeBelow.jpg|thumb|240x240px|ਬੱਕਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੁਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।]] ਹੋਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬੱਕਰੀ ਪਾਲਕ ਕਿੰਨੇ ਜਾਨਵਰ ਪਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਚਰਾਗਾਹ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਕਰੀਆਂ ਉਸ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਖਾਣਗੀਆਂ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਘੱਟ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਪਤੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ ਅਤੇ ਘਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਲਟੀਫਲੋਰਾ ਰੋਜ਼, ਬ੍ਰੀਅਰ, ਆਇਰਨਵੀਡ, ਰੈਗਵੀਡ, ਸਪਾਈਨੀ ਅਮਰੈਂਥ, ਅਤੇ ਪਿਗਵੀਡ। ਉਹ ਟਾਲ ਫੇਸਕੂ, ਬਰਮੂਡਾ ਘਾਹ, ਆਰਚਰਡ ਘਾਹ, ਅਤੇ ਕਰੈਬ ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਘਾਹ ਦੇ ਘੱਟ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2014-11-20 |title=Grazing Management for Goats |url=https://extension.uga.edu/content/dam/extension-county-offices/harris-county/anr/GrazingManagementforGoats.pdf |access-date=Apr 7, 2025 |archive-date=2024-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424042527/https://extension.uga.edu/content/dam/extension-county-offices/harris-county/anr/GrazingManagementforGoats.pdf |url-status=dead }}</ref> == ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ == 2022 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। 2024 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਯਾਤਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤਕ ਸੀ। {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right" |+'''ਵਿਸ਼ਵ ਬੱਕਰੀ ਉਤਪਾਦਨ: ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼, 2008''' ! ਦੇਸ਼/ਖੇਤਰ ! ਕੁੱਲ ਜਾਨਵਰ (ਮਿਲੀਅਨਾਂ) ! ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ (MT) ! ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਮਾਸ (ਮਿਲੀਅਨ ਮੀਟਰਕ ਟਨ) |- | '''ਦੁਨੀਆ''' | ----- | 15.2 | 4.8 |- | '''ਅਫ਼ਰੀਕਾ''' | 294.5 | 3.2 | 1.1 |- | ਨਾਈਜੀਰੀਆ | 53.8 | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ | 0.26 |- | ਸੁਡਾਨ | 43.1 | 1.47 | 0.19 |- | '''ਏਸ਼ੀਆ''' | 511.3 | 8.89 | 3.4 |- | ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ | 6.38 | 0.11 | 0.04 |- | ਪਾਕਿਸਤਾਨ | 60.00 | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ |- | ਈਰਾਨ | 16.00 | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ |- | '''ਭਾਰਤ''' | 125.7 | 4.0 | 0.48 |- | ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | 56.4 | 2.16 | 0.21 |- | ਚੀਨ | 149.37 | 0.26 | 1.83 |- | ਸਊਦੀ ਅਰਬ | 2.2 | 0.076 | 0.024 |- | '''ਅਮਰੀਕਾ''' | 37.3 | 0.54 | 0.15 |- | ਮੈਕਸੀਕੋ | 8.8 | 0.16 | 0.04 |- | ਅਮਰੀਕਾ | 3.1 | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ | 0.022 |- | ਯੂਰਪ | 17.86 | 2.59 | 0.012 |- | ਯੂਕੇ | 0.09 | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ | ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ |- | ਫਰਾਂਸ | 1.2 | 0.58 | 0.007 |- | '''ਓਸ਼ੇਨੀਆ''' | 3.42 | 0.0004 | 0.018 |} === ਅਮਰੀਕਾ === ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੀਟ ਬੱਕਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟੈਕਸਾਸ ਮੀਟ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ 38% ਹੈ।<ref name="Qushim" /> ਡੇਅਰੀ-ਬੱਕਰੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਨਰ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮਾਸ ਲਈ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸਾਲ ਡੇਅਰੀ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30,000 ਬਿੱਲੀ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McVeigh">{{Cite report|url=https://ourworldindata.org/meat-production|title=Meat and Dairy Production|date=August 1, 2017|access-date=November 27, 2019}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery mode="packed"> ਤਸਵੀਰ:Susya_goat_farm.jpg|alt=Goat farm| ਬੱਕਰੀ ਫਾਰਮ ਤਸਵੀਰ:Goat_milking_at_a_goat_farm.jpg|alt=Goat milking| ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁਆਈ ਤਸਵੀਰ:Pferch_-_pen_-_στάνη_20190709_DSC3703.jpg|alt=Pen for goats| ਬੱਕਰੀਆਂ ਲਈ ਵਾੜਾ ਤਸਵੀਰ:Goat_rearing_Kaswa_Nakaseke_District.jpg|alt=Goat farming in Uganda| ਯੂਗਾਂਡਾ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀ ਪਾਲਣ ਤਸਵੀਰ:Parchment_from_goatskin.jpg|alt=Goatskin parchment on wooden frame| ਲੱਕੜ ਦੇ ਫਰੇਮ 'ਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖੱਲ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਬੱਕਰੀ|ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਜੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ]] * ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਧੰਦੇ]] a9m29c90sqocvd933b5pxt5t1ar8yj2 0 203463 839695 838214 2026-05-19T04:36:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839695 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਾ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ''' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ) ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਏ. ਕੇ. ਐਂਟੋਨੀ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਹੈ।<ref name="x968" /> ਐਂਟਨੀ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੀਤੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਾਭ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੱਜ ਸਬਸਿਡੀਆਂ, ਦੀ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="x968" /> [[:en:Centre for the study of developing societies|ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਦ ਸਟੱਡੀ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼]] ਦੇ ਹਿਲਾਲ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਅਣਉਚਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਣਨੀਤੀਆਂ (ਸਿਰਫ਼ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣਾ), ਅਤੇ * ਵਿਤਕਰੇ ਵਾਲੇ ਸੰਸਥਾਗਤ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ (ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਰਾਹੀਂ)।<ref name="k276" /> ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਉਪਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਨੁਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮੀ ਦਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਵਕਫ਼]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਨਿੱਜੀ ਕਾਨੂੰਨ|ਮੁਸਲਿਮ ਨਿੱਜੀ ਕਾਨੂੰਨ (ਕਾਨੂੰਨ)]], ਅਤੇ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਨਤਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਅਸੰਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="k276">{{cite web | last=Ahmed | first=Hilal | title=From Rajiv Gandhi to Modi, nobody defines ‘Muslim appeasement’ but all use it for votes | website=ThePrint | date=2018-11-14 | url=https://theprint.in/opinion/from-rajiv-gandhi-to-modi-nobody-defines-muslim-appeasement-but-all-use-it-for-votes/148566/ | access-date=2025-11-19}}</ref> 'ਵਕਫ਼' ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੱਲ ਜਾਂ ਅਚੱਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਥਾਈ ਸਮਰਪਣ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਦਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਵਕਫ਼ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 1954 ਦੇ ਵਕਫ਼ ਐਕਟ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 2025 ਦੇ ਵਕਫ਼ ਸੋਧ ਐਕਟ ਵਰਗੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, 1995 ਦਾ ਵਕਫ਼ ਐਕਟ ਇਹਨਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੇਂਦਰੀ ਵਕਫ਼ ਕੌਂਸਲ ਨੀਤੀਆਂ 'ਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਕਫ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਹਤਰ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="o044">{{cite web | title=Waqf Amendment Bill, 2025: The History of Waqf in India | website=Press Information Bureau | date=2025-03-14 | url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2118415&reg=3&lang=2 | ref={{sfnref| Press Information Bureau |2025}} | access-date=2026-01-13}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਆਰਟੀਕਲ 29 ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਰੰਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਧਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਫੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਰਟੀਕਲ 30 ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਜਨਤਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।<ref name="x238">{{cite web | title=THE CONSTITUTION OF INDIA | url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/19151/1/constitution_of_india.pdf | access-date=2026-01-06}}</ref> ਸ਼ਾਹ ਬਾਨੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਕੇਸ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ [[ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ]] ਮੰਗਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ [[ਮੁਸਲਿਮ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ।<ref name="u822">{{cite journal | last=van der Veer | first=Peter | title=Minority Rights and Hindu Nationalism in India | journal=Asian Journal of Law and Society | publisher=Cambridge University Press (CUP) | volume=8 | issue=1 | year=2021 | issn=2052-9015 | doi=10.1017/als.2020.51 | pages=44–55}}</ref> [[ਸ਼ਾਹ ਬਾਨੋ ਕੇਸ|ਸ਼ਾਹ ਬਾਨੋ ਕੇਸ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਵਿਵਾਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਇੱਦਤ]] ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਔਰਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਕਫ਼ ਕੌਂਸਲ|ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸਨੇ [[ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ|ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ]] ਨੂੰ [[:en:Secularism_in_India#Law|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰਾਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।<ref name="hindu2003">{{cite web |date=10 August 2003 |title=The Shah Bano legacy |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/the-shah-bano-legacy/article27789644.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216130523/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/the-shah-bano-legacy/article27789644.ece |archive-date=16 February 2024 |access-date= |work=[[The Hindu]]}}</ref> ਮੁਸਲਿਮ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Mishra |first1=Arvind |title=How uniform is Goa's civil code? {{!}} Explained |url=https://www.indiatoday.in/law/story/goa-uniform-civil-code-marriage-polygamy-adoption-divorce-property-children-2400680-2023-07-02 |website=India Today |access-date=17 January 2025 |language=en |date=2 July 2023}}</ref> ਤਲਾਕ-ਏ-ਬਿੱਦਤ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤਲਾਕ-ਏ-ਅਹਿਸਾਨ ਅਤੇ ਤਲਾਕ-ਏ-ਹਸਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਨ। ਤਲਾਕ-ਏ-ਹਸਨ ਵਿੱਚ, ਪਤੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ "ਤਲਾਕ" ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਫਿਰ ਜੋੜਾ ਪਹਿਲੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਤੀ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਜੋੜਾ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਤੀ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਲਾਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="e605">{{cite web | title=Talaq-e-Hasan under SC lens: How it is different from Talaq-e-Biddat in islam | website=Business Standard | date=2025-11-20 | url=https://www.business-standard.com/india-news/talaq-e-hasan-under-sc-lens-how-it-is-different-from-talaq-e-biddat-125112000423_1.html | access-date=2025-11-22}}</ref><ref name="j045">{{cite web | last=Jain | first=Akshat | title=Talaq-e-Hasan under SC lens: A look at Muslim divorce practices & how courts have ruled before | website=ThePrint | date=2025-11-20 | url=https://theprint.in/theprint-essential/talaq-e-hasan-under-sc-lens-a-look-at-muslim-divorce-practices-how-courts-have-ruled-before/2788287/ | access-date=2025-11-22}}</ref> ਤਲਾਕ-ਏ-ਅਹਿਸਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਤੀ ਇੱਕ ਵਾਰ "ਤਲਾਕ" ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਇਦਤ, ਜਾਂ ਉਡੀਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਰੱਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਉਡੀਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਸੁਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="j045" /> [[:en:The Satanic verses|ਸ਼ੈਤਾਨਿਕ ਆਇਤਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ]]<ref name="d323">{{cite web | last=Suroor | first=Hasan | title=You can't read this book | website=The Hindu | date=2012-03-03 | url=https://www.thehindu.com/books/you-cant-read-this-book/article2953626.ece | access-date=2026-01-11}}</ref> ਅਤੇ ਸੱਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ "ਫਿਲਮ "[[:en:The Da Vinci code (movie)|ਦ ਦਾ ਵਿੰਚੀ ਕੋਡ]]" 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="c771">{{cite web | last=Danino | first=Michel | title=In India, is it Secularism or minorityism? | website=The New Indian Express | date=2018-04-17 | url=https://www.newindianexpress.com/opinions/2018/Apr/17/in-india-is-it-secularism-or-minorityism-1802451.html | access-date=2025-11-21}}</ref> [[ਕੇਰਲ]] ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ [[ਮਲਪੁਰਮ]] ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ (ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ)।<ref name="x968">{{cite web | last=George | first=TJS | title=Minority Appeasement, a Game That Helps No Minority. But It Can Cut Up the Country Into Communal Bits | website=[[The New Indian Express]] | date=2014-07-06 | url=https://www.newindianexpress.com/opinions/columns/t-j-s-george/2014/Jul/06/minority-appeasement-a-game-that-helps-no-minority.-but-it-can-cut-up-the-country-into-communal-bits-632314.html | access-date=2025-11-19}}</ref> [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ]] (NCERT) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 11ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ "ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ" ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ "ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।"<ref name="j993">{{cite web | last=Harigovind | first=Abhinaya | title=New NCERT Class 11 Textbook: Vote bank politics associated with ‘minority appeasement’, disregards ‘equality’ | website=[[The Indian Express]] | date=2024-06-18 | url=https://indianexpress.com/article/education/new-ncert-class-11-textbook-vote-bank-politics-minority-appeasement-9396663/ | access-date=2025-11-19}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] [[ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਜੋ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਪੱਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, [[ਦਲਿਤ|ਦਲਿਤ]] ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਜੋ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="x272">{{cite web | last=Sikdar | first=Shubhomoy | title=Congress focuses on minority appeasement, Modi on welfare of tribals, Dalits and poor: Shah in M.P. | website=[[The Hindu]] | date=2023-09-05 | url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/congress-focuses-on-minority-appeasement-modi-on-welfare-of-tribals-dalits-and-poor-shah-in-mp/article67273770.ece | access-date=2025-11-19}}</ref><ref name="v112">{{cite web | title=Cong focuses on minority appeasement, Modi govt on welfare of tribals: Shah | date=2023-09-05 | url=https://www.business-standard.com/politics/cong-focuses-on-minority-appeasement-modi-govt-on-welfare-of-tribals-shah-123090500600_1.html | access-date=2025-11-19}}</ref> ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ "[[ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ|ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ]] ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਹੈ।" ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਨੇ 2006 ਤੋਂ ਟੇਪ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="z038">{{cite web | title=Amid row over 'infiltrators' remark, instances of minority appeasement by Congress govts surface | website=Daijiworld.com | date=2024-04-22 | url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1185615 | access-date=2025-11-19}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਜਪਾ]] ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2025 [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ ਬਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="m835">{{cite web | title=Bihar Fallout: BJP Slams 'Appeasement' Politics, RJD's Rohini Acharya 'Quits' Politics. | website=India Today | date=2025-11-15 | url=https://www.indiatoday.in/india/video/bihar-fallout-bjp-slams-appeasement-politics-rjds-rohini-acharya-quits-politics-ytvd-2820469-2025-11-15 | access-date=2025-11-19}}</ref> [[ਸੱਚਰ ਕਮੇਟੀ]] ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ 76 ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ: * ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ (ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ, ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ) ਬਿੱਲ, 2005, * ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ, * ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਜ ਮੁਕਤ ਕਰਜ਼ੇ, * ਮੁਸਲਿਮ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, * ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ 'ਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ, * ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼, * ਸਥਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ, * ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ।<ref>{{cite web | title=Implementation of Recommendations of Sachar Committee | website= Press Information Bureau | url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=104086 | ref={{sfnref | Press Information Bureau }} | access-date=7 May 2024}}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Mad">{{cite web | title=Scheme for providing education in madrasas/minorities (spemm) | url=https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/upload_document/spemm_guidelines.pdf | access-date=2025-11-19}}</ref> ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਐਕਟ, 1992 ਦੇ ਤਹਿਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web | title=अल्पसंख्यकों के लिए राष्ट्रीय आयोग | url=https://www.minorityaffairs.gov.in/show_content.php?lang=2&level=0&ls_id=216&lid=221 | access-date=2025-11-19}}</ref> NMDFC ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਮੇਟੀ (ICC) - ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ (ਰੋਕਥਾਮ, ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਰਣ) ਐਕਟ, 2013 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਜਨਾ ਲਾਗੂ ਹੈ।<ref name="m719">{{cite web | title=राष्ट्रीय अल्पसंख्यक विकास एवं वित्त निगम की आधिकारिक वेबसाइट, अल्पसंख्यक कार्य मंत्रालय, भारत सरकार | website=राष्ट्रीय अल्पसंख्यक विकास एवं वित्त निगम की आधिकारिक वेबसाइट, अल्पसंख्यक कार्य मंत्रालय, भारत सरकार | date=2026-01-06 | url=https://www.nmdfc.org/ | access-date=2026-01-08 | archive-date=2026-01-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260104132121/https://www.nmdfc.org/ | url-status=dead }}</ref> 2016 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 5 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਵਕਫ਼ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ, ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਵਿਆਹ ਹਾਲਾਂ (ਸ਼ਾਦੀ ਮਹਿਲ), ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਕਫ਼ ਸੰਸਥਾਵਾਂ/ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਜ-ਮੁਕਤ ਕਰਜ਼ੇ ਵਜੋਂ {{INRConvert|176190000}} ਦੀ ਰਕਮ ਵੰਡੀ।<ref name="p851">{{cite web | title=Funds Released to Various Wakf Institutions | website= Press Information Bureau | url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1780947 | ref={{sfnref| Press Information Bureau }} | access-date=2025-11-19}}</ref> ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="m824">{{cite web | title=Pradhan Mantri Virasat ka Samvardhan | website=PM VIKAS - Ministry of Minority Affairs | date=2026-01-07 | url=https://pmvikas.minorityaffairs.gov.in/ | language=es | ref={{sfnref| PM VIKAS - Ministry of Minority Affairs|2026}} | access-date=2026-01-08 | archive-date=2026-01-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260103015556/https://pmvikas.minorityaffairs.gov.in/ | url-status=dead }}</ref> [[2005 ਰਾਮ ਜਨਮਭੂਮੀ ਹਮਲਾ|2005 ਦੇ ਰਾਮ ਜਨਮਭੂਮੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ]], ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਾ ਡਰ ਸੀ।<ref name="t304">{{cite web | title=Terrorists attack Ayodhya temple, 6 killed | website=Business Standard | date=2005-07-06 | url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/terrorists-attack-ayodhya-temple-6-killed-105070601017_1.html | access-date=2025-11-24}}</ref> [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ 2025-26 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ "ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਭਾਗ" ਅਧੀਨ ਸਕੀਮਾਂ ਲਈ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="i475">{{cite web | title=Punjab Budget Analysis 2025-26 | url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf | access-date=2025-11-19}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Punjab State committee for Minorities. | url=https://www.punjabsmc.com/other_related_link.php | access-date=2025-11-19}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2024-2025 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਲਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ₹3,030 ਕਰੋੜ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2023-2024 ਵਿੱਚ ₹2,195 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਹ ਰਕਮ 36% ਵਧੀ ਹੈ। ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਹਨ ਤਾਂ ₹2,500 ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ₹5,000 ਦਾ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੱਜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ₹443 ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਬਲੀਗੀ ਜਮਾਤ ਇਜਤੇਮਾ (ਕਾਨਫਰੰਸ) ਲਈ ₹24 ਮਿਲੀਅਨ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਆਸ਼ੂਖਾਨਾਂ' (ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਸੋਗ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਕੇਂਦਰ) ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ 'ਤੇ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ 3.3 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="c998">{{cite web | last=Mohammed | first=Syed | title=Telangana Budget: Minority Welfare budgetary allocation is ₹3,003 crore | website=The Hindu | date=2024-07-25 | url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/telangana-budget-minority-welfare-budgetary-allocation-is-3003-crore/article68444606.ece | access-date=2025-11-19}}</ref> ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ [[ਤਬਲੀਗੀ ਜਮਾਤ]] ਨੂੰ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ 3 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਦਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Why is Telangana govt giving Rs 3 crore to Tablighi Jamaat, asks BJP leader | website=The New Indian Express |date=2023-12-21 |url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2023/Dec/21/why-is-telangana-govt-giving-rs-3-crore-to-tablighi-jamaat-asks-bjp-leader-2643459.html |access-date=2025-11-19}}</ref> ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Minorities welfare, Government of Telangana. | url=https://www.telangana.gov.in/departments/minorities-welfare/ | access-date=2025-11-19}}</ref> ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਰਿਆਇਤਾਂ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ 'ਤੇ [[ਕਾਜ਼ੀਆਂ]] ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।<ref name="c510">{{cite web | title="Minorities Welfare | website="Telangana State Portal | date=2025-11-05 | url=https://www.telangana.gov.in/departments/minorities-welfare/ | access-date=2026-01-10}}</ref> ਇਸਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਮੁਬਾਰਕ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ₹51,000 ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।<ref name="m407">{{cite web | title="Kalyana Laxmi | website="telanganaepass.cgg.gov.in | url=https://telanganaepass.cgg.gov.in/KalyanaLakshmiLinks.do | access-date=2026-01-13 | archive-date=2022-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220618102357/https://telanganaepass.cgg.gov.in/KalyanaLakshmiLinks.do | url-status=dead }}</ref> ਇਸਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="v756">{{cite web | title=Overseas Scholarship Selection for SC, ST , BC and MINORITY Services | website=telanganaepass.cgg.gov.in | url=https://telanganaepass.cgg.gov.in/OverseasLinks.do | access-date=2026-01-13}}</ref> ਇਸਨੇ ਰਾਜੀਵ ਯੁਵਾ ਵਿਕਾਸਮ ਸਕੀਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ₹300,000 ਤੱਕ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="j598">{{cite web | title=రాజీవ్ యువ యువ యికాస్ పథకం | website=Rajiv Yuva Vikasam | date=2025-07-05 | url=https://rajivyuvavikasam.in/ | access-date=2026-01-13 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸਨੇ ਇੰਦਰਾਮਾ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਹਿਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤਾਂ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ, ਆਦਿ) ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ₹50,000 ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="r846">{{cite web | title=Indiramma Minority Mahila Yojana | website=SURYAPET DISTRICT, GOVERNMENT OF TELANGANA | date=2019-07-20 | url=https://suryapet.telangana.gov.in/scheme/indiramma-minority-mahila-yojana/ | access-date=2026-01-13}}</ref> [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਰਾਜ ਬਜਟ ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2024-2025 ਲਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ 5,530 ਕਰੋੜ 65 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="y063">{{cite web | title=Budget allocation for minority affairs & madrasah education goes up | website=The Statesman | date=2024-02-09 | url=https://www.thestatesman.com/bengal/budget-allocation-for-minority-affairs-madrasah-education-goes-up-1503268027.html | access-date=2025-11-19}}</ref> ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਬਜਟ ਨੇ 2025-2026 ਲਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ 200 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Minority group urges CM to act on Budget allocation | website=The Statesman | date=2025-05-07 | url=https://www.thestatesman.com/cities/siliguri/minority-group-urges-cm-to-act-on-budget-allocation-1503429260.html | access-date=2025-12-07}}</ref> ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਮਦਰੱਸਾ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref name="j179">{{cite web | title=Minority Affairs and Madrasah Education | website=wb.gov.in | url=https://wb.gov.in/departments-details.aspx?id=D171018171340413&page=Minority-Affairs-and-Madrasah-Education | access-date=2025-11-19}}</ref> ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਬਜਟ 2025 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ 10 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ 10 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵਾਧੂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="o225">{{cite web | title=TN Budget 2025: Key schemes for women, trans persons, SC/ST communities | website=The News Minute | date=2025-03-14 | url=https://www.thenewsminute.com/tamil-nadu/tn-budget-2025-schemes-for-women-trans-persons-scst-communities | access-date=2025-11-19}}</ref> ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਛੜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਛੜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=BC, MBC & Minorities Welfare Department | url=https://www.tn.gov.in/dept_profile.php?dep_id=NA== | access-date=2025-11-19}}</ref> ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ/ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਲਈ ₹3,820 ਕਰੋੜ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ "ਮਾਰਗ ਦੀਪਮ" ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ2 ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ₹200 ਕਰੋੜ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਲਾਈ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ₹5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।<ref name="p473">{{cite web | last1=Shwenk | first1=Martin | last2=Murthy | first2=Narayana | last3=Poonawalla | first3=Adar | last4=Jain | first4=Manu | last5=Kamath | first5=Nitin | title=Kerala Budget 2025 Highlights: High-speed rail corridor, metro projects, and IT park in Kannur, check all key announcements | website=The Economic Times | date=2025-02-07 | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/kerala-budget-2025-highlights-high-speed-rail-corridor-metro-projects-and-it-park-in-kannur-check-all-key-announcements/articleshow/118004880.cms?from=mdr | access-date=2025-11-19}}</ref> ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਲਾਈ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਨੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Directorate of Minority welfare, Government of Kerala. | url=https://minoritywelfare.kerala.gov.in/ | access-date=2025-11-19 | archive-date=2025-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250403102034/https://minoritywelfare.kerala.gov.in/ | url-status=dead }}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2024 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਵਕਫ਼ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ 100 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਲਈ ਨਕਦ ਰਿਫੰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਲਈ 60% ਕੰਨੜ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ।<ref name="f811">{{cite web | last=Dwarakanath | first=Nagarjun | title=Karnataka Budget: Rs 100 crore for Waqf properties, 60% Kannada use mandatory | website=India Today | date=2024-02-16 | url=https://www.indiatoday.in/india/karnataka/story/karnataka-budget-2024-allocation-siddaramaiah-waqf-properties-minority-students-kannada-mandatory-hindu-pilgrims-2502928-2024-02-16 | access-date=2025-11-19}}</ref> ਬੰਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਜ ਭਵਨ ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="w285">{{cite web | title=State-of-the-art Haj Bhavan opens in Bengaluru | website=Deccan Herald | date=2016-08-28 | url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/state-art-haj-bhavan-opens-2083837 | access-date=2025-11-25}}</ref> ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ 10% ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 15% ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref name="h009">{{cite web | last=Raj | first=Sagay | title=Karnataka Cabinet approves 15% housing quota for Muslims across state | website=India Today | date=2025-06-20 | url=https://www.indiatoday.in/india/karnataka/story/karnataka-approves-15-percent-housing-reservation-for-muslims-minorities-minister-zameer-ahmed-khan-pushes-plan-in-cabinet-2743121-2025-06-19 | access-date=2025-11-24}}</ref> ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=Directorate of Minorities, Government of Karnataka. | url=https://dom.karnataka.gov.in/en | access-date=2025-11-19 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ, ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਡਿਗਰੀਆਂ ਅਤੇ [[ਯੂਨੀਅਨ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ|UPSC]]/[[:en:Karnataka Administrative Service|KAS]] ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਿਖਲਾਈ, ਪੁਲਿਸ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ (PSI) ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਿਖਲਾਈ, [[:en:ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਲੀਵਿੰਗ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ|SSLC]] ਪਾਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਹੋਟਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਿਖਲਾਈ, [[:en:Karnataka Public Service Commission|KPSC]] ਗਰੁੱਪ C ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ [[ਰੇਲਵੇ ਭਰਤੀ ਬੋਰਡ|RRB]] ਅਤੇ [[:en:Secondary_School_Certificate#India|SSC]] ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web | title=Coaching - Directorate of Minorities, Government of Karnataka. | url=https://dom.karnataka.gov.in/237/Coaching/en | access-date=2025-12-05 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ/ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ "ਬਿਦਾਈ" ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web | title=Bidaai (Shaadi Scheme) - Directorate of Minorities, Government of Karnataka. | url=https://dom.karnataka.gov.in/227/Bidaai_%28Shaadi_Scheme%29/en | access-date=2025-12-05 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਛੜੀਆਂ ਕਲੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ 22 ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਨੂੰ 398 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="o180">{{cite web | title=Cabinet approves slew of irrigation, health funds | website=SALAR NEWS | date=2025-09-04 | url=https://salarnews.in/city-news/details/45400/cabinet-approves-slew-of-irrigation-health-funds | access-date=2025-12-22}}</ref> == ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ == ਜਦੋਂ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਠੇਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ 4% ਕੋਟੇ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਡੀ.ਕੇ. ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਠੇਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦਮ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name="w337">{{cite web | author=The Hindu Bureau | title=Minorities’ welfare is not appeasement, says DCM | website=[[The Hindu]] | date=2025-03-16 | url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/minorities-welfare-is-not-appeasement-says-dcm/article69336828.ece | access-date=2025-11-19}}</ref> [[:en:Scroll.in|ਸ੍ਕ੍ਰੋਲ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[:en:United Progressive Alliance|UPA]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫੰਡ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਪਰ ਖਰਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, 2012-13 ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[:en:Maulana Azad Education Foundation|ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਨੂੰ 100 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹੀ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ [[:en:Ministry_of_Minority_Affairs#Schemes_&_Scholarship_Programmes|ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ]] ਲਈ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਠਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਮਾਰਚ 2011 ਤੱਕ, 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੈਸੇ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 23% ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 2012-13 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਵੀਹ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੇ [[ਇੱਕਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ]] ਦਾ ਬਜਟ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਸਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣਾ ਪਿਛਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਟੀਚਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 5% ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੁਸਲਿਮ ਬੱਚੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਨਿਯਮਤ ਸਕੂਲਾਂ (ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਭਲਾਈ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ, ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਕਾਰਜਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਉੱਨਤੀ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਸਨ।<ref name="y827">{{cite web | last=Danial | first=Shoaib | title=Congress appeasement has never helped minorities | website=Scroll.in | date=2014-07-04 | url=https://scroll.in/article/668775/congress-appeasement-has-never-helped-minorities | access-date=2025-12-08}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 9winmkz03mmxhrpixecs3j4smp9t871 0 204637 839657 2026-05-18T16:38:10Z Meenukusam 51574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341574160|Bazaar (1949 film)]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 839657 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Bazaar | image = Bazaar 1949.jpg | alt = | caption = | director = [[K. Amarnath]] | writer = [[Qamar Jalalabadi]] | screenplay = [[K. Amarnath]] | story = [[K. Amarnath]] | producer = M. R. Navalkar | starring = [[Shyam (actor)|Shyam]] <br> [[Nigar Sultana (actress)|Nigar Sultana]] <br> [[Yakub (actor)|Yakub]] <br>[[Gope (actor)|Gope]] | cinematography = M. R. Navalkar | editing = Vasant Borkar | music = Shyam Sunder<br>[[Husnlal Bhagatram]] | studio = Madhukar Pictures | distributor = Madhukar Pictures | released = {{Film date|1949|||df=y}} | runtime = | country = India | language = Hindi }}'''''ਬਾਜ਼ਾਰ''''' ਸਾਲ 1949 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ-ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੇ. ਅਮਰਨਾਥ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬੈਨਰ ਮਧੁਕਰ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਕੇ. ਅਮਰਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਗੀਤ ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ [[ਹੁਸਨ ਲਾਲ ਭਗਤ ਰਾਮ|ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="upperstall">{{Cite web |last=Karan Bali |date=22 August 2022 |title=Bazaar (1949 film) - a film review |url=https://upperstall.com/film/bazar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=11 June 2024 |website=Upperstall.com website}}</ref><ref name="FilmIndia">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=May 1948|title=Bazaar Review (page 102)|url=https://archive.org/details/filmindia194915unse/page/n101/mode/2up?view=theater|journal=Filmindia|volume=15|issue=5|page=102|ref=Internet archive}}</ref> == ਪਲਾਟ == ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਕਵੀ, ਪਰਵਾਨਾ, ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਜੱਗੂ ਨਾਲ ਘਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਜਿਪਸੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗੂ ਇੱਕ ਜਿਪਸੀ ਡਾਂਸਰ, ਕੋਯਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਚੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਜਗੂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖੰਨਾ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਦੇ ਖੰਨਾ ਨਾਲ ਖੇਹਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਿਜਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਡਾਂਸਰ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਪਰਵਾਨਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਕੱਦ-ਕਾਠੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਰਵਾਨਾ, ਜਗੂ ਅਤੇ ਕੋਯਲ ਨੂੰ ਖੰਨਾ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ-ਡਾਉਨ ਪਡ਼ਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਨਾਲ ਖੰਨਾ ਥੀਏਟਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਟੀਮ ਆਪਣਾ ਥੀਏਟਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਖੰਨਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਪਰਵਾਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਤਾਬ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਖੰਨਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਰਵਾਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੰਨਾ, ਪਰਵਾਨਾ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕਬੂਲਨਾਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਪਰਵਾਨਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. == ਅਦਾਕਾਰ == * ਸ਼ਿਆਮ<ref name="upperstall">{{Cite web |last=Karan Bali |date=22 August 2022 |title=Bazaar (1949 film) - a film review |url=https://upperstall.com/film/bazar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=11 June 2024 |website=Upperstall.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKaran_Bali2022">Karan Bali (22 August 2022). [https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ "Bazaar (1949 film) - a film review"]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/film/bazar/ the original] on 6 October 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 June</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="FilmIndia">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=May 1948|title=Bazaar Review (page 102)|url=https://archive.org/details/filmindia194915unse/page/n101/mode/2up?view=theater|journal=Filmindia|volume=15|issue=5|page=102|ref=Internet archive}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="Internet_archive">Patel, Baburao (May 1948). [https://archive.org/details/filmindia194915unse/page/n101/mode/2up?view=theater "Bazaar Review (page 102)"]. ''Filmindia''. '''15''' (5): 102.</cite></ref> * [[ਨਿਗਾਰ ਸੁਲਤਾਨਾ]]<ref name="upperstall" /> * ਯਾਕੂਬ<ref name="FilmIndia" /> * ਗੋਪੇ<ref name="upperstall" /> * [[ਕੁੱਕੂ ਮੋਰੇ|ਕੁਕੁ]] == ਸੰਗੀਤ == ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ [[ਹੁਸਨ ਲਾਲ ਭਗਤ ਰਾਮ|ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ]] ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੀਤ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ। * ''ਜ਼ਰਾ ਸੁਨ ਲੋ ਹਮ ਅਪਨੇ ਪਿਆਰ ਕਾ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ''<ref name="upperstall">{{Cite web |last=Karan Bali |date=22 August 2022 |title=Bazaar (1949 film) - a film review |url=https://upperstall.com/film/bazar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=11 June 2024 |website=Upperstall.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKaran_Bali2022">Karan Bali (22 August 2022). [https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ "Bazaar (1949 film) - a film review"]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/film/bazar/ the original] on 6 October 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 June</span> 2024</span>.</cite></ref> * "ਯੇ ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਕਾ ਬਾਜ਼ਾਰ" * "ਸ਼ਹੀਦ ਤੁਮਕੋ ਮੇਰਾ ਸਲਾਮ" <ref name="upperstall" /> * "ਛੱਲਾ ਦੇ ਜਾ ਨਿਸ਼ਾਨੀ" * "ਓ ਜਾਨੇਵਾਲੇ ਚਾਂਦ ਜ਼ਰਾ ਮਸਕੁਰਾਕੇ" * "ਪੀ ਆਏ ਆ ਕਰ ਚਲ ਭੀ ਦਿਏ" * "ਸਾਜਨ ਕੀ ਗਲੀਆਂ ਛੋੜ ਚਲੇ" <ref name="upperstall" /> * "ਅਯ ਮੁਹੱਬਤ ਉਨਸੇ ਮਿਲਨੇ ਕਾ ਬਹਾਨਾ ਬਨ ਗਯਾ" <ref name="upperstall" /> * "ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਸੇ ਦੂਰ ਵੋ" == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 5ff9eaow4e8zeo2gxfnzycg7v5gq8r1 0 204638 839680 2026-05-19T01:21:58Z Gurtej Chauhan 27423 "[[:en:Special:Redirect/revision/1262495431|Rolta]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 839680 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Infobox company/styles.css"></templatestyles>{{Infobox company | name = Rolta | logo = Rolta.tif | logo_size = 100px | type = [[Public]] | traded_as = {{ubl|{{BSE|500366}}|{{NSE|ROLTA}}}} | ISIN = INE293A01013 | industry = [[IT service management|IT services]], [[Information technology consulting|IT consulting]] | founded = {{Start date and age|df=yes|1989|06|29}} in [[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[India]] | founder = Kamal K. Singh | defunct = <!-- {{End date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | hq_location_city = [[Mumbai]] | hq_location_country = [[India]] | area_served = Worldwide | key_people = Kamal K. Singh ([[Chairman]] & [[Managing Director|MD]]) | products = {{Unbulleted list|Rolta OneView|ROLTA iPerspective}} {{Unbulleted list|Rolta SmartMigrate|ROLTA OnPoint}} | owner = <!-- or: | owners = --> | num_employees = | num_employees_year = <!-- Year of num_employees data (if known) --> | parent = | website = {{URL|www.rolta.com}} }}'''ਰੋਲਟਾ,''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ]] [[ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ [[ਕੰਪਨੀ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਆਈ. ਟੀ.]], ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਖੁਫੀਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ|ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨੀ [[ਬੰਬੇ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ|ਬੰਬਈ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ]] ਅਤੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Stock Share Price rolta India ltd - Get Quote rolta - BSE |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/rolta-india-ltd/rolta/500366/ |access-date=29 May 2017 |website=www.bseindia.com}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਡਿਪਾਜ਼ਟਰੀ ਰਸੀਦਾਂ [[ਲੰਡਨ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=ROLTA REGS share price (RTI) - London Stock Exchange |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary/US7757902074USUSDIOBU.html |access-date=29 May 2017 |website=www.londonstockexchange.com}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਦੇ 'ਸੀਨੀਅਰ ਨੋਟਸ' ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Shinde |first=Shivani |date=10 May 2013 |title=Rolta raises 1,090 cr by issuing Senior Notes on Singapore Exchange |url=http://www.business-standard.com/article/companies/rolta-raises-1-090-cr-by-issuing-senior-notes-on-singapore-exchange-113051000272_1.html |access-date=29 May 2017 |publisher= |via=Business Standard}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 29 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਕਮਲ ਕੇ. ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Rolta India: Reports, Company History, Directors Report, Chairman's Speech, Auditors Report of Rolta India - NDTVProfit.com |url=https://www.ndtv.com/business/stock/rolta-india-ltd_rolta/reports |access-date=2019-07-16 |website=www.ndtv.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rolta India History {{!}} Rolta India Information - The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/rolta-india-ltd/infocompanyhistory/companyid-12663.cms |access-date=2019-07-16 |website=economictimes.indiatimes.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Finance links|name=Rolta Ltd}} [[Category:Information technology consulting firms of India]] [[Category:International information technology consulting firms]] [[Category:Information technology companies of India]] [[Category:Multinational companies headquartered in India]] [[Category:Indian brands]] [[Category:Companies listed on the National Stock Exchange of India]] [[Category:Companies listed on the Bombay Stock Exchange]]<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਰੈਂਡ]] 8ne5shkla11y7afkg1tg5ivy0xw6ezc 839681 839680 2026-05-19T01:26:54Z Gurtej Chauhan 27423 839681 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Infobox company/styles.css"></templatestyles>{{Infobox company | name = '''ਰੋਲਟਾ''' | logo = Rolta.tif | logo_size = 100px | type = [[Public]] | traded_as = {{ubl|{{BSE|500366}}|{{NSE|ROLTA}}}} | ISIN = INE293A01013 | industry = [[IT service management|IT services]], [[Information technology consulting|IT consulting]] | founded = {{Start date and age|df=yes|1989|06|29}} in [[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[India]] | founder = ਕਮਲ ਕੇ . ਸਿੰਘ | defunct = <!-- {{End date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | hq_location_city = [[ਮੁੰਬਈ]] | hq_location_country = [[ਭਾਰਤ]] | area_served = Worldwide | key_people = ਕਮਲ ਕੇ. ਸਿੰਘ ([[Chairman]] & [[Managing Director|MD]]) | products = {{Unbulleted list|Rolta OneView|ROLTA iPerspective}} {{Unbulleted list|Rolta SmartMigrate|ROLTA OnPoint}} | owner = <!-- or: | owners = --> | num_employees = | num_employees_year = <!-- Year of num_employees data (if known) --> | parent = | website = {{URL|www.rolta.com}} }}'''ਰੋਲਟਾ,''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ]] [[ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ [[ਕੰਪਨੀ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਆਈ. ਟੀ.]], ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਖੁਫੀਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ|ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨੀ [[ਬੰਬੇ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ|ਬੰਬਈ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ]] ਅਤੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Stock Share Price rolta India ltd - Get Quote rolta - BSE |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/rolta-india-ltd/rolta/500366/ |access-date=29 May 2017 |website=www.bseindia.com}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਡਿਪਾਜ਼ਟਰੀ ਰਸੀਦਾਂ [[ਲੰਡਨ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=ROLTA REGS share price (RTI) - London Stock Exchange |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary/US7757902074USUSDIOBU.html |access-date=29 May 2017 |website=www.londonstockexchange.com}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਦੇ 'ਸੀਨੀਅਰ ਨੋਟਸ' ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Shinde |first=Shivani |date=10 May 2013 |title=Rolta raises 1,090 cr by issuing Senior Notes on Singapore Exchange |url=http://www.business-standard.com/article/companies/rolta-raises-1-090-cr-by-issuing-senior-notes-on-singapore-exchange-113051000272_1.html |access-date=29 May 2017 |publisher= |via=Business Standard}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 29 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਕਮਲ ਕੇ. ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Rolta India: Reports, Company History, Directors Report, Chairman's Speech, Auditors Report of Rolta India - NDTVProfit.com |url=https://www.ndtv.com/business/stock/rolta-india-ltd_rolta/reports |access-date=2019-07-16 |website=www.ndtv.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rolta India History {{!}} Rolta India Information - The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/rolta-india-ltd/infocompanyhistory/companyid-12663.cms |access-date=2019-07-16 |website=economictimes.indiatimes.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Finance links|name=Rolta Ltd}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਫਰਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਫਰਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਾਂਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੰਪਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਬੇ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੰਪਨੀਆਂ]] <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਰੈਂਡ]] 33qabzvbri9h16yhxwiizswv526c8tl 0 204639 839682 2026-05-19T01:37:46Z Gurtej Chauhan 27423 "[[:en:Special:Redirect/revision/1345998000|GIS (disambiguation)]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 839682 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{ਵਿਕਸ਼ਨਰੀ|GIS|Gis|gis}}ਜੀ. ਆਈ. ਐੱਸ. (ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਿਕ ਡਾਟੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।<templatestyles src="Template:TOC_right/styles.css" />{{TOC right}}'''ਜੀ. ਆਈ. ਐੱਸ.''' ਜਾਂ ਜੀ. ਆਈ == ਕਾਰੋਬਾਰ == * ਜਨਰਲ ਮਿੱਲਜ਼, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਭੋਜਨ ਨਿਰਮਾਤਾ, NYSE ਚਿੰਨ੍ਹ * ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗਲੋਬਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਸੰਮੇਲਨ, ਇੰਦੌਰ, ਭਾਰਤ * ਗ੍ਰੀਨ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਕੀਮ * ਗ੍ਰੇ ਟਾਪੂ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਪਨੀ * ਗੁਨਾਵਾਨ ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ == ਸਰਕਾਰ == * ਜਾਰਜੀਅਨ ਖੁਫੀਆ ਸੇਵਾ * ਜਨਰਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸਰਵਿਸ (ਮਿਸਰ) * ਜਨਰਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸਰਵਿਸ (ਸੂਡਾਨ) * ਘਾਨਾ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ * ਗਰੁੱਪ ਡੀ ਇੰਟਰਵੈਂਟੋ ਸਪੈਸ਼ਲ, ਇਟਾਲੀਅਨ ਕਾਰਾਬੀਨੇਰੀ ਯੂਨਿਟ * ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਚਨਾ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ * ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਈ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਆਮਦਨ ਪੂਰਕ * ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ * ਅਲਜੀਰੀਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸਮੂਹ (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਃ ਗਰੁੱਪ ਡੀ 'ਇੰਟਰਵੈਂਸ਼ਨ ਸਪੈਸ਼ਲ) == ਭਾਸ਼ਾ == * ਗੀਸ਼, ਇੱਕ ਕਿਊਨੀਫਾਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੀ. ਆਈ. (ਵੁੱਡ ਸੁਮੇਰੋਗ੍ਰਾਮ) ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੀਊਨੀਫਾਰਮ ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਗੇਤਰ ** ਜੀ. ਆਈ. ਐਸ. (ਵੁੱਡ ਸੁਮੇਰੋਗ੍ਰਾਮ) ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਊਨੀਫਾਰਮ ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਗੇਤਰ * ਉੱਤਰੀ ਗੀਜ਼ੀਗਾ ਭਾਸ਼ਾ == ਸਥਾਨ == * ਗਿਸ, ਇਰਾਨ * ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਆਈਸ ਸ਼ੀਟ == ਸਕੂਲ == * ਗਾਰਡਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ * ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਦੋਹਾ * ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਗਿੱਪਸਲੈਂਡ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਸਕੂਲ * ਗੋਸ਼ਨ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਸਕੂਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਅਮਰੀਕਾ * ਗ੍ਰੇਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਚਿਆਂਗ ਮਾਈ, ਥਾਈਲੈਂਡ * ਗ੍ਰੇਨਾਡਾ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਕੂਲ, ਸੈਂਟਾ ਕਲਾਰਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ * ਗ੍ਰੀਨਓਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਪੋਰਟ ਹਾਰਕੋਰਟ, ਰਿਵਰਸ ਸਟੇਟ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ * ਗਲੋਬਲ ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ, ਅਜਮਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ == ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ == * [[Gas imaging spectrometer|ਗੈਸ ਇਮੇਜਿੰਗ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਮੀਟਰ]], ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਲਈ ਜਪਾਨ ਦੇ ਉੱਨਤ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਲਈ ਉੱਨਤ ਉਪਗ੍ਰਹਿ * ਗੈਸ-ਇੰਸੂਲੇਟਡ ਸਵਿੱਚ ਗੀਅਰ * ਜਨਰਲਾਈਜ਼ਡ ਇਟਰੇਟਿਵ ਸਕੇਲਿੰਗ * ਗਲੋਬਲ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ == ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ == * ਕਬਰਸਤਾਨ ਜੀ. ਆਈ. ਐੱਸ., ਗੀਜ਼ਾ ਪਠਾਰ, ਮਿਸਰ * ਜੀ (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟ) ਜਰਮਨ ਸੰਕੇਤ ਜਿਸ * ਗਾਦਿਗਲ ਸੂਚਨਾ ਸੇਵਾ, ਜੋ ਸਿਡਨੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕੂਰੀ ਰੇਡੀਓ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ * ਗੇਟਸਹੈੱਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਟਾਇਨ ਐਂਡ ਵੇਅਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ * ਗਿਸਬੋਰਨ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ * ਗਿਸ ਗੇਲਾਟੀ, ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਟੀਮ * ਪਾਰਟਨੋਪ ਨੈਪੋਲੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਟੀਮ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਸ ਨੈਪੋਲੀ 1977-1978 ਵਜੋਂ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * ਯੂਕੇ ਗਰਲ ਗਾਈਡਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਗਾਈਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਜੀ. ਆਈ. (ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ) * ਜਿਜ਼ (ਅਸਪਸ਼ਟ) {{Disambiguation}}<templatestyles src="Dmbox/styles.css" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] rty325ff97so7db5klyc64p228m79os 0 204640 839685 2026-05-19T02:01:58Z Gurtej Chauhan 27423 "{{Infobox settlement | name = '''ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ''' | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pus..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 839685 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ''' | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.806886 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.267395 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]] | subdivision_name2 = ਲੁਧਿਆਣਾ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 263 | population_total = 1.219 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਿਤ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = ਖੇਤਰੀ | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = ਆਈਐਸਟੀ | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 141114 | area_code_type = Telephone code | area_code = 01628 | registration_plate = PB 43 PB10 | website = | footnotes = | coordinates = {{coord|30.91|N|76.2|E|display=inline,title}} }} '''ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ]]ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 57 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਮੱਲ ਮਾਜਰ ਦਾਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141114 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸਮਰਾਲਾ ਹੈ। ==ਨੇੜਲੇਪਿੰਡ== #[[ਸਰਵਰਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਘਰਖਣਾ]] (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਕਕਰਾਲਾ ਖੁਰਦ]] (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਬੋਂਦਲ]] (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ==ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ== #[[ਖੰਨਾ]] #[[ਸਮਰਾਲਾ]] #[[ਮੋਰਿੰਡਾ]] #[[ਕੁਰਾਲੀ]] #[[ਰੂਪਨਗਰ]] ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਆਬਾਦੀ== ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1219 ਹੈ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 250 ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 48.6% ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 77.2% ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 36.3% ਹੈ।<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/33136-mal-majra-punjab.html</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] qadthrj0tfs5iadqgw72dzr1iegi17y 839686 839685 2026-05-19T02:04:14Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ */ 839686 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ''' | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.806886 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.267395 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]] | subdivision_name2 = ਲੁਧਿਆਣਾ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 263 | population_total = 1.219 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਿਤ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = ਖੇਤਰੀ | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = ਆਈਐਸਟੀ | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 141114 | area_code_type = Telephone code | area_code = 01628 | registration_plate = PB 43 PB10 | website = | footnotes = | coordinates = {{coord|30.91|N|76.2|E|display=inline,title}} }} '''ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ]]ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 57 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਮੱਲ ਮਾਜਰ ਦਾਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141114 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸਮਰਾਲਾ ਹੈ। ==ਨੇੜਲੇਪਿੰਡ== #[[ਸਰਵਰਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਘਰਖਣਾ]] (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਕਕਰਾਲਾ ਖੁਰਦ]] (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਬੋਂਦਲ]] (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ==ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ== #[[ਖੰਨਾ]] #[[ਸਮਰਾਲਾ]] #[[ਮੋਰਿੰਡਾ,ਪੰਜਾਬ]] #[[ਕੁਰਾਲੀ]] #[[ਰੂਪਨਗਰ]] ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਆਬਾਦੀ== ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1219 ਹੈ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 250 ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 48.6% ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 77.2% ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 36.3% ਹੈ।<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/33136-mal-majra-punjab.html</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 14eu2dd2hb9iofrfp46gjkjo59e58sj 839687 839686 2026-05-19T02:04:49Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ */ 839687 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ''' | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.806886 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.267395 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਸ਼ਿਤ ਖੇਤਰ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲਾ]] | subdivision_name2 = ਲੁਧਿਆਣਾ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 263 | population_total = 1.219 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਿਤ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = ਖੇਤਰੀ | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = ਆਈਐਸਟੀ | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 141114 | area_code_type = Telephone code | area_code = 01628 | registration_plate = PB 43 PB10 | website = | footnotes = | coordinates = {{coord|30.91|N|76.2|E|display=inline,title}} }} '''ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ]]ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 57 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਮੱਲ ਮਾਜਰ ਦਾਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141114 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਸਮਰਾਲਾ ਹੈ। ==ਨੇੜਲੇਪਿੰਡ== #[[ਸਰਵਰਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਘਰਖਣਾ]] (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਕਕਰਾਲਾ ਖੁਰਦ]] (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਬੋਂਦਲ]] (5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ==ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ== #[[ਖੰਨਾ]] #[[ਸਮਰਾਲਾ]] #[[ਮੋਰਿੰਡਾ, ਪੰਜਾਬ]] #[[ਕੁਰਾਲੀ]] #[[ਰੂਪਨਗਰ]] ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਆਬਾਦੀ== ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਮੱਲ ਮਾਜਰਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1219 ਹੈ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 250 ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 48.6% ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 77.2% ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 36.3% ਹੈ।<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/33136-mal-majra-punjab.html</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 416rsy99linfcohqnpvpdma8nkb8imt 3 204641 839705 2026-05-19T08:25:17Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839705 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Karmvir69}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:25, 19 ਮਈ 2026 (UTC) fcwgdcpd2jy2nefhwcfot9krj4381sz