ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2770 839741 724640 2026-05-20T07:50:22Z Sonia Atwal 49604 /* */ 839741 wikitext text/x-wiki ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਨੇ [[1685]] ਤੋਂ [[1689]] ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਮਣੀਕ ਥਾਂ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਡੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ 52 ਕਵੀ ਰੱਖ ਕੇ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ [[ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਬਾਈਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ [[ਭੰਗਾਣੀ ਦਾ ਯੁੱਧ|ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ]] ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤੇ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਘਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੰਘੇ ਵਿੱਚ ਅੜੇ ਕੇਸਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਘੇ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ, ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਆਰ ਦੂਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਸੰਮਤ [[1742]] ਵਿੱਚ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਂਵਟਾ ਰੱਖਿਆ। ਭੰਗਾਣੀ ਦਾ ਜੰਗ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਿਕਰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪਾਂਵ ਟਿਕਯੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੋ ਆਨੰਦਪੁਰਿ ਤੇ ਆਇ। ਨਾਮ ਧਰ੍ਯੋ ਇਮ ਪਾਂਵਟਾ ਸਭਿ ਦੇਸ਼ਨਿ ਪ੍ਰਗਟਾਇ। (ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ, ਰਿਤੁ 1, ਅੰਸੂ 48) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਿਛੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਹੈ। "ਮਰਉ ਤ ਹਰਿ ਕੈ ਦੁਆਰ" ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇ-ਅਦਬੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੀ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਦੀ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਰੋਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਲਗਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਵੀ ਹੋਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਸੰਦ, ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ ਉੱਪਰ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। [[1716]] ਤੋਂ [[1799]] ਤਕ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧੇਰ-ਗਰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇ-ਅਦਬੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਖਾਲਸਾ, ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਵੇਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਨਮੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਗਈ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੀ ਹੱਦ ਹੀ ਟੱਪ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਰਕਾਰੀ ਪਿੱਠੂਆਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪਤਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰੋਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਠੰਡੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਮਾਂ, ਭੈਣ, ਧੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਜੂਝਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਾਂ, ਭੈਣ ਦੀ ਪਤਿ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਲਾਹੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ [[31 ਜਨਵਰੀ,]] [[1921]] ਨੂੰ ਟਕੂਏ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਖੂਨ ਨੇ ਰੰਗ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਪੰਥਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ 20 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਹੱਥੋਂ [[19 ਫਰਵਰੀ,]] 1921 ਨੂੰ ਜੰਡ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪੁੱਠਾ ਟੰਗ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਖੂਨ ਨੇ ਰੰਗ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਮਹੰਤਾਂ ਹੱਥੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੰਥਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹੰਤ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਕਾਰ ਸੀ। ਆਪ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੇ। ਪੰਥ ਨੇ ਮਹੰਤ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹੰਤ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਲੀਡਰਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੇ-ਦਰਬਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਤੇ ਮਨਮੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਚਲਾਉਣ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਸੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਪੰਥਕ ਲੀਡਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਮਹੰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖਿਮਾਂ ਮੰਗ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਪਹਿਲੀ ਚਾਲ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਮੱਤੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਆਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਬੇਲਾਂ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਹਰੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਜਥੇਦਾਰ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ। ਮੌਜੂਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[10 ਮਾਰਚ,]] [[1964]] ਨੂੰ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹੰਤ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬੁਲਾ ਲਏ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਮਹੰਤ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਚਲਾਕ ਸੀ। ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਸਦਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਲ ਦੇ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥੋਪਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਰ. ਕੇ. ਚੰਡੋਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਪੀਕਰ ਰਾਹੀਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਇਆ। ਆਖਿਰ ਪੁਲਿਸ ਪੌੜੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਕਦਮ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ [[22 ਮਈ,]] 1964 ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਜੋ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਥ ਦੀ ਰੂਹ ਤੜਫ ਉਠਦੀ ਹੈ। 22 ਮਈ, ਦਾ ਇਹ ਸਾਕਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਪਰ ਨਾ ਮਿਟਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਲੰਕ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਨਿਹੱਥੇ ਲੰਗਰ ਪਕਾਉਂਦੇ, ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋੜ ਕੇ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਭੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਬੂਟਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾ ਕੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਚ ਕੰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਦਾਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪਾਠ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਗੋਲੀ ਦਾਗ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਚੌਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਨੇ ਡਿਗਦੇ ਪਾਠੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਕਿ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਹੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਮੌਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ 9 ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 8 ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪੂਰਨ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ [[24 ਮਈ,]] [[1964]] ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਇੱਕ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਈ। ਸਾਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰੋਂ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੁਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਲਾਲੋ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਚੁਬੱਚੇ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਛਲਣੀ ਛਲਣੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੀਮਿੰਟ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਤੇ ਭਰਨ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਚੇਚਕ ਦੇ ਦਾਗ ਓਪਰੇ ਲੇਪਾਂ ਨਾਲ ਕਦੋਂ ਲੁਕਦੇ ਹਨ! 47 ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾ ਕੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਗਾਰੇ ਲਾਗੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ 11 ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ ਸਨ। ਦਰੀਆਂ, ਚਾਦਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਖੂਨ ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਲੈ ਗਈ, ਪਰ ਜਿਸ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਖੂਨ ਦੇ ਧੱਬੇ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਸਾਫ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਗਏ, ਜੋ ਖੂਨੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਹਰੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਹਰੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਹਨ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] he28b1qg02lzi1uf5vbokxeq94fcnww 0 2791 839724 839658 2026-05-19T17:52:08Z Nitesh Gill 8973 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 839724 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ. ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ। 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ। 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਰਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਜੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਈ: ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] npbz7rk4bb6bo8geg4br5jd0r1l23jv 0 2805 839742 820392 2026-05-20T08:00:32Z Sonia Atwal 49604 /* ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ */ 839742 wikitext text/x-wiki [[File:The Entrance of Janam Asthan-2.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] '''ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ''' '''ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ,''' 21 ਫਰਵਰੀ, ਸੰਨ 1921 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Sikh24.com 2016">{{cite web | title=95th Anniversary Of Nankana Massacre Observed At Gurdwara Nankana Sahib | website=Sikh24.com | date=23 February 2016 | url=https://www.sikh24.com/2016/02/23/95th-anniversary-of-nankana-massacre-observed-at-gurdwara-nankana-sahib/ | accessdate=20 April 2016}}</ref> ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪ ਵੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਅਸਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ|ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ]] ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੇਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਘਮਸਾਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ]], [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਨੇ ਮੁਗਲ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣ ਧਮਕਾਉਣ ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਆਂਚ ਨਹੀ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ,]] [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ]], [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖੇ ਤਿਹਾਏ ਰਹਿੰਦਿਆ ਵੀ ਉਨਾਂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। == ਸਾਕਾ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਵੇਲੇ ਵਾਪਰੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਉਸ ਕਹਿਰੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ ਸਬੰਧਿਤ ਜਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਮਰਿਆਦਾ ਬਹਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਤੇ ਉਸ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਮਹੰਤ ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਰਾਮ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚ ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਵੀ ਬੱਤਰ ਹਲਾਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਉਥੇ ਨਾਚੀਆ ਦਾ ਨਾਚ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਔਰਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਮਹਿਫੂਜ ਨਹੀ ਸੀ ਰਹੀ। ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋ ਬਾਅਦ 26 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ|ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ,]] ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਨਰਲ ਇਜਲਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ 4,5,6 ਮਾਰਚ, 1921 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਸੱਦਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਥਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾ ਤੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਤੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸੁਧਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਬਹਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। ੳਸ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਦੀ ਸੁਹ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਉਂਤ ਘੜ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾ ਦੇ ਉਸ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਗੁਰਮਤਿ ਸੁਧਾਰਕਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਚ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ, ਟਕੂਏ, ਪਿਸਤੌਲਾ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਪੀਪਿਆ ਤੇ ਲੱਕੜਾ ਦਾ ਜਖੀਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਰੈਣੂ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰੇ ਦੀ ਸੂਹ ਜਦੋ ਗੁਰਸਿੱਖਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਨੇ 17 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦ ਕੇ ਇਹ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ 19 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਤੇ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਲਈ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦੇਣਗੇ। ਮਿਥੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਸੋਧ ਕੇ ਲਾਡਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰਧਾਮ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਥਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆਂ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਨੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਰੇ ਗੇਟ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਤਮਈ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਤਰਾ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਧਮੋਇਆ ਕਰਨ ਤੋ ਮਗਰੋ ਜੰਡ ਨਾਲ ਪੁੱਠਾ ਲਮਕਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਲੰਘੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਇਕ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬੱਚਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸੀ ,ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਉਪਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਗਤ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਹ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਿਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੋਪੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੁੜ ਉੱਥੇ ਗੁਰਮਰਿਯਾਦਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਦਕ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Nankana Sahib Old Photograph (Early 20th century).jpg|thumb]] ==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ== [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਉਂਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਦੌਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਖਾਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਚਲਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਰਮਲੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਂਪਰ ਇਤਨੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਤਨੀ ਖਾਲਸੇ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਅਠ੍ਹਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਗੀਰਾਂ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਲਗਵਾਈਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ 1849 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਤਨ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਜਤਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ, ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸੋਮੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਠੋਕਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮੱਤ ਦਾ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਕਰ ਦੇਣ। ਸੋ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜੋ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਿਮਾਇਤ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼ਰਾਬੀ ਅਤੇ ਅਯਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਅਯਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅੱਡੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨਮੱਤਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਵੀ ਚਰਚਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਈਸਾਈਆਂ ਕੋਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਮਧਾਰੀ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਆਦਿ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤੀ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮੱਤ ਦਾ ਦੌਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਜੇਕਰ ਕਿੱਧਰੇ ਕੋਈ ਪੰਥ ਦਰਦੀ ਇਸ ਮਨਮੱਤ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਐਸੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ ਆਈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਹ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ 1914 ਈ. ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 22 ਸਿੱਖ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਰਬਰਾਹ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ 1919 ਈ. ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ 1300 ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 800 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ]] ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਸਿਰੋਪਾਉ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ,ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦ ਪੰਥ ਦਰਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, ਸੰਨ 1920 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬੇਰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਸੰਨ 1925 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣ ਜਾਣ ਤਕ ਚੱਲੀ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਗੁ: ਚੁਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਲਾਹੌਰ, ਗੁ: ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਗੁ: ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਚੂਹੜਕਾਣਾ, ਗੁ: ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁ: ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨਤਾਰਨ ਆਦਿ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅੰਦਰ ਇਹ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਾਥੋਂ ਖੁੱਸ ਜਾਵੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਚਾਹੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਕਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਪਰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਨ 1920 ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੀ ਮਹੰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚੋਂ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸ਼ਰਾਬੀ ਅਤੇ ਭੈੜੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਧਾਮ ਨੂੰ ਅਯਾਸ਼ੀ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1917 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਵੇਸਵਾ ਦਾ ਨਾਚ ਕਰਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤਕ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1918 ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਸਿੰਧੀ ਅਫਸਰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ 13 ਸਾਲਾ ਲੜਕੀ ਦਾ ਮਹੰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ]] ਦੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਛੇ ਬੀਬੀਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਹਸ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਹੰਤ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰੋਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਡੀ ਨਿੱਜੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ, ਇਥੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭੇਜਿਆ ਕਰੋ। ਇਸ ਮਹੰਤ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ 26 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਿ 4, 5 ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਨੂੰ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ 19, 20 ਅਤੇ 21 ਫਰਵਰੀ, ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਸੱਦ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਮਹੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਬਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਮਹੰਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਾਂਝੇ ਅਤੇ ਰੀਹਾਨੇ ਵਰਗੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ, ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੋਂਦ ਗੁੰਦੀ ਕਿ 4, 5 ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਵੀ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਾਕੂਏ, ਛਵ੍ਹੀਆਂ, ਗੰਡਾਸੇ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ। ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਜਖ਼ੀਰਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦੀ ਇਸ ਕੋਝੀ ਹਰਕਤ ਦੀ ਸੂਹ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਹੀਏ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੰਤ ਕੋਲ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਕਿ ਮਹੰਤ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ, ਭਾਈ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹੰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਰਕਤ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂ ਮਹੰਤ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋ ਰਹੀ [[ਸਨਾਤਨਵਾਦ|ਸਨਾਤਨ]] ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। == ੧੭ ਫਰਵਰੀ ੧੯੨੧== 17 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਗੁ: ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਵਿਖੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 19 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦੇਣ। 19 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਚੰਦਰਕੋਟ ਦੀ ਝਾਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਦਾ ਜਥਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਗਈ। ==੧੯ ਫਰਵਰੀ== 19 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਡੇਢ ਕੁ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਵਿਖੇ 2200 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 19 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਥਕ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ|ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ]], ਸ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ, ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦੋ ਆਦਮੀ ਭੇਜੇ, ਜਿਹੜੇ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਝੱਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਹੋਰ ਜਥੇ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਾਹੋਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇਣ। ਆਪ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੰਦਰਕੋਟ ਦੀ ਝਾਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਲਾਈ ਅਤੇ ਆਪ ਸ. ਉਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਦੀ ਘਿਨਾਉਣੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਨਾ ਮੰਨੇ, ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਕੋਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਤੁਰੇ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜ ਸਕਦੇ, ਚਾਹੇ ਸਿੱਟਾ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟਣਾ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਥਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ==੨੦ ਫਰਵਰੀ== 20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਹੰਤ ਆਪਣੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਦਾ ਮੇਨ ਗੇਟ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਗੁੰਡੇ ਟਾਕੂਏ, ਕ੍ਰਿਪਾਨਾਂ, ਛਵ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਗੰਡਾਸੇ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਇਤਨਾ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਇਦ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]], ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ, [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ|ਮੀਰ ਮਨੂੰ]] ਵਰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਉੱਠੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਡ ਨਾਲ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਜੋ ਸ. ਉਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ ਕਿ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨੇ ਕਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਆਪਣੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ-ਅਕਾਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬਲਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੰਤ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਚਾਰ ਵਜੇ ਤੱਕ ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਉਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੋਗਮਈ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਡੀ.ਸੀ. ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਭੇਜ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਡੀ. ਸੀ. ਮਿਸਟਰ ਕੈਰੀ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਆਦਮੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਫੂਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿਲਸਿਲਾ ਉਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਨਾ ਰੋਕਿਆ। ਰਾਤ ਨੌ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟਰੇਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਸਟਰ ਕਿੰਗ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਹੌਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮਹੰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੰਦੂਕ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 26 ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਕਾਫੀ ਅਸਲਾ ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਬਰਾਮਦ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉੱਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਆਦਿ ਆਗੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਵੀ 2200 ਜੁਆਨਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉੱਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਗਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਰੋਹ ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਮੰਨਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ==22-23 ਫਰਵਰੀ== 22 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਮਕਲੈਗਨ ਆਪਣੀ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ। 23 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਗੁਰ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ== 20 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋ ਵਜੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟਰੇਨ ਰਾਹੀਂ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ [[ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ]] ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਵੇਲੇ [[ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ|ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕੌਸਲ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼ ਵੀ ਸਨ। 180 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਤਲ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੁਲਿਸ ਉਸ ਦਾ ਕੇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕੌਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਸ਼ੀ ਉੱਪਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 12 ਅਕਤੂਬਰ, 1921 ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਸਾਥੀਆਂ ਕਾਦਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਆਤਮ ਰਾਮ ਖਾਨ ਕੀ, ਰਾਂਝਾ ਥਾਣਾ ਝੰਗ, ਹਰੀ ਨਾਥ ਕਨਫਟਾ ਜੋਗੀ, ਨੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਨ ਪਠਾਣ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਲੁਲਿਆਣੀ, ਰੀਹਾਨਾ ਲੁਲਿਆਣੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਅੱਠ ਨੂੰ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਇਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਹੰਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਕੀ ਸੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦੀ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਪਰ 1947 ਈ. ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੁਰਧਾਮ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪੰਥ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਕ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਦ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖਦਾ ਹੈ-- "...ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ, ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸਵਾਸਾਂ ਸੰਗ ਨਿਬਾਹੀ, ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ!" ==ਸ਼ਹੀਦ== #ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲ #ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲ #ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਕਿਰਪਾਨ ਬਹਾਦਰ #ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲ #ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲ (ਦੂਜਾ) #ਭਾਈ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਟਲਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਬੁਰਜ ਚੱਕ ਨੰ:੫੫ #ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਬੁਰਜ ਚੱਕ ਨੰ:੫੫ #ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੁਰਜ ਚੱਕ ਨੰ:੫੫ #ਭਾਈ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੬੪ #ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੬੪ #ਭਾਈ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੁੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੬੪ #ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਪੰਜ਼ਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੋੜੂ ਚੱਕ ਨੰ:੧੮ #ਭਾਈ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੋੜੂ ਚੱਕ ਨੰ:੧੮ #ਭਾਈ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਥੋਥੀਆਂ ਚੱਕ ਨੰ:੧੦ #ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਥੋਥੀਆਂ ਚੱਕ ਨੰ:੧੦ #ਭਾਈ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਥੋਥੀਆਂ ਚੱਕ ਨੰ:੧੦ #ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਥੋਥੀਆਂ ਚੱਕ ਨੰ:੧੦ #ਭਾਈ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਲੰਧਰ #ਭਾਈ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲਾ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) #ਭਾਈ ਲੱਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਡੱਲਾ ਨੰਗਲ #ਭਾਈ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੱਥੇਦਾਰ ਸ਼ਾਹਕੋਟ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਹਕੋਟ #ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਹਕੋਟ #ਭਾਈ ਇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਹਕੋਟ #ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਹਕੋਟ #ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਰਗ #ਭਾਈ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਰਗ #ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਸੀਣ (ਲਾਹੌਰ) #ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡੱਲਾ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਵਨੋਟਿਆ #ਭਾਈ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਵਨੋਟਿਆਂ #ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਵਨੋਟਿਆਂ #ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵਨੋਟਿਆ #ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਦਾਰ ਧਨੂੰਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂੰਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂਂਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂੰਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂਂਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂੰਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂੰਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂੰਆਣਾ ਚੱਕ ਨੰ:੯੧ #ਭਾਈ ਢੇਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੂੰਅਾਣਾ ਚੱਕ ਨੰ;੯੧ #ਭਾਈ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਣਕ ਘੁਮੰਣ (ਜਲੰਧਰ) #ਭਾਈ ਬਚਿੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫਰਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੨੫੮ #ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫਰਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੨੫੮ #ਭਾਈ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਿਹਾੜੇ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) #ਭਾਈ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਸਿਆਲਕੋਟ) #ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਹੋਵਾਲ #ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਟਿੱਬੀ ਜੈ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ (ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ) #ਭਾਈ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਹੁਕੇ ਚੱਕ ਨੰ:੭੫ #ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਹੁਕੇ ਚੱਕ ਨੰ:੭੫ #ਭਾਈ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਹੁਕੇ ਚੱਕ ਨੰ:੭੫ #ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਲਾਇਲਪੁਰ #ਭਾਈ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡਿੰਗਾ (ਗੁਜਰਾਤ) #ਭਾਈ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਬਾਜਪੁਰਾ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) #ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੁੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੬੪ #ਭਾਈ ਸੱਮਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ: ੭੧ #ਭਾਈ ਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੭੧ #ਭਾਈ ਇੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੁੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੭੧ #ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੁੰਡਾਲਾ ਚੱਕ ਨੰ:੭੧ #ਭਾਈ ਟਹਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਦਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ #ਭਾਈ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਚੇਲੇ ਵਾਲਾ #ਭਾਈ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਚੇਲੇ ਵਾਲਾ #ਭਾਈ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਚੇਲੇ ਵਾਲਾ #ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨਜ਼ਾਮਪੁਰ ਚੇਲੇ ਵਾਲਾ #ਭਾਈ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫਤਹਿ ਗੜ੍ਹ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ #ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੋੜੂ ਚੱਕ ਨੰ:੧੮ #ਬਾਬਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁੱਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲੀ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਤਰਨਾ ਦਲ ਮਿਸ਼ਲ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਬਾ ਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ 1300 ਸੌ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਪੰਜਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] k8ba5karexqk7gmtvyqnvjs09ax0hvq 0 2808 839747 724656 2026-05-20T08:17:34Z Sonia Atwal 49604 /* ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗਦੀਓਂ ਲਾਹਣਾ */ 839747 wikitext text/x-wiki ਜੈਤੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ===ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗਦੀਓਂ ਲਾਹਣਾ=== [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ]] ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੇ ਪੰਥਕ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। 1699 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਜ਼ਾਲਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਦਾ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਹੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ 21 ਫਰਵਰੀ, ਦਾ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾ ਕੇ ਜੋ ਸਾਕਾ ਵਰਤਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰੋਸ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਲਗਾਓ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ਼-ਜੋਲ਼ ਰੱਖਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਭਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਝਗੜਾ ਨਿਬੇੜਨ ਲਈ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਮਿਸਟਰ ਸਟੂਆਰਟ ਨੂੰ ਨੀਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਭੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਦੂਜੇ ਧੜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦਾ ਪੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਸਟੂਆਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਨੀਯਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਕਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਲਾਰਡ ਰੀਡਿੰਗ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਸੱਕਤਰ ਜੇ. ਪੀ. ਥਾਮਪਸਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਏਜੰਟ ਕਰਨਲ ਮਿੰਚਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰੋਸ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਹਿਤ ਕਾਲੇ ਦਸਤਾਰੇ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦਿਵਸ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਵੰਬਰ, 1920 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਢੱਠੀ ਦੀਵਾਰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵਿਚੋਲਾ ਬਣ ਕੇ ਦੀਵਾਰ ਉਸਰਵਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾਭੇ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸ਼ਟਰਗਗਲ ਫਾਰ ਫ੍ਰੀਡਮ ਇਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਾਈਨਜ' (Struggle for reform in Sikh shrines) ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਫੇਰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਹਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।<ref>[http://books.google.co.in/books/about/Struggle_for_reform_in_Sikh_shrines.html?id=HGIVAAAAMAAJ&redir_esc=y Struggle for reform in Sikh shrines ]</ref> ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੋਕ ਰਾਇ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਭੀ ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਮਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ "ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ।" ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਉਂਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਤੇ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ, "ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਤੇ ਪੁਰ ਅਮਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।" ਸੰਗਤਾਂ ਪਾਸ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ, ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ ਤੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸੇ ਸੋਧਣ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਐਲਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਥਾਈਂ ਨਾਭਾ ਦਿਨ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਹੁੰਚਾਊ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਹਿਮੋ-ਕਰਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਾਇਉਨੀਅਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਸਿਵਲ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜ਼ਟ ਲਾਹੌਰ, ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਦਿੱਲੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਾਇਉਨੀਅਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਛਾਪੀ ਕਿ "ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਉਂਤੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" (ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਜਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।) 25, 26, 27 ਅਗਸਤ, ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਾਭੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਾਂ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਰਸਦਾਂ ਭੇਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਮੱਤਾ, ਰਿਆਸਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਰਸਦ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। 27 ਅਗਸਤ, ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੋਂ ਭੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ (ਜੈਤੋ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜਥਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਸੇ-ਜਲੂਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਾਂ ਪੰਝੀ-ਪੰਝੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ 4 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। 9 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਜਲਸੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ===ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ=== 11 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ 110 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ। 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ 102 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਫੇਰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਦੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨੇ 30 ਚੁਣਵੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਪਾਠੀ ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਫੜ ਲਏ। ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫੜ ਲਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰੋਸ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਮੂਰਖਤਾਈ ਮਿ. ਡੰਨਿਟ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦੋ ਵਾਰ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪੇ ਨਾਭੇ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। 15 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਖੰਡਿਤ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਿਆਸਤੀ ਹਾਕਮ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕਾਂ ਤੇ ਲਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਡੇਢ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਇਹ ਫਿਰ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝਾਖਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ। 12 ਅਕਤੂਬਰ 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਵਾਲੇ 59 ਅਹਿਮ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਜੋ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉਂਪਰ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਬੀੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਆਗੂ ਸਬ-ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਜਥਾ ਤਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੇ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 7 ਜਨਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਦਮ ਨੂੰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਖੰਡਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 62 ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਏ, ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਅੱਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 55 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਜਥੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਅਸੀਂ ਬਾਗ਼ੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫੜਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚੋਂ 100 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਆਇਆ। ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਿੰਡਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਦੋ ਸੌ ਅਕਾਲੀ ਫੜੇ ਗਏ। ਸੁਨਾਮ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਤਾਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਨਾਭਾ (ਜੈਤੋ) ਹੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਿਲਸਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਕੁੱਟਣ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਗਸਤ 1923 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1924 ਤਕ 90 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤੇ 12000 ਕੋਲੋਂ ਨੇਕ ਚਲਨੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮਾਨਤਾਂ ਲਈਆਂ। ===੫੦੦,੫੦੦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ=== ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਸੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 9 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਲਈ 30,000 ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜੇ। ਜਥੇ ਦਾ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁਆਗਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਵਰਦੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਸੁਰਮਈ ਦਸਤਾਰੇ, ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਚੋਗਾ, ਗਾਤਰੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨ, ਤੇੜ ਕਛਹਿਰਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ, ਜਿਥੋਂ ਜਥਾ ਲੰਘ ਕੇ ਜਾਂਦਾ, ਲੋਕ ਉਥੋਂ ਦੀ ਧੂੜ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਨਾਮਾਨਿਗਾਰ ਮਿਸਟਰ ਜਿਮਾਦ ਵੀ ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਗਾੜੀ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਦੀ ਥਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਨਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ। ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ, ਜੁਆਨ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਮਰਦ ਸਭ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਰਧਾਂ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਜੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ===੨੧ ਫਰਵਰੀ ੧੯੨੫=== 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਵਿਲਸਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਥੇ ਉਂਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕਿਆ ਡਿੱਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਜੋ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ। ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵਿਲਸਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਆਖਿਆ। 26 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ "ਸਿਵਲ ਐਂਡ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜ਼ਟ" ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 18 ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ 60 ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਠੀਕ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਕੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾ ਸਕੇਗੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਦੇ ਦਿਨ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਤੇ 21 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਦੇ ਦਿਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਥੇ ਰੁਕਣਗੇ? ਪਰ ਜੌਹਨਸਟਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਉਂਪਰ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਕਰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਜਿਤਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁੱਟੀ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਉਤਨੀ ਉਂਚੀ ਭੁੜਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਪਰ ਜਿਤਨੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਹ ਉਤਨੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਲਹਿਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਦਰਜਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਦੂਜਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਆਗੂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਥਾ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਬ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: "ਨਾਭੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।" ਜੈਤੋ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਕਬੀਰ ਮੁਹਿ ਮਰਨੇ ਕਾ ਚਾਉ ਹੈ ਮਰਉ ਤ ਹਰਿ ਕੈ ਦੁਆਰ" ਤੇ "ਕਬੀਰ ਜਿਸੁ ਮਰਨੇ ਤੇ ਜਗੁ ਡਰੈ ਮੇਰੇ ਮਨਿ ਆਨੰਦੁ-- ਮਰਨੇ ਹੀ ਤੇ ਪਾਈਐ ਪੂਰਨੁ ਪਰਮਾਨੰਦੁ" ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਜਥਾ ਅਜੇ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਥਾਹ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਏ ਜਥੇ ਨੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਮਾਰਨਿੰਗ ਸੰਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ 22 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਫੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 11 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਛਪੀ। ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁਆਨਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ- ਨਵੇਂ ਜਹਾਦ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪੁੱਜ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦ ਜਥਾ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਵੀ 13 ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਜਥੇ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਜਥਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਬਨਾਰਸ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਲਖਨਊ, ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 15 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਾ। 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1925 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 101 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜਥਾ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਪੁੱਜਿਆ। ਇਹ ਅਜੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸੰਬੰਧੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਉਠਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਉਠਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ 101 ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਠ 7 ਅਗਸਤ, 1925 ਦੇ ਦਿਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਤਹਿ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਤਹਿ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਪੁੱਜਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਲਕੀ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਥੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 19 ਪਾਲਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਜੋ ਖੋਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਧਾਈ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਖੜਕ ਗਈਆਂ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। 19 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਮਿਥੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ "ਜੇਤੂ ਫੌਜਾਂ" ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੀਆਂ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਉ ਤੇ ਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਫਤਹਿ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਥ ਦੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== [[ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ]] ==ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ:== *ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ *ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਹਾਲ ਜਥੇਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਪਾਲ *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ? ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ *ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਅਰਥਾਤ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ *ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] i80ksalw1cmuxwb81xpvjv3cqjixrsu 839748 839747 2026-05-20T08:20:36Z Sonia Atwal 49604 /* ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ */ 839748 wikitext text/x-wiki ਜੈਤੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ===ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗਦੀਓਂ ਲਾਹਣਾ=== [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ]] ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੇ ਪੰਥਕ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। 1699 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਜ਼ਾਲਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਦਾ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਹੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ 21 ਫਰਵਰੀ, ਦਾ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾ ਕੇ ਜੋ ਸਾਕਾ ਵਰਤਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰੋਸ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਲਗਾਓ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ਼-ਜੋਲ਼ ਰੱਖਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਭਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਝਗੜਾ ਨਿਬੇੜਨ ਲਈ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਮਿਸਟਰ ਸਟੂਆਰਟ ਨੂੰ ਨੀਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਭੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਦੂਜੇ ਧੜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦਾ ਪੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਸਟੂਆਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਨੀਯਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਕਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਲਾਰਡ ਰੀਡਿੰਗ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਸੱਕਤਰ ਜੇ. ਪੀ. ਥਾਮਪਸਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਏਜੰਟ ਕਰਨਲ ਮਿੰਚਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰੋਸ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਹਿਤ ਕਾਲੇ ਦਸਤਾਰੇ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦਿਵਸ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਵੰਬਰ, 1920 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਢੱਠੀ ਦੀਵਾਰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵਿਚੋਲਾ ਬਣ ਕੇ ਦੀਵਾਰ ਉਸਰਵਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾਭੇ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸ਼ਟਰਗਗਲ ਫਾਰ ਫ੍ਰੀਡਮ ਇਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਾਈਨਜ' (Struggle for reform in Sikh shrines) ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਫੇਰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਹਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।<ref>[http://books.google.co.in/books/about/Struggle_for_reform_in_Sikh_shrines.html?id=HGIVAAAAMAAJ&redir_esc=y Struggle for reform in Sikh shrines ]</ref> ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੋਕ ਰਾਇ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਭੀ ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਮਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ "ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ।" ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਉਂਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਤੇ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ, "ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਤੇ ਪੁਰ ਅਮਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।" ਸੰਗਤਾਂ ਪਾਸ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ, ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ ਤੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸੇ ਸੋਧਣ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਐਲਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਥਾਈਂ ਨਾਭਾ ਦਿਨ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਹੁੰਚਾਊ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਹਿਮੋ-ਕਰਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਾਇਉਨੀਅਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਸਿਵਲ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜ਼ਟ ਲਾਹੌਰ, ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਦਿੱਲੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਾਇਉਨੀਅਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਛਾਪੀ ਕਿ "ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਉਂਤੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" (ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਜਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।) 25, 26, 27 ਅਗਸਤ, ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਾਭੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਾਂ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਰਸਦਾਂ ਭੇਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਮੱਤਾ, ਰਿਆਸਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਰਸਦ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। 27 ਅਗਸਤ, ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੋਂ ਭੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ (ਜੈਤੋ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜਥਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਸੇ-ਜਲੂਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਾਂ ਪੰਝੀ-ਪੰਝੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ 4 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। 9 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਜਲਸੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ===ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ=== 11 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ 110 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ। 14 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ 102 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਫੇਰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਦੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨੇ 30 ਚੁਣਵੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਪਾਠੀ ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਫੜ ਲਏ। ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫੜ ਲਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰੋਸ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਮੂਰਖਤਾਈ ਮਿ. ਡੰਨਿਟ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦੋ ਵਾਰ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪੇ ਨਾਭੇ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। 15 ਸਤੰਬਰ, ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਖੰਡਿਤ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਿਆਸਤੀ ਹਾਕਮ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕਾਂ ਤੇ ਲਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਡੇਢ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਇਹ ਫਿਰ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝਾਖਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ। 12 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਵਾਲੇ 59 ਅਹਿਮ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਜੋ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉਂਪਰ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਬੀੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਆਗੂ ਸਬ-ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਜਥਾ ਤਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੇ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 7 ਜਨਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਦਮ ਨੂੰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਖੰਡਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 62 ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਏ, ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਅੱਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 55 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਜਥੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਅਸੀਂ ਬਾਗ਼ੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫੜਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚੋਂ 100 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਆਇਆ। ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਿੰਡਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਦੋ ਸੌ ਅਕਾਲੀ ਫੜੇ ਗਏ। ਸੁਨਾਮ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਤਾਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਨਾਭਾ (ਜੈਤੋ) ਹੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਿਲਸਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਕੁੱਟਣ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਗਸਤ 1923 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ, 1924 ਤੱਕ 90 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤੇ 12000 ਕੋਲੋਂ ਨੇਕ ਚਲਨੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮਾਨਤਾਂ ਲਈਆਂ। ===੫੦੦,੫੦੦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ=== ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਸੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 9 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਲਈ 30,000 ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜੇ। ਜਥੇ ਦਾ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁਆਗਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਵਰਦੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਸੁਰਮਈ ਦਸਤਾਰੇ, ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਚੋਗਾ, ਗਾਤਰੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨ, ਤੇੜ ਕਛਹਿਰਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ, ਜਿਥੋਂ ਜਥਾ ਲੰਘ ਕੇ ਜਾਂਦਾ, ਲੋਕ ਉਥੋਂ ਦੀ ਧੂੜ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਨਾਮਾਨਿਗਾਰ ਮਿਸਟਰ ਜਿਮਾਦ ਵੀ ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਗਾੜੀ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਦੀ ਥਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਨਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ। ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ, ਜੁਆਨ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਮਰਦ ਸਭ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਰਧਾਂ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਜੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ===੨੧ ਫਰਵਰੀ ੧੯੨੫=== 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਵਿਲਸਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਥੇ ਉਂਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕਿਆ ਡਿੱਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਜੋ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ। ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵਿਲਸਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਆਖਿਆ। 26 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ "ਸਿਵਲ ਐਂਡ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜ਼ਟ" ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 18 ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ 60 ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਠੀਕ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਕੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾ ਸਕੇਗੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਦੇ ਦਿਨ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਤੇ 21 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਦੇ ਦਿਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਥੇ ਰੁਕਣਗੇ? ਪਰ ਜੌਹਨਸਟਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਉਂਪਰ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਕਰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਜਿਤਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁੱਟੀ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਉਤਨੀ ਉਂਚੀ ਭੁੜਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਪਰ ਜਿਤਨੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਹ ਉਤਨੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਲਹਿਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਦਰਜਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਦੂਜਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਆਗੂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਥਾ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਬ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: "ਨਾਭੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।" ਜੈਤੋ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਕਬੀਰ ਮੁਹਿ ਮਰਨੇ ਕਾ ਚਾਉ ਹੈ ਮਰਉ ਤ ਹਰਿ ਕੈ ਦੁਆਰ" ਤੇ "ਕਬੀਰ ਜਿਸੁ ਮਰਨੇ ਤੇ ਜਗੁ ਡਰੈ ਮੇਰੇ ਮਨਿ ਆਨੰਦੁ-- ਮਰਨੇ ਹੀ ਤੇ ਪਾਈਐ ਪੂਰਨੁ ਪਰਮਾਨੰਦੁ" ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਜਥਾ ਅਜੇ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਥਾਹ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਏ ਜਥੇ ਨੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਮਾਰਨਿੰਗ ਸੰਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ 22 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਫੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 11 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਛਪੀ। ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁਆਨਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ- ਨਵੇਂ ਜਹਾਦ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪੁੱਜ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦ ਜਥਾ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਵੀ 13 ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਜਥੇ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਜਥਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਬਨਾਰਸ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਲਖਨਊ, ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 15 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਾ। 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1925 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 101 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜਥਾ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਪੁੱਜਿਆ। ਇਹ ਅਜੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸੰਬੰਧੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਉਠਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਉਠਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ 101 ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਠ 7 ਅਗਸਤ, 1925 ਦੇ ਦਿਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਤਹਿ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਤਹਿ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਪੁੱਜਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਲਕੀ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਥੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 19 ਪਾਲਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਜੋ ਖੋਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਧਾਈ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਖੜਕ ਗਈਆਂ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। 19 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਮਿਥੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ "ਜੇਤੂ ਫੌਜਾਂ" ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੀਆਂ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਉ ਤੇ ਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਫਤਹਿ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਥ ਦੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== [[ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ]] ==ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ:== *ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ *ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਹਾਲ ਜਥੇਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਪਾਲ *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ? ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ *ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਅਰਥਾਤ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ *ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 1gbtdxr3zeamzj8kx9ulyp0qb1uacsa 839749 839748 2026-05-20T08:24:28Z Sonia Atwal 49604 839749 wikitext text/x-wiki ਜੈਤੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ===ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗਦੀਓਂ ਲਾਹਣਾ=== [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ]] ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੇ ਪੰਥਕ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। 1699 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਜ਼ਾਲਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਦਾ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਹੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ 21 ਫਰਵਰੀ, ਦਾ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾ ਕੇ ਜੋ ਸਾਕਾ ਵਰਤਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰੋਸ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਲਗਾਓ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਤੇ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ਼-ਜੋਲ਼ ਰੱਖਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਭਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਝਗੜਾ ਨਿਬੇੜਨ ਲਈ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਮਿਸਟਰ ਸਟੂਆਰਟ ਨੂੰ ਨੀਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਭੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਦੂਜੇ ਧੜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦਾ ਪੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਸਟੂਆਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਨੀਯਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਕਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਲਾਰਡ ਰੀਡਿੰਗ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਸੱਕਤਰ ਜੇ. ਪੀ. ਥਾਮਪਸਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਏਜੰਟ ਕਰਨਲ ਮਿੰਚਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰੋਸ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਹਿਤ ਕਾਲੇ ਦਸਤਾਰੇ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦਿਵਸ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਵੰਬਰ, 1920 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਢੱਠੀ ਦੀਵਾਰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵਿਚੋਲਾ ਬਣ ਕੇ ਦੀਵਾਰ ਉਸਰਵਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾਭੇ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸ਼ਟਰਗਗਲ ਫਾਰ ਫ੍ਰੀਡਮ ਇਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਾਈਨਜ' (Struggle for reform in Sikh shrines) ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਫੇਰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਹਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।<ref>[http://books.google.co.in/books/about/Struggle_for_reform_in_Sikh_shrines.html?id=HGIVAAAAMAAJ&redir_esc=y Struggle for reform in Sikh shrines ]</ref> ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੋਕ ਰਾਇ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਭੀ ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਮਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ "ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ।" ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਉਂਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਤੇ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ, "ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਤੇ ਪੁਰ ਅਮਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।" ਸੰਗਤਾਂ ਪਾਸ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ, ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ ਤੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸੇ ਸੋਧਣ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਐਲਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਥਾਈਂ ਨਾਭਾ ਦਿਨ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਹੁੰਚਾਊ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਹਿਮੋ-ਕਰਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਾਇਉਨੀਅਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਸਿਵਲ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜ਼ਟ ਲਾਹੌਰ, ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਦਿੱਲੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਾਇਉਨੀਅਰ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਛਾਪੀ ਕਿ "ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਉਂਤੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" (ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਜਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।) 25, 26, 27 ਅਗਸਤ, ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਾਭੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਾਂ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਰਸਦਾਂ ਭੇਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਮੱਤਾ, ਰਿਆਸਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਰਸਦ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। 27 ਅਗਸਤ, ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੋਂ ਭੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ (ਜੈਤੋ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜਥਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਸੇ-ਜਲੂਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਾਂ ਪੰਝੀ-ਪੰਝੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ 4 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। 9 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਜਲਸੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ===ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ=== 11 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ 110 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ। 14 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ 102 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਫੇਰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਦੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨੇ 30 ਚੁਣਵੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਪਾਠੀ ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਫੜ ਲਏ। ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫੜ ਲਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰੋਸ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਮੂਰਖਤਾਈ ਮਿ. ਡੰਨਿਟ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦੋ ਵਾਰ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪੇ ਨਾਭੇ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। 15 ਸਤੰਬਰ, ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਖੰਡਿਤ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਿਆਸਤੀ ਹਾਕਮ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕਾਂ ਤੇ ਲਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਡੇਢ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਇਹ ਫਿਰ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝਾਖਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ। 12 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਵਾਲੇ 59 ਅਹਿਮ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਜੋ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉਂਪਰ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਬੀੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਆਗੂ ਸਬ-ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਜਥਾ ਤਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੇ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 7 ਜਨਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਦਮ ਨੂੰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਾਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਖੰਡਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 62 ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਏ, ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਅੱਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 55 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਜਥੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਅਸੀਂ ਬਾਗ਼ੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫੜਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚੋਂ 100 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਆਇਆ। ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਿੰਡਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਦੋ ਸੌ ਅਕਾਲੀ ਫੜੇ ਗਏ। ਸੁਨਾਮ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਤਾਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਨਾਭਾ (ਜੈਤੋ) ਹੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਿਲਸਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਕੁੱਟਣ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਗਸਤ 1923 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ, 1924 ਤੱਕ 90 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤੇ 12000 ਕੋਲੋਂ ਨੇਕ ਚਲਨੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮਾਨਤਾਂ ਲਈਆਂ। ===੫੦੦,੫੦੦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ=== ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਸੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 9 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਲਈ 30,000 ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜੇ। ਜਥੇ ਦਾ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁਆਗਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਵਰਦੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਸੁਰਮਈ ਦਸਤਾਰੇ, ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਚੋਗਾ, ਗਾਤਰੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨ, ਤੇੜ ਕਛਹਿਰਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ, ਜਿਥੋਂ ਜਥਾ ਲੰਘ ਕੇ ਜਾਂਦਾ, ਲੋਕ ਉਥੋਂ ਦੀ ਧੂੜ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਨਾਮਾਨਿਗਾਰ ਮਿਸਟਰ ਜਿਮਾਦ ਵੀ ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਗਾੜੀ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਦੀ ਥਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਨਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ। ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ, ਜੁਆਨ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਮਰਦ ਸਭ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਪੰਥਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਰਧਾਂ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਜੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ===੨੧ ਫਰਵਰੀ ੧੯੨੫=== 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਵਿਲਸਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਥੇ ਉਂਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕਿਆ ਡਿੱਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਜੋ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ। ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵਿਲਸਨ ਜੌਹਨਸਟਨ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਆਖਿਆ। 26 ਫਰਵਰੀ, ਨੂੰ "ਸਿਵਲ ਐਂਡ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜ਼ਟ" ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 18 ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ 60 ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਠੀਕ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਕੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾ ਸਕੇਗੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ 13 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਦੇ ਦਿਨ ਜ਼ਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਤੇ 21 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਦੇ ਦਿਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਥੇ ਰੁਕਣਗੇ? ਪਰ ਜੌਹਨਸਟਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਉਂਪਰ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਕਰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਬੜ ਦੀ ਗੇਂਦ ਜਿਤਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁੱਟੀ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਉਤਨੀ ਉੱਚੀ ਭੜਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਪਰ ਜਿਤਨੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਹ ਉਤਨੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਲਹਿਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਾਗੋਕੇ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਦਰਜਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਦੂਜਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਆਗੂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਥਾ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਬ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: "ਨਾਭੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।" ਜੈਤੋ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਕਬੀਰ ਮੁਹਿ ਮਰਨੇ ਕਾ ਚਾਉ ਹੈ ਮਰਉ ਤ ਹਰਿ ਕੈ ਦੁਆਰ" ਤੇ "ਕਬੀਰ ਜਿਸੁ ਮਰਨੇ ਤੇ ਜਗੁ ਡਰੈ ਮੇਰੇ ਮਨਿ ਆਨੰਦੁ-- ਮਰਨੇ ਹੀ ਤੇ ਪਾਈਐ ਪੂਰਨੁ ਪਰਮਾਨੰਦੁ" ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਜਥਾ ਅਜੇ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਥਾਹ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਏ ਜਥੇ ਨੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਮਾਰਨਿੰਗ ਸੰਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ 22 ਜੁਲਾਈ, ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਫੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 11 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਛਪੀ। ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁਆਨਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ- ਨਵੇਂ ਜਹਾਦ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪੁੱਜ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦ ਜਥਾ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਵੀ 13 ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਜਥੇ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਜਥਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਬਨਾਰਸ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਲਖਨਊ, ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ 15 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਾ। 27 ਅਪਰੈਲ, 1925 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 101 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜਥਾ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਪੁੱਜਿਆ। ਇਹ ਅਜੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸੰਬੰਧੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਉਠਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਨ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਉਠਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ 101 ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਠ 7 ਅਗਸਤ, 1925 ਦੇ ਦਿਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਤਹਿ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਪੁੱਜਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਲਕੀ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਥੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 19 ਪਾਲਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਜੋ ਖੋਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਧਾਈ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਖੜਕ ਗਈਆਂ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। 19 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਮਿਥੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ "ਜੇਤੂ ਫੌਜਾਂ" ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੀਆਂ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਉ ਤੇ ਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਫਤਹਿ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਥ ਦੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== [[ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ]] ==ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ:== *ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ *ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਹਾਲ ਜਥੇਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਪਾਲ *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ? ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ *ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਅਰਥਾਤ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ *ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 3h0taiatki4646yqnb2hnmc0xt4omeq 0 37918 839743 689459 2026-05-20T08:04:51Z Sonia Atwal 49604 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 839743 wikitext text/x-wiki ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਸਮੇਂ [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼]]ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.thesikhencyclopedia.com/historical-events/the-british-and-sikhs-1849-1947/jaito-morcha JAITO MORCHA - The British and Sikhs &#91;1849 - 1947&#93;]</ref> ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਜੈਤੋ]] ਥਾਣੇ ਦੀ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਇਹ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਲੰਮਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜੋ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ 8 ਜੂਨ, 1923 ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਨਾਭਾ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ]] ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਧਰਨੇ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਰੋਧ 'ਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੰਡਤ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਖੰਡਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਭੇਜਣੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੱਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਡਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਕੇ. ਸਨਾਤਮ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ [[ਜੈਤੋ]] ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਨਾਭਾ]] ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 29 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਨਾ ਵੇਖ 500-500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਦਰਜਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਸਨ। [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਤ ਕਰਨ ਵਿਰੁਧ ਸਤੰਬਰ 1923 ਤੋਂ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ'' ਭੇਜਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁਜਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਥਾ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ [[ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਬਰਗਾੜੀ]] ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਿਆ। 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਜਥੇ ਦੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਵੀ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ [[ਡਾਕਟਰ ਕਿਚਲੂ]], [[ਪਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮਿਸਟਰ [[ਜ਼ਿੰਮਦ]] ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਥੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਜਥੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 150 ਗਜ਼ ਕੁ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧੇ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਥਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ’ਤੇ [[ਵਿਲਸਨ ਜਾਨਸਟਨ]] ਨੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 300 ਸਿੰਘ ਗੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਈ ਪਾਬੰਦੀ 21 ਜੁਲਾਈ 1925 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ==ਦੂਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੋਹ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: 'ਨਾਭੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।' ਦੂਜਾ ਪੰਜ ਸੌ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾਏ। ==ਤੀਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਤੀਜਾ ਜੱਥਾ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਜੱਥਾ 7 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਜਿਥੇ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੋਗਾ ਐਮ.ਐਲ.ਸੀ., ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲ ਹੱਕ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮੈਂਬਰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੱਥਾ ਨਿਹੱਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਨਾਭਾ ਬੀੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ==ਪੰਜਵਾਂ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੱਥਾ [[ਲਾਇਲਪੁਰ]] ਤੋਂ 12 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਉੱਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ==ਛੇਵਾਂ ਜਥਾ== ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ ਤਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। 29 ਜੂਨ, 1924 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚਲਿਆ। ==ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਸਾਕੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਪੁੱਜੇ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ 11 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ 17 ਜੁਲਾਈ, 1924 ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਜੋ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] eo82mggjgmqf1jljoprnvcn4jp2erfu 839744 839743 2026-05-20T08:08:37Z Sonia Atwal 49604 /* ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ */ 839744 wikitext text/x-wiki ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਸਮੇਂ [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼]]ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.thesikhencyclopedia.com/historical-events/the-british-and-sikhs-1849-1947/jaito-morcha JAITO MORCHA - The British and Sikhs &#91;1849 - 1947&#93;]</ref> ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਜੈਤੋ]] ਥਾਣੇ ਦੀ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਇਹ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਲੰਮਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜੋ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ 8 ਜੂਨ, 1923 ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਨਾਭਾ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ]] ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਧਰਨੇ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਰੋਧ 'ਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੰਡਤ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਖੰਡਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਭੇਜਣੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੱਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਡਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਕੇ. ਸਨਾਤਮ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ [[ਜੈਤੋ]] ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਨਾਭਾ]] ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 29 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਨਾ ਵੇਖ 500-500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਦਰਜਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਸਨ। [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਤ ਕਰਨ ਵਿਰੁਧ ਸਤੰਬਰ, 1923 ਤੋਂ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ'' ਭੇਜਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਥਾ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ [[ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਬਰਗਾੜੀ]] ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਿਆ। 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਜਥੇ ਦੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਵੀ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ [[ਡਾਕਟਰ ਕਿਚਲੂ]], [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮਿਸਟਰ [[ਜ਼ਿੰਮਦ]] ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਥੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਜਥੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 150 ਗਜ਼ ਕੁ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧੇ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਥਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ’ਤੇ [[ਵਿਲਸਨ ਜਾਨਸਟਨ]] ਨੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 300 ਸਿੰਘ ਗੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਈ ਪਾਬੰਦੀ 21 ਜੁਲਾਈ, 1925 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ==ਦੂਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੋਹ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: 'ਨਾਭੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।' ਦੂਜਾ ਪੰਜ ਸੌ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾਏ। ==ਤੀਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਤੀਜਾ ਜੱਥਾ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਜੱਥਾ 7 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਜਿਥੇ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੋਗਾ ਐਮ.ਐਲ.ਸੀ., ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲ ਹੱਕ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮੈਂਬਰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੱਥਾ ਨਿਹੱਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਨਾਭਾ ਬੀੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ==ਪੰਜਵਾਂ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੱਥਾ [[ਲਾਇਲਪੁਰ]] ਤੋਂ 12 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਉੱਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ==ਛੇਵਾਂ ਜਥਾ== ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ ਤਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। 29 ਜੂਨ, 1924 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚਲਿਆ। ==ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਸਾਕੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਪੁੱਜੇ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ 11 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ 17 ਜੁਲਾਈ, 1924 ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਜੋ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] mqt0zbkrxi1litv4zfn2cib7u6m5u6n 839745 839744 2026-05-20T08:11:03Z Sonia Atwal 49604 /* ਛੇਵਾਂ ਜਥਾ */ 839745 wikitext text/x-wiki ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਸਮੇਂ [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼]]ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.thesikhencyclopedia.com/historical-events/the-british-and-sikhs-1849-1947/jaito-morcha JAITO MORCHA - The British and Sikhs &#91;1849 - 1947&#93;]</ref> ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਜੈਤੋ]] ਥਾਣੇ ਦੀ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਇਹ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਲੰਮਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜੋ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ 8 ਜੂਨ, 1923 ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਨਾਭਾ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ]] ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਧਰਨੇ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਰੋਧ 'ਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੰਡਤ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਖੰਡਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਭੇਜਣੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੱਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਡਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਕੇ. ਸਨਾਤਮ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ [[ਜੈਤੋ]] ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਨਾਭਾ]] ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 29 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਨਾ ਵੇਖ 500-500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਦਰਜਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਸਨ। [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਤ ਕਰਨ ਵਿਰੁਧ ਸਤੰਬਰ, 1923 ਤੋਂ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ'' ਭੇਜਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਥਾ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ [[ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਬਰਗਾੜੀ]] ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਿਆ। 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਜਥੇ ਦੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਵੀ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ [[ਡਾਕਟਰ ਕਿਚਲੂ]], [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮਿਸਟਰ [[ਜ਼ਿੰਮਦ]] ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਥੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਜਥੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 150 ਗਜ਼ ਕੁ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧੇ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਥਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ’ਤੇ [[ਵਿਲਸਨ ਜਾਨਸਟਨ]] ਨੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 300 ਸਿੰਘ ਗੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਈ ਪਾਬੰਦੀ 21 ਜੁਲਾਈ, 1925 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ==ਦੂਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੋਹ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: 'ਨਾਭੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।' ਦੂਜਾ ਪੰਜ ਸੌ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾਏ। ==ਤੀਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਤੀਜਾ ਜੱਥਾ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਜੱਥਾ 7 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਜਿਥੇ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੋਗਾ ਐਮ.ਐਲ.ਸੀ., ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲ ਹੱਕ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮੈਂਬਰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੱਥਾ ਨਿਹੱਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਨਾਭਾ ਬੀੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ==ਪੰਜਵਾਂ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੱਥਾ [[ਲਾਇਲਪੁਰ]] ਤੋਂ 12 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਉੱਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ==ਛੇਵਾਂ ਜਥਾ== ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। 29 ਜੂਨ, 1924 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚਲਿਆ। ==ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਸਾਕੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਪੁੱਜੇ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ 11 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ 17 ਜੁਲਾਈ, 1924 ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਜੋ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] ldfq8z4se6s3vfju08vs1xh5642j3gt 839746 839745 2026-05-20T08:12:27Z Sonia Atwal 49604 /* ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਥਾ */ 839746 wikitext text/x-wiki ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਸਮੇਂ [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼]]ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.thesikhencyclopedia.com/historical-events/the-british-and-sikhs-1849-1947/jaito-morcha JAITO MORCHA - The British and Sikhs &#91;1849 - 1947&#93;]</ref> ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਜੈਤੋ]] ਥਾਣੇ ਦੀ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਇਹ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਲੰਮਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜੋ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ 8 ਜੂਨ, 1923 ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਨਾਭਾ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ]] ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਧਰਨੇ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਰੋਧ 'ਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਅਤੇ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੰਡਤ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਖੰਡਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਭੇਜਣੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚਦਾ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੱਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਡਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ ਤੇ ਮਿਸਟਰ ਕੇ. ਸਨਾਤਮ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ [[ਜੈਤੋ]] ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਨਾਭਾ]] ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 29 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਨਾ ਵੇਖ 500-500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਦਰਜਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਸਨ। [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ]] ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਤ ਕਰਨ ਵਿਰੁਧ ਸਤੰਬਰ, 1923 ਤੋਂ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ'' ਭੇਜਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 9 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਦੇ ਦਿਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਥਾ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ [[ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਬਰਗਾੜੀ]] ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਿਆ। 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਜਥੇ ਦੇ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਵੀ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ [[ਡਾਕਟਰ ਕਿਚਲੂ]], [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮਿਸਟਰ [[ਜ਼ਿੰਮਦ]] ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਥੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਜਥੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 150 ਗਜ਼ ਕੁ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧੇ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਥਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਅਣਸੁਣਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ’ਤੇ [[ਵਿਲਸਨ ਜਾਨਸਟਨ]] ਨੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 300 ਸਿੰਘ ਗੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਾਈ ਪਾਬੰਦੀ 21 ਜੁਲਾਈ, 1925 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ==ਦੂਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ 'ਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾ-ਦਸਤੂਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੋਹ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: 'ਨਾਭੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।' ਦੂਜਾ ਪੰਜ ਸੌ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾਏ। ==ਤੀਜਾ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਤੀਜਾ ਜੱਥਾ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਜੱਥਾ 7 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਜਿਥੇ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮੋਗਾ ਐਮ.ਐਲ.ਸੀ., ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲ ਹੱਕ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮੈਂਬਰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੱਥਾ ਨਿਹੱਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਨਾਭਾ ਬੀੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ==ਪੰਜਵਾਂ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੱਥਾ [[ਲਾਇਲਪੁਰ]] ਤੋਂ 12 ਅਪਰੈਲ, 1924 ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਉੱਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਜੈਤੋ ਵਲ ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ==ਛੇਵਾਂ ਜਥਾ== ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। 29 ਜੂਨ, 1924 ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚਲਿਆ। ==ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਥਾ== ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਸਾਕੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੇ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ 11 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ 17 ਜੁਲਾਈ, 1924 ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਜੋ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਜਹਾਜ਼ੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 28 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ, 1925 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] nwc298ghefrz047cs3imx2sp58cxo47 0 38555 839735 544527 2026-05-20T02:43:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839735 wikitext text/x-wiki '''ਸੂਚਨਾ-ਸਮਾਜ''' (information society) ਉਹ ਸਮਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਵੰਡ, ਵਰਤੋਂ, ਏਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਹੇਰਫੇਰ ਆਦਿ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਆਰਥਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਡਿਜੀਟਲ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ]] ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ [[ਸੂਚਨਾ ਵਿਸਫੋਟ]] ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ]],<ref>Hilbert, M. (2015). Digital Technology and Social Change [Open Online Course at the University of California] freely available at: https://www.youtube.com/watch?v=xR4sQ3f6tW8&list=PLtjBSCvWCU3rNm46D3R85efM0hrzjuAIg</ref> [[ਸਿੱਖਿਆ]], [[ਸਿਹਤ]], [[ਯੁੱਧਕਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰ]]<ref>Hilbert, M. (2015). Digital Technology and Social Change [Open Online Course at the University of California] https://www.youtube.com/watch?v=KKGedDCKa68&list=PLtjBSCvWCU3rNm46D3R85efM0hrzjuAIg freely available at: https://canvas.instructure.com/courses/949415 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180105234103/https://canvas.instructure.com/courses/949415/ |date=2018-01-05 }}</ref> ਅਤੇ [[ਜਮਹੂਰੀਅਤ]] ਸਹਿਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref>Hilbert, M. (2015). Digital Technology and Social Change [Open Online Course at the University of California] freely available at: https://canvas.instructure.com/courses/949415 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180105234103/https://canvas.instructure.com/courses/949415/ |date=2018-01-05 }}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ [[ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਨਾਗਰਿਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਜਨ ਲੇਬਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਲਈ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="Beniger 1986">{{cite book |title= [[The Control Revolution|The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society]] |last= Beniger |first=James R. |authorlink= James R. Beniger |date=1986 |location=Cambridge, Mass. |publisher=Harvard University Press}}</ref> ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਲਛਣ ਤਕਨੀਕ, ਆਰਥਿਕ, ਵਿਵਸਾਇਕ, ਵਿਰਾਸਤੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਜੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":0">{{cite book |last=Webster |first=Frank |title=Theories of the Information Society |date=2002 |publisher=Routledge |location=Cambridge}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 3hwitce9cketv84bp4prfpafsabz4wq 0 40027 839720 787902 2026-05-19T16:55:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839720 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਲੈਲਾ ਹਾਤਮੀ | image = Leila Hatami Cannes 2013.jpg | imagesize = | caption = 2013 [[ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਲੈਲਾ ਹਾਤਮੀ | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1972|10|01|mf=y}} | birth_place = [[ਤਹਿਰਾਨ]], [[ਇਰਾਨ]] | death_date = | death_place = | othername = | nationality = [[ਇਰਾਨੀ ਲੋਕ|ਇਰਾਨ]] | yearsactive = 1996–present | parents = [[ਅਲੀ ਹਾਤਮੀ]] <small>(ਪਿਤਾ)</small><br/>ਜ਼ਰੀ ਖੋਸ਼ਕਮ <small>(ਮਾਂ)</small> | spouse = [[ਅਲੀ ਮੋਸਫਾ]] <small> (1998)</small> | children = ਮਾਨੀ <small>(ਜ. 2007)</small><br/>ਅਸਲ <small>(ਜ. 2008)</small> | website = | notable role = [[ਲੈਲਾ (ਫਿਲਮ)|ਲੈਲਾ]] | academyawards = | emmyawards = | tonyawards = }} '''ਲੈਲਾ ਹਾਤਮੀ''' ([[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]]: لیلا حاتمی, ਜਨਮ 1 ਜਨਮ 1972) ਇੱਕ ਇਰਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।<ref name="GinsbergLippard2010">{{cite book|author1=Terri Ginsberg|author2=Chris Lippard|title=Historical Dictionary of Middle Eastern Cinema|url=http://books.google.com/books?id=cWs0N_l_o14C&pg=PA175|date=11 March 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7364-3|pages=175–}}</ref> ਇਹ ਇਰਾਨੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਅਲੀ ਹਾਤਮੀ]] ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਜ਼ਰੀ ਖੋਸ਼ਕਮ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਰਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਏ ਸੇਪਰੇਸ਼ਨ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਸਿਲਵਰ ਬੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="www.dw.com">{{Cite web|url=http://www.dw.com/en/gold-and-silver-bears-for-iranian-film-as-berlinale-closes/a-14856453|title=Gold and Silver Bears for Iranian film as Berlinale closes {{!}} Culture{{!}} Arts, music and lifestyle reporting from Germany {{!}} DW {{!}} 20.02.2011|last=(www.dw.com)|first=Deutsche Welle|website=DW.COM|language=en|access-date=2018-01-30}}</ref> == ਆਰੰਭਕ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਹਾਤਮੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇਹਰਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਈਰਾਨੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਲੀ ਹਾਤਮੀ ਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਜ਼ਰੀ ਖੋਸ਼ਕਾਮ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਲੌਸੇਨ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵਿਸ ਫੈਡਰਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਆਫ਼ ਲੋਸੇਨ (ਈਪੀਐਫਐਲ) ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਰੈਂਚ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Vick2007">{{cite book|author=Tom Vick|title=Asian cinema: a field guide|url=https://archive.org/details/asiancinemafield0000vick|url-access=registration|year=2007|publisher=Collins}}</ref> ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। == ਕਰੀਅਰ == ਹਾਤਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਜ਼ਰ ਦਾਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਕਮਾਲੋਮੋਲਕ ਫਿਲਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦਿੱਖ 1996 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾਰੀਸ਼ ਮੇਹਰਜੂਈ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 15ਵੇਂ ਫਜਰ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.fajrfestival.ir/english/fajr/asp/awards.asp?f_number=15 15th Fajr Film Festival Awards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629041136/http://www.fajrfestival.ir/english/fajr/asp/awards.asp?f_number=15 |date=2009-06-29 }}. ''Fajr International Film Festival'', Retrieved June 25, 2006.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇਰਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। 'ਦਿ ਡੈਜ਼ਰਡ ਸਟੇਸ਼ਨ' (2002) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਲਈ ਫਜਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 26ਵੇਂ ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਵਰਲਡ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>[http://www.ffm-montreal.org/palmares/en_2002.html Awards 2002] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414200134/http://www.ffm-montreal.org/palmares/en_2002.html |date=2006-04-14 }}. ''World Film Festival'', Retrieved June 25, 2006.</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, 'ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਏ ਲੇਡੀ ਫਾਰ ਅਵੇ' (2005) ਅਤੇ 'ਦਿ ਲਾਸਟ ਸਟੈਪ' (2012) ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 'ਦ ਲਾਸਟ ਸਟੈਪ' ਦੇ ਸੈੱਟ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਕਾਰਲੋਵੀ ਵੈਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਤਸਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਉਤਪਾਦਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਪੁਸ਼ਾਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੌਰਗ ਫਜਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਤਸਵ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਅਸਗਰ ਫਰਹਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, 'ਏ ਸੇਪਰੇਸ਼ਨ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਸਮੇਤ ਦਰਜਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਵਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।<ref>{{cite web|url= http://ifpnews.com/exclusive/irans-leila-hatami-among-best-actresses-21st-century/|title= Iran’s Leila Hatami among Best Actresses of 21st Century|website= IFPNews|date= September 24, 2017|access-date= ਅਗਸਤ 21, 2021|archive-date= ਅਪ੍ਰੈਲ 3, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190403023714/https://ifpnews.com/exclusive/irans-leila-hatami-among-best-actresses-21st-century/|url-status= dead}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਲਿਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਸਿਲਵਰ ਬੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="www.dw.com"/> ਇੰਡੀਵਾਇਰ ਨੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਰਬੋਤਮ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://ifpnews.com/exclusive/irans-leila-hatami-among-best-actresses-21st-century/|title=Iran’s Leila Hatami among Best Actresses of 21st Century|date=2017-09-24|work=IFP News|access-date=2018-01-30|language=en-US|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403023714/https://ifpnews.com/exclusive/irans-leila-hatami-among-best-actresses-21st-century/|url-status=dead}}</ref> [[File:Jury Cannes 2014.jpg|thumb|274x274px|2014 ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਜਿਊਰੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਤਾਮੀ (ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਦੂਜੀ)]] ਹਾਤਮੀ (ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਦੂਜਾ) 2014 ਕੈਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਜਿਊਰੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ 2014 ਦੇ ਕਾਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="2014Cannes">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.fr/en/article/60563.html |title=The Jury of the 67th Festival de Cannes |access-date=28 April 2014 |work=Cannes}}</ref> ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਕੈਨਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਲਸ ਜੈਕਬ ਦਾ ਗਲ 'ਤੇ ਚੁੰਮਣ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।<ref name="IBTimes">[http://www.ibtimes.co.uk/cannes-2014-iran-criticises-leila-hatami-kissing-film-festival-president-1449108 Cannes 2014: Iran Criticises Leila Hatami for Kissing Film Festival President]. Ibtimes.co.uk (2014-05-19). Retrieved on 2015-10-16.</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ (ਅਲੀ ਮੋਸਾਫਾ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ: ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਮਨੀ (ਜਨਮ ਫਰਵਰੀ 2007) ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਆਸਲ (ਜਨਮ ਅਕਤੂਬਰ 2008) ਹਨ। ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ==ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ== {| class="wikitable" |- ! Year ! style="width:270px;"|Title ! Director ! Notes |- |1984 || ''<nowiki/>'ਕਮਲੋਲਮੋਲਕ'''|| ਅਲੀ ਹਤਾਮੀ || |- |1992||''ਡੇਲ ਸ਼ੋਦੇਗਨ'' (ਉਰਫ਼ ''ਦਿ ਲਵ ਸਟ੍ਰਿਕਨ'') ||ਅਲੀ ਹਤਾਮੀ|| |- |1996||[[ਲੀਲਾ (1996 ਫਿਲਮ)|''ਲੀਲਾ'']]||ਦਾਰੀਸ਼ ਮੇਹਰਜੁਈ||ਫਜਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਪਲੋਮਾ <br /> ਡੋਨਯੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਤਸਵੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ |- |1998||''[[ਸ਼ੀਦਾ (ਈਰਾਨੀ ਫਿਲਮ)]]''||[[ਕਮਲ ਤਬਰੀਜ਼ੀ]]|| ਨਾਮਜ਼ਦ - [[ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ]] [[ਫਜਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ <br /> ਨਾਮਜ਼ਦ - ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਦੋਨਯੇ ਤਸਵੀਰ ਅਵਾਰਡ |- |2000|| ''[[ਦ ਮਿਕਸ (ਈਰਾਨੀ ਫਿਲਮ)|ਦ ਮਿਕਸ]]''||[[ਦਾਰੀਸ਼ ਮੇਹਰਜੁਈ]]|| |- |2000|| ''[[ਦਿ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬੈਗ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਦ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬੈਗ]]'' (ਉਰਫ਼ ''ਕੀਫ-ਏ ਇੰਗਲਿਸ਼'') (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) ||ਸੈਯਦ ਜ਼ਿਆਦੀਨ ਡੋਰੀ||ਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਸਿਮਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਨਰ ਅਵਾਰਡ ਲੜੀ |- |2001||''ਅਬ ਵਾ ਅਤਸ਼'' (ਉਰਫ਼ ''[[ਵਾਟਰ ਐਂਡ ਫਾਇਰ (ਇਰਾਨੀ ਫਿਲਮ)]]'') ||[[ਫੇਰੇਡੌਨ ਜੇਰਾਨੀ]]||ਈਰਾਨ ਸਿਨੇਮਾ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਨਰ ਅਵਾਰਡ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ |- |2001||''ਮੋਰਾਬਾ-ਯੇ ਸ਼ਿਰੀਨ'' (ਉਰਫ਼ ''[[ਸਵੀਟ ਜੈਮ (ਇਰਾਨੀ ਫਿਲਮ)]]'') ||[[ਮਰਜ਼ੀਹ ਬੋਰੂਮੰਦ]]|| |- |2002||''[[ਲੋਅ ਹਾਈਟਸ]]''(ਉਰਫ਼ ''ਏਰਟੇਫੇ ਪਾਸਟ (ਯੂ.ਕੇ.) / ਲੋਅ ਹਾਈਟਸ (ਯੂ.ਐਸ.)'') ||[[ਇਬਰਾਹਿਮ ਹਤਾਮਿਕੀਆ]]|| ਨਾਮਜ਼ਦ - ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਈਰਾਨ ਸਿਨੇਮਾ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ <br /> ਨਾਮਜ਼ਦ - ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਦੋਨਯੇ ਤਸਵੀਰ ਅਵਾਰਡ |- |2002|| ''ਇਸਤਗਾਹ-ਏ ਮਤਰੂਕ'' (ਉਰਫ਼ ''[[ਦਿ ਡੈਜ਼ਰਟੇਡ ਸਟੇਸ਼ਨ]]'')||ਅਲੀਰੇਜ਼ਾ ਰਾਏਸੀਅਨ||[[ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਵਰਲਡ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਜੇਤੂ ਅਵਾਰਡ <br />ਨਾਮਜ਼ਦ - [[ਫਜਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ <br /> ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਵਿਨਰ ਅਵਾਰਡ ਸਿਨੇਮਾ ਹੈਗੀਘਾਟ |- |2005||''ਸਿਮਾ-ਯੇ ਜ਼ਾਨੀ ਦਰ ਦੂਰਦਸਤ'' (ਉਰਫ਼ ''[[ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]]'')||[[ਅਲੀ ਮੋਸਾਫਾ]]|| |- |2005||''ਸਲਾਦ-ਏ ਫਾਸਲ'' (ਉਰਫ਼ ''[[ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਲਾਦ]]'') ||[[ਫੇਰੇਦੌਨ ਜੇਰਾਨੀ]]||ਨਾਮਜ਼ਦ - [[ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ]] [[ਫਜਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਅਵਾਰਡ |- |2005||[[ਹੋਕਮ (ਫਿਲਮ)|''ਹੋਕਮ'']]||ਮਸੂਦ ਕਿਮਾਈ|| |- |2005||''ਸ਼ੇਰ-ਏ ਜ਼ੋਬਲੇ-ਹਾ'' (ਉਰਫ਼ ''[[ਕੂੜੇ ਦਾ ਕਵੀ]]'')||ਮੁਹੰਮਦ ਅਹਿਮਦੀ|| |- |2007|| ''ਹਰ ਸ਼ਬ ਤਨਹਾਈ'' (ਉਰਫ਼ ''ਹਰ ਰਾਤ, ਇਕੱਲਤਾ'') ||ਰਸੂਲ ਸਦਰਮੇਲੀ||ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਫੈਸਟੀਵਲ ਟਰੱਸਟ ਵਿਨਰ ਅਵਾਰਡ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ |- |2007-2008|| ''ਪਰਿਦੋਖਤ'' (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) ||ਸਮਨ ਮੁਗੱਦਮ || |- |2008||''ਪੈਨਿਲੈੱਸ (ਫਿਲਮ) ਜੇਤੂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ 27ਵਾਂ ਫਜਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ <br />ਈਰਾਨ ਦਾ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਐਂਡ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ <br /> ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਦੋਨਯੇ ਤਸਵੀਰ ਅਵਾਰਡ'' |- |2008||''ਸ਼ੀਰੀਨ''||ਅਬਾਸ ਕੀਰੋਸਤਾਮੀ|| |- |2009||''ਚਹਿਲ ਸਲੇਗੀ''(ਉਰਫ਼ ''40 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ'')||ਅਲੀਰੇਜ਼ਾ ਰਾਏਸੀਅਨ||ਨਾਮਜ਼ਦ - ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ ਫਜਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ |- |2009||''ਪਾਰਸੇ ਦਰ ਮਹਿ''(ਉਰਫ਼ ''ਰੋਮਿੰਗ ਇਨ ਦ ਮਿਸਟ'')||ਬਹਿਰਾਮ ਤਵਾਕੋਲੀ||ਨਾਮਜ਼ਦ - ਈਰਾਨ ਸਿਨੇਮਾ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ <br />ਨਾਮਜ਼ਦ - ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦਾ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਅਵਾਰਡ |- | 2010 |- |2011||''ਅਸਮਾਨ-ਏ ਮਹਿਬੂਬ'' (ਉਰਫ਼ ''ਵੌਟ ਏ ਵੈਂਡਰਫੁੱਲ ਲਾਈਫ'' ਜਾਂ ''ਲਵਲੀ ਸਕਾਈ'')||ਦਾਰਿਸ਼ ਮੇਹਰਜੁਈ|| |- |2011|| ''ਏ ਸੇਪਰੇਸ਼ਨ'' ||[[ਅਸਗਰ ਫਰਹਾਦੀ]]||ਬਰਲਿਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ (ਸਾਰੇਹ ਬਯਾਤ ਅਤੇ ਸਰੀਨਾ ਫਰਹਾਦੀ ਨਾਲ) <br />ਪਾਮ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ (ਸਾਰੇਹ ਬਯਾਤ ਅਤੇ ਸਰੀਨਾ ਫਰਹਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ) <br /> ਨਾਮਜ਼ਦ - ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ ਫਜਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ <br /> ਨਾਮਜ਼ਦ - ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ] ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ |- |2011||''ਫੇਲੀਸਿਟੀ ਲੈਂਡ''||ਮਜ਼ੀਅਰ ਮੀਰੀ||ਕੇਰਲ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਜੇਤੂ ਅਵਾਰਡ |- |2012||''ਮੀਟਿੰਗ ਲੀਲਾ''||ਅਦੇਲ ਯਾਰਾਘੀ||ਨੂਰ ਈਰਾਨੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ |- |2012||''ਦ ਲਾਸਟ ਸਟੈਪ''||ਅਲੀ ਮੋਸਾਫਾ||ਵਿਜੇਤਾ - ਕਾਰਲੋਵੀ ਵੇਰੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ <br /> ਨਾਮਜ਼ਦ - ਈਰਾਨ ਦੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ <br /> ਨਾਮਜ਼ਦ - ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ ਫਜਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਕਾਸਟਿਊਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਅਵਾਰਡ |- |2012||''ਔਰੇਂਜ ਸੂਟ''||ਦਾਰੀਉਸ਼ ਮੇਹਰਜੁਈ||ਨਾਮਜ਼ਦ - ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ ਫਜਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ |- |2013||''ਦੀ ਸੀਲਡ ਸੀਕਰੇਟ''||ਹਾਦੀ ਮੁਗ਼ਦਮਦੂਤ||ਨਾਮਜ਼ਦ - ਈਰਾਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਐਂਡ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ |- |2014||''ਤੁਹਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਕੀ ਹੈ?''||ਸਫੀ ਯਜ਼ਦਾਨੀਅਨ|| |- |2014||''ਟਾਈਮ ਆਫ ਲਵ''||ਅਲੀਰੇਜ਼ਾ ਰਾਇਸੀਅਨ||ਨਾਮਜ਼ਦ - ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ ਫਜਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ |- |2015||''ਮੈਂ''||ਸੋਹੇਲ ਬੇਰਾਕੀ || |- |2017||''ਸਬਡਡ''||ਹਾਮਿਦ ਨੇਮਤੋਲਾਹ||ਵਿਜੇਤਾ - ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸਿਮੋਰਘ 27ਵਾਂ ਫਜਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਵਾਰਡ |- |2017||''ਪਾਗਲ ਦਿਲ'' ||ਬਾਹਮਣ ਫਰਮਾਨਾਰਾ|| |- |2017||''ਬੰਬ: ਏ ਲਵ ਸਟੋਰੀ''||ਪੇਮਨ ਮੋਆਦੀ|| |- |2018||''ਸੂਰ''||ਮਨੀ ਹਗੀ|| |- |2018||''ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ''|| || |- |2019||''ਬਲੂ ਵ੍ਹੇਲ''||[[ਫੇਰੀਦੌਨ ਜੇਰਾਨੀ]]|| |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category}} * {{IMDb name|368689}} * Interview with Leila Hatami, ''Leila Hatami answers your questions'', BBC Persian, January 31, 2006: [http://www.bbc.co.uk/persian/interactivity/guest/story/2006/01/060129_jk-leyla-hatami.shtml Text], [http://www.bbc.co.uk/persian/media/audio/2003/060210_leyla-hatami.ram Voice]. * Script of ''Shāer-e Zobāle-hā'' (شاعر زباله ها), by [[Mohsen Makhmalbaf]]: [https://web.archive.org/web/20071011044056/http://makhmalbaf.com/articles.php?a=467]. {{in lang|fa}} * An unofficial fan site: [https://web.archive.org/web/20100514011243/http://leila-hatami.com/ Leila-Hatami.com] {{in lang|fa}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾ]] hk3o4unrcbyg85u9zi90w72wk5oa8v9 0 54992 839716 796038 2026-05-19T12:20:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839716 wikitext text/x-wiki '''ਰਾਈ''' (ਸੇਕੈਲ ਸਿਰੀਅਲ) ਇੱਕ [[ਅਨਾਜ]], ਇੱਕ [[ਕਵਰ ਫਸਲ]] ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਫਲ|ਫਲਾਂ]] ਦੇ [[ਫਸਲ]] ਵਜੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਇੱਕ [[ਘਾਹ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਕਣਕ]] ਕਬੀਲੇ (ਟਰੀਟਿਸੇਏ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਜੌਂ]] (ਜੀਨਸ ਹੌਰਡਯੂਮ) ਅਤੇ [[ਕਣਕ]] (ਟਰਟਿਕਮ)<ref>{{Cite web|url=http://www.uwyo.edu/plantsciences/uwplant/forages/small-grains/rye.html|title=Forage Identification: Rye|date=September 26, 2017|website=University of Wyoming: Department of Plant Sciences|access-date=September 26, 2017|archive-date=ਅਗਸਤ 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818200843/http://www.uwyo.edu/plantsciences/uwplant/forages/small-grains/rye.html|url-status=dead}}</ref> ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਈ ਅਨਾਜ [[ਆਟਾ]], ਰਾਈ ਰੋਟੀ, ਰਾਇ [[ਬੀਅਰ]], ਕ੍ਰੀਜ਼ਪ [[ਬਰੈੱਡ]], ਕੁਝ [[ਵ੍ਹਿਸਕੀ]], ਕੁਝ ਵੋਡਕਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੀ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਰਾਈ ਉਗ ਜਾਂ ਰੋਲ ਹੋਏ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਲ [[ਓਟ]] ਵਾਂਗ ਹੀ। '''ਰਾਈ''' ਇੱਕ [[ਅਨਾਜ]] ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ '''[[ਰਾਈ ਘਾਹ]]''' ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਵਾਂ, ਚਰਾਂਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਪਰਾਗ (ਚਾਰੇ) ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਈ ਦਾ ਪੌਦਾ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਫਲ ਇਸ ਦਾ ਫਲੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੀਜਾਂ ਵਰਗੇ ਬੀਜ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਚਾਰ, ਕਾਂਜੀ, ਚੱਟਣੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਖਟਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਤੇਲ ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾੜੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦ ਖੇਤੀ ਸਾਰੀ ਮੀਹਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫਸਲ ਬੀਜਦੇ ਸਨ। ਰਾਈ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹਰ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਬੀਜਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਆਮ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਰਾਈ ਨਹੀਂ ਬਾਜਦਾ। ਹੁਣ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਹਰ ਫ਼ਸਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਹੁਣ ਰਾਈ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਬੀਜਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Rye_grains.JPG|right|thumb|ਰਾਈ ਅਨਾਜ<br />]] ਰਾਈ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਤੁਰਕੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਵਧਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਰਾਈ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ (ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ) ਟਰਕੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਿਉਲੀਥਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੀ-ਪੈਟਰੀ ਨਿਓਲੀਲੀਕ ਬੀ ਕਾਨ ਹਸਨ ਤੀਜੀ ਕੋਲਾਲੋਯੁਕ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੈ 1800-1500 ਬੀ.ਸੀ.ਈ।<ref name="Hillman">{{Cite journal|last=Hillman|first=Gordon|date=1978|title=On the Origins of Domestic rye: Secale Cereale: The Finds from Aceramic Can Hasan III in Turkey|journal=Anatolian Studies|volume=28|pages=157–174|doi=10.2307/3642748|jstor=3642748}}{{Subscription required|via=[[JSTOR]]}}(subscription required)</ref><ref name="ZoharyHopf2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1hHSYoqY-AwC&pg=PA62|title=Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin|last=Zohary|first=Daniel|last2=Hopf|first2=Maria|last3=Weiss|first3=Ehud|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954906-1|location=Oxford|page=62|via=Google Books}}</ref> ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਰਾਈ (ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ) ਤੁਰਕੀ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਕਣਕ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੰਕਰਮਣ (ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਵੀਲੋਵੀਅਨ ਮਿਮਿਕਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ) ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਉਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਅਨਾਜ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਰਾਈਨ, ਡੈਨਿਊਬ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਰੋਮੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਲੀਨੀ ਐਲਡਰ ਨੇ ਰਾਈ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ<ref name="McElroy 2014 pp. 207–216">{{cite journal|last=McElroy|first=J. Scott|year=2014|title=Vavilovian Mimicry: Nikolai Vavilov and His Little-Known Impact on Weed Science|url=https://doi.org/10.1614%2Fws-d-13-00122.1|journal=Weed Science|publisher=Cambridge University Press (CUP)|volume=62|issue=02|pages=207–216|doi=10.1614/ws-d-13-00122.1|accessdate=2017-02-22}}</ref>, ਇਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ "ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਭੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ"<ref name="Gyulai">{{Cite journal|last=Gyulai|first=Ferenc|date=2014|title=Archaeobotanical overview of rye (Secale Cereale L.) in the Carpathian-basin I. from the beginning until the Roman age|url=http://docplayer.net/3685335-Archaeobotanical-overview-of-rye-secale-cereale-l-in-the-carpathian-basin-i-from-the-beginning-until-the-roman-age.html|journal=Journal of Agricultural and Environmental Science|volume=1|issue=2|pages=25–35|access-date=July 14, 2016|archive-date=ਦਸੰਬਰ 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231225120/http://docplayer.net/3685335-Archaeobotanical-overview-of-rye-secale-cereale-l-in-the-carpathian-basin-i-from-the-beginning-until-the-roman-age.html|url-status=dead}} page 26.</ref> ਅਤੇ ਸਪੈਲ ਇਸ ਨੂੰ "ਇਸਦੇ ਕੌੜੀ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ" ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਟ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Pliny">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HEQ9AAAAIAAJ&pg=PA11|title=Wheat Science: Today and Tomorrow|last=Evans|first=L. T.|last2=Peacock|first2=W. J.|date=March 19, 1981|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-23793-2|page=11|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D18%3Achapter%3D40|title=The Natural History|last=Pliny the Elder|date=1855|publisher=Taylor and Francis|location=London|at=Book 18, Ch. 40|translator-last=Bostock|translator-first=John|access-date=July 12, 2016|orig-year=c. 77–79|translator-last2=Riley|translator-first2=H. T.|via=Perseus Digital Library, Trufts University}}</ref> == [[ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਗਰੋਨੋਮੀ)|ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] == ਵਿੰਟਰ ਰਾਈ ਸਰਦੀਆਂ ਲਈ ਗਰਾਉਂਡ ਕਵਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਰਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਸਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦੀ ਦੇ ਨਿੱਘੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਆਮ ਬਰਫ਼ ਕਵਰ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਰਦੀਆਂ-ਹਾਰਡਡੀ ਬੂਟੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਨਸ ਫਸਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਕ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫੈਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਨਰਸ ਫਸਲ ਹੈ। == ਬੀਮਾਰੀਆਂ == ਰਾਈ [[ਅਰਗੋਟ ਫੰਗਸ]] ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਐਰੋਗਟ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਾਈ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੈਡੀਕਲ ਹਾਲਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਐਗੋਸਿਟੀਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕੜਵੱਲ]] ਪੈਣ, [[ਗਰਭਪਾਤ]], ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਨਰਕੋਰੋਸ, ਮਨੋ-ਭਰਮਾਰ ਅਤੇ [[ਮੌਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਉੱਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਜੋ ਰਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 1692 ਵਿਚ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿਚ ਸਲੇਮ ਦੀਆਂ ਡਾਂਸ ਟ੍ਰਾਇਲਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਾਦੂਗਰ ਹੋਣਾ, ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।"<ref name="hawaii1">{{Cite web|url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/wong/BOT135/LECT12.HTM|title=Ergot of Rye: History|last=Wong|first=George J.|date=1998|website=Botany 135 Syllabus|publisher=University of Hawai‘i at Mānoa, Botany Department|access-date=July 12, 2016}}</ref> == ਉਪਯੋਗ == ਰਾਈ ਅਨਾਜ ਇੱਕ ਆਟੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਈ ਦਾ ਆਟਾ ਗਲਾਇਡਿਨ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗਲੂਟੇਨਿਨ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਣਕ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੱਟ ਗਲੂਸ਼ਨ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਰੇਸ਼ਾ ਦੇ ਉੱਚ ਅਨੁਪਾਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਲਕਲੀਰੇਸੋਰਸਿਨਲਜ਼ ਫੀਨੋਲਿਕ ਲਿਪਾਈਡਜ਼ ਹਨ ਜੋ ਕਣਕ ਅਤੇ ਰਾਈ (0.1-0.3% ਸੁੱਕੇ ਭਾਰ ਦੇ) ਦੇ ਬਰੈਨ ਪਰਤ (ਜਿਵੇਂ ਪੇਰੀਕਾਰਪ, ਟੈਸਟਾ ਅਤੇ ਅਲੂਰੋਨ ਲੇਅਰਾਂ) ਦੀ ਉੱਚ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਰਾਈ ਰੋਟੀ, ਪਾਮਪਰਨਿਕਲ ਸਮੇਤ, ਰਾਈ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਧ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਰਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਿਸਪ ਰੋਟੀ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Suzuki|first=Yoshikatsu|last2=Esumi|first2=Yasuaki|last3=Yamaguchi|first3=Isamu|date=1999|title=Structures of 5-alkylresorcinol-related analogues in rye|url=https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1999-09_52_2/page/281|journal=Phytochemistry|volume=52|issue=2|pages=281–289|doi=10.1016/S0031-9422(99)00196-X}}</ref><ref>[http://www.bakkerijmuseum.nl/kalwiblo/index.php?t=2&h=5&s=8#Minderwaardig "Grains: Rye"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113134555/http://www.bakkerijwiki.nl/index.php?t=2&h=5&s=8#Minderwaardig |date=2018-11-13 }} ('''in Dutch''') bakkerijmuseum.nl</ref><ref name="rye bread">{{Cite journal|last=Prättälä|first=Ritva|last2=Helasoja|first2=Ville|last3=Mykkänen|first3=Hannu|date=2000|title=The consumption of rye bread and white bread as dimensions of health lifestyles in Finland|url=https://www.academia.edu/17310248/The_consumption_of_rye_bread_and_white_bread_as_dimensions_of_health_lifestyles_in_Finland|journal=Public Health Nutrition|volume=4|issue=3|pages=813–819|doi=10.1079/PHN2000120|pmid=11415489|access-date=July 15, 2016}}</ref> ਰਾਈ ਅਨਾਜ, [[ਅਲਕੋਹਲ]] ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਰਾਈ ਵਿਸਕੀ]] ਅਤੇ [[ਰਾਈ ਬੀਅਰ]]। ਰਾਈ ਅਨਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਕਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਈ ਐਬਸਟਰੈਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹਰਬਲ ਦਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਰਾਇ ਸਟ੍ਰਾਅ ਨੂੰ ਕਵਰ ਫਸਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੋਧ ਲਈ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਕੀ ਡੂਲੀਜ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ। == ਕਟਾਈ == ਰਾਈ ਦੀ ਕਟਾਈ ਲਗਭਗ ਕਣਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ [[ਕਮਬਾਇਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰ|ਕਮਬਾਈਨਾਂ]] ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ [[ਤੂੜੀ]] ਨੂੰ ਵਾਹਨਾਂ' ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸਿੰਲੋਸ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਅਨਾਜ ਐਲੀਵੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਮਦ ਲਈ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਕੈਨਕੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਈ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਸਕਾਈਟਸ ਜਾਂ [[ਦਾਤਰੀ]] ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਕਟਾਈ ਰਾਈ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੁਕਾਉਣ ਜਾਂ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਖੋਦਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Jensen1988">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v8OSv8QQQgoC&pg=PA47|title=Loosening the Bonds: Mid-Atlantic Farm Women, 1750–1850|last=Jensen|first=Joan M.|publisher=Yale University Press|year=1988|isbn=978-0-300-04265-8|location=New Haven|page=47|access-date=2016-07-17}}</ref><ref name="Jones2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jv3VCgAAQBAJ&pg=PA123|title=Agricultural Enlightenment: Knowledge, Technology, and Nature, 1750–1840|last=Jones|first=Peter M.|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-102515-0|location=Oxford|page=123|access-date=2016-07-17}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] o1t2nybt11rmpa8sojoj47o6da80ogo 0 58029 839722 573818 2026-05-19T17:21:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839722 wikitext text/x-wiki '''ਵਪਾਰਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ [[ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੇਚਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>{{cite web |url = http://dictionary.reference.com/browse/commercial+software |title = Commercial software |accessdate = 23 ਮਾਰਚ 2015}}</ref> ਜਾਂ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਪਾਰਕ ਕੰਮਾਂ/ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ [[ਮਲਕੀਅਤੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|ਮਲਕੀਅਤੀ]] ਜਾਂ [[ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਰੋਤ ਵਪਾਰਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|ਆਜ਼ਾਦ / ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਰੋਤ]] ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |author = David A. Wheeler |title = Free-Libre / Open Source Software (FLOSS) is Commercial Software |date = 2009-02-03 |url = http://www.dwheeler.com/essays/commercial-floss.html |accessdate = 2009-06-29 |archive-date = 2018-01-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180103183010/https://www.dwheeler.com/essays/commercial-floss.html |dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gnu.org/philosophy/categories.html#commercialSoftware |title=Categories of Free and Non-Free Software |publisher=[[ਫ਼੍ਰੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] |access-date=2015-03-23 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502115838/https://www.gnu.org/philosophy/categories.html#commercialSoftware |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gnu.org/philosophy/selling.html |title=Selling Free Software |publisher=ਫ਼੍ਰੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ}}</ref> == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == *[[ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] *[[ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] *[[ਮਲਕੀਅਤੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] dl53ib7khk96q6fco9aukxz12i9lknv 0 63256 839728 838701 2026-05-19T21:49:28Z Typingsuggestions 59810 Added image 839728 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = Portrait of Master Mota Singh.jpg | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ, ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2015-07-22|archive-date=2015-07-16|url-status=bot: unknown|last=Singh|first=Harbans|date=2023-02-01|website=sikhhistory.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of the six 'shaheeds' (martyrs) of the Babbar Akali Jatha from 27 February 1926.jpg|thumb|27 ਫਰਵਰੀ 1926 ਦੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਸਮੇਤ ਛੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ।]] ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ|ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] 5bvnzfngcb3w74gg2e0d3jz431fzi6d 0 70870 839729 837435 2026-05-19T23:45:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839729 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਇਰਾ ਯੂਸਫ਼ '''ਜਾ ਸਾਇਰਾ ਯੂਸਫ਼ ਖਾਨ ({{Lang-ur|{{Nastaliq|سارہ یوسف خان }}}}), ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਵਿਡਿਓ ਜੋਕੀ ਹੈ।<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2012%5C07%5C10%5Cstory_10-7-2012_pg9_13]<sup class="noprint Inline-Template" contenteditable="false">&#x5B;''<span title=" since December 2015">dead link</span>''&#x5D;</sup></ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਯੂਸਫ਼ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਂਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਅਫਗਾਨੀ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ ਲਰਨਿੰਗ ਅਤੇ ਮੋਟਿਵੇਸ਼ਨ (ਆਈ. ਏਲ. ਏਮ.) ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।  ਯੂਸਫ਼ ਵੀ. ਜੇ. ਪਲਵਾਸ਼ਾ ਯੂਸਫ਼ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਲਿਸ਼ਬਾ ਯੂਸਫ਼ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। == ਟੇਲਿਵਿਜਨ == {| class="wikitable" ! Year ! Serial ! Role ! Notes |- | 2010 | Bheja Fry | Host | Vj Debut |- | 2010 | Most wanted | Host |- | 2011 | Mera Naseeb | Nazia | Television Debut<ref>{{Cite web|url = http://www.dawn.com/news/1135522|title = Mera Naseeb: Pakistani writer accused of plagiarism by Indian author - Pakistan|website = Dawn.com|date = |accessdate = 2015-12-28}}</ref> |- | 2011 | Mohabbat Rooth Jaye Toh | Maryam |<ref>{{Cite web|url = http://www.uniarticles.com/2015/05/ruswaiyaan-zindagi-tv-upcoming-show.html|title = Unique Articles: Ruswaiyaan Zindagi tv Upcoming Show Story Wiki &#124;Starcast &#124;Trailors &#124; Timing &#124;Title Song Download|website = Uniarticles.com|date = 2015-06-11|accessdate = 2015-12-28|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222082035/http://www.uniarticles.com/2015/05/ruswaiyaan-zindagi-tv-upcoming-show.html|url-status = dead}}</ref> |- | 2012 | Bilqees Kaur | Soha Sultan |<ref>{{Cite web|url = https://www.facebook.com/bilqeeskaur|title = Bilqees Kaur|publisher = Facebook|date = |accessdate = 2015-12-28}}</ref><ref>[http://www.hum.tv/program_page.php?page_id=3&program_id=10&playlist_id=DFC8C72338AB1E40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930171007/http://www.hum.tv/program_page.php?page_id=3&program_id=10&playlist_id=DFC8C72338AB1E40 |date=2015-09-30 }}<sup class="noprint Inline-Template" contenteditable="false">&#x5B;''<span title=" since December 2015">dead link</span>''&#x5D;</sup></ref> |- | 2012 | Tanhaiyan Naye Silsilay | Sarena |<ref>{{Cite web|url = http://dramaonline.com/category/ary-digital-dramas/tanhaiyan-naye-silsilay/|title = Tanhaiyan Naye Silsilay &#124; Watch HD Episodes Pakistani Dramas Online|website = Dramaonline.com|date = 2015-12-23|accessdate = 2015-12-28|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222111455/http://dramaonline.com/category/ary-digital-dramas/tanhaiyan-naye-silsilay/|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|last = Qamar|first = Saadia|url = http://tribune.com.pk/story/453857/tanhaiyan-actors-make-a-comeback-with-sequel/|title = ‘Tanhaiyan’ actors make a comeback with sequel - The Express Tribune|website = Tribune.com.pk|date = |accessdate = 2015-12-28}}</ref> |- | 2012 | Coke Kahani | Zoya |<ref>{{Cite web|last = Qamar|first = Saadia|url = http://tribune.com.pk/story/483415/with-coke-kahani-mehreen-jabbar-highlights-the-lives-of-pakistanis/|title = With Coke Kahani, Mehreen Jabbar highlights the lives of Pakistanis - The Express Tribune|website = Tribune.com.pk|date = |accessdate = 2015-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://beingpakistani.com/2012/10/31/coke-kahani-comedy-drama-serial-will-be-on-air-from-3rd-november-on-ptv-home-urdu1-and-hum-tv/|title = Coke Kahani (comedy drama serial) will be on air from 3rd November on PTV Home, Urdu1 and Hum TV|website = Beingpakistani.com|date = 2012-10-31|accessdate = 2015-12-28|archive-date = 2013-04-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20130424233343/http://beingpakistani.com/2012/10/31/coke-kahani-comedy-drama-serial-will-be-on-air-from-3rd-november-on-ptv-home-urdu1-and-hum-tv/|url-status = dead}}</ref> |- | 2013 | Darmiyaan | Aleena |- | 2014 | Ru Baru | Shabeeha/Neelam |<ref>{{Cite web|author = Rizwan Shaikh|url = http://www.pakium.pk/2014/01/02/ru-baru-drama-serial|title = Ru Baru Drama Serial On Hum TV (Synopsis and Pictures)|website = Pakium.pk|date = |accessdate = 2015-12-28}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|author = Rizwan Shaikh|url = http://www.pakium.pk/2014/06/15/furqan-and-imran-main-jeeliya-ost-ru-baru|title = Furqan and Imran - Main Jeeliya Ost Ru Baru (Audio/Video/Lyrics)|website = Pakium.pk|date = |accessdate = 2015-12-28|archive-date = 2015-12-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222123829/http://www.pakium.pk/2014/06/15/furqan-and-imran-main-jeeliya-ost-ru-baru|url-status = dead}}</ref> |} == Filmography == |<span class="mw-default-size"><span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Film has yet to be released|14x14px]]</span></span><span class="mw-default-size"></span> Denotes films that have not yet been released {| class="wikitable" ! Year ! Film ! Role ! Notes |- | 2016 | ''[[ਹੋ ਮਨ ਜਹਾਂ|Ho Mann Jahaan]]'' | Herself | special appearance in song ''"Shakar Wandawaan"''<ref>http://uk.blastingnews.com/showbiz-tv/2016/01/ho-mann-jahaan-review-a-beautifully-wrapped-gift-00715787.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.thenational.ae/arts-life/film-reviews/film-review-lollywood-comes-of-age-with-ho-mann-jahaan</ref> |- | 2016 | scope="row" style="background:#ffc;" | ''Teri Meri Love Story'' <span class="mw-default-size"><span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Film has yet to be released|14x14px]]</span></span><span class="mw-default-size"></span> | TBA | Announced<ref name="tribune2">{{Cite web|last = Correspondent|first = Our|url = http://tribune.com.pk/story/983855/teri-meri-love-story-to-go-on-floors/|title = ‘Teri Meri Love Story’ to go on floors - The Express Tribune|website = Tribune.com.pk|date = 2015-11-03|accessdate = 2015-12-28}}</ref> |- | TBA | scope="row" style="background:#ffc;" | ''Love You Babylicious'' <span class="mw-default-size"><span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Film has yet to be released|14x14px]]</span></span><span class="mw-default-size"></span> | TBA | Announced<ref name="tribune1">{{Cite web|last = Asad|first = Muhammad|url = http://tribune.com.pk/story/919059/syras-stars-set-into-motion/|title = Syra’s stars set into motion - The Express Tribune|website = Tribune.com.pk|date = |accessdate = 2015-12-28}}</ref> |} == Awards and nominations == {| class="wikitable" ! Year ! Serial/Film ! Award ! Category |- | 2011 | Mera Naseeb | Pakistan Media Awards | Best New Actress |- | 2013 | Veet Celebrations Of Beauty | Most Beautiful Smile |- | 2015 | Sunday Awards | Best Showstopper |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth = 30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] jpa470wc066ayli3bdq815dg045m6my 3 71138 839736 837583 2026-05-20T03:14:00Z ~2026-30199-89 60143 /* 11119999 */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 839736 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Athu11119999}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:08, 14 ਜਨਵਰੀ 2016 (UTC) == 11119999 == 11119999 [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2026-25489-49|&#126;2026-25489-49]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2026-25489-49|talk]]) 23:04, 25 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == 11119999 == gmiygjygojgjjjf [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2026-30199-89|&#126;2026-30199-89]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2026-30199-89|talk]]) 03:14, 20 ਮਈ 2026 (UTC) pdcg8mcg847p6p2x2gp8v0xa885gfc2 0 83300 839740 839463 2026-05-20T05:30:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839740 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ਹਿੰਦ-ਪਾਕ ਦੋਸਤੀ ਮੰਚ | native_name = | native_name_lang = | named_after = | image = File:Kuldip nayar md.jpg | image_size = | alt = | caption = ਹਿੰਦ-ਪਾਕ ਦੋਸਤੀ ਮੰਚ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = | motto = ਭਾਰਤ ਪਾਕ ਦੋਸਤੀ | predecessor = | merged = | successor = | formation = <!-- use {{start date and age|YYYY|MM|DD}} --> | founder = | founding_location = | extinction = <!-- use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} --> | merger = | type = | tax_id = <!-- or | vat_id = (for European organizations) --> | registration_id = <!-- for non-profit org --> | status = ਸਰਗਰਮ | purpose = | headquarters = ਜਲੰਧਰ | location = | coords = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline, title}} --> | region = | services = | products = | methods = | fields = | membership = | membership_year = | language = ਪੰਜਾਬੀ | owner = <!-- or | owners = --> | sec_gen = | leader_title = ਪ੍ਰਧਾਨ | leader_name = [[ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ]] | leader_title2 = ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ | leader_name2 = [[ਸਤਨਾਮ ਮਾਣਕ]] | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | board_of_directors = | trustee = | key_people = | main_organ = | parent_organization = | subsidiaries = ਪੰਜਾਬ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਮੰਚ,ਸਾਫਮਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਫੋਕਲੋਰ ਅਕੈਡਮੀ | secessions = | affiliations = | budget = | budget_year = | revenue = | revenue_year = | disbursements = | expenses = | expenses_year = | endowment = | staff = | staff_year = | volunteers = | volunteers_year = | slogan = | mission = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | remarks = | formerly = | footnotes = }} '''ਹਿੰਦ-ਪਾਕ ਦੋਸਤੀ ਮੰਚ''' ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਵਾਮ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਹਰ ਸਾਲ 15 ਅਗਸਤ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੱਖਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਹਗਾ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਜਗਾ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਵਾਂ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਇਜਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.kashmirtimes.in/newsdet.aspx?q=56124 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-08-13 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811150627/http://www.kashmirtimes.in/newsdet.aspx?q=56124 |url-status=dead }}</ref> ਉਘੇ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਸ੍ਰੀ [[ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ]] ਇਸਦੇ ਦੇ ਰਹਿਨੁਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪਤਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ [[ਸਤਨਾਮ ਮਾਣਕ]] ਇਸਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਮੰਚ,ਸਾਫਮਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਫੋਕਲੋਰ ਅਕੈਡਮੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ 13 ਤੋਂ 15 ਅਗਸਤ ਤੱਕ 21ਵਾਂ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160810/2/1450321.cms#1450321{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20160814/8/5/5.cms |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-08-14 |archive-date=2021-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525061724/http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20160814/8/5/5.cms |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੋਹਵਾਂ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਧਾਓਣ ਲਈ ਸਭਾਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.tribuneindia.com/news/amritsar/manch-rangmanch-performs-at-natshala-as-pak-artistes-denied-visa/280449.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821203723/http://www.tribuneindia.com/news/amritsar/manch-rangmanch-performs-at-natshala-as-pak-artistes-denied-visa/280449.html |url-status=dead }}</ref> ==ਸਮਾਗਮ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਵਰੇਜ == ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਬਾਰੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵੱਖ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਕਵਰੇਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ ਦੋਹਵਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਅਵਾਮ ਵਿੱਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਸ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। *[http://www.tribuneindia.com/news/amritsar/delegates-from-india-pakistan-decry-belligerent-approach-of-governments/280904.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821205442/http://www.tribuneindia.com/news/amritsar/delegates-from-india-pakistan-decry-belligerent-approach-of-governments/280904.html |date=2016-08-21 }} *[http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20160814/8/5/5.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525061724/http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20160814/8/5/5.cms |date=2021-05-25 }} *[http://zeenews.india.com/news/nation/ngos-of-india-pak-to-hold-candle-light-vigil_793251.html] *[http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Candlelight-vigil-held-at-Wagah/articleshow/3369797.cms] *[http://www.uniindia.com/veteran-journalist-kuldip-nayar-leaves-for-attari-with-amar-jyoti/regional/news/164679.html] ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] h2exeadn7r4t7uakhnh29osgpdsvbxm 0 87008 839738 838905 2026-05-20T05:17:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839738 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = <big>ਹਾਨ ਚੀਨੀ</big></big><br />{{linktext|漢|族}}/{{linktext|汉|族}}<br />[[wikt:漢人|漢人]]/[[wikt:汉人|汉人]] |rawimage = |population = [[Circa|c.]] 13 ਕਰੋੜ<ref>12 ਕਰੋੜ (ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ 92%) [[ਪੀ.ਆਰ.ਸੀ]] ਵਿੱਚ ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2075.html ਸੀ.ਆਈ.ਏ ਫੈਕਟਬੁੱਕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171211142542/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2075.html |date=2017-12-11 }} 2014 est.), about 22 million in [[demographics of Taiwan|Taiwan]], and an estimated 50 million [[Overseas Chinese]]</ref> |region2 = {{PRC}} |pop2 = 12 ਕਰੋੜ |ref2 =<ref name="ciastat">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013030611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-13 }}: "Han Chinese 91.6%" out of a reported population of 1,355 billion (July 2014 est.)</ref> |region3 = {{TWN-ROC}} |pop3 = 22,575,365 |ref3 = |region4 = {{Flagcountry|Thailand}} |pop4 = 9,392,792 |ref4 =<ref>Barbara A. West (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File, p. 794, ISBN 1438119135</ref> |region5 = {{Flagcountry|Malaysia}} |pop5 = 66,50,000 |ref5 =<ref name="statistics.gov.my">{{Cite web |url=https://www.statistics.gov.my/index.php?r=column%2FcthemeByCat&cat=155&bul_id=OWlxdEVoYlJCS0hUZzJyRUcvZEYxZz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-10-12 |archive-date=2016-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812014710/https://www.statistics.gov.my/index.php?r=column%2FcthemeByCat&cat=155&bul_id=OWlxdEVoYlJCS0hUZzJyRUcvZEYxZz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812014710/https://www.statistics.gov.my/index.php?r=column%2FcthemeByCat&cat=155&bul_id=OWlxdEVoYlJCS0hUZzJyRUcvZEYxZz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09 |date=2016-08-12 }}</ref>{{citation needed|reason=where does the reference mention 23.4% are Han?|date=July 2016}} |region7 = {{Flagcountry|United States}} |pop7 = 37,94,673 |ref7 =<ref>{{cite web|title=Race Reporting for the Asian Population by Selected Categories: 2010 more information|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP8&prodType=table|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=19 January 2014}}</ref> |region8 = {{Flagcountry|Indonesia}} |pop8 = 2,832,510 |ref8 =<ref name="census 2010">{{cite book | last = | first = | publisher =Badan Pusat Statistik | title =Kewarganegaraan, Suku Bangsa, Agama dan Bahasa Sehari-hari Penduduk Indonesia Hasil Sensus Penduduk 2010 | year =2011 | accessdate = | isbn =9789790644175 | url =http://sp2010.bps.go.id/files/ebook/kewarganegaraan%20penduduk%20indonesia/index.html | archive-date =2017-07-10 | archive-url =https://web.archive.org/web/20170710134114/http://sp2010.bps.go.id/files/ebook/kewarganegaraan%20penduduk%20indonesia/index.html | url-status =dead }}</ref> |region9 = {{Flagcountry|Singapore}} |pop9 = 2,547,300 |ref9 =<ref>{{Cite web |url=http://www.nptd.gov.sg/portals/0/news/population-in-brief-2014.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-11-20 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082553/http://www.nptd.gov.sg/portals/0/news/population-in-brief-2014.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082553/http://www.nptd.gov.sg/portals/0/news/population-in-brief-2014.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> |region10 = {{Flagcountry|Myanmar}} |pop10 = 1,637,540 |ref10 =<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=17 February 2016|archive-date=17 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117070224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006115241/https://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html |date=6 ਅਕਤੂਬਰ 2010 }}</ref> |region11 = {{flagcountry|Canada}} |pop11 = 1,487,580 |ref11 =<ref>{{cite web|url=http://www.asiapacific.ca/statistics/population/population-2011-census/population-ethnic-origin-province|title=Population by Ethnic Origin by Province|author=Asia Pacific Foundation of Canada|work=Asia Pacific Foundation of Canada|accessdate=17 February 2016|archive-date=22 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322152756/http://www.asiapacific.ca/statistics/population/population-2011-census/population-ethnic-origin-province|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322152756/http://www.asiapacific.ca/statistics/population/population-2011-census/population-ethnic-origin-province |date=22 ਮਾਰਚ 2016 }}</ref> |region12 = {{Flagcountry|Philippines}} |pop12 = 1,350,000 |ref12 =<ref>http://www.senate.gov.ph/press_release/2013/0121_prib1.asp</ref>{{citation needed|reason=no reference to Han|date=August 2016}} |region13 = {{Flagcountry|Peru}} |pop13 = 1,300,000 |ref13 =<ref name="ocac">{{Cite web|url=http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&no=1163&level=B|title=The Ranking of Ethnic Chinese Population|website=Overseas Compatriot Affairs Commission, R.O.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104195124/http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&no=1163&level=B|archive-date=4 January 2011|dead-url=Yes|access-date=23 September 2016}}</ref> |region14 = {{Flagcountry|Cambodia}} |pop14 = 1,180,000 |ref14 =<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-06/07/content_8324545.htm|title=Cambodia: Zongzi becomes a tool of affection relay_English_Xinhua|publisher=}}</ref> |region15 = {{flag|South Korea}} |pop15 = 898,113 |ref15 =<ref>{{cite web|url=http://www.immigration.go.kr/HP/COM/bbs_003/ListShowData.do?strNbodCd=noti0096&strWrtNo=126&strAnsNo=A&strOrgGbnCd=104000&strRtnURL=IMM_6050&strAllOrgYn=N&strThisPage=1&strFilePath=imm/|title=迬(۳) < ڷ < Ա·ܱå|author=Աܱå|publisher=}}</ref>{{citation needed|reason=no reference to Han|date=August 2016}} |region16 = {{Flagcountry|Australia}} |pop16 = 866,200 |ref16 =<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013|title=2071.0 - Reflecting a Nation: Stories from the 2011 Census, 2012–2013|publisher=}}</ref>{{citation needed|reason=no reference to Han|date=August 2016}} |region17 = {{Flagcountry|Vietnam}} |pop17 = 823,070 |ref17 =<ref>http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=476&idmid=4&ItemID=9815</ref> |region18 = {{Flagcountry|Japan}} |pop18 = 655,377 |ref18 =<ref>{{cite web |title = 国籍（出身地）別在留資格（在留目的）別外国人登録者(Number of foreign residents by country in 2008) |url = http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/Xlsdl.do?sinfid=000004032096 |publisher = Ministry of Justice |date = 2009-09-04 |language = Japanese}}{{Better source|reason=outdated|date=May 2016}}</ref> |region20 = {{Flagcountry|United Kingdom}} |pop20 = 433,150 |ref20 =<ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|title=2011 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom|publisher=Office for National Statistics|date=11 October 2013|accessdate=13 April 2015|archive-date=23 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123182221/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|url-status=dead}}</ref> |region21 = {{Flagcountry|Venezuela}} |pop21 = 400,000 |ref21 =<ref>{{cite web |url=http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-06-12 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130626010236/http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |archivedate=2013-06-26 |df= }}"Chinese people are an important population mostly in Venezuela (400,000)..." P. 201 (in Spanish) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224061845/http://convergencia.uaemex.mx/rev38/38pdf/LIZCANO.pdf |date=2014-02-24 }}</ref>{{citation needed|reason=|date=August 2016}} |region22 = {{Flagcountry|South Africa}} |pop22 = 350,000 |ref22 =<ref name="Park2009">{{cite book |url = http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/11/rei-v1.3b.pdf |work = Representation, Expression and Identity |year = 2009 |publisher = Interdisciplinary Perspectives |title = Recent Chinese Migrations to South Africa – New Intersections of Race, Class and Ethnicity |first = Yoon Jung |last = Park |isbn = 978-1-904710-81-3 |accessdate = September 20, 2010 |archive-date = ਜਨਵਰੀ 7, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190107061840/https://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/11/rei-v1.3b.pdf%20 |dead-url = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228041728/http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/11/rei-v1.3b.pdf |date=ਦਸੰਬਰ 28, 2010 }}</ref> |region23 = {{Flagcountry|Italy}} |pop23 = 333,986 |ref23 =<ref>[http://www.istat.it/it/files/2016/09/Cittadini-non-comunitari_2016.pdf?title=Cittadini+non+comunitari++-+29%2Fset%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf] Non-EU citizens legally residing Jan 2016</ref> |region24 = {{Flagcountry|Russia}} |pop24 = 998,000 |ref24 =<ref name="ocac" /> |region25 = {{flagcountry|France}} |pop25 = 230,515 |ref25 =<ref name="ocac" /> |region26 = {{Flagcountry|Germany}} |pop26 = 204,828 |ref26 =<ref name="migration-info.de">{{cite web|url=http://www.migration-info.de/mub_artikel.php?Id=110904 |title=Migration & Bevölkerung |work=Migration & Bevölkerung |accessdate=17 February 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314104617/http://www.migration-info.de/mub_artikel.php?Id=110904 |archivedate=14 March 2012 |df= }}</ref><ref name="destatis.de">{{de icon}} [https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2010/07/PD10_248_122.html Erstmals mehr als 16 Millionen Menschen mit Migrationshintergrund in Deutschland]Statistisches Bundesamt Deutschland (German text about migrants in Germany) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116190127/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2010/07/PD10_248_122.html |date=2013-11-16 }}</ref>{{citation needed|reason=dead links|date=August 2016}} |region27 = {{Flagcountry|Spain}} |pop27 = 197,214{{citation needed|reason=|date=August 2016}} |region28 = {{Flagcountry|India}} |pop28 = 189,470 |ref28 =<ref name="ocac" /> |region29 = {{Flagcountry|Laos}} |pop29 = 185,765 |ref29 =<ref name="ocac" /> |region30 = {{flagcountry|Brazil}} |pop30 = 151,649 |ref30 =<ref name="ocac" /> |region31 = {{Flagcountry|New Zealand}} |pop31 = 147,510 |ref31 =<ref>{{cite web |url= http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/estimates_and_projections/NationalEthnicPopulationProjections_HOTP2006-26/Technical%20Notes.aspx |title=National Ethnic Population Projections: 2006(base)–2026 update |accessdate=July 22, 2011 }}</ref>{{citation needed|reason=no reference to Han|date=August 2016}} |region32 = {{flagcountry|Netherlands}} |pop32 = 144,928 |ref32 =<ref name="ocac" /> |region33 = {{Flagcountry|Panama}} |pop33 = 135,000 |ref33 =<ref>[http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/panama/ch_pa01.htm#3 ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081204231050/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/panama/ch_pa01.htm#3 |date=December 4, 2008 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/media_reports/1166678.stm |work = BBC News |title = Little China in Belgrade |date = 2001-02-12 |accessdate = 2010-05-04}}</ref> |region34 = {{Flagcountry|Cuba}} |pop34 = ~150 |ref34 =<ref>{{cite web|last1=Stetler|first1=Carrie|title=As Chinese-Cuban Population Dwindles, Traditions Die|url=http://news.rutgers.edu/feature/chinese-cuban-population-dwindles-traditions-die/20131020|website=Rutgers Today|accessdate=22 September 2016|date=18 October 2013}}</ref> |region35 = {{Flagcountry|Costa Rica}} |pop35 = 9,170<ref>{{cite web|title=X Censo Nacional de Población y VI de Vivienda 2011, Características Sociales y Demográficas|url=http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documentos/inec_institucional/estadisticas/resultados/repoblaccenso2011-12.pdf.pdf|website=[[National Institute of Statistics and Census of Costa Rica]]|accessdate=22 September 2016|page=61|format=PDF|date=July 2012|quote=Cuadro 23. Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia, zona y sexo. Chino(a) 9,170|archive-date=19 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619090918/http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documentos/inec_institucional/estadisticas/resultados/repoblaccenso2011-12.pdf.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619090918/http://www.inec.go.cr/sites/default/files/documentos/inec_institucional/estadisticas/resultados/repoblaccenso2011-12.pdf.pdf |date=19 ਜੂਨ 2018 }}</ref> |ref35 = |region36 = {{Flagcountry|Finland}} |pop36 = 15,722{{citation needed|reason=|date=August 2016}} |region37 = {{Flagcountry|Ireland}} |pop37 = 11,218 |ref37 =<ref>[http://beyond2020.cso.ie/Census/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1835] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121016092935/http://beyond2020.cso.ie/Census/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=1835 |date=October 16, 2012 }}</ref> |region38 = {{Flagcountry|Christmas Island}} |pop38 = ~940 |ref38 =<ref name=pau>{{cite web|last=Hibbard|first=John|title=A COMPARISON OF CABLE AND SATELLITE FOR CHRISTMAS ISLAND COMMUNICATIONS|url=http://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/House_of_Representatives_Committees?url=/ncet/economicenvironment/subs/sub15.3.pdf|accessdate=17 July 2013}}</ref> |languages = [[Chinese language|Chinese]] |religions = [[Non-religious]], [[Chinese folk religion]] (including [[Taoism]], [[ancestor veneration in China|ancestral worship]] and others), [[Mahayana Buddhism]], [[Christianity]] and other faiths.<ref name="CSLS2010">2010 Chinese Spiritual Life Survey conducted by Dr. Yang Fenggang, Purdue University’s Center on Religion and Chinese Society. Statistics published in: Katharina Wenzel-Teuber, David Strait. ''[http://www.china-zentrum.de/fileadmin/redaktion/RCTC_2012-3.29-54_Wenzel-Teuber_Statistical_Overview_2011.pdf People’s Republic of China: Religions and Churches Statistical Overview 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184353/http://www.china-zentrum.de/fileadmin/redaktion/RCTC_2012-3.29-54_Wenzel-Teuber_Statistical_Overview_2011.pdf |date=2016-03-03 }}''. Religions & Christianity in Today's China, Vol. II, 2012, No. 3, pp. 29–54, {{ISSN|2192-9289}}.</ref> |related = Other [[Sino-Tibetan peoples]], such as [[Hui people|Hui]] |footnotes = Some sources refer to Han Chinese directly as "Chinese" or group them with other Chinese peoples.}} {{Chinese|s=汉族|t=漢族|p=Hànzú|myr=Hàndzú|w=Han-tzu|mi={{IPAc-cmn|h|an|4|z|u|2}}|j=Hon3 zuk6|y=Hon juhk|ci={{IPA-yue|hɔ̄ːn tsʊ̀k|}}|bpmf=ㄏㄢˋ ㄗㄨˊ|wuu=Hoe zoh|buc=Háng-cŭk|poj=Hàn-cho̍k|teo=Hàng-tsôk|h=Hòn-tshu̍k|order=st}} [[File:Ethnolinguistic map of China 1983.png|thumb|1983 Map of ethnolinguistic groups in [[mainland China]] and [[Taiwan]] (Han is in olive green){{#tag:ref|Source: United States Central Intelligence Agency, 1983. The map shows the distribution of ethnolinguistic groups according to the historical majority ethnic groups by region. Note this does not represent the current distribution due to age-long internal migration and assimilation.|group="Note"}}]] '''ਹਾਨ ਚੀਨੀ''' (ਚੀਨੀ: 汉族, ਹਾਨਜੂ ਜਾਂ ਹਾਨਰੇਨ) ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 1,31,01,58,851 ਹਾਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਸੰਨ 2010 ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 20% ਜਿੰਦਾ ਮਨੁੱਖ ਹਾਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਨ। ਚੀਨ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ 92% ਲੋਕ ਹਾਨ ਨਸਲ ਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਾਨ ਲੋਕ ਤਾਈਵਾਨ ਵਿੱਚ 98% ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ 78% ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਨ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਨੁਵੰਸ਼ਿਕੀ (ਯਾਨੀ ਜਨੈਟਿਕ) ਵਖਰੇਵੇਂ ਹਨ। ਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਚੀਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਚਿਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਚਿਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਂਧਾ ਅਤੇ ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਨ ਜੋਂਗ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ੀਰਮਾਰਗ (ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ) ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਦੀ ਨਦੀ (天河, ਤੀਯਾਨ ਹੇ) ਬੁਲਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਨ ਦੇ ਲੋਕ (漢人) ਜਾਂ ਹਾਨ ਦੇ ਬੇਟੇ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਮ ਅੱਜ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਸਮੂਹ ਓ ਦੀ ਓ3 (O3) ਸ਼ਾਖਾ ਲਗਭਗ 50% ਹਾਨ ਚੀਨੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਕੇ 80% ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਸਮੂਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਰਾਬਰੀ ਤੋਂ ਉਲਟਿਆ ਮਾਤ੍ਰਵੰਸ਼ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਦੀ ਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]] 1ua0zjpay0wjrm5wjalvggee9tb3ya6 0 94884 839739 783342 2026-05-20T05:20:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839739 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ |ਨਾਂ = ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ |ਅਧਿਕਾਰਕ_ਨਾਂ = ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਦਾ [[ਸ਼ਹਿਰ]] |ਵਸੋਂ_ਕਿਸਮ = [[ਸ਼ਹਿਰ]] |ਉਪਨਾਮ = ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ,<ref>{{cite news|title=Atlanta works on its sales pitch: Convention bureau's chief sticks to basics in marketing the city|last=Stafford|first=Leon|work=The Atlanta Journal – Constitution|date=January 7, 2010|page=1|url=http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=574&topicId=100020422&docId=l:1103602102&start=4|accessdate=October 1, 2011|archive-date=ਨਵੰਬਰ 26, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126202604/http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=574&topicId=100020422&docId=l%3A1103602102&start=4|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=574&topicId=100020422&docId=l%3A1103602102&start=4 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-10-12 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126202604/http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=574&topicId=100020422&docId=l%3A1103602102&start=4 |url-status=dead }}</ref> ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾਨਗਰ,<ref>{{cite news|title=A Teflon Metropolis Where No Nicknames Stick|last=Smith|first=Jack|work=Los Angeles Times|date=October 12, 1989|page=1|url=http://articles.latimes.com/1989-10-12/news/vw-168_1_los-angeles|accessdate=October 1, 2011}}</ref> |ਤਸਵੀਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg |ਤਸਵੀਰਅਕਾਰ = 250px |ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਵਪਾਰਕ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]], [[ਵੈਨਿਸ]], ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਥ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ 'ਮਾਉਂਟ ਲੀ' ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। |ਤਸਵੀਰ_ਮੋਹਰ = Seal of Los Angeles.svg |ਤਸਵੀਰ_ਨਕਸ਼ਾ = LA County Incorporated Areas Los Angeles highlighted.svg |image_cap = |ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ। |ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] |ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ |coordinates_ਇਲਾਕਾ = US-CA |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = ਰਾਜ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = ਸ਼ਹਿਰ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]] |ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ_ਸੰਸਥਾ = ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਨਗਰੀ ਕੌਂਸਲ |ਆਗੂ_ਨਾਂ2 = ਵੈਂਡੀ ਗਰੂਐਲ |area_magnitude = | unit_pref = US | area_footnotes =<ref name=gazetteer>{{cite web| url= http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt| title = Gazetteer| publisher= U.S. Census Bureau|accessdate=September 28, 2011}}</ref> | area_ਨੋਟ = |population_urban = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = 8092 |population_footnotes = |ਸਮਾਂ_ਜੋਨ = ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸਮਾਂ ਜੋਨ |utc_offset = -8 |timezone_DST = PDT |utc_offset_DST = −7 |latd = 34 |latm = 03 |lats = |latNS = N |longd = 118 |longm = 15 |longs = |longEW = W |ਉੱਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 71 |ਉੱਚਾਈ_ਫੁੱਟ = 233 (ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਵਨ) |ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਲ |ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = [[1853]] |ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ2 = ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ 'ਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਚੋਣਾਂ |ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ2 = [[ਨਵੰਬਰ|14 ਨਵੰਬਰ,]] [[1903]] |footnotes = }} '''ਹਾਲੀਵੁੱਡ''' (English-Hollywood) [[ਅਮਰੀਕਾ|'ਅਮਰੀਕਾ']] ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। [[19ਵੀਂ ਸਦੀ]] 'ਚ [[ਥਾਮਸ ਏਲਵਾ ਐਡੀਸਨ]] ਨੇ 'ਕਾਈਨੇਟੋਸਕੋਪ' ਈਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੇਟੈਂਟ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ੀਸ ਮੰਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਲਈ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀਆਂ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਂ ਤੋਂ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਿਲ ਉਦਯੋਗ 'ਬੁਰਬੈਕ' ਅਤੇ 'ਵੇਸਟਸਾਈਡ' ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਅਜੇ ਵੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ 'ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ' ਅਤੇ 'ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ' ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ [[1870|1870 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬਰਾਦਰੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Los Angeles Herald, Volume XXXI, Number 45|url=http://cdnc.ucr.edu/cgi-bin/cdnc?a=d&d=LAH19031115.2.91|publisher=By the California Digital Newspaper Collection (15 [[ਨਵੰਬਰ]], 1903)|accessdate= February 22, 2014}}</ref> ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ [[1910|1910 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਪੱਖੋਂ [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਦਾ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ [[ਸੰਸਾਰ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|title=Annual Report of the Controller of the City of Los Angeles, California|url=https://books.google.com/books?id=1VbOAAAAMAAJ&pg=PA193&lpg=PA193&dq=Hollywood+merged+with+City+of+Los+Angeles+in+1910&source=bl&ots=UXy8g_Cebu&sig=gPzBGw8oNI3piV9WM_TWi591vg0&hl=en&sa=X&ei=LyAJU_ngBMLyoAT93oHwAQ&ved=0CDAQ6AEwAjgK#v=onepage&q=Hollywood%20merged%20with%20City%20of%20Los%20Angeles%20in%201910&f=false|publisher=By Office of Controller Los Angeles, CA ([[1914]])|accessdate= February 22, 2014}}</ref><ref>{{cite book|title=Report of the Auditor of the City of Los Angeles California of the Financial Affairs of the Corporation in Its Capacity as a City for the Fiscal Year|url=https://books.google.com/books?id=cPo2AQAAMAAJ&pg=PA173&lpg=PA173&dq=Hollywood+merged+with+City+of+Los+Angeles+in+1910&source=bl&ots=0dV9MtZD24&sig=IedPvUG3UsxR4KbUSSviQ_aWS-A&hl=en&sa=X&ei=ZCEJU_n_MM72oASl5oHQBg&ved=0CC0Q6AEwATgK#v=onepage&q=Hollywood%20merged%20with%20City%20of%20Los%20Angeles%20in%201910&f=false|publisher=By Auditor's Office of Los Angeles, CA ([[1913]])|accessdate =February 22, 2014}}</ref> ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਕਦੇ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ]] ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ [[ਮੱਕਾ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਰੋੜਾ ਲੋਕ ਹਰ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਬਾਕਸ ਆਫ਼ਿਸ ਉੱਤੇ 35 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਦੀ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇਖਣ ਸਾਲਾਨਾ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਪਰਯਟਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ [[ਮਾਰਚ]] ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|'ਆਸਕਰ ਅਵਾਰਡ']] ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mediapunjab.com">http://www.mediapunjab.com</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ===ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ=== [[1853|1853 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੋਪਾਲੇਰਾ(ਨੋਪਾਲ ਖੇਤਰ) ਵਿੱਚ 'ਅਡੋਬੇ ਹੱਟ ਸਟੁੱਡ', ਜੋ ਮੈਕਸੀਕਨ ਨੋਪਾਲ ਥੋਹਰ ਦਾ ਖ਼ੇਤਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਰੇਖਾਕਿਰਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਖ਼ੇਤਰ 'ਕਾਹਿਊਂਗਾ ਘਾਟੀ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 'ਸੰਤਾ ਮੋਨਿਕਾ' ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। '<nowiki/>'''ਐੱਚ. ਜੇ. ਵਾਈਟਲੇ''''ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਉਹ(ਐੱਚ. ਜੇ. ਵਾਈਟਲੇ) ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹਨੀਮੂਨ [[1886|1886 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦੀ ਟੀਸੀ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਚੀਨੀ ਆਦਮੀ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ। ਉਸ ਚੀਨੀ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ,"ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏਂ? ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਆਈ ਹਾਉਲਿੰਗਵੁੱਡ (i hauling wood) ਭਾਵ 'ਮੈਂ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਫਿਰ ਐੱਚ. ਜੇ. ਵਾਈਟਲੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਹੀ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ 'ਹਾੱਲੀ' [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੀ ਅਤੇ 'ਵੁੱਡ' [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਦੇ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੀ ਪ੍ਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐੱਚ. ਜੇ. ਵਾਈਟਲੇ.ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 100 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਟਾਊਨ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://thefatherofhollywood.com/images/HJ%201886%20name%20Hollywood0002.JPG |title=Margaret Virginia Whitley Diary (1886) |access-date=2017-06-24 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222154011/http://thefatherofhollywood.com/images/HJ%201886%20name%20Hollywood0002.JPG |url-status=dead }}</ref><ref name = "Rivers in the Desert">Margaret Leslie Davis, [https://books.google.com/books?id=VNUqAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Rivers+in+the+desert&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjVjP2HlrjRAhVLw1QKHa5qCMQQ6AEIHDAA#v=onepage&q=Rivers%20in%20the%20desert&f=false] (1993), p. 92.</ref> ਫਿਰ ਐੱਚ. ਜੇ. ਵਾਈਟਲੇ ਨੇ ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ 500 ਕਿੱਲੇ ਦਾ 'ਈਸੀਹਰਡ ਰੈਂਚ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। [[1900|1900 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕਘਰ, ਹੋਟਲ, ਅਖ਼ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। [[14 ਨਵੰਬਰ]], [[1903]] ਈ: ਨੂੰ ਮਿਉਂਸੀਪਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 88 ਵਿੱਚੋਂ 77 ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। [[30 ਜਨਵਰੀ]] [[1904|1904 ਈ:]] ਨੂੰ ਫ਼ਿਰ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋ 113 'ਚੋਂ 96 ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਹੋਟਲਾਂ ਜਾਂ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਰਾਬ]] ਪੀਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ।<ref>[http://search.proquest.com/hnplatimes/docview/164260860/ED12571D9ABE42B5PQ/3?accountid=6749] "Hollywood Becomes a Prohibition Town," ''Los Angeles Times,'' December 29, 1903, page A-3</ref> [[1910|1910 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਇਸ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ [[ਪਾਣੀ]] ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗ਼ਲੀਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ।<ref>[http://www.abouthollywood.com/hollywood-neighborhoods/hollywood-california-history-and-information/ Hollywood California | Hollywood History and Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215214425/http://www.abouthollywood.com/hollywood-neighborhoods/hollywood-california-history-and-information/ |date=2011-02-15 }}. Abouthollywood.com (November 16, 2010). Retrieved on December 11, 2011.</ref> ===ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਇੰਡਸਟਰੀ=== [[1912|1912 ਈ:]] ਈ: 'ਚ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ 'ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ।<ref>Jacobs, Lewis. ''The Rise of the American Film'' Harcourt Brace, New York, 1930; p. 85</ref> ਪਹਿਲਾਂ [[1900|1900 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਪੇਟੈਂਟ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ 'ਥਾਮਸ ਐਡੀਸਨ' ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ 'ਚ ਉਹ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਐਡੀਸਨ ਦੇ ਪੇਟੈਂਟਾਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=History of Hollywood, California|url=http://www.u-s-history.com/pages/h3871.html|accessdate=May 27, 2014}}</ref> ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਇਸ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਥੇ ਛੇਤੀ ਵੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>name="Mintz, S. 2013">Mintz, S., and S. McNeil. "Hollywood as History." Digital History. N.p., 2013. Web. May 20, 2014.</ref> ''''ਡਾ. ਡਬਲਯੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ'''' ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਸਦੀ 17 ਮਿੰਟ ਦੀ ਸ਼ਾਰਟ ਫ਼ਿਲਮ "ਇਨ ਓਲਡ ਕੈਲੀਫੋ਼ਰਨੀਆ" [[1910|(1910 ਈ:)]] ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਾਈ।<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/film/2010/feb/28/philip-french-best-hollywood-films |title=How 100 years of Hollywood have charted the history of America |accessdate=May 24, 2010 |author=Philip French |date=February 28, 2010|work=The Guardian |location=UK}}</ref><ref>{{cite news|title=L.A. Then and Now: Film Pioneer Griffith Rode History to Fame|first=CECILIA |last=RASMUSSEN|work=Los Angeles Times|date=August 1, 1999|page=3}}</ref><ref>{{cite news|title=How the West was won Time lapse|first=Jonathan|last=Dyson|work=The Independent|location=London (UK)|date=March 4, 2000|page=54}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸੂਟਿੰਗ [[ਅਕਤੂਬਰ]], [[1911]] ਈ: ਨੂੰ 'ਨੈਸਟਰ ਮੋਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ' ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ 'ਚ ਐੱਚ. ਜੇ. ਵਾਈਟਲੇ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸੈੱਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੇਨਾਮ ਫ਼ਿਲਮ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਮੱਧ 'ਚ ਫ਼ਿਲਮਾਈ ਗਈ।<ref name="The Father of Hollywood2">The Father of Hollywood by Gaelyn Whitley Keith (August 31, 2010)www.thefatherofhollywood.com</ref> ===ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀਆਂ=== #ਪੈਰਾਮਾਊਂਟ #[[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼]] #ਆਰ. ਕੇ. ਓ. #ਕੋਲੰਬੀਆ ===ਵਿਕਾਸ=== [[1923|1923 ਈ:]] ਵਿੱਚ '''"HOLLYWOOD"'''(ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਚਿੰਨੵ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 'ਮਾਉਂਟ ਲੀ' ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ '''"HOLLYWOODLAND"'''(ਹਾੱਲੀਵੁੱਡਲੈਂਡ) ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਕ਼ਸਦ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕੇ। [[1949|1949 ਈ:]] 'ਚ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਚੈਂਬਰ ਦੇ 'ਕਮਰਸ ਵਿਭਾਗ' ਨੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਨਾਲ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਟ ਸਾਈਨ ਕਰਕੇ ਇਸ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਲੈਂਡ' ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ "LAND"(ਲੈਂਡ) ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ "HOLLYWOOD"(ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ) ਸ਼ਬਦ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜੋ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnzsAgAAQBAJ&lpg=PA94&dq=1949,%20the%20Hollywood%20Chamber%20of%20Commerce%20contract&pg=PA94|title=The New Historical Dictionary of the American Film Industry|last=Slide|first=Anthony|date=February 25, 2014|publisher=Routledge|year=|isbn=9781135925543|location=|pages=94|language=en|quote=|via=}}</ref> ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਬੁਲੇਵਰਡ' ਵਿੱਚ 'ਕੈਪੀਟਲ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਲਡਿੰਗਜ਼ ਵਾਈਟਸਟ੍ਰੀਟ' 'ਤੇ [[1956|1956 ਈ:]] 'ਚ ਬਣੀ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਾਕ ਆਫ਼ ਫ਼ੇਮ' ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਟਾਰ(ਤਾਰੇ) ਸੜਕ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਵੇਲੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲੇ। ਇਹ ਸੜਕ [[1958|1958 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਧੀਆ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸੜਕ ਵਿਵਸਥਈ ਤੌਰ ਤੇ [[8 ਫ਼ਰਵਰੀ]],[[1960|1960 ਈ:]] ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ।'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਬੁਲੇਵਰਡ' [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਜਿਸਟਰ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ [[1985|1985 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਜੂਨ]] [[1999| 1999 ਈ:]] ਵਿੱਚ 'ਮੈਟਰੋ ਰੇਲ ਲਾਈਨ' ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੀ 'ਡਾਊਨ ਟਾਊਨ' ਤੋਂ 'ਸੈਨਫ਼ਰਨੰਦੋ ਘਾਟੀ' ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ, ਜੋ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਵੈਸਟਰਨ ਐਵਿਨਿਊ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਵਾਈਨ ਸਟਰੀਟ ਅਤੇ ਹਾਈਲੈਂਡ ਐਵਿਨਿਊ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਰੁਕਦੀ ਸੀ। 'ਡੋਲਬੀ ਥਿਏਟਰ'(Dolby theatre) [[2001]] ਵਿੱਚ 'ਕੋਡਕ ਥਿਏਟਰ' ਦੇ ਨਾਲ "ਹਾਈਲੈਂਡ ਸੈਂਟਰ" ਮਾਲ ਵਿੱਚ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ 'ਆਸਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਭਾਵ ਇੱਥੇ [[ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ|'ਆਸਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ']] ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਂਟਰ ਮਾਲ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਹੋਟਲ' ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ===ਸੈਸ਼ਨ ਗਤੀਵਿਧੀ=== ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨੇ [[2002]] ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮਸਲਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮਿਉਸੀਪਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਚਾਲਕ ਨੂੰ ਵੋਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਅਤੇ 'ਸੈਨਫ਼ਰਨੰਦੋ' ਘਾਟੀ ਇੱਕ ਬੈਲਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਣ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਾਸਤੇ ਨਵੀਂ ਮਿਉਂਸੀਪਲ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ 'ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ' ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪਰ [[ਨਵੰਬਰ|'ਨਵੰਬਰ']] ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਮਕ਼ਸਦਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਵਾਲੇ ਵੋਟਰ ਹਾਰ ਗਏ।<ref name=DailyBruin2002>{{cite web|last=Grand|first=Noah|title=Valley, Hollywood secession measures fail|url=http://dailybruin.com/2002/11/05/valley-hollywood-secession-mea/|work=Daily Bruin|accessdate=December 29, 2013|date=November 5, 2002}}</ref> ==ਭੂਗੋਲ== 'ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ' ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕ਼ਰੀਬ ਵਸਿਆ ਹੈ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਹਿਲਜ਼', ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 'ਲਾਸ ਫਿਲੀਜ਼', ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 'ਪੂਰਬੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਤੇ 'ਲਾਰਕ ਮਾਊਂਟ', ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਹੈਨਕੌਕ ਪਾਰਕ', ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਫੇਅਰਫੈਕਸ', ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਪੱਛਮੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਪੱਛਮੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਹਿਲਜ਼' ਹਨ। 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਚੌੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਬੁਲੇਵਰਡ' ਤੋਂ 'ਲਾ ਬਰਿਆ ਐਵੈਨਿਊ' ਕੋਲੋਂ ਦੀ 'ਵੈਟਲਸ ਗਾਰਡਨ' ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਅਤੇ 'ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਐਵੇਨਿਊ' ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ 'ਬੋਨੀਟਾ' ਅਤੇ 'ਵੈਸਟਰਨ ਐਵੇਨਿਊ' ਤੱਕ ਇੱਕ ਗ਼ਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ 'ਵੈਸਟਰਨ ਐਵੇਨਿਊ' ਵੱਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਮੈਲਰੋਜ ਐਵੇਨਿਊ' ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਲਾ ਬਰਿਆ ਐਵੇਨਿਊ' ਗਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ 'ਚ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ 'ਸਿਟੀ ਲਾਈਨ' ਗਲੀ ਹੈ।<ref name=MappingLAHollywood>{{cite web|url=http://projects.latimes.com/mapping-la/neighborhoods/neighborhood/hollywood |title="Hollywood," Mapping L.A., '&#39;Los Angeles Times'&#39; |publisher=Projects.latimes.com |date= |accessdate=January 14, 2014}}</ref><ref name=ThomasGuide>''The Thomas Guide, Los Angeles County'' 2006, page 593</ref> [[1918|1918 ਈ:]] 'ਚ ਐੱਚ. ਜੇ. ਵਾਈਟਲੇ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 'ਏ. ਐਸ. ਬਾਰਨਸ' ਨੇ ਵਾਈਟਲੇਅ ਹਾਈਟਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਕਸ਼ਾ [[ਪਿੰਡ]] ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਬੁਲੇਵਰਡ ਉੱਪਰ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸੈਲੀਬਰਿਟੀ ਕਮਿਉਨਟੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।<ref name="Mr. Whitley's Neighborhood">{{cite web |url=http://www.whitleyheights.org/about5.html |title=About |publisher=Whitley Heights |date= |accessdate=January 14, 2014 |archive-date=ਅਗਸਤ 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818103325/http://www.whitleyheights.org/about5.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818103325/http://www.whitleyheights.org/about5.html |date=ਅਗਸਤ 18, 2013 }}</ref><ref name="HPOZ Whitley Heights">{{cite web |url=http://www.preservation.lacity.org/hpoz/la/whitley-heights |title=Whitley Heights &#124; Office of Historic Resources, City of Los Angeles |publisher=Preservation.lacity.org |date= |accessdate=January 14, 2014 |archive-date=ਜੂਨ 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170628012410/http://preservation.lacity.org/hpoz/la/whitley-heights |url-status=dead }}</ref><ref name="Whitley Heights pg. 34">{{cite web |url=http://www.whitleyheights.org/about9.html |title=About |publisher=Whitley Heights |date= |accessdate=January 14, 2014 |archive-date=ਅਗਸਤ 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818104333/http://www.whitleyheights.org/about9.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818104333/http://www.whitleyheights.org/about9.html |date=ਅਗਸਤ 18, 2013 }}</ref> ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਫਰੈਕਲਿਨ ਪਿੰਡ, ਛੋਟਾ ਅਮਰੀਕਾ(Little America), ਸਪਲੈਡਿਗ ਸਕੁਏਅਰ, ਥਾਈ ਟਾਊਨ, ਯੂਕਾ ਕਾਰੀਡੋਰ ਹਨ।<ref>[http://ycchollywood.org/ycc-membership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222220055/http://ycchollywood.org/ycc-membership/ |date=2015-12-22 }} Yucca Corridor Coalition website</ref><ref name=ALook>[http://search.proquest.com/latimes/docview/421395053/BA3648F1EA974F3FPQ/28?accountid=6749 Monte Morin, "A Look Ahead: Activists Are Stepping Up Efforts on Their New Cause and Meeting Strong Business Opposition," ''Los Angeles Times,'' August 23, 1999, page 1]</ref> ==ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਆਂਢ- ਗੁਆਂਢ== ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮਿਉਨੀਟੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਮਸ਼ਹੂਰ 'HOLLYWOOD' ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜੋ 'ਮਾਊਟ ਲੀ' ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਸਲ 'ਚ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=MappingLAHollywood/> ===ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਹਿਰ=== [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] 'ਚ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਦਸ ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, #ਕੋਰੀਆ ਟਾਊਨ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-42,61 #ਵੈਸਟਲੇਕ(ਪੱਛਮੀ ਝੀਲ), ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-38,214 #ਈਸਟ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ(ਪੂਰਵੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ), ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-31,095 #ਪੀਕੋ ਯੂਨੀਅਨ, [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]]-25,352 #ਮੇੇਅਵੁੱਡ, [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]]-23,638 #ਹਾਰਵਰਡ ਹਾਈਟਸ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-23,473 #ਵਾਲਨਟ ਪਾਰਕ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ-22,028 #ਹਾਲੀਵੁੱਡ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-22,193 #ਪਾਮਜ਼, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-22,870 #ਐਡਮਨ ਨੋਰਮਨਡਾਈ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-21,848 #ਹਾਲੀਵੁੱਡ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-22,193 #ਪਾਮਜ਼, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-22,870 #ਐਡਮਨ ਨੋਰਮਨਡਾਈ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ-21,848 ==ਜਨਅੰਕੜੇ== [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ 2000 ਈ: ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਥੇ 3.51 ਸੁਕੁਏਅਰ ਮੀਲ(9.1 ਕਿ.ਮੀ.) 'ਚ 77,818 ਨਾਗਰਿਕ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। [[2008]] ਤੱਕ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵੱਧ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 85,489 ਹੋ ਗਈ।<ref name=MappingLAHollywood/> [[2000]] ਤੱਕ ਉੱਥੇ 'ਲੈਟਿਨ' ਜਾਂ 'ਹਿਸਪੈਨਿਕ' 42.2%, ਗੈਰ- ਹਿਸਪੈਨਿਕ ਗੋਰੇ 41%, ਏਸ਼ੀਅਨ 7.1% ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ 5.2 % ਅਤੇ ਹੋਰ 4.5% ਸਨ।<ref name=MappingLAHollywood/> ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ 33,6945 ਡਾਲਰ ਸਲਾਨਾ ਹੈ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ 'ਚ 92.4% ਆਮਦਨ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ 'ਚ ਘਰ, ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਦਿ ਅਰਾਮ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=MappingLAHollywood/> 2000 ਤੱਕ 2,828 ਫੌਜੀ ਸਾਧਨ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਸਨ।<ref name=MappingLAHollywood/> ==ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ== [[2005]] ਵਿੱਚ "KNX"(ਕੇ.ਐੱਨ.ਐਕਸ) ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ 'ਸੀ. ਬੀ .ਐੱਸ. ਕੋਲੰਬੀਆ ਸਕੁਏਅਰ' ਨੇ 'ਮੀਰਾਈਕਲ ਮਾਈਲ ਸਟੂਡੀਓ' ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਲਈ ਬਰਾਡ ਕਾਸਟ(ਸੰਚਾਰਿਤ) ਕੀਤਾ।<ref>[http://articles.latimes.com/2005/aug/11/local/me-hollywood11 Bob Pool, "Hollywood, Radio Finally Part Waves," ''Los Angeles Times,'' August 11, 2005]</ref> [[22 ਜਨਵਰੀ]], [[1947|1947 ਈ:]] ਨੂੰ "KTLA" (ਕੇ .ਟੀ .ਐੱਲ .ਏ.) ਪਹਿਲਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ, ਜੋ 'ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਨਦੀ' ਕੋਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਲਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੇਵਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਹੀ ਸਾਲ ਦੇ [[ਦਸੰਬਰ|'ਦਸੰਬਰ']] ਵਿੱਚ 'ਦਿ ਪਬਲਿਕ ਪ੍ਰੋਕਿਊਟਰ' ਪਹਿਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਸੀ, ਜੋ "ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ" ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਈ ਗਈ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਕੇ. ਟੀ. ਐੱਲ .ਏ.' ਅਤੇ 'ਕੇ. ਸੀ. ਈ. ਟੀ.' ਦੋਨੋਂ 'ਸਨਸੈੱਟ ਬੁਲੇਵਰਡ' ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਵਾਰ ਟੀ. ਵੀ. ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਦੋਨਾਂ ਲਈ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਦੇ ਪਤੇ ਨਾਲ਼ ਬਰਾਡ ਕਾਸਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਪਰ 'ਕੇ. ਸੀ. ਈ. ਟੀ.' ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਉੱਥੇ ਹੀ 'ਸਨਸੈੱਟ ਬੁਲੇਵਰਡ' ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। 'ਕੇ. ਐੱਨ. ਬੀ. ਸੀ' [[1962|1962 ਈ:]] ਵਿੱਚ 'ਸਨਸੈੱਟ ਬੁਲੇਵਰਡ' ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ 'ਐੱਨ. ਬੀ. ਸੀ. ਰੇਡੀਓ ਸਿਟੀ ਸਟੂਡੀਓ' ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜੋ "ਨਿਊਯਾਰਕ" ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਟੂਡੀਓ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:- #[[ਹੈਨਾ-ਬਾਰਬੈਰਾ]] #ਕੇ.ਟੀ.ਟੀ.ਵੀ.(K.T.T.V.) #ਕੇ.ਸੀ.ਓ.ਪੀ.(K.C.O.P.) #[[ਮੈਟਰੋ-ਗੋਲਡਵਿਨ-ਮੇਅਰ]] #ਕੇ.ਸੀ.ਬੀ.ਐੱਸ.-ਟੀ. ਵੀ(K.C.B.S.-Television) #ਕੇ.ਸੀ.ਏ.ਐੱਲ.-ਟੀ. ਵੀ.(K.C.A.L.-Television) #ਮਾਰਵਲ ਸਟੂਡੀਓ ==ਸਰਕਾਰ== [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ|'ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] [[ਸ਼ਹਿਰ|ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ']] ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਉਂਸੀਪਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਚੈਂਬਰ' ਦਾ 'ਅਰਥਚਾਰਾ ਵਿਭਾਗ' ਇਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੁਖੀ ਹੀ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਮੇਅਰ ਹੈ। ਪਿਛਲਾ ਸਾਬਕਾ ਮੇਅਰ 'ਜੋਨੀ ਗਰਾਂਟ 'ਸੀ ਜੋ [[2008]] ਵਿੱਚ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋਇਆ। 'ਜੋਨੀ ਗਰਾਂਟ' ਨੇ [[1980|1980 ਈ:]] ਤੋਂ [[9 ਜਨਵਰੀ]], [[2008]] ਤੱਕ ਇਸ ਮੇਅਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="CNNobit">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/TV/01/10/grant.obit|title=Johnny Grant, honorary Hollywood mayor, dies|publisher=CNN|accessdate=January 12, 2008|date=January 10, 2008|archive-date=ਮਾਰਚ 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080311165837/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/TV/01/10/grant.obit/|dead-url=yes}}</ref> ===ਅਪਾਤਕਾਲੀਨ ਸੇਵਾ=== ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦਾ 'ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ' ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ '1358 ਐੱਨ. ਵਿਲਕੋਕਸ ਐਵ' ਵਿਖੇ ਹੈ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੇ ਅਪਾਤਕਾਲੀਨ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉ ਕੇਂਦਰ ਚਾਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:- #ਸਟੇਸ਼ਨ 27 #ਸਟੇਸ਼ਨ 41 #ਸਟੇਸ਼ਨ 52 #ਸਟੇਸ਼ਨ 82 ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦਾ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 'ਵਿਲਮਾਈਰ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ' ਹੈ ਜੋ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ===ਡਾਕਘਰ=== 'ਯੁਨਾਈਟਡ ਸਟੇਟ ਡਾਕ ਸਰਵਿਸ' ਡਾਕਘਰ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ 'ਪਾਵੀਲੀਅਨ ਡਾਕ ਦਫ਼ਤਰ' ਅਤੇ 'ਸਨਸੈੱਟ ਡਾਕ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ। ==ਗੁਆਂਢੀ ਕੌਂਸਲ== ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਯੁਨਾਈਟਡ ਨੇਬਰਹੁੱਡ(ਗੁਆਂਢੀ) ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਅਤੇ 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 'ਨੇਬਰਹੁੱਡ ਕੌਂਸਲ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 'ਨੇਬਰਹੁੱਡ ਕੌਂਸਲ' ਜ਼ੋਨਿੰਗ, ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮਸਲਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੋਟਾਂ ਪਾ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੌਂਸਲ' ਮੈਂਬਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਹੱਕਬੰਦੀ, ਆਚਾਰ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਕੰਮਕਾਜ, ਜਾਇਦਾਦ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਵੋਟਾਂ ਪਾ ਕੇ ਫੈ਼ਸਲੇ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://hsdnc.org/modules/smartfaq/ |title=HSDNC.org: FAQs |access-date=2017-06-24 |archive-date=2008-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208001742/http://hsdnc.org/modules/smartfaq/ |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208001742/http://hsdnc.org/modules/smartfaq/ |date=2008-12-08 }}</ref> ==ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ== [[2000]] ਤੱਕ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 25 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 28% ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਸੀ।<ref name=MappingLAHollywood/> ===ਸਕੂਲ=== [[ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰੀ]] [[ਸਕੂਲ]] 'ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਯੁਨੀਫਾਈਡ ਸਕੂਲ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ' ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ। 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ' ਦੇ ਹੋਰ ਸਕੂਲ:- #ਟੈਂਪਲ ਲਿਸਰੇਲ ਸਕੂਲ - 7300 'ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਬੁਲੇਵਰਡ'। #ਗਾਰਡ ਨਰ ਸਟਰੀਡ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ - 7450 'ਹਾਅਥ੍ਰੋਨ ਐਵੇਨਿਊ'। #ਗਰਾਂਟ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ - 1530 ਉੱਤਰ ਵਿਲਟੋਨ ਸਥਾਨ। #ਸਲਮਾ ਐਵੇਨਿਊ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ - 6611 ਸਲਮਾ ਐਵੇਨਿਊ। #ਯੰਗ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ, ਪਰਾਈਵੇਟ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ - 1547 ਉੱਤਰ ਮੈਕਕੈਡਨ ਸਥਾਨ। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ - 1521 ਹਾਈਲੈਂਡ ਐਵੇਨਿੳ।<ref>{{cite web|url=http://hollywoodhighschool.net|title=Hollywood High School|publisher=}}</ref> #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਕਮਿਉਨਿਗੀ ਅਡਲਟ ਸਕੂਲ - 1521 ਉੱਤਰ ਹਾਈਲੈਂਡ ਐਵੇਨਿਊ। #ਬਲੈਸਡ ਸੈਕਰਾਮੈਂਟ ਸਕੂਲ ਪਰਾਈਵੇਟ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ - 6641 ਸਨਸੈੱਟ ਬੁਲੇਵਰਡ। #ਹੇਲਨ ਬੈਰਨਸਟਰੀਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, 1309 ਉੱਤਰ ਵਿਲਟੋਨ ਸਥਾਨ। #ਰਿਚਰਡ ਏ. ਅਕੋਨਯੋ ਕਮਿਉਨਟੀ ਸਕੂਲ-5755 ਫੋਰਟੇਨ ਐਵੇਨਿਉ। #ਬਿਵੇਲਰੀ ਹਿਲਸ ਆਰ. ਸੀ. ਸਕੂਲ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ- 6650 ਫੋਰਟੇਨ ਐਵੇਨਿਉ। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸਕੂਲ ਹਾਊਸ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ-1233 ਉੱਤਰ ਮੈਕਕੇਡਨ ਸਥਾਨ। #ਜੋਸੇਫ਼ ਲੀਕੋਨੇਟ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ- 1316 ਉੱਤਰ ਬਰੋਸਨ ਐਵੇਨਿਉ। #ਟੀ. ਸੀ. ਏ. ਅਰਸੈਗ ਡਿਕਰੇਨੀਅਨ ਸਕੂਲ-ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ-12 -1200 ਉੱਤਰ ਕਾਹਿਉਗਾ ਬੁਲੇਵਰਡ। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸੈਂਟਰ(ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ)- 1115 ਟਾਮਾਰਿੰਡ ਐਵੇਨਿਉ। #ਸਾਂਤਾ ਮੋਨੀਕਾ ਬੁਲੇਵਰਡ ਕਮਿਉਨਿਟੀ ਚਾਰਟਰ ਸਕੂਲ- 1022 ਉੱਤਰ ਵੈਨ ਨੀਸ ਐਵੇਨਿਉ। #ਵਾਈਨ ਸਟਰੀਟ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ- 955 ਉੱਤਰ ਵਾਈਨ ਗਲੀ(ਸਟਰੀਟ)। #ਹੁਬਰਡ ਹੋਅਵੇਅ ਬੈਨ ਕਰਾਫ਼ਟ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ-929 ਉੱਤਰ ਲਾਸ ਪਾਲਮਸ ਐਵੇਨਿਉ। #ਲਾਰਕਮੋਂਟ ਚਾਰਟਰ ਸਕੂਲ,ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ-815 ਉੱਤਰ ਈ. ਐਲ. ਸੈਟਰੋ ਐਵੇਨਿਉ। #ਕੇਡਰ ਮੀਨਾਕੇਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ-1606 ਦੱਖਣ ਲਾ ਸੀਅਨਗਾ ਬਲੇਵਰ। ===ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕਾਲੇ(ਲਾਇਬੇ੍ਰੀ)=== 'ਵਿਲ ਐਂਡ ਏਰੀਅਲ ਡਰਾਟ ਸਾਖ਼ਾ' ਅਤੇ 'ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਹਾਵਰਡ ਗੋਲਡਵਿਨ' ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਖ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ==ਧਿਆਨਯੋਗ ਸਥਾਨ== ਇਸ [[ਸ਼ਹਿਰ]] 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, #"ਰੂਜਵੇਲਟ ਹੋਟਲ":- ਜੇਕਰ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਸਟਾਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦਾ "ਰੂਜਵੇਲਟ ਹੋਟਲ" ਇਸ ਸਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ। ਹੋਟਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਬੀ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣੇ ਕਿੰਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, [[1929|1929 ਈ:]] ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਸਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ ਸਵੀਟ ਵੀ ਇਸ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਲਿਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ, [[1940|1940 ਈ:]] ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਤਾਰੇ ਕਲਾਰਕ ਗੇਬਲ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਲੋਮਬਾਰ ਵੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮਿਅਰ ਵੇਖਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਸਵਿਮਿੰਗ ਪੂਲ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ [[ਮਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ|'ਮਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ']] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ੋਟੋਸ਼ੂਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਮਿਲੇ। ਸ਼ਾਤੋ ਮਾਰਮੋਂ ਹੋਟਲ ਵੀ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। "ਰਿਬੇਲ ਵਿਦਾਉਟ ਏ ਕਾਜ" ਦੇ ਸਟਾਰ "ਜੇਂਸ ਡੀਨ" ਇੱਥੇ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਕੁੱਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਕਸਟਾਕ 'ਲੇਡ ਜੇਪੇਲਿਨ' ਹੋਟਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਚਲਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੋਰਸੇਜੀ ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ [[ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦੀਕੈਪਰੀਓ|'ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦੀਕੈਪਰੀਓ']] ਜਿਹੇ ਐਕਟਰ ਇੱਥੇ ਆਮ ਦਿਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। #"ਵਾਕ ਆਫ਼ ਫੇ਼ਮ":-ਪਰਯਟਨ(ਯਾਤਰੀ) ਅਕਸਰ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਦੇ "ਵਾਕ ਆਫ਼ ਫ਼ੇਮ" ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਛਾਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, #"ਲੇਕ ਹਾਲੀਵੁਡ ਪਾਰਕ" ਤੇ "ਰਨਇਨ ਕੈਂਨਿਨ":- ਇਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸਿਤਾਰੇ ਅਤੇ ਏਜੰਟ ਸੈਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। #"ਕਾਤਸੁਆ ਸੂਸ਼ੀ ਰੇਸਤਰਾਂ":- ਇੱਥੇ ਮਾਡਰਨ ਲੁਕ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਰੰਪਰਕ 'ਜਾਪਾਨੀ ਖਾਣਾ' ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [[ਖਰਬੂਜਾ|ਖ਼ਰਬੂਜੇ]] ਅਤੇ [[ਖੀਰਾ|ਖ਼ੀਰੇ]] ਦਾ ਜੂਸ ਅਤੇ ਰਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ''''ਮੋਖੀਤੋ'''' ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ [[ਮੱਛੀ]] ਤੋਂ ਬਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅੰਜਨ ਖਾਧੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। #"ਵਿਲਕਾਕਸ ਅਵੇਨਿਊ":- ਡਾਂਸ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਲਕਾਕਸ ਅਵੇਨਿਊ ਵਿੱਚ ਸੇਇਰਸ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਡੀ.ਜੇ. ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੂੰਜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। #"6507 ਸਨਸੇਟ ਬੁਲੀਵਰਡ":- ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਰਵਿਕ ਬਾਰ ਖ਼ਾਸਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੇ ਚਮੜੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੋਫ਼ੋ ਅਤੇ ਛੱਤ ਨਾਲ ਲਮਕਦੇ ਸੁੰਦਰ ਝਾੜ-ਫਾਨੂਸ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਿਊਕ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਦੇ ਹਨ।<ref name="mediapunjab.com"/> ===ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ=== #ਸੀ.ਬੀ.ਐਸ. ਕੋਲੰਬੀਆ ਸਕੁਏਰਡ। #[[ਚਾਰਲੀ ਚੈਂਪਲਿਨ ਸਟੂਡੀਓ]]। #ਸਿਨੇਰਾਮਾ ਗੁੰਬਦ। #ਕਰਾਸਰੋਡਸ ਆਫ਼ ਦਿ ਵਰਲਡ(ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਥਾਂ)। #[[ਡੋਲਬੀ ਥਿਏਟਰ]]। #ਈਰਲ ਕਾੱਰੇਲ ਥਿਏਟਰ। #ਐਲ. ਕੈਪਟਨ ਥਿਏਟਰ। #ਫਰੈਡਰਿਕਸ ਆਫ਼ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ। #ਗਰਾਓਮੈਨ ਦਾ ਚੀਨੀ ਥਿਏਟਰ। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਅਤੇ ਵੈਸਟਰਨ ਇਮਾਰਤ। #ਮਾਰਵਲ ਸਟੂਡੀਓ। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਅਤੇ ਹਾਈਲੈਂਡ ਕੇਂਦਰ। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਅਤੇ ਵਾਈਨ। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫੋਰਐਵਰ ਸੀਮੇਟਰੀ। #[[ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮਿਉਜ਼ੀਅਮ]]। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਾਕ ਆਫ਼ ਫ਼ੇਮ। #[[ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਮਿਉਜ਼ੀਅਮ]]। #ਨਿਕਰਬਰੇਕਰ ਹੋਟਲ। #[[ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵੈਕਸ ਮਿਉਜ਼ੀਅਮ]]। #ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲਾਡੀਅਮ। #ਮੈਡੇਮ ਟੁਸਾਉਡਸ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ। #ਮੂਸੋ ਐਂਡ ਫਰੈਂਕ ਗਰਿਲ। #[[ਪੈਰਾਵੈਗਜ ਥਿਏਟਰ]]। #ਰੋਸੇਵੇਲਟ ਹੋਟਲ। #ਸਨਸੈੱਟ ਗਰੇਅਰ ਸਟੁਡੀਓ। ==ਖ਼ਾਸ ਸਮਾਗਮ== #[[ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]:- ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਫ਼ਰਵਰੀ]](ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ) [[2004]] ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ [[2004]] ਤੋਂ 'ਡੋਲਬੀ ਥਿਏਟਰ' ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਕਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|'ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਪੁਰਸਕਾਰ']] ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਪਰੇਡ:- [[2018]] 'ਚ ਇਸ ਪਰੇਡ ਦੀ 87ਵੀਂ ਸਾਲਗਿਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੇਡ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਬੁਲੇਵਰਡ ਅਤੇ ਕੇ. ਟੀ. ਐਲ. ਏ. ਤੋਂ [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] 'ਚ ਬਰਾਡਕਾਸਟ(ਸੰਚਾਰਿਤ) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੋਂ 'ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ ਆਫ਼ਰ ਸਟੇਸ਼ਨ' ਅਤੇ 'ਡਬਲਯੂ. ਜੀ. ਐਨ. ਸੁਪਰਸਟੇਸ਼ਨ' ਦੁਆਰਾ ਬਰਾਡਕਾਸਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>[http://hollywoodchamber.net/icons/parade.asp ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090707022548/http://hollywoodchamber.net/icons/parade.asp|date=July 7, [[2009]]}}</ref> #ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਹਾਫ਼ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ(ਅੱਧੀ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜ):- ਇਹ ਦੌੜ [[ਅਪ੍ਰੈਲ]] ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਫੰਡ ਅਤੇ ਜਾਗਰੁਕਤਾ ਲਈ ਖ਼ੇਤਰ ਯੂਥ ਹੋਮਲੈਸ ਸੈਲਟਰ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 10 ਕਿ.ਮੀ., 5 ਕਿ.ਮੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਹਾੱਲੀਵੁੱਡ ਬੁਲੇਵਰਡ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਕੁੱਝ ਅਦਾਕਾਰ/ਅਦਾਕਾਰਾ== ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਾਂ(ਲਿੰਕ-ਰੂਪ) ਕੁੱਝ 'ਹਾਲੀਵੁੱਡ' ਦੇ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- #[[ਆਂਦਰੇਈ ਕੋਨਚਾਲੋਵਸਕੀ|ਆਂਦਰੇਈ ਕੋਨਚਾਲੋਵਸਕੀ।]] #[[ਐਮਾ ਸਟੋਨ|ਐਮਾ ਸਟੋਨ।]] #[[ਐਸ਼ਲੇ ਬਲੂ|ਐਸ਼ਲੇ ਬਲੂ।]] #[[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਓਲਸੇਨ|ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਓਲਸੇਨ।]] #[[ਐਮੀ ਐਡਮਜ਼|ਐਮੀ ਐਡਮਜ਼।]] #[[ਐਲੀਸਨ ਜੈਨੀ|ਐਲੀਸਨ ਜੈਨੀ।]] #[[ਐਲਨ ਪਾਰਕਰ|ਐਲਨ ਪਾਰਕਰ।]] #[[ਐਮੀ ਅਕਰ|ਐਮੀ ਅਕਰ।]] #[[ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ|ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ।]] #[[ੲੇਕੋਨ|ਏਕੋਨ।]] #[[ਇਵਾਨ ਮਕਗ੍ਰੇਗਰ|ਇਵਾਨ ਮਕਗ੍ਰੇਗਰ।]] #[[ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ|ਇਰਫ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨ।]] #[[ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ|ਇਲੀਆ ਕਜ਼ਾਨ।]] #[[ਸਕਾਰਲੈਟ ਜੋਹਾਨਸਨ|ਸਕਾਰਲੈਟ ਜੋਹਾਨਸਨ।]] #[[ਸਪੈਂਸਰ ਟਰੇਸੀ|ਸਪੈਂਸਰ ਟਰੇਸੀ।]] #[[ਸਟੈਨਲੇ ਕੁਬਰਿਕ|ਸਟੈਨਲੇ ਕੁਬਰਿਕ।]] #[[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ|ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ।]] #[[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ|ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ।]] #[[ਸਾਰਾ ਰਾਮੇਰਜ਼|ਸਾਰਾ ਰਾਮੇਰਜ਼।]] #[[ਸ਼ਾਨ ਕੋਨਰੀ|ਸ਼ਾਨ ਕੋਨਰੀ।]] #[[ਸਿਮੀ ਗਰੇਵਾਲ|ਸਿਮੀ ਗਰੇਵਾਲ।]] #[[ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਸੈਣੀ|ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਸੈਣੀ।]] #[[ਹਾਵਰਡ ਹਿਊਜਸ|ਹਾਵਰਡ ਹਿਊਜਸ।]] #[[ਹੰਨਾਹ ਚੈਪਲਿਨ|ਹੰਨਾਹ ਚੈਪਲਿਨ।]] #[[ਹੇਡੀ ਲਾਮਾਰ|ਹੇਡੀ ਲਾਮਾਰ।]] #[[ਹੀਥ ਲੇਜਰ|ਹੀਥ ਲੇਜਰ।]] #[[ਕਲਾਰਕ ਗੇਬਲ|ਕਲਾਰਕ ਗੇਬਲ।]] #[[ਕਲਿੰਟ ਈਸਟਵੁੱਡ|ਕਲਿੰਟ ਈਸਟਵੁੱਡ।]] #[[ਕੇਵਿਨ ਜੋਨਸ|ਕੇਵਿਨ ਜੋਨਸ।]] #[[ਕੈਟੀ ਮੌਰਗਨ|ਕੈਟੀ ਮੌਰਗਨ।]] #[[ਕੈਨ ਬਰਨਸ|ਕੈਨ ਬਰਨਸ।]] #[[ਕੈਥਰੀਨ ਹੇਪਬਰਨ|ਕੈਥਰੀਨ ਹੇਪਬਰਨ।]] #[[ਕਿਲੀਅਨ ਮਰਫੀ|ਕਿਲੀਅਨ ਮਰਫੀ।]] #[[ਕ੍ਰਿਸ ਐਵੰਸ|ਕ੍ਰਿਸ ਏਵਨਜ਼।]] #[[ਕ੍ਰਿਸ ਹੈਮਸਵਰਥ|ਕ੍ਰਿਸ ਹੈਮਸਵਰਥ।]] #[[ਗ੍ਰੇਟਾ ਗਾਰਬੋ|ਗ੍ਰੇਟਾ ਗਾਰਬ।]] #[[ਗੈਰੀ ਕੂਪਰ|ਗੈਰੀ ਕੂਪਰ।]] #[[ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ|ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ।]] #[[ਜਾਡਾ ਪਿੰਕੈਟ ਸਮਿੱਥ|ਜਾਡਾ ਪਿੰਕੈਟ ਸਮਿੱਥ।]] #[[ਜਾਰਜ ਕਲੂਨੀ|ਜਾਰਜ ਕਲੂਨੀ।]] #[[ਜਾਨੈਲ ਮੋਨੇ]] #[[ਜੇਮਸ ਡੀਨ|ਜੇਮਸ ਡੀਨ।]] #[[ਜੇਡਨ ਸਮਿਥ|ਜੇਡਨ ਸਮਿਥ।]] #[[ਜੈਨੀਫਰ ਲਾਰੈਂਸ|ਜੈਨੀਫਰ ਲਾਰੈਂਸ।]] #[[ਜੈਨੀਫਰ ਲੋਪੇਜ਼|ਜੈਨੀਫਰ ਲੋਪੇਜ਼।]] #[[ਜੈਕੀ ਚੈਨ|ਜੈਕੀ ਚੈਨ।]] #[[ਜੈਕ ਨਿਕੋਲਸਨ|ਜੈਕ ਨਿਕੋਲਸਨ।]] #[[ਜੋਅ ਜੋਨਸ|ਜੋਅ ਜੋਨਸ।]] #[[ਜੌਨ ਹਿਊਸਟਨ|ਜੌਨ ਹਿਊਸਟਨ।]] #[[ਜੌਨੀ ਡੈੱਪ|ਜੌਨੀ ਡੈੱਪ।]] #[[ਜੂਲੀਆਨ ਮੂਰ|ਜੂਲੀਆਨ ਮੂਰ।]] #[[ਟਰੇਸੀ ਮੋਰਗਨ|ਟਰੇਸੀ ਮੋਰਗਨ।]] #[[ਟਾਮ ਹਿਡਲਸਟਨ|ਟੌਮ ਹਿਡਲਸਟਨ।]] #[[ਟੈਰੀ ਗਿਲੀਅਮ|ਟੈਰੀ ਗਿਲੀਅਮ।]] #[[ਟੌਮ ਹੈਂਕਸ|ਟੌਮ ਹੈਂਕਸ।]] #[[ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ|ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ।]] #[[ਡਵੇਨ ਜਾਨਸਨ|ਡਵੇਨ ਜਾਨਸਨ।]] #[[ਡੇਮੀ ਲੋਵਾਟੋ|ਡੇਮੀ ਲੋਵਾਟੋ।]] #[[ਡੋਰਿਸ ਡੇ|ਡੋਰਿਸ ਡੇ।]] #[[ਡੌਲੀ ਪਰਟਨ|ਡੌਲੀ ਪਰਟਨ।]] #[[ਡੀਨ ਮਾਰਟਿਨ|ਡੀਨ ਮਾਰਟਿਨ।]] #[[ਨਤਾਲੀਆ ਪੋਰਟਮੈਨ|ਨਤਾਲੀਆ ਪੋਰਟਮੈਨ।]] #[[ਨੋਅਲ ਕੋਵਾਰਡ|ਨੋਅਲ ਕੋਵਾਰਡ।]] #[[ਨਿਕ ਜੋਨਸ|ਨਿਕ ਜੋਨਸ।]] #[[ਨਿਕੋਲ ਕਿਡਮੈਨ|ਨਿਕੋਲ ਕਿਡਮੈਨ।]] #[[ਪਾਲ ਵਾਕਰ|ਪਾਲ ਵਾਕਰ।]] #[[ਪਾਲ ਰਾਬਸਨ|ਪਾਲ ਰਾਬਸਨ।]] #[[ਪੀਟਰ ਸੈਲਰਸ|ਪੀਟਰ ਸੈਲਰਸ।]] #[[ਪੀਡਰੋ ਆਲਮੋਦੋਵਾਰ|ਪੀਡਰੋ ਆਲਮੋਦੋਵਾਰ।]] #[[ਪੀਟਰ ਡਿੰਕਲਿਜ]] #[[ਫ਼ਰੈਂਕ ਲੌਇਡ|ਫ਼ਰੈਂਕ ਲੌਇਡ।]] #[[ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕਾ ਲੀ|ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕਾ ਲੀ।]] #[[ਫਾਨ ਬਿਨਬਿੰਗ|ਫਾਨ ਬਿਨਬਿੰਗ।]] #[[ਫੇਰੇਸ਼ਤਾ ਕਾਜ਼ਮੀ|ਫੇਰੇਸ਼ਤਾ ਕਾਜ਼ਮੀ।]] #[[ਬਸਟਰ ਕੀਟਨ|ਬਸਟਰ ਕੀਟਨ।]] #[[ਬ੍ਰੂਸ ਵਿਲਿਸ|ਬਰੂਸ ਵਿਲਿਸ।]] #[[ਬਾਰਬਰਾ ਹਰਸ਼ੇ|ਬਾਰਬਰਾ ਹਰਸ਼ੇ।]] #[[ਬ੍ਰੀ ਓਲਸਨ|ਬ੍ਰੀ ਓਲਸਨ।]] #[[ਬੈਨ ਐਫ਼ਲੇਕ|ਬੈਨ ਐਫ਼ਲੇਕ।]] #[[ਮਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ|ਮਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ।]] #[[ਮਾਰਕ ਰੂਫ਼ਾਲੋ|ਮਾਰਕ ਰੂਫ਼ਾਲ।]] #[[ਮਾਰਲੀਨ ਡੀਟਰਿਚ|ਮਾਰਲਿਨ ਡੀਟਰਿਚ।]] #[[ਮਾਰਕਸ ਭਰਾ|ਮਾਰਕਸ ਭਰਾ।]] #[[ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੌਰਸੀਜ਼ੇ|ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੌਰਸੀਜ।]] #[[ਮਾਈਕਲ ਕੇਨ|ਮਾਈਕਲ ਕੇਨ।]] #[[ਮਾਏ ਵੈਸਟ|ਮਾਏ ਵੈਸਟ।]] #[[ਮਾਰਕ ਵਾਲਬਰਗ|ਮਾਰਕ ਵਾਲਬਰਗ।]] #[[ਮੇਰਿਲ ਸਟਰੀਪ|ਮੇਰਿਲ ਸਟਰੀਪ।]] #[[ਮੈਰੀ ਪਿਕਫੋਰਡ|ਮੈਰੀ ਪਿਕਫੋਰਡ।]] #[[ਮੈਟ ਡੈਮਨ|ਮੈਟ ਡੈਮਨ।]] #[[ਮੈਗੀ ਜਿਲਨਹੌਲ|ਮੈਗੀ ਜਿਲਨਹੌਲ।]] #[[ਮੌਰਗਨ ਫ਼ਰੀਮੈਨ|ਮੌਰਗਨ ਫ਼ਰੀਮੈਨ।]] #[[ਮੀਸ਼ਾ ਸ਼ਫੀ|ਮੀਸ਼ਾ ਸ਼ਫੀ।]] #[[ਰਾਬਰਟ ਰੈੱਡਫੋਰਡ|ਰਾਬਰਟ ਰੈੱਡਫੋਰਡ।]] #[[ਰੋਨਲਡ ਰੀਗਨ|ਰੋਨਲਡ ਰੀਗਨ।]] #[[ਰੌਬਰਟ ਡਾਓਨੀ ਜੂਨੀਅਰ|ਰੌਬਰਟ ਡਾਓਨੀ ਜੂਨੀਅਰ।]] #[[ਰੂਬੀਨਾ ਅਲੀ|ਰੂਬੀਨਾ ਅਲੀ।]] #[[ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦੀਕੈਪਰੀਓ|ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦੀਕੈਪਰੀਓ।]] #[[ਲਿਲੀਅਨ ਗਿਸ਼|ਲਿਲੀਅਨ ਗਿਸ਼।]] #[[ਲੀਤਾ ਗ੍ਰੇ|ਲੀਤਾ ਗ੍ਰੇ।]] #[[ਲੀਸਾ ਰੇ|ਲੀਸਾ ਰੇ।]] #[[ਲੀਸਾ ਕੂਡਰੋ|ਲੀਸਾ ਕੂਡਰੋ।]] #[[ਵੇਰਾ-ਏਲਨ|ਵੇਰਾ ਏਲਨ।]] #[[ਵਿਲ ਸਮਿਥ|ਵਿਲ ਸਮਿਥ।]] #[[ਵਿਵੀਅਨ ਲੇਹ|ਵਿਵੀਅਨ ਲੇਹ।]] #[[ਵਿਨ ਡੀਜ਼ਲ|ਵਿਨ ਡੀਜ਼ਲ(ਮਾਰਕ ਸਿਨਕਲੀਅਰ)]] #[[ਵੂਪੀ ਗੋਲਡਬਰਗ|ਵੂਪੀ ਗੋਲਡਬਰਗ।]] #[[ਵੂਡੀ ਐਲਨ|ਵੂਡੀ ਐਲਨ।]] #[[ਵੂਡੀ ਐਲਨ|ਵੂਡੀ ਐਲਨ।]] #[[50 ਸੇਂਟ|50 ਸੇਂਟ।]] ==ਕੁੱਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ== 'ਹਾਲੀਵੁੱਡ' ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ(ਲਿੰਕ-ਰੂਪ) ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- #[[ਸਪਾਰਟਾਕਸ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਸਪਾਰਟਾਕਸ-1960'।]] #[[ਸਕੂਬੀ ਡੂ|'ਸਕੂਬੀ ਡੂ-1969'।]] #[[ਦ ਗੌਡਫ਼ਾਦਰ|'ਦ ਗੌਡਫ਼ਾਦਰ-1972'।]] #[[ਸਿਧਾਰਥ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਸਿਧਾਰਥ-1972'।]] #[[ਸਨਾਇਪਰ (1993 ਫ਼ਿਲਮ)|'ਸਨਾਇਪਰ-1-1993'।]] #[[ਦ ਸ਼ੌਸ਼ੈਂਕ ਰਿਡੈਂਪਸ਼ਨ|'ਦ ਸ਼ੌਸ਼ੈਂਕ ਰਿਡੈਂਪਸ਼ਨ-1994'।]] #[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਫਿਲੌਸਫਰਜ਼ ਸਟੋਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਫਿਲੌਸਫਰਜ਼ ਸਟੋਨ-2001'।]] #[[ਸਪਾਈਡਰ-ਮੈਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਸਪਾਈਡਰ-ਮੈਨ-2002'।]] #[[ਦਾ ਬੌਰਨ ਆਈਡੈਂਟਟੀ (2002 ਫ਼ਿਲਮ)|'ਦਾ ਬੌਰਨ ਆਈਡੈਂਟਟੀ-2002'।]] #[[ਸਨਾਇਪਰ 2|'ਸਨਾਇਪਰ-2-2003'।]] #[[ਸਨਾਇਪਰ 3|'ਸਨਾਇਪਰ-3-2004'।]] #[[ਬੈਟਮੈਨ ਬਿਗਿਨਜ਼|'ਬੈਟਮੈਨ ਬਿਗਿਨਜ਼-2005'।]] #[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ੀਨਿਕਸ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਔਰਡਰ ਔਫ਼ ਦ ਫ਼ੀਨਿਕਸ-2007'।]] #[[ਜੋਕਰ (ਦ ਡਾਰਕ ਨਾਈਟ)|'ਜੋਕਰ-ਡਾਰਕ ਨਾਈਟ-2008'।]] #[[ਆਇਰਨ ਮੈਨ (2008 ਫ਼ਿਲਮ)|'ਆਇਰਨ ਮੈਨ-2008'।]] #[[ਸਲਮਡੌਗ ਮਿਲੇਨੀਅਰ|'ਸਲਮਡੌਗ ਮਿਲੇਨੀਅਰ-2008'।]] #[[ਟਵਾਈਲਾਈਟ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਟਵਾਈਲਾਈਟ-2008'।]] #[[ਦਾ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਨਿਊ ਮੂਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਦ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਨਿਊ ਮੂਨ-2009'।]] #[[ਦਾ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਇਕਲਿਪਸ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਦ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਇਕਲਿਪਸ-2010'।]] #[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼ - ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ|'ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼-1-2010'।]] #[[ਕੈਪਟਨ ਅਮਰੀਕਾ: ਦਾ ਫਰਸਟ ਅਵੈਂਜਰ|'ਕੈਪਟਨ ਅਮਰੀਕਾ: ਦ ਫ਼ਸਟ ਅਵੈਂਜਰ-2011'।]] #[[ਦਾ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਡੌਨ 1 (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਦ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਡੌਨ-1-2011'।]] #[[ਥੋਰ (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਥੋਰ-2011'।]] #[[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼ - ਭਾਗ ਦੂਜਾ|'ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੈਲੋਜ਼-2-2011'।]] #[[ਸਨਾਇਪਰ: ਰੀਲੋਡਿਡ|'ਸਨਾਇਪਰ: ਰੀਲੋਡਿਡ-2011'।]] #[[ਦਾ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਡੌਨ 2 (ਫ਼ਿਲਮ)|'ਦ ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਸਾਗਾ: ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਡੌਨ-2-2012'।]] #[[ਦ ਅਵੈਂਜਰਸ (2012 ਫ਼ਿਲਮ)|'ਦ ਅਵੈਂਜਰਸ-2012'।]] #[[ਫਰੋਜ਼ਨ (2013 ਫਿਲਮ)|'ਫਰੋਜਨ-2013'।]] #[[ਆਇਰਨ ਮੈਨ 3|'ਆਇਰਨ ਮੈਨ-3-2013'।]] #[[ਸਟਿੱਲ ਐਲਿਸ|'ਸਟਿੱਲ ਐਲਿਸ-2014'।]] #[[ਬਰਡਮੈਨ|'ਬਰਡਮੈਨ-2014'।]] #[[ਸਪੌਟਲਾਈਟ|'ਸਪੌਟਲਾਈਟ-2015'।]] #[[ਦਿ ਮਾਰਸ਼ੀਅਨ|'ਦ ਮਾਰਸ਼ੀਅਨ-2015'।]] #[[ਡਾਕਟਰ ਸਟਰੇਂਜ (2016 ਫ਼ਿਲਮ)|ਡਾਕਟਰ ਸਟਰੇਂਜ-2016।]] #[[ਦਿ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ(ਫ਼ਿਲਮ)|'ਦਿ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਿੰਸ-2017'।]] #[[ਸਪਾਇਡਰ-ਮੈਨ: ਹੋਮਕਮਿੰਗ|'ਸਪਾਇਡਰ-ਮੈਨ: ਹੋਮਕਮਿੰਗ-2017'।]] ==ਹਵਾਲਾ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਕਟਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ]] 1l2sdh7a5qbnjfb2mrmcler2p2hgfaa 0 99578 839750 836324 2026-05-20T10:32:13Z ~2026-30087-16 60147 /* */ 839750 wikitext text/x-wiki {{Infobox Test team | team_name = ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ | nickname = ਵਿੰਡੀਜ਼ | image = Cricket West Indies Logo 2017.png | caption = 2017 ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਦਾ ਲੋਗੋ | test_status_year = 1928 | captain = [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] | t20i_captain = [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] | coach = [[ਸਟਰੂਅਟ ਲਾਅ]] | test_rank = 8 | odi_rank = 9 | t20i_rank = 3 | test_rank_best = 1 | odi_rank_best = 1 | t20i_rank_best = 1 | first_test = ਬਨਾਮ {{cr|ਇੰਗਲੈਂਡ}} [[ਲੌਰਡਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ; 23–26 ਜੂਨ 1928 | num_tests = 526 | num_tests_this_year = 6 | test_record = 167/185<br/>(173 ਡਰਾਅ, 1 ਟਾਈ) | test_record_this_year = 2/4(0 ਡਰਾਅ) | most_recent_test = ਬਨਾਮ {{cr|ZIM}} [[ਕੁਈਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਬੁਲਾਵਾਇਓ]] ਵਿੱਚ; 21-24 ਅਕਤੂਬਰ 2017 | first_odi = ਬਨਾਮ {{cr|ENG}} [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਲੀਡਸ]] ਵਿੱਚ; 5 ਸਿਤੰਬਰ 1973 | num_odis = 762 | num_odis_this_year = 14 | odi_record = 380/347<br/>(9 ਟਾਈ, 24 ਰੱਦ) | odi_record_this_year = 3/9<br/>(0 ਟਾਈ, 2 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_odi = ਬਨਾਮ {{cr|ENG}} [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ]]; 29 ਸਿਤੰਬਰ 2017 | wc_apps = 11 | wc_first = [[1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1975]] | wc_best = ਜੇਤੂ ([[1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1975]] ਅਤੇ [[1979 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1979]]) | first_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|NZL}} [[ਈਡਨ ਪਾਰਕ]], [[ਆਕਲੈਂਡ]]; 16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2006 | num_t20is = 91 | num_t20is_this_year = 9 | t20i_record = 45/40<br/>(3 ties, 3 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | t20i_record_this_year = 6/3<br/>(0 ties, 0 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|ENG}} at [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟਰੀਟ]]; 16 ਸਿਤੰਬਰ 2017 | wt20_apps = 6 | wt20_first = [[2007 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2007]] | wt20_best = ਜੇਤੂ ([[2012 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2012]], [[2016 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2016]]) | h_pattern_b = _Spikesonwhite | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = | h_leftarm = FFFFFF | h_body = 720524 | h_rightarm = FFFFFF | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _yellowborder | a_pattern_b = | a_pattern_ra = _yellowborder | a_pattern_pants = _yellowsides | a_leftarm = 720524 | a_body = 720524 | a_rightarm = 720524 | a_pants = 720524 | t_pattern_la = _yellow_thin_border | t_pattern_b = _win_t20wc26 | t_pattern_ra = _yellow_thin_border | t_pattern_pants = _yellowsides | t_leftarm = 720524 | t_body = 720524 | t_rightarm = 720524 | t_pants = 720524 | asofdate = 18 ਸਿਤੰਬਰ 2017 }} '''ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ''',ਜਿਸਨੂੰ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਜੂਨ 2017 ਤੋਂ ਅਧਿਕਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ '''ਵਿੰਡੀਜ਼''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੈਰੀਬੀਆ|ਕੈਰੇਬੇਆਈ]] ਖੇਤਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਕ੍ਰਿਕਟ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼]] ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਟੀਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ 15, ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਕੈਰੇਬੇਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ [[ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 7 ਅਗਸਤ 2017 ਤੱਕ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਮੈਚਾਂ]] ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵਾਂ, [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਮੈਚਾਂ]] ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਅਤੇ [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਟੀਮ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟੀਮ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਹਨ: [[ਗਾਰਫੀਲਡ ਸੋਬਰਸ]], [[ਲਾਂਸ ਗਿੱਬਸ]], [[ਗਾਰਡਨ ਗ੍ਰੀਨਿਜ਼]], [[ਜਾਰਜ ਹੈਡਲੀ]], [[ਬ੍ਰਾਇਨ ਲਾਰਾ]], [[ਕਲਾਇਵ ਲਾਇਡ]], [[ਮੈਲਕਮ ਮਾਰਸ਼ਲ]], [[ਐਂਡੀ ਰੌਬਰਟਸ]], [[ਐਲਵਿਨ ਕਾਲੀਚਰਨ]], [[ਰੋਹਨ ਕਨਹਈ]], [[ਫ਼੍ਰੈਂਕ ਵਾਰੈਲ]], [[ਐਵਰਟਨ ਵੀਕਸ]], [[ਕਰਟਲੀ ਐਂਬਰੋਸ]], [[ਮਾਈਕਲ ਹੋਲਡਿੰਗ]], [[ਕੋਰਟਨੀ ਵਾਲਸ਼]], [[ਜੋਏਲ ਗਾਰਨਰ]] ਅਤੇ [[ਵਿਵਿਅਨ ਰਿਚਰਡਸ]] ਨੂੰ [[ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਹਾਲ ਆੱਫ਼ ਫ਼ੇਮ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ]] 0hg3z9uq6htovnnsfsfi504vdzoy7ss 3 135971 839732 715639 2026-05-20T00:51:52Z ~2026-30203-22 60138 /* hardeep Kaunke */ 839732 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Hardeep kaunke}} == hardeep Kaunke == ਹਰਦੀਪ ਕਾਓਂਕੇ ਜੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ ਜਨਮ (ਜਿਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੇ ਜਗਰਾਓਂ;ਕੋਲ ਪਿੰਡ ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬੰਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ (ਮਾਤਾ ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਜੌ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ ।ਏਹ ਗੱਡੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਮਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਚ ਏਹਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵੀ बहुत ਹੈ, ਪਿੰਡ ਚ ਵਲਖਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ Google ਇਸ ਦੀ ਸਾਪੋਟ ਕਰਦੀਹੈ।]] (UTC) #hardeepkaunke #hardeep_kaunke, ਜੇ केसे ਨੇ ਬੀਮਾ ਕਰਵਾਉਣਾ बहुत ਘੱਟ ਰੇਟਾਂ te, ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ 9517221412 ਤੇ call ਕਰੋ, बहुत-बहुत ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ' Thinks you. 4pvsvwn5c1324xio411t2najpk0arjr 0 139386 839718 707974 2026-05-19T13:50:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839718 wikitext text/x-wiki '''ਰਿਚਰਡ ਐਬਲ''' (ਜਨਮ 1955) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newspapers.com/newspage/425527795/|title=November 6, 2001|website=The Gazette from Montreal (Newspapers.com)|publisher=The Gazette from Montreal|access-date=19 November 2018}}</ref> ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="msemsme">{{Cite web|url=http://www.musesmuse.com/00001021.html|title=CD REVIEW: Richard Abel - Elegancia|website=Muse's Muse|publisher=Muse's Muse|access-date=19 November 2018}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜੂਨੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਐਬਲ ਦਾ ਜਨਮ 1955<ref>{{Cite web|url=https://viaf.org/viaf/315943718/|title=Richard Abel|website=Viaf|publisher=Viaf|access-date=19 November 2018}}</ref> ਵਿੱਚ [[ਮਾਂਟਰੀਆਲ|ਮਾਂਟਰੀਅਲ]], [[ਕਿਊਬੈਕ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="rfufs">{{Cite web|url=http://www.fugues.com/247262-article-avoir-su-je-laurais-fait-avant-.html&prev=search|title=MEETING WITH RICHARD ABEL "To have known, I would have done it before!"|website=Fugues|publisher=Fugues|access-date=19 November 2018}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="lalslss">{{Cite web|url=https://www.lexpressmontcalm.com/article/2018/4/25/un-tour-du-monde-avec-richard-abel&prev=search|title=A world tour with Richard Abel|website=Le Express Montreal|publisher=Le Express Montreal|access-date=19 November 2018}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ ਬਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ।<ref name="indxx">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/my-piano-doesnt-have-a-french-accent/|title=My piano doesnt have a French accent|website=Indian Express|publisher=Indian Express|access-date=19 November 2018}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਐਬਲ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="lalslss"/> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ, ''ਐਨਫਿਨ!'' 1988 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਐਬਲ ਨੇ ''ਨੋਏਲ ਔ ਪਿਆਨੋ'' (1991), ''ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ ਮੈਮੋਰੀਜ਼'' (1992) (1997 ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਲਈ ਫਾਲੋ-ਅੱਪ ਐਲਬਮਾਂ) ਅਤੇ ''ਪੋਰ ਲੇ ਪਲੇਸਿਰ ('' 1994 ਅਤੇ 1996 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1 ਅਤੇ 2) ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੋ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ: ''ਰਿਚਰਡ ਐਬਲ, ਲੇਸ ਗ੍ਰੈਂਡਸ ਸਕਸੇੱਸ'' (1998) ਅਤੇ ''ਰਿਚਰਡ ਐਬਲ ਲਾਈਵ'' (1999) ਆਦਿ। ਐਬਲ ਨੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''2000 ਵਿੱਚ ਇੰਸਪਾਈਰੇਸ਼ਨ ਕਲਾਸਿਕ'' ਐਲਬਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੂਨੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2002 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 'ਫਾਰ ਯੂਅਰ ਪਲੀਜ਼ਰ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸ' ਦੋ ਐਲਬਮਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐਬਲ ਨੇ ਲ'ਅਸੈਂਸੀਅਲ (2003), ''ਹੋਮੇਜ ਅਕਸ ਕੰਪੀਜ਼ਰ ਕਿਉਬੈਕ'' (2004), ''ਐਲੀਗੇਂਸ'', 2005 <ref name="msemsme"/> ਐਲਬਮ ਦਾ ਫਾਲੋ-ਅੱਪ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। 2007 ਵਿੱਚ ਐਬਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਐਲਬਮ, ''ਨੋਏਲ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਨਵੀਦਾਦ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.journaldemontreal.com/weekend/AlbumsFetes|title=MUSIC FOR EVERY OCCASION|website=Journal de Montreal|publisher=Journal de Montreal|access-date=19 November 2018}}</ref> ਐਬਲ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ''ਰਿਚਰਡ ਐਬਲ, ਪਲੱਸ ਡੀ 25 ਅਨਸ ਡੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ'' ਐਲਬਮ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਐਲਬਮ ''ਆਟੋਰ ਡੂ ਮੋਂਡੇ'' ਹੈ।<ref name="Richard Abel">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/richard-abel-mn0001645069|title=Richard Abel|website=All Music|publisher=All Music|access-date=19 November 2018}}</ref> ਐਬਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://ottawacitizen.com/entertainment/local-arts/hot-gigs-this-week-wooden-sky-brings-a-peek-at-new-music-lots-of-punk|title=Hot gigs this week: Tease from Wooden Sky + new punk from Greys ...|website=Ottawa Citizen|publisher=Ottawa Citizen|access-date=19 November 2018}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == ਐਬਲ ਨੂੰ 1996 ਅਤੇ 1997 'ਚ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ <ref>{{Cite web|url=https://junoawards.ca/nomination/1997-instrumental-artists-of-the-year-richard-abel/|title=Richard Abel|website=Juno Awards|publisher=Juno Awards|access-date=19 November 2018}}</ref> ਅਤੇ 2002 ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਐਲਬਮ ਲਈ ਜੁਨੋ ਐਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thegate.ca/junos/2002/2002-nominees.php|title=2002 Juno Awards Spotlight - Nominations|last=Powell|first=W. Andrew|date=18 February 2002|website=[[TheGATE.ca]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427041929/http://www.thegate.ca/junos/2002/2002-nominees.php|archive-date=27 April 2006|access-date=2006-11-17}}</ref> ਐਬਲ ਨੇ ਪੰਜ ਫੇਲਿਕਸ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref name="Richard Abel"/><ref>{{Cite web|url=https://info-culture.biz/2011/11/20/richard-abel-et-son-album-musical-de-noel-s%E2%80%99est-merite-un-felix/|title=Richard Abel and his Christmas musical album earned a Félix|website=Info Culture|publisher=Info Culture|access-date=19 November 2018}}</ref><ref name="msemsme"/> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਐਬਲ [[ਗੇਅ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="rfufs"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}  == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.discogs.com/artist/2472858-Richard-Abel ਡਿਸਕੋਗਜ਼: ਰਿਚਰਡ ਐਬਲ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਕਲਾਕਾਰ]] tgt108bncqc6sktfhgldgrug0ieuqn4 0 147850 839719 832548 2026-05-19T15:06:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839719 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Rousey HOF 2018 (cropped).jpg|thumb|2018 ਵਿੱਚ ਰੌਸੀ]] '''ਰੋਂਡਾ ਜੀਨ ਰੌਸੀ''' ( / ˈr aʊz i / ;<ref>{{Cite AV media}}</ref> ਜਨਮ 1 ਫਰਵਰੀ 1987) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ, [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]], ਸਾਬਕਾ [[ਜੂਡੋ (ਖੇਡ)|ਜੂਡੋਕਾ]] ਅਤੇ ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ]] ਨਾਲ ਸਾਈਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਮੈਕਡਾਊਨ ਬ੍ਰਾਂਡ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (UFC) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.espn.com/wwe/story/_/id/22244988/ronda-rousey-signs-wwe|title=Ronda Rousey signs with WWE|date=January 28, 2018|publisher=ESPN}}</ref> ਉਸਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਪਨਾਮ, "ਰਾਊਡੀ", ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਰੌਡੀ ਪਾਈਪਰ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Rowdy Baby2">Kurchak, Sarah (January 3, 2014). [http://fightland.vice.com/blog/rowdy-roddy-piper-talks-about-handing-his-nickname-over-to-ronda-rousey " 'Rowdy' Roddy Piper Talks About Handing His Nickname Over to Ronda Rousey"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702093216/http://fightland.vice.com/blog/rowdy-roddy-piper-talks-about-handing-his-nickname-over-to-ronda-rousey |date=2018-07-02 }}. ''[[Vice (magazine)|Vice]]''.</ref> 2008 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜੂਡੋ ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਲਾ, ਰੂਸੀ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਆਫ ਦਿ ਕੇਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ (MMA) ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, UFC ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਹਿਲਾ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣ ਗਈ।<ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.mmafighting.com/2012/11/16/3654894/dana-white-confirms-ronda-rousey-signed-ufc-mma-news|title=Dana White confirms Ronda Rousey has signed with UFC|last=Thomas|first=Luke|date=November 16, 2012|publisher=Mmafighting.com|access-date=November 17, 2012}}</ref> Rousey UFC 157 'ਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਹਿਲਾ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ ਵੈਲੇਨਟੀਨਾ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾੜਣ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ UFC ਟਾਈਟਲ ਡਿਫੈਂਸ (6) ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/2015/08/02/living/ronda-rousey-profile-feat/|title=Why Ronda Rousey is such a big deal|last=Grinberg, Emanuella|date=August 3, 2015|publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name="Manfred">{{Cite web|url=http://www.businessinsider.com/most-dominant-athletes-alive-2015-4|title=The 50 Most Dominant Athletes Alive|last=Manfred|first=Tony|last2=Davis|first2=Scott|date=May 6, 2015|quote=She's not just undefeated, she's effectively untouched|last3=Gaines|first3=Cork}}</ref> 2]<ref name="Manfred"/><ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/mma/2015/05/12/ronda-rousey-ufc-mma-fighter-armbar|title=The unbreakable Ronda Rousey is the world's most dominant athlete|last=Wertheim|first=L. Jon|date=May 13, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2015/05/13/ronda-rousey-lands-on-sports-illustrated-cover-as-the-worlds-most-dominant-athlete/|title=Ronda Rousey lands on Sports Illustrated cover as 'the world's most dominant athlete'|last=Bieler|first=Des|date=May 13, 2015|work=Washington Post}}</ref> ਰੂਸੀ 2016 ਵਿੱਚ MMA ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ UFC ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://kwese.espn.com/mma/story/_/id/24012278/ronda-rousey-becomes-first-female-inductee-ufc-hall-fame|title=Ronda Rousey becomes first female inductee into UFC Hall of Fame|work=ESPN|access-date=July 6, 2018|language=en}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਨਾਲ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ,<ref name="auto12">{{Cite web|url=http://www.espn.com/wwe/story/_/id/22244988/ronda-rousey-signs-wwe|title=Ronda Rousey signs with WWE to perform as full-time pro wrestler|last=Fiorvanti|first=Timothy|date=January 28, 2018|website=[[ESPN]]}}</ref> ਅਤੇ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 34 ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸਮਰਸਲੈਮ ਵਿੱਚ ਰਾਅ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਈਵੋਲੂਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖਿਤਾਬ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਾਰੀਆਂ-ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੇ-ਪ੍ਰਤੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਬਣਾਈ। ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 35 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਿਲਾ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ ਮੁੱਖ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰੌਸੀ ਨੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਰੌਸੀ ਰਾਇਲ ਰੰਬਲ 2022 ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਰਾਇਲ ਰੰਬਲ ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 38 ਵਿੱਚ ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਲਈ [[ਸ਼ਾਰਲੇਟ ਫਲੇਅਰ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਫਲੇਅਰ]] ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇੱਕ "ਆਈ ਕੁਆਟ" ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਫਲੇਅਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੀ ਇਨ ਦ ਬੈਂਕ ਕੈਸ਼-ਇਨ ਕਾਰਨ ਲਿਵ ਮੋਰਗਨ ਤੋਂ ਟਾਈਟਲ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਐਕਸਟ੍ਰੀਮ ਰੂਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਖਿਤਾਬ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। Rousey UFC ਅਤੇ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|WWE]] ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਵਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇ-ਪ੍ਰਤੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਈਵੈਂਟ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.mmamania.com/2015/9/14/9323431/video-of-ronda-rousey-on-ellen-degeneres-show-im-the-highest-paid-fighter-ufc-mma|title=Video of Ronda Rousey on Ellen DeGeneres show: 'I'm the highest paid fighter in UFC'|date=September 14, 2015|publisher=MMA Mania}}</ref> ਉਸਨੂੰ 2015 ਦੇ ਈਐਸਪੀਐਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਪੋਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਅਥਲੀਟ ਵਜੋਂ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਫੌਕਸ ਸਪੋਰਟਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਐਥਲੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਦੱਸਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.foxsports.com/ufc/story/ronda-rousey-ufc-sxsw-women-s-empowerment-gender-barriers-031615|title=Ronda Rousey standing up for women's empowerment by breaking down gender barriers|date=March 16, 2015|website=Fox Sports}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/aug/17/adeline-gray-olympic-wrestler-ronda-rousey|title=Why Ronda Rousey has changed the world for women|date=August 17, 2016|work=Guardian}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/general/mma/ufc-207-ronda-rousey-vs-amanda-nunes-preview-dan-hardy-a7502001.html|title=UFC 207: Ronda Rousey Made MMA What It Is|date=December 30, 2016|publisher=Indepdendent}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.espn.com/espnw/news-commentary/article/13465064/best-female-athlete-ever-bracket?ex_cid=espnW_newsletter_09142015_1|title=Ronda Rousey tops Serena Williams, voted Best Female Athlete Ever|date=September 9, 2015|publisher=ESPNW}}</ref> Rousey ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''The Expendables 3'' (2014),<ref name="MMAInsider2">{{Cite web|url=http://mmainsider.net/6582/ronda-rousey-to-star-in-the-expendables-3|title=Ronda Rousey to Star In 'The Expendables 3'|date=July 24, 2013|publisher=MMA Insider.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018031706/http://mmainsider.net/6582/ronda-rousey-to-star-in-the-expendables-3|archive-date=October 18, 2013|access-date=July 24, 2013}}</ref> ''Furious 7'' (2015),<ref name="FoxNewsLatino2">{{Cite web|url=http://latino.foxnews.com/latino/sports/2013/08/12/ufc-ronda-rousey-adds-another-blockbuster-role-stirs-debate-on-her-career/|title=UFC's Ronda Rousey Adds Another Blockbuster Role, Stirs Debate|last=Garcia, Victor|date=August 12, 2013|publisher=[[Fox News Latino]]}}</ref> ਅਤੇ ''Mile 22'' (2018),<ref>{{Cite web|url=https://mmajunkie.com/2018/08/ronda-rousey-worry-encouragement-role-mile-22-mark-wahlberg-movie|title=Ronda Rousey to star in ''Mile 22''|date=August 16, 2018|publisher=MMAJunkie}}</ref> ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ relegraphy ''My Fight/Your Fight''<ref>{{Cite book|title=Ronda Rousey: ''My Fight / Your Fight'' on Amazon|last=Rousey|first=Ronda|last2=Ortiz|first2=Maria Burns|date=May 15, 2015|isbn=978-1780894904}}</ref> ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਰੋਂਡਾ ਜੀਨ ਰੌਸੀ ਦਾ ਜਨਮ ਰਿਵਰਸਾਈਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ<ref>{{Cite web|url=https://loanpride.com/incredible-celebrity-houses-that-will-leave-you-speechless-2/201/|title=Ronda Rousey house in Venice Beach|date=August 1, 2021|website=loanpride.|access-date=ਜਨਵਰੀ 2, 2023|archive-date=ਅਗਸਤ 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808064500/https://loanpride.com/incredible-celebrity-houses-that-will-leave-you-speechless-2/201/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pe.com/articles/female-761412-kos-boxing.html|title=Rousey lifts female fighters into the spotlight|last=Avila|first=David A.|date=March 2, 2015|website=Riverside Press-Enterprise|access-date=July 31, 2015|archive-date=ਅਗਸਤ 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815043720/http://www.pe.com/articles/female-761412-kos-boxing.html|url-status=dead}}</ref> ਵਿੱਚ 1 ਫਰਵਰੀ, 1987 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਐਨਮਾਰੀਆ ਡੀ ਮਾਰਸ ( ''née'' ਵੈਡੇਲ) ਅਤੇ ਰੋਨਾਲਡ ਜੌਨ ਰੌਸੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/general-news/20130222/rowdy-ronda-rousey-defends-her-title-at-ufc-157-first-womens-main-event|title='Rowdy' Ronda Rousey defends her title at UFC 157, first women's main event|last=Martin, Brian|date=February 22, 2013}}</ref> ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Esquire">Pilon, Mary (November 10, 2015). [http://www.esquire.com/sports/longform/a39499.wS5Po5/ronda-rousey-esquire-1115/?click=mvtest "Caged: What Drives Ronda Rousey to Wake Up and Fight"]. ''[[Esquire (magazine)|Esquire]]''.</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਇੱਕ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਜੂਡੋਕਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਜੂਡੋ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (1984 ਵਿੱਚ) ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸੀ। ਰੂਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੋਲਿਸ਼, ਅਤੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ, ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਡੀਅਨ ਅਤੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.twitter.com/RondaRousey/status/174261056812756992|title=yes, I'm half venezuelan, a quarter English, a quarter polish, 100% American ;)|last=Rousey, Ronda|date=February 27, 2012|publisher=[[Twitter]]}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਨਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਈ. ਵੈਡੇਲ, ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਡੀਅਨ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਕਾਲੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ [[ਕਾਰਾਕਾਸ|ਕਾਰਾਕਸ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2016/03/ronda_rousey_s_great_grandfather_was_dr_alfred_e_waddell_one_of_north_america.html|title=Ronda Rousey's Great-Grandfather Was Dr. Alfred E. Waddell, One of North America's 1st Black Physicians|date=March 24, 2016|website=The Root|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327104358/http://www.theroot.com/blogs/the_grapevine/2016/03/ronda_rousey_s_great_grandfather_was_dr_alfred_e_waddell_one_of_north_america.html|archive-date=March 27, 2016|access-date=March 24, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://judoinfo.com/demars.htm|title=Judo in the US: Interview with AnnMaria DeMars|date=August 24, 2009|publisher=Judoinfo.com|access-date=May 23, 2013}}</ref> ਉਸਦਾ ਮਤਰੇਆ ਪਿਤਾ ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ।<ref>[http://sportsclash.com/players/mma-fighters/ronda-rousey/ "Ronda Rousey"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720135624/http://sportsclash.com/players/mma-fighters/ronda-rousey/|date=July 20, 2018}}. Sportsclash. Retrieved January 11, 2016.</ref> ਉਸ ਦੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰਾਪਲਜਿਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਜਦੋਂ ਰੂਸੀ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।<ref name="Esquire" /><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N-bpByHvAZs "UFC 190: Extended Preview"]. [[Ultimate Fighting Championship]]. [[YouTube]]. July 18, 2015, 3:32 mark</ref> ਐਨਮਾਰੀਆ ਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚਡੀ ਕੀਤੀ]] ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।<ref name="Esquire" /><ref>Alexander, Jim (July 24, 2015). [http://www.pe.com/articles/rousey-774710-fighting-hard.html "ALEXANDER: Rousey's stardom goes way beyond UFC boundaries"]. ''[[The Press Enterprise]]''.</ref> ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਕਸੀਆ, ਇੱਕ ਨਿਊਰੋਲੌਜੀਕਲ ਬਚਪਨ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਧੁਨੀ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੀ।<ref>{{Cite web|url=http://ftw.usatoday.com/2015/08/ronda-rousey-discusses-the-rare-disorder-that-made-her-think-she-was-stupid-as-a-child|title=Ronda Rousey discusses the rare disorder that made her think she was stupid as a child|last=Foss, Mike|date=August 6, 2015}}</ref> ਇਹ ਬੋਲਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟੀ ਹੋਈ ਨਾਭੀਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰੂਸੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਿਵਰਸਾਈਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਜੇਮਸਟਾਊਨ, ਉੱਤਰੀ ਡਕੋਟਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਨੋਟ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਭਾਸ਼ਣ ਥੈਰੇਪੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite magazine|date=May 28, 2015|title=Ronda Rousey: The World's Most Dangerous Woman|url=https://www.rollingstone.com/sports/features/ronda-rousey-the-worlds-most-dangerous-woman-20150528|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=August 9, 2015|archive-date=ਜੁਲਾਈ 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716055409/http://www.rollingstone.com/sports/features/ronda-rousey-the-worlds-most-dangerous-woman-20150528|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wLerbRVQzaE|title=Raising Ronda Rousey by AnnMaria De Mars (aka Ronda Rousey's Mom)|date=February 21, 2013|website=YouTube.com|publisher=MMAWeekly.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102165609/https://www.youtube.com/watch?v=wLerbRVQzaE&feature=youtu.be|archive-date=ਜਨਵਰੀ 2, 2023|access-date=ਜਨਵਰੀ 2, 2023|dead-url=unfit}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ GED ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="Sanneh">{{Cite magazine|last=Sanneh|first=Kelefa|date=July 28, 2014|title=Profiles: Mean Girl|url=http://www.newyorker.com/magazine/2014/07/28/mean-girl|magazine=[[The New Yorker]]|volume=90|issue=21|pages=54–63|access-date=March 2, 2015}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਜੈਮਸਟਾਊਨ ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੂਡੋ ਕਰੀਅਰ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਐਮਐਮਏ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕੰਮ ਦੇ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।<ref name="UFCProfile2">{{Cite web|url=http://www.ufc.com/fighter/Ronda-Rousey|title="Rowdy" Ronda Rousey – Official UFC Fighter Profile|publisher=UFC.com|access-date=August 2, 2015}}</ref> == ਓਲੰਪਿਕ ਜੂਡੋ ਕੈਰੀਅਰ == ਰੂਸੀ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ [[ਜੂਡੋ (ਖੇਡ)|ਜੂਡੋ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰੂਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਗੁੱਟ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।<ref name="UFC TOM 543">{{Cite magazine|last=Kelly|first=Seth|date=2015|title=Can Anyone Beat Ronda Rousey?|url=http://den.bigleo.com/2015/02/can-anyone-beat-ronda-rousey/|magazine=UFC: The Official Magazine|page=54|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805125241/http://den.bigleo.com/2015/02/can-anyone-beat-ronda-rousey/|archive-date=August 5, 2016|access-date=January 23, 2016}}</ref> 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ [[ਐਥਨਜ਼|ਏਥਨਜ਼]] ਵਿੱਚ [[2004 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|2004 ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਜੁਡੋਕਾ ਸੀ। ਰੌਸੀ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜੇਤੂ ਕਲਾਉਡੀਆ ਹੇਲ ਤੋਂ 63 ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ&nbsp;kg ਬਰੈਕਟ। 2004 ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰੂਸੀ ਨੇ [[ਬੁਦਾਪੈਸਤ|ਬੁਡਾਪੇਸਟ, ਹੰਗਰੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਜੂਨੀਅਰ ਜੂਡੋ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਲਈ 5-0 ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਏ-ਲੈਵਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਯੂਐਸ ਜੂਡੋਕਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 19-ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨੇ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਦੋ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਮਰੀਕੀ ਅਥਲੀਟ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://judoinfo.com/rondarousey/|title=Ronda Rousey Interview – Judo Champion – Judo Info|website=judoinfo.com|access-date=February 26, 2018}}</ref> ਫਰਵਰੀ 2007 ਵਿੱਚ, ਰੌਸੀ 70 ਤੱਕ ਚਲਾ ਗਿਆ&nbsp;ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਿਡਲਵੇਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ 2007 ਵਿਸ਼ਵ ਜੂਡੋ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਅਤੇ 2007 ਪੈਨ ਅਮਰੀਕਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.judoinside.com/event/3985/2007_Pan_American_Games_Rio_de_Janeiro|title=Pan American Games Miami|website=JudoInside|access-date=January 25, 2017}}</ref> ਅਗਸਤ 2008 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਨੇ [[ਬੀਜਿੰਗ|ਬੀਜਿੰਗ, ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ [[2008 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ|ਡੱਚ]] ਸਾਬਕਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਐਡਿਥ ਬੋਸ਼ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਪਰ ਰੀਪੇਚੇਜ ਬ੍ਰੈਕੇਟ ਰਾਹੀਂ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ। ਰੂਸੀ ਨੇ [[ਜੂਡੋ (ਖੇਡ)|ਯੂਕੋ]] ਦੁਆਰਾ ਐਨੇਟ ਬੋਹਮ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ (ਜੂਡੋ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰ ਵਰਗ ਦੋ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੂਸੀ 1992 ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੂਡੋ ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-ufc-ronda-rousey-pg-012-photo.html|title=Ronda Rousey, Annett Boehm|work=[[LA Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205215608/http://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-ufc-ronda-rousey-pg-012-photo.html|archive-date=February 5, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/sports/olympics/beijing/fight/2008-08-13-womensjudo_N.htm|title=Rousey's bronze makes U.S. history in women's judo|last=Mihoces|first=Gary|date=August 13, 2008|website=USA Today}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੂਡੋ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਓਲੰਪਿਕ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਵੇਨਿਸ ਬੀਚ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੂਮਮੇਟ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਟੂਡੀਓ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਟੈਂਡਰ ਅਤੇ ਕਾਕਟੇਲ ਵੇਟਰੈਸ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="UFC TOM 52">{{Cite magazine|last=Kelly|first=Seth|date=2015|title=Can Anyone Beat Ronda Rousey?|url=http://den.bigleo.com/2015/02/can-anyone-beat-ronda-rousey/|magazine=UFC: The Official Magazine|page=52|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805125241/http://den.bigleo.com/2015/02/can-anyone-beat-ronda-rousey/|archive-date=August 5, 2016|access-date=January 23, 2016}}</ref> == ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਕਰੀਅਰ == === ਸਿਖਲਾਈ === ਜਦੋਂ ਰੂਸੀ ਨੇ ਜੂਡੋ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਜੂਡੋ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ। ਰੌਸੀ ਹਯਾਸਤਾਨ ਐਮਐਮਏ ਅਕੈਡਮੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੋਕੋਰ ਚਿਵਿਚਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਥੀ ਐਮਐਮਏ ਲੜਾਕਿਆਂ ਮੈਨੀ ਗੈਂਬੁਰੀਅਨ ਅਤੇ ਕਾਰੋ ਪੈਰਿਸਯਾਨ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰੂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਯਾਸਤਾਨ ਨੇ "ਵਧੇਰੇ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜੂਡੋ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ। ਰੂਸੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। "ਸ਼ਾਇਦ 2002 ਤੋਂ 2005 ਤੱਕ ਮੈਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਹਰ ਰਾਤ ਰੋਇਆ," ਰੌਸੀ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ।<ref name="UFC TOM 543"/> ਰੂਸੀ ਨੇ ਗੈਂਬੁਰੀਅਨ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਰੂਸੀ ਦੇ ਗੋਡੇ 'ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੈਂਬੂਰੀਅਨ ਹਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੰਮ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਸੀ। 2004 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ, ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰੂਸੀ MMA ਵਿੱਚ "ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗੀ", ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ "ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ" ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜੂਡੋ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਂਬੁਰੀਅਨ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸੀਅਨ ਐਮਐਮਏ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਰੌਸੀ ਜੂਡੋ ਨਾਲ ਫਸਿਆ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਐਮਐਮਏ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲੀ MMA ਲੜਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ, ਉਹ ਸੀ ਦ ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੀ ਗੈਂਬੂਰੀਅਨ ਬਨਾਮ ਨੇਟ ਡਿਆਜ਼ । ਰੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜੂਡੋ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੇਡ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ 2008 ਓਲੰਪਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਟੀਮ ਹਯਾਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ MMA ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="UFC TOM 543"/> ਉਸਨੇ 2011 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਹੈਨਰੀ ਅਕਿਨਸ <ref>U of MMA [https://www.youtube.com/watch?v=nwAnGZiF-Qo "Ronda Rousey & Henry Akins of Dynamix Martial Arts Interview"] Published November 14, 2011. Retrieved March 11, 2016,</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਐਮਐਮਏ ਵਿੱਚ [[ਜੂਜੁਤਸੂ|ਜੀਊ]] ਜਿਤਸੂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਸੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਰਾਇਰੋਨ ਗ੍ਰੇਸੀ ਅਤੇ ਰੇਨਰ ਗ੍ਰੇਸੀ,<ref>GracieBreakdown [https://www.youtube.com/watch?v=kLKYeejOpGw "Ronda Rousey Gracie Jiu-Jitsu Training Camp"] Published February 17, 2014. Retrieved March 11, 2016</ref> ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਯੂ-ਜੀਤਸੂ ਦੀ ਆਰਟ ਦੇ ਬੀਜੇ ਪੇਨ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਗਈ। <ref>[http://www.mmafighting.com/2015/2/17/8051465/ronda-rousey-and-bj-penn-spar-at-art-of-jiu-jitsu "Ronda Rousey and BJ Penn spar at Art of Jiu-Jitsu"] By MMA Fighting Newswire on February 17, 2015.</ref> [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਲਿਓ ਫਰਿੰਕੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="Romania">{{Cite news|url=https://bleacherreport.com/articles/1580130-leo-frincu-discusses-his-pupil-ronda-rousey-and-high-performance-mentality|title=Leo Frincu Discusses His Pupil Ronda Rousey and High-Performance Mentality|date=March 26, 2013|work=bleacherreport.com}}</ref> === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ (2010-2011) === ਰੂਸੀ ਨੇ 6 ਅਗਸਤ, 2010 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਕੀਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਹੈਡਨ ਮੁਨੋਜ਼ ਨੂੰ 23 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਬਰ ਕਾਰਨ ਸਬਮਿਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Amateur and Pro Debuts">{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2011/03/28/weekend-recap-ronda-rousey-wins-pro-mma-debut/|title=Weekend Recap: Ronda Rousey Wins Pro MMA Debut|date=March 28, 2011|publisher=MMARising.com|access-date=March 28, 2011}}</ref> ਉਸਨੇ Tuff-N-Uff 145 ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ&nbsp;12 ਨਵੰਬਰ, 2010 ਨੂੰ lbs ਮਹਿਲਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ 57 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਬਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵੀ ਆਟਮ ਰਿਚਰਡਸਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2010/11/12/ronda-rousey-tay-stratford-advance-at-tuff-n-uff/|title=Ronda Rousey, Tay Stratford Advance at Tuff-N-Uff|date=November 12, 2010|publisher=MMARising.com|access-date=November 13, 2010}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ 7 ਜਨਵਰੀ, 2011 ਨੂੰ ਟਫ-ਐਨ-ਉਫ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਟੇਲਰ ਸਟ੍ਰੈਟਫੋਰਡ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 24 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਬਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਕਨੀਕੀ ਅਧੀਨਗੀ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰੋ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2011/01/08/gray-edges-swinney-rousey-wins-quickly-at-tuff-n-uff/|title=Gray Edges Swinney, Rousey Wins Quickly at Tuff-N-Uff|date=January 8, 2011|publisher=MMARising.com|access-date=March 28, 2011}}</ref> ਰੂਸੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕੀਨ MMA ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 3-0 ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਕੀਨ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਮਿਆਦ 2 ਮਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।<ref name="UFCProfile2"/> ਹਾਰਡ ਨੌਕਸ ਫਾਈਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ: ਸਕੂਲ ਆਫ ਹਾਰਡ ਨੌਕਸ 12, [[ਕੈਲਗਰੀ]], ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ 17 ਜੂਨ, 2011 ਨੂੰ ਇੱਕ MMA ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿੱਕਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਚਾਰਮੇਨ ਟਵੀਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/news/2011/05/05/ronda-rousey-vs-charmaine-tweet-set-for-june-17th/|title=Ronda Rousey vs Charmaine Tweet Set For June 17th|date=May 5, 2011|publisher=MMARising.com|access-date=May 6, 2011}}</ref> ਉਸਨੇ 49 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਬਾਰ ਨਾਲ ਟਵੀਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2011/06/17/ronda-rousey-wins-quickly-in-hard-knocks-12-co-feature/|title=Ronda Rousey Wins Quickly in Hard Knocks 12 Co-Feature|date=June 17, 2011|publisher=MMARising.com|access-date=June 17, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/sports/20150729/Ronda-Rousey-Pro-fight-No-2-defeated-Charmaine-Tweet-via-submission-armbar-049-first-round|title=Ronda Rousey: pro-fight No. 2 – defeated Charmaine Tweet via submission|last=Martin, Brian|date=July 29, 2015}}</ref> === ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ (2011–2012) === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਰੂਸੀ ਨੇ 30 ਜੁਲਾਈ, 2011 ਨੂੰ ਸਾਰਾਹ ਡੀ'ਅਲੇਲੀਓ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ : ਫੇਡੋਰ ਬਨਾਮ. ਹਾਫਮੈਨ ਅਸਟੇਟ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਰਸਨ ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/news/2011/07/01/strikeforce-adds-two-more-womens-bouts-to-july-30-card/|title=Strikeforce Adds Two More Women's Bouts To July 30 Card|date=July 1, 2011|publisher=MMARising.com}}</ref> ਲੜਾਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ 12 ਅਗਸਤ, 2011 ਨੂੰ ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ, ਨੇਵਾਡਾ ਵਿੱਚ ਸਟਰਾਈਕਫੋਰਸ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ 18 ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/news/2011/07/03/ronda-rousey-vs-sarah-dalelio-now-set-for-august-12th/|title=Ronda Rousey vs Sarah D'Alelio Now Set For August 12th|date=July 3, 2011|publisher=MMARising.com}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਬਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਕਨੀਕੀ ਅਧੀਨਗੀ ਦੁਆਰਾ ਡੀ'ਅਲੇਲੀਓ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਜਿੱਤ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਰੂਸੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਡੀ'ਅਲੇਲੀਓ ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ "ਟੈਪ" ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਡੀ'ਅਲੇਲੀਓ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਆਹਾਹ" ਚੀਕਿਆ। ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਾਕ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਅਧੀਨਗੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>Martin, Brian (July 29, 2015). [http://www.dailynews.com/sports/20150729/ronda-rousey-pro-fight-no-3-defeated-sarah-d8217alelio-via-technical-submission-armbar-025-first-round "Ronda Rousey: Pro fight No. 3 – defeated Sarah D'Alelio via technical submission (armbar), 0:25, first round"]. ''Los Angeles Daily News''.</ref> 18 ਨਵੰਬਰ, 2011 ਨੂੰ ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ ਵਿੱਚ ਸਟਰਾਈਕਫੋਰਸ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ 20 ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜੂਲੀਆ ਬਡ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://mmajunkie.com/2011/08/julia-budd-vs-ronda-rousey-booked-for-november-strikeforce-challengers-event|title=Julia Budd vs. Ronda Rousey booked for November Strikeforce Challengers event|date=August 31, 2011|work=[[MMAjunkie.com]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਬਮਿਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਡ ਦੀ ਕੂਹਣੀ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਮੀਸ਼ਾ ਟੇਟ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ 135 ਪੌਂਡ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ ਵੂਮੈਨ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2011/11/18/ronda-rousey-submits-julia-budd-plans-drop-to-135/|title=Ronda Rousey Submits Julia Budd, Plans Drop To 135|date=November 18, 2011|publisher=MMARising.com|access-date=November 18, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/sports/20150729/Ronda-Rousey-Pro-fight-No-4-defeated-Julia-Budd-via-submission-armbar-039-first-round|title=Ronda Rousey interview: pro-fight No.4 – defeated Julia Budd via submission|date=July 29, 2015}}</ref> ''ਦ ਜੋਅ ਰੋਗਨ ਐਕਸਪੀਰੀਅੰਸ'' 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਐਡਮੰਡ ਟਾਰਵਰਡੀਅਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੂਸੀ ਨੇ 145 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਐਮਐਮਏ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&nbsp;lb ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛੁਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੋਟਿਸ 'ਤੇ ਭਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://podcasts.joerogan.net/podcasts/ronda-rousey-edmond-tarverdayn|title=Joe Rogan Experience podcast 690|publisher=Joe Rogan.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903222304/http://podcasts.joerogan.net/podcasts/ronda-rousey-edmond-tarverdayn|archive-date=September 3, 2015}}</ref> === ਮਹਿਲਾ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ === ਰੂਸੀ ਨੇ 3 ਮਾਰਚ 2012 ਨੂੰ ਕੋਲੰਬਸ, ਓਹੀਓ ਵਿੱਚ ਟੇਟ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ ਟਾਈਟਲ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਟੇਟ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਕੂਹਣੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਨਵੀਂ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ ਵੂਮੈਨ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2012/03/03/ronda-rousey-sarah-kaufman-win-big-at-strikeforce-in-ohio/|title=Ronda Rousey, Sarah Kaufman Win Big at Strikeforce in Ohio|date=March 3, 2012|publisher=MMARising.com|access-date=March 3, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/sports/20150729/Ronda-Rousey-Pro-fight-No-5-defeated-Miesha-Tate-via-submission-armbar-427-first-round|title=Ronda Rousey interview: Pro fight No.5 – defeated Miesha Tate via submission|date=July 29, 2015}}</ref> ਰੌਸੀ ''ਆਲ ਐਕਸੈਸ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ: ਰੋਂਡਾ ਰੌਸੀ'' ਸ਼ੋਅਟਾਈਮ 'ਤੇ। ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 8 ਅਗਸਤ 2012 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ<ref>{{Cite news|url=http://mmajunkie.com/2012/08/reminder-all-access-ronda-rousey-debuts-tonight-on-showtime|title=Reminder: 'All Access: Ronda Rousey' debuts tonight on Showtime|last=<!--Not stated-->|date=August 8, 2012|work=MMAjunkie.com|access-date=August 9, 2012}}</ref> ਯੂਐਫਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾਨਾ ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਅਗਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਅਸ਼ਟਭੁਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਔਰਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਰੋਂਡਾ ਰੌਸੀ ਹੋਵੇਗੀ।"<ref>{{Cite news|url=http://mmajunkie.com/2012/08/all-access-video-white-says-rousey-would-likely-be-first-female-ufc-fighter|title='All Access' video: White says Rousey would likely be first female UFC fighter|last=<!--Not stated-->|date=August 9, 2012|work=MMAjunkie.com|access-date=August 9, 2012}}</ref> ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸ਼ਤ 15 ਅਗਸਤ, 2012 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=http://mmajunkie.com/2012/08/video-showtimes-all-access-ronda-rousey-second-episode|title=Video: Showtime's 'All Access: Ronda Rousey" second episode|last=<!--Not stated-->|date=August 16, 2012|work=MMAjunkie.com|access-date=August 16, 2012|archive-date=ਸਤੰਬਰ 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910064907/http://mmajunkie.com/2012/08/video-showtimes-all-access-ronda-rousey-second-episode|url-status=dead}}</ref> Rousey ਵੀ ''ਕੋਨਨ'' 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ.<ref>{{Cite news|url=http://mmajunkie.com/2012/08/video-strikeforce-champ-ronda-rousey-gives-conan-obrien-a-lesson-in-armbars|title=Video: Strikeforce champ Ronda Rousey gives Conan O'Brien a lesson in armbars|last=<!--Not stated-->|date=August 9, 2012|work=MMAjunkie.com|access-date=August 11, 2012}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ '': ਰੂਸੀ ਬਨਾਮ.'' ''ਕੌਫਮੈਨ'' 18 ਅਗਸਤ, 2012 ਨੂੰ ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ। <ref>{{Cite web|url=http://www.mmafighting.com/strikeforce/2012/6/7/3072072/ronda-rousey-vs-sarah-kaufman-set-for-august-in-san-diego|title=Ronda Rousey vs. Sarah Kaufman Set for August in San Diego|date=June 7, 2012|publisher=MMAFighting.com|access-date=June 15, 2012}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਾਫਮੈਨ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਪਾੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਕਾਫਮੈਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਜਾਂ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। <ref>{{Cite news|url=http://mmajunkie.com/2012/08/strikeforces-coker-rousey-cant-just-be-a-marketing-machine-with-a-pretty-face|title=Strikeforce's Coker: Rousey 'can't just be a marketing machine with a pretty face'|last=Erickson|first=Matt|date=August 17, 2012|work=MMAjunkie.com|access-date=August 18, 2012}}</ref> ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਕਾਫਮੈਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ ਵੂਮੈਨ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ 54 ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਬਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਬਕਾ ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ ਵੂਮੈਨ ਫੇਦਰਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸ ਸਾਈਬਰਗ ਉਸ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੈਂਟਮਵੇਟ 'ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2012/08/18/ronda-rousey-submits-sarah-kaufman-retains-strikeforce-title/|title=Ronda Rousey Submits Sarah Kaufman, Retains Strikeforce Title|last=Sargent, Robert|date=August 18, 2012|publisher=MMARising.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sherdog.com/news/news/Ronda-Rousey-Armbars-Sarah-Kaufman-Retains-Strikeforce-Crown-in-54-Seconds-44993|title=Ronda Rousey Armbars Sarah Kaufman, Retains Strikeforce Crown in 54 Seconds|date=August 18, 2012|website=Sherdog}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/sports/20150729/Ronda-Rousey-Pro-fight-No-6-defeated-Sarah-Kaufman-via-submission-armbar-054-first-round|title=Ronda Rousey interview:Pro-fight No.6 – defeated Sarah Kaufman via submission|date=July 29, 2015}}</ref> === ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2012–2016) === === ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ UFC ਚੈਂਪੀਅਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Ronda_Rousey.jpeg|thumb|Rousey 2012 ਵਿੱਚ]] ਨਵੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ, ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰੂਸੀ UFC ਨਾਲ ਸਾਈਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਫਾਈਟਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name="auto2"/><ref>{{Cite web|url=http://espn.go.com/mma/story/_/id/8639858/ronda-rousey-becomes-first-female-sign-ufc-deal|title=Ronda Rousey signs landmark deal|last=Gross|first=Josh|date=November 16, 2012|publisher=ESPN|access-date=November 17, 2012}}</ref> ਯੂਐਫਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾਨਾ ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਯੂਐਫਸੀ 'ਤੇ ਫੌਕਸ: ਹੈਂਡਰਸਨ ਬਨਾਮ.'' ''ਡਿਆਜ਼'' ਨੇ ਪ੍ਰੀ-ਫਾਈਟ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ ਕਿ Rousey ਪਹਿਲੀ UFC ਮਹਿਲਾ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ । ਰੂਸੀ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਉਪਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, "ਰਾਊਡੀ", ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ "ਰਾਊਡੀ" ਰੌਡੀ ਪਾਈਪਰ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੀਨ ਲੇਬੇਲ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈਪਰ (ਲਗਭਗ 2012 ਜਾਂ 2013) ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਪਾਈਪਰ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="Rowdy Baby2"/> ਰੂਸੀ ਨੇ 23 ਫਰਵਰੀ, 2013 ਨੂੰ ਯੂਐਫਸੀ 157 ਵਿੱਚ ਲਿਜ਼ ਕਾਰਮੌਚੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣੇ ਖਿਤਾਬ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। Carmouche ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਨੇਕ ਕ੍ਰੈਂਕ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਆਰਬਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਧੀਨਗੀ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ 4:49 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmajunkie.com/news/2013/03/womens-mma-report-rousey-retains-ufc-title-four-advance-in-cfa-tournament|title=Women's MMA Report: Rousey retains UFC title, four advance in CFA tournament|last=Sargent|first=Robert|date=March 4, 2013|access-date=March 6, 2013}}</ref> ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਾਰਮੌਚੇ ਨੇ ਰੋਂਡਾ ਰੌਸੀ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ufc.com/media/UFC-168--Ronda-Rousey-Megan-Olivi-Post-Fight-Interview|title=UFC168 Ronda Rousey backstage interview|publisher=UFC|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712014550/http://www.ufc.com/media/UFC-168--Ronda-Rousey-Megan-Olivi-Post-Fight-Interview|archive-date=July 12, 2017|access-date=August 10, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/sports/20150729/Ronda-Rousey-Pro-fight-No-7-defeated-Liz-Carmouche-via-submission-armbar-449-first-round|title=Ronda Rousey: Pro fight No. 2 – defeated Charmaine Tweet via submission (armbar), 0:49, first round|date=July 29, 2015}}</ref> ਕੈਟ ਜ਼ਿੰਗਨੋ ਨੇ ''ਦ ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਰ ਵਿਖੇ ਮੀਸ਼ਾ ਟੇਟ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਟੀਮ ਜੋਨਸ ਬਨਾਮ.'' ''ਟੀਮ ਸੋਨੇਨ ਫਿਨਾਲੇ'', ਡਾਨਾ ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਗਨੋ ਰੌਸੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ''ਦ ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਰ 18 ਦਾ'' ਕੋਚ ਹੋਵੇਗਾ। 28 ਮਈ ਨੂੰ, ਜ਼ਿੰਗਨੋ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੀਸ਼ਾ ਟੇਟ ਰੂਸੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦ ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਰ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਕਰੇਗੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.foxsports.com/watch/the-ultimate-fighter/story/zingano-out-082913|title=Tate replacing Zingano on TUF|last=A. J. Perez|date=May 28, 2013|website=Fox Sports}}</ref> 28 ਦਸੰਬਰ, 2013 ਨੂੰ UFC 168 ਵਿਖੇ, ਸਟ੍ਰਾਈਕਫੋਰਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੈਚ ਵਿੱਚ, ਰੌਸੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਮੀਸ਼ਾ ਟੈਟ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਗੇੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟੇਟ ਦੇ ਆਰਬਾਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਤਿਕੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤੀਜੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਆਰਬਾਰ ਦੁਆਰਾ ਟੈਟ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://msn.foxsports.com/ufc/story/ronda-rousey-extends-armbar-streak-with-third-round-submission-122813?gt1=39002|title=Rousey extends armbar streak with third-round win over Tate at UFC 168|date=December 28, 2013|publisher=msn.foxsports.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423163612/http://msn.foxsports.com/ufc/story/ronda-rousey-extends-armbar-streak-with-third-round-submission-122813?gt1=39002|archive-date=April 23, 2014}}</ref> ''ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਡੇਲੀ ਨਿਊਜ਼'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਟੈਟ ਲੜਾਈ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/sports/20150729/Ronda-Rousey-Pro-fight-No-8-defeated-Miesha-Tate-via-submission-armbar-058-third-round|title=Ronda Rousey interview: pro fight No.8&nbsp;– defeated Miesha Tate via submission|date=July 29, 2015}}</ref> === ਰਿਕਾਰਡ-ਸੈਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਰਾਜ === ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ UFC 168 ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ 22 ਫਰਵਰੀ, 2014 ਨੂੰ UFC 170 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਸਾਥੀ ਓਲੰਪਿਕ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਅਜੇਤੂ ਲੜਾਕੂ ਸਾਰਾ ਮੈਕਮੈਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ UFC ਮਹਿਲਾ ਬੈਂਟਮਵੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰੇਗੀ। ਰੂਸੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੈਕਮੈਨ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਨਾਲ ਗੋਡੇ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਕੇ TKO ਦੁਆਰਾ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ। ਇਸਨੇ ਆਰਬਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਰੌਸੀ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਰੁਕਣ ਕਾਰਨ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਖੇਡ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2014/feb/22/sports/la-sp-ufc-rousey-mcmann-20140223|title=Ronda Rousey uses a new twist to beat Sara McMann in UFC 170|last=Pugmire|first=Lance|date=February 22, 2014|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=May 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://sports.yahoo.com/news/ufc-170--ronda-rousey-dominates-sara-mcmann--finishes-her-in-controversial-fashion-052344724-mma.html|title=UFC 170: Ronda Rousey dominates Sara McMann, bout ends in controversial fashion|last=Iole|first=Kevin|date=February 23, 2014|work=[[Yahoo!]]|access-date=May 22, 2015|archive-date=ਜੂਨ 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614210404/http://sports.yahoo.com/news/ufc-170--ronda-rousey-dominates-sara-mcmann--finishes-her-in-controversial-fashion-052344724-mma.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailynews.com/sports/20150729/Ronda-Rousey-Pro-fight-No-9-defeated-Sara-McMann-via-TKO-knee-to-body-106-first-round|title=Ronda Rousey interview: pro fight No.9&nbsp;– defeated Sarah McMann via TKO|date=July 29, 2015}}</ref> ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ Rousey ਦਾ UFC ਨਾਲ ਛੇਵਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਛੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਠਭੁਜ ਵਿੱਚ 1077 ਸਕਿੰਟ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਇਨਾਮੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ $1,080,000 ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ; ਇਹ ਹਰ ਸਕਿੰਟ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ ਲਗਭਗ $1002.79 ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://mma-manifesto.com/ufc-fighter-salary-database/salary-main/ronda-rousey-career-earnings.html|title=Ronda Rousey Career Earnings|last=Fox|first=Jeff|website=MMA Manifesto|publisher=Bloguin|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520093713/http://mma-manifesto.com/ufc-fighter-salary-database/salary-main/ronda-rousey-career-earnings.html|archive-date=May 20, 2016|access-date=September 24, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://espn.go.com/mma/fighter/history/_/id/2563796/ronda-rousey|title=Ronda Rousey Fight Results|website=ESPN|access-date=October 4, 2015}}</ref> ਉਸਦਾ ਔਸਤ ਸਮਾਂ 2 ਮਿੰਟ ਅਤੇ 59 ਸਕਿੰਟ ਹਰੇਕ UFC ਵੇਟ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਚ ਦੇ ਔਸਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ 7 ਮਿੰਟ ਅਤੇ 59 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈਵੀਵੇਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmafighting.com/ufc/2012/4/1/2917868/crunching-numbers-mma-ufc-146-heavyweight-cain-velasquez-frank-mir-alistair-overeem-news|title=Crunching Numbers: In MMA, There's No Such Thing as a Heavy Wait|last=Thomas|first=Luke|date=April 2012|website=MMA Fighting|publisher=SB Nation|access-date=September 30, 2015}}</ref> === ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ === ਆਪਣੇ ਸੱਤਵੇਂ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਨੇ 15 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਯੂਐਫਸੀ 193 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਹੋਲਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।<ref name="RouseyHolm">{{Cite news|url=http://411mania.com/mma/ronda-rousey-vs-holly-holm-named-ufc-193-main-event/|title=Ronda Rousey vs. Holly Holm Named UFC 193 Main Event|last=Csonka|first=Larry|date=August 28, 2015|access-date=August 28, 2015|publisher=411 Mania|archive-date=ਸਤੰਬਰ 12, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912135355/http://411mania.com/mma/ronda-rousey-vs-holly-holm-named-ufc-193-main-event/|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰੌਸੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਲਮ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਊਂਡ ਦੋ ਵਿੱਚ ਹੈੱਡ ਕਿੱਕ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਜੇਤੂ ਰਹੀ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਹੋਲਮ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ $50,000 ਦਾ ''ਫਾਈਟ ਆਫ਼ ਦ ਨਾਈਟ'' ਬੋਨਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://mmajunkie.com/2015/11/ufc-193-bonuses-if-you-dont-think-holly-holm-was-on-the-list-youre-insane|title=UFC 193 bonuses: If you don't think Holly Holm was on the list, you're insane|last=<!--Not stated-->|date=November 15, 2015|publisher=mmajunkie.com|access-date=November 15, 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 18 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਯੂਐਫਸੀ ਦੁਆਰਾ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਅੱਤਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2590602-ronda-rouseys-medical-suspension-released-after-ufc-193-knockout-by-holly-holm|title=Ronda Rousey's Medical Suspension Released After UFC 193 Knockout by Holly Holm|last=Jones|first=Matt|date=November 18, 2015|website=Bleacher Report|access-date=November 19, 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 9 ਦਸੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲੀਅਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite AV media}}{{Dead Youtube links|date=February 2022}}</ref> ਹੋਲਮ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੇ ਰੌਸੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਜਾਮਨੀ ਸਿਰਹਾਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਪਾਪਰਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਛੁਪਾ ਲਿਆ।<ref>[https://eu.usatoday.com/story/sports/ufc/2015/11/17/ronda-rousey-hides-face-as-she-arrives-home/75929978/ Ronda Rousey hides face as she arrives home from Australia] A.J. Perez, ''[[USA Today]]'' (November 17, 2015)</ref> 16 ਫਰਵਰੀ, 2016 ਵਿੱਚ, ''ਏਲਨ ਡੀਜੇਨੇਰੇਸ ਸ਼ੋਅ'' ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹੋਲਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੈੱਡ ਕਿੱਕ KO ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।<ref>[https://www.espn.co.uk/mma/story/_/id/14785901/ronda-rousey-says-considered-suicide-loss-holly-holm Ronda Rousey considered suicide after loss to Holly Holm] Brett Okamoto, [[ESPN]] (February 16, 2016)</ref> == ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ == ਸਪੋਰਡਿਕ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਦਸਤਖਤ (2014-2017) [[ਤਸਵੀਰ:Rock_Rousey_WM31.jpg|right|thumb|ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 31 ਵਿਖੇ [[ਡਵੇਨ ਜਾਨਸਨ|ਦ ਰੌਕ]] ਨਾਲ ਰੌਸੀ]] 17 ਅਗਸਤ, 2014 ਨੂੰ [[ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ.|ਡਬਲਯੂ.ਡਬਲਯੂ.ਈ]] . ਦੇ ਸਮਰਸਲੈਮ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਟੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਗਿਆ, ਪੌਲ ਹੇਮੈਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ। <ref>{{Cite web|url=http://prowrestling.net/article.php?WWE-News-Ronda-Rousey-and-the-Four-Horsewomen-backstage-at-SummerSlam-38514|title=WWE News: Ronda Rousey and the Four Horsewomen backstage at SummerSlam|access-date=July 12, 2015}}</ref> Rousey ਦੀ ਉਸ ਰਾਤ WWE.com ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਿ ਕੀ ਉਹ, [[ਬਰੌਕ ਲੈਸਨਰ|ਬ੍ਰੌਕ ਲੈਸਨਰ]] ਵਾਂਗ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇਗੀ, ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।"<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2014/wwe-ronda-rousey-interview-26577503|title=Exclusive interview: Ronda Rousey spotted backstage at SummerSlam 2014|website=WWE|access-date=July 12, 2015|archive-date=ਜੁਲਾਈ 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725172052/http://www.wwe.com/shows/summerslam/2014/wwe-ronda-rousey-interview-26577503|url-status=dead}}</ref> 29 ਮਾਰਚ, 2015 ਨੂੰ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 31 ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। [[ਡਵੇਨ ਜਾਨਸਨ|ਦ ਰੌਕ]] ਅਤੇ ਦ ਅਥਾਰਟੀ ( ਸਟੈਫਨੀ ਮੈਕਮੋਹਨ ਅਤੇ [[ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ]] ) ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਇਨ-ਰਿੰਗ ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਕਮੋਹਨ ਨੇ ਰੌਕ ਨੂੰ ਥੱਪੜ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ "ਉਸਦੀ ਰਿੰਗ" ਛੱਡਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇਗਾ। ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰੁਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਮੈਕਮੋਹਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦ ਰੌਕ ਨੇ ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੂਸੀ ਵੱਲ ਠੋਕਰ ਖਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਕਮੋਹਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੱਪੜ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੌਸੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲਈ। ਰੌਸੀ ਅਤੇ ਰੌਕ ਨੇ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਥਾਰਟੀ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/rock-ronda-rousey-wrestlemania-in-the-news-27249603|title=Ronda Rousey's takedown of The Authority makes headlines|website=WWE|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712102537/http://www.wwe.com/inside/rock-ronda-rousey-wrestlemania-in-the-news-27249603|archive-date=July 12, 2015|access-date=July 12, 2015}}</ref> ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ''[[ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਰਾਅ|ਰਾਅ]]'' ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵੀਟ]] ਨੂੰ ਹਾਈਪਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ "ਅਸੀਂ ਹੁਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ" ਨਾਲ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ। . ." .<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/31/ronda-rousey-twitter-reaction-wrestlemania-moment|title=Ronda Rousey on her WrestleMania 31 moment: 'We're just gettin' started'|website=[[WWE]]|access-date=July 12, 2015}}</ref> 13 ਜੁਲਾਈ, 14 ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 12, 2017 ਨੂੰ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹਮਵਤਨ ਸ਼ਾਇਨਾ ਬਾਜ਼ਲਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਏ ਯੰਗ ਕਲਾਸਿਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ, ਜੋ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਵੈਂਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਚਾਰੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ [[ਸ਼ਾਰਲੇਟ ਫਲੇਅਰ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਫਲੇਅਰ]], [[ਬੈਕੀ ਲਿੰਚ|ਬੇਕੀ ਲਿੰਚ]] ਅਤੇ ਬੇਲੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਵਿੱਚ ਸਾਸ਼ਾ ਬੈਂਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਫੋਰ ਹਾਰਸ ਵੂਮੈਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਝਗੜੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੂਹ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bloodyelbow.com/2017/7/18/15992178/ronda-rousey-wwe-mae-young-classic-baszler-four-horsewomen-ufc-mma-news|title=Ronda Rousey attends WWE shows, gets involved in angle with friend Shayna Baszler|date=July 18, 2017|website=[[SB Nation]]|access-date=September 13, 2017|archive-date=ਸਤੰਬਰ 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034914/https://www.bloodyelbow.com/2017/7/18/15992178/ronda-rousey-wwe-mae-young-classic-baszler-four-horsewomen-ufc-mma-news|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloodyelbow.com/2017/9/4/16253326/wwe-ufc-ronda-rousey-four-horsewomen-mae-young-classic-mma-wrestling-news|title=WWE continues to build angle for Ronda Rousey's Four Horsewomen|date=September 4, 2017|website=[[SB Nation]]|access-date=September 13, 2017|archive-date=ਸਤੰਬਰ 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034750/https://www.bloodyelbow.com/2017/9/4/16253326/wwe-ufc-ronda-rousey-four-horsewomen-mae-young-classic-mma-wrestling-news|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloodyelbow.com/2017/9/13/16300570/ronda-rousey-wwe-angle-baszler-mae-young-classic-horsewomen-ufc-mma-wrestling-news|title=Ronda Rousey angle doesn't happen at WWE's Mae Young Classic after all|date=September 13, 2017|website=[[SB Nation]]|access-date=September 13, 2017|archive-date=ਸਤੰਬਰ 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034819/https://www.bloodyelbow.com/2017/9/13/16300570/ronda-rousey-wwe-angle-baszler-mae-young-classic-horsewomen-ufc-mma-wrestling-news|url-status=dead}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਰੌਸੀ ਨੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਓਰਲੈਂਡੋ ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਇਨ ਕੇਂਡ੍ਰਿਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਲਈ।   === ਰਾਅ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨ (2018–2019) === [[ਤਸਵੀਰ:Rousey&Angle_WM34_crop.jpg|thumb|[[ਕਰਟ ਐਂਗਲ|ਕੁਰਟ ਐਂਗਲ]] ਦੇ ਨਾਲ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 34 ਵਿੱਚ ਰੌਸੀ (ਉਸਦਾ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਡੈਬਿਊ ਮੈਚ ਵੀ)]] ਰੂਸੀ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ, 2018 ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਰੰਬਲ ਵਿੱਚ ਰੌਅ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਲੈਕਸਾ ਬਲਿਸ, ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨ [[ਸ਼ਾਰਲੇਟ ਫਲੇਅਰ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਫਲੇਅਰ]], ਅਤੇ ਅਸੁਕਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲ ਰੰਬਲ ਮੈਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ । ਈਐਸਪੀਐਨ ਨੇ ਖੰਡ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਤੁਰੰਤ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। <ref name="auto12"/><ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/2018/article/2018-first-ever-womens-royal-rumble-statistics-entrants-eliminations|title=Full first-ever Women's Royal Rumble Match statistics: entrants, eliminations, times and more|publisher=WWE|access-date=January 28, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=115167&p=4|title=FULL ROYAL RUMBLE COVERAGE|last=Strode|first=Cory|date=January 28, 2018|website=PWInsider|access-date=January 28, 2018}}</ref> ਇਸ ਦਿੱਖ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸੀ ਨੇ ਜੋ ਜੈਕਟ ਪਹਿਨੀ ਸੀ, ਉਹ "ਰਾਉਡੀ" ਰੌਡੀ ਪਾਈਪਰ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.espn.com/wwe/story/_/id/22253621/ronda-rousey-ready-next-career-wwe|title=A fresh start for Ronda Rousey|last=Shelborne|first=Ramona|date=January 29, 2018|publisher=ESPN|access-date=January 30, 2018}}</ref> 25 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਐਲੀਮੀਨੇਸ਼ਨ ਚੈਂਬਰ ਪੇ-ਪ੍ਰਤੀ-ਵਿਊ ਵਿਖੇ, ਰੌਸੀ [[ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ]] ਅਤੇ ਸਟੈਫਨੀ ਮੈਕਮੋਹਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਨ-ਰਿੰਗ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ( ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ), ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਅ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/eliminationchamber/elimination-chamber-2018/ronda-rouseys-official-contract-signing-results|title=Ronda Rousey puts Triple H through a table during her official Raw Contract Signing!|last=Benigno|first=Anthony|date=February 25, 2018|access-date=February 26, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=115732&p=2|title=COMPLETE WWE ELIMINATION CHAMBER PPV COVERAGE INCLUDING RAW TALK COVERAGE|last=Johnson|first=Mike|date=February 25, 2018|website=PWInsider|access-date=February 25, 2018}}</ref> ''ਰਾਅ'' ਦੇ 5 ਮਾਰਚ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸੀ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 34, ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਦੇ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਿਕਸਡ ਟੈਗ ਟੀਮ ਮੈਚ ਵਿੱਚ, ਸਟੀਫਨੀ ਮੈਕਮੋਹਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਪਲ ਐਚ <ref name="Lake">{{Cite web|url=http://www.skysports.com/wwe/news/14203/11278184/wwe-raw-ronda-rouseys-wrestlemania-match-confirmed|title=WWE Raw: Ronda Rousey's WrestleMania match confirmed|last=Lake|first=Jefferson|date=March 6, 2018|publisher=[[Sky Sports]]|access-date=March 7, 2018}}</ref> ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ ਅਤੇ [[ਕਰਟ ਐਂਗਲ]] ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਇਨ-ਰਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੇਗੀ। <ref name="Lake"/><ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/kurt-angle-ronda-rousey-vs-triple-h-stephanie-mcmahon|title=Kurt Angle & Ronda Rousey vs. Triple H & Stephanie McMahon|last=Pappolla|first=Ryan|date=March 5, 2018|publisher=WWE|access-date=March 5, 2018}}</ref> 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ ਵਿਖੇ, ਰੌਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੈਕਮੋਹਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਆਰਬਾਰ ਸਬਮਿਸ਼ਨ ਹੋਲਡ ਦੇ ਨਾਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਇਆ। <ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/wrestlemania-34/kurt-angle-ronda-rousey-triple-h-stephanie-mcmahon-results|title=Kurt Angle & Ronda Rousey def. Triple H & Stephanie McMahon|last=Benigno|first=Anthony|publisher=WWE|access-date=April 8, 2018}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਮ ਕੋਰਨੇਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡੈਬਿਊ ਕਿਹਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ''ਕੁਸ਼ਤੀ ਆਬਜ਼ਰਵਰ'' ਦੇ ਡੇਵ ਮੇਲਟਜ਼ਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ "ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਿਸਪ ਸੀ"।, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ "ਮੈਂ ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰੋ ਰੈਸਲਿੰਗ ਡੈਬਿਊ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਕਿਹਾ।<ref name="MeltzerWrestleMania34">{{Cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-results/wwe-wrestlemania-34-live-results-news-recap-254991|title=WWE WrestleMania 34 live results, news & recap|last=Meltzer|first=Dave|date=April 8, 2018|website=f4wonline.com|access-date=April 9, 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/general/wwe-mma-wrestling/wwe-wrestlemania-2018-results-watch-highlights-undertaker-returns-ronda-rousey-brock-lesnar-john-a8295336.html|title=WrestleMania 34 results: Ronda Rousey stuns Triple H, The Undertaker returns and Brock Lesnar beats Roman Reigns|last=de Menezes|first=Jack|work=[[The Independent]]|access-date=April 9, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pwtorch.com/site/2018/04/08/kellers-wwe-wrestlemania-34-report-lesnar-vs-reigns-styles-vs-nakamura-charlotte-vs-asuka-rouseys-debut-bryans-return-battle-royals-more/|title=Keller's WWE WrestleMania 34 report: Lesnar vs. Reigns, Styles vs. Nakamura, Charlotte vs. Asuka, Rousey's debut, Bryan's return, Battle Royals, more|last=Keller|first=Wade|date=April 8, 2018|website=pwtorch.com|access-date=April 9, 2018}}</ref> ''[[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]]'' ਨੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, "ਮੈਚ ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਰੌਸੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ" ਅਤੇ "[ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ] [ਉਸ ਦੇ] ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੈਚ ਮਨੋਰੰਜਕ ਸੀ।"<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/sports/wp/2018/04/08/wwe-wrestlemania-34-live|title=WWE WrestleMania 34: Ronda Rousey wins debut; Daniel Bryan returns; Brock Lesnar beats Roman Reigns in dud main event|last=Needelman|first=Joshua|work=[[The Washington Post]]|access-date=April 9, 2018}}</ref> ਮਈ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਨਿਆ ਜੈਕਸ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਰੌਸੀ ਨੂੰ ਮਨੀ ਇਨ ਦ ਬੈਂਕ ਪੇ-ਪ੍ਰਤੀ-ਵਿਊ ਵਿਖੇ ਰਾਅ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ।<ref name="Raw05142018">{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2018/05/14/wwe-raw-live-tv-review-seth-rollins-vs-kevin-owens-for-the-intercontinental-championship-baron-corbin-vs-bobby-roode-vs-no-way-jose-in-a-mens-mitb-qualifier-alexa-bliss-vs-bayley-vs-mickie-j/|title=WWE Raw Live TV Review: Seth Rollins vs. Kevin Owens for the Intercontinental Championship, Baron Corbin vs. Bobby Roode vs. No Way Jose in a Men's MITB qualifier, Alexa Bliss vs. Bayley vs. Mickie James in a Women's MITB qualifier|last=Powell|first=Jason|date=May 14, 2018|website=Pro Wrestling Dot Net|access-date=May 14, 2018}}</ref> 17 ਜੂਨ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਅਲੈਕਸਾ ਬਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਮੈਚ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਰੌਸੀ ਅਤੇ ਜੈਕਸ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਸਦੇ ਮਨੀ ਇਨ ਦ ਬੈਂਕ ਕੰਟਰੈਕਟ (ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਤੀ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਕੈਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=118196&p=2|title=A GREAT SHOW, A SURPRISE TITLE CHANGE, A RETURN & MORE: COMPLETE WWE MONEY IN THE BANK COVERAGE|last=Johnson|first=Mike|date=June 17, 2018|website=PWInsider|access-date=June 17, 2018}}</ref><ref name="MITB2018">{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2018/06/17/powells-wwe-money-in-the-bank-live-review-two-mitb-ladder-matches-aj-styles-vs-shinsuke-nakamura-in-a-last-man-standing-match-for-the-wwe-championship-nia-jax-vs-ronda-rousey-for-the-raw-women/|title=Powell's WWE Money in the Bank live review: Two MITB ladder matches, AJ Styles vs. Shinsuke Nakamura in a Last Man Standing match for the WWE Championship, Nia Jax vs. Ronda Rousey for the Raw Women's Championship|last=Powell|first=Jason|date=June 17, 2018|website=Pro Wreslting Dot Net|access-date=June 17, 2018}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੰਗਲ ਮੈਚ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਮੌਕੇ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, CNET ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, [WWE ਦੀ] ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਟਾਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ।" <ref name="MITB2018CNET">{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/wwe-ronda-rousey-succeeds-money-in-the-bank/|title=WWE's Ronda Rousey experiment continues to pay off|last=van Boom|first=Daniel|date=June 18, 2018|website=[[CNET]]|access-date=June 21, 2018}}</ref><ref name="MITB2018PhillyVoice">{{Cite web|url=http://www.phillyvoice.com/wwe-money-bank-ronda-rousey-vies-title-alexa-bliss-walks-away-winner/|title=WWE Money in the Bank: Ronda Rousey vies for a title, but Alexa Bliss walks away the winner|date=June 18, 2018|website=Philly Voice|access-date=June 21, 2018}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ "ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਇਹ ਮੈਚ ਰੂਸੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰਤਾ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਆਭਾ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਪਾਵਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ", ਉਹ "ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਸਟਾਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਮੈਚ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ।" <ref name="MITB2018CNET" /> ਅਗਲੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਰੂਸੀ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅਲੈਕਸਾ ਬਲਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੌਸੀ ਦੁਆਰਾ ਬਲਿਸ, [[ਕਰਟ ਐਂਗਲ]] ਅਤੇ ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਅੱਤਲ (ਦੁਬਾਰਾ ਕੇਫੈਬ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="MITBSuspension">{{Cite web|url=https://www.wwe.com/shows/raw/2018-06-18/article/ronda-rousey-raw-suspension|title=Ronda Rousey suspended from Raw for 30 days|date=June 18, 2018|website=[[WWE]]|access-date=June 21, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cbssports.com/wwe/news/2018-wwe-extreme-rules-results-recap-grades-new-champions-surprises-and-a-big-return/|title=2018 WWE Extreme Rules results, recap, grades: New champions, surprises and a big return}}</ref> ਇਨ-ਰਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਸਮਰਸਲੈਮ ਵਿਖੇ ਬਲਿਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਅ ਦੇ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਕਰਟ ਐਂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਰਾਅ ਵੂਮੈਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਮੈਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pwtorch.com/site/2018/07/16/heydorns-wwe-raw-report-7-16-alt-perspective-coverage-of-the-live-show-including-extreme-rules-fallout-the-future-of-the-universal-championship-and-more/|title=HEYDORN'S WWE RAW REPORT 7/16: Alt Perspective coverage of the live show including Extreme Rules fallout, the future of the Universal Championship, and more -|date=July 16, 2018}}</ref> 19 ਅਗਸਤ ਦੇ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਬਲਿਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ WWE ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cbssports.com/wwe/news/2018-wwe-summerslam-results-recap-grades-four-major-title-changes-and-a-big-time-finish/|title=2018 WWE SummerSlam results, recap, grades: Four major title changes and a big-time finish}}</ref> ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੈਚ ਜੋ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 16 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਹੈਲ ਇਨ ਏ ਸੈੱਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਲਿਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cbssports.com/wwe/news/2018-wwe-hell-in-a-cell-results-recap-grades-brock-lesnars-surprise-return-big-title-change/|title=2018 WWE Hell in a Cell results, recap, grades: Brock Lesnar's surprise return, big title change}}</ref> === ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨ (2022–ਮੌਜੂਦਾ) === 29 ਜਨਵਰੀ, 2022 ਨੂੰ, ਰਾਇਲ ਰੰਬਲ ਵਿਖੇ, ਰੌਸੀ ਇੱਕ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਈ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲ ਰੰਬਲ ਮੈਚ ਵਿੱਚ #28 ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਰੀ ਬੇਲਾ, ਨਿੱਕੀ ਏਐਸਐਚ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਟਜ਼ੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਫਲੇਅਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 38 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਮੈਚ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="RR2022">{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2022/01/29/wwe-royal-rumble-results-powells-live-review-of-the-royal-rumble-matches-brock-lesnar-vs-bobby-lashley-for-the-wwe-championship-roman-reigns-vs-seth-rollins-for-the-wwe-universal-championship/|title=WWE Royal Rumble results: Powell's live review of the Royal Rumble matches, Brock Lesnar vs. Bobby Lashley for the WWE Championship, Roman Reigns vs. Seth Rollins for the WWE Universal Championship, Becky Lynch vs Doudrop for the Smackdown Women's Championship|last=Powell|first=Jason|date=January 29, 2022|website=Pro Wrestling Dot Net|access-date=January 29, 2022}}</ref> ''ਸਮੈਕਡਾਉਨ'' ਦੇ 4 ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ (ਬ੍ਰਾਂਡ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਿੱਖ), ਰੌਸੀ ਨੇ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ ਵਿਖੇ ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਲਈ ਫਲੇਅਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2022/02/04/2-4-wwe-friday-night-smackdown-results-barnetts-review-of-royal-rumble-winner-ronda-rousey-announces-which-championship-she-will-challenge-for-at-wrestlemania-paul-heyman-rejoining-wwe-univer/|title=2/4 WWE Friday Night Smackdown results: Barnett's review of Royal Rumble winner Ronda Rousey announces which championship she will challenge for at WrestleMania, Paul Heyman rejoining WWE Universal Champion Roman Reigns, Drew McIntyre's return|last=Barnett|first=Jake|date=February 4, 2022|website=Pro Wrestling Dot Net|access-date=February 19, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wwe.com/shows/wrestlemania/wrestlemania-38/charlotte-flair-vs-ronda-rousey|title=SmackDown Women's Champion Charlotte Flair vs. Ronda Rousey|date=February 4, 2022|website=WWE|access-date=February 19, 2022}}</ref> 19 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਐਲੀਮੀਨੇਸ਼ਨ ਚੈਂਬਰ ਵਿਖੇ, ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਨਾਓਮੀ ਨੇ ਫਲੇਅਰ ਅਤੇ ਸੋਨੀਆ ਡੇਵਿਲ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.wwe.com/shows/eliminationchamber/2022/ronda-rousey-naomi-vs-charlotte-flair-sonya-deville-results|title=Ronda Rousey & Naomi def. SmackDown Women's Champion Charlotte Flair & Sonya Deville|last=Bryant|first=Nathan|date=February 19, 2022|website=WWE|access-date=February 19, 2022}}</ref> ਫਲੇਅਰ ਨਾਲ ਰੌਸੀ ਦਾ ਝਗੜਾ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ 38 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਫਲੇਅਰ ਨੇ ਰੁਸੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੌਸੀ ਦੀ ਅਜੇਤੂ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਸਟ੍ਰੀਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਰੌਸੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cbssports.com/wwe/news/2022-wwe-wrestlemania-38-results-ronda-rousey-loses-to-charlotte-flair-snapping-undefeated-singles-streak/|title=2022 WWE WrestleMania 38 results: Ronda Rousey loses to Charlotte Flair, snapping undefeated singles streak|website=CBSSports.com|access-date=2022-04-13}}</ref> ਅਗਲੇ ''ਸਮੈਕਡਾਊਨ'' 'ਤੇ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਫਲੇਅਰ ਨੂੰ "ਆਈ ਕੁਆਟ" ਮੈਚ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2022/04/08/4-8-wwe-friday-night-smackdown-results-powells-review-of-the-wrestlemania-38-fallout-edition-with-undisputed-wwe-universal-champion-roman-reigns-happy-corbin-hosts-happy-talk/|title=4/8 WWE Friday Night Smackdown results: Powell's review of the WrestleMania 38 fallout edition with Undisputed WWE Universal Champion Roman Reigns, Happy Corbin hosts Happy Talk|last=Powell|first=Jason|date=2022-04-08|website=Pro Wrestling Dot Net|language=en-US|access-date=2022-09-24}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੈਚ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 8 ਮਈ ਨੂੰ ਰੈਸਲਮੇਨੀਆ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web|url=https://www.fightful.com/wrestling/i-quit-match-smackdown-women-s-championship-made-official-wwe-wrestlemania-backlash|title=I Quit Match For SmackDown Women's Championship Made Official For WWE WrestleMania Backlash|last=Guzzo|first=Gizberto|date=April 9, 2022|website=Fightful|access-date=September 24, 2022}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਰੌਸੀ ਨੇ ਫਲੇਅਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref name="Backlash2022">{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2022/05/08/wwe-wrestlemania-backlash-results-powells-live-review-of-roman-reigns-and-the-usos-vs-drew-mcintyre-and-rk-bro-charlotte-flair-vs-ronda-rousey-in-an-i-quit-match-for-the-smackdown-womens-title/|title=WWE WrestleMania Backlash results: Powell's live review of Roman Reigns and The Usos vs. Drew McIntyre and RK-Bro, Charlotte Flair vs. Ronda Rousey in an I Quit match for the Smackdown Women's Title, Cody Rhodes vs. Seth Rollins, Edge vs. AJ Styles, Bobby Lashley vs. Omos, Happy Corbin vs. Madcap Moss|last=Powell|first=Jason|date=May 8, 2022|website=Pro Wreslting Dot Net|access-date=May 8, 2022}}</ref> ''ਸਮੈਕਡਾਉਨ'' ਦੇ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਵਾਲੀ ਐਮਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। 26 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਰਵਾਈਵਰ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਾਰ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਨਾ ਬਾਜ਼ਲਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸ਼ਾਟਜ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ''ਸਮੈਕਡਾਉਨ ਦੇ 30 ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ 'ਤੇ,'' ਰੌਸੀ ਨੇ ਰਾਕੇਲ ਰੋਡਰਿਗਜ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਮੈਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੂਸੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ [[ਸ਼ਾਰਲੇਟ ਫਲੇਅਰ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਫਲੇਅਰ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੌਸੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਖਿਤਾਬੀ ਮੈਚ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਜ਼ਲਰ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰੂਸੀ ਨੂੰ ਫਲੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਰਾਜ 83 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SD301222">{{Cite web|url=https://prowrestling.net/site/2022/12/30/12-30-wwe-friday-night-smackdown-results-powells-review-of-john-cena-and-kevin-owens-vs-roman-reigns-and-sami-zayn-ronda-rousey-vs-raquel-rodriguez-for-the-smackdown-womens-championship/|title=12/30 WWE Friday Night Smackdown results: Powell’s review of John Cena and Kevin Owens vs. Roman Reigns and Sami Zayn, Ronda Rousey vs. Raquel Rodriguez for the Smackdown Women’s Championship, Sheamus vs. Solo Sikoa, Lacey Evans returns|last=Powell|first=Jason|date=December 30, 2022|website=Pro Wreslting Dot Net|access-date=December 31, 2022}}</ref> == ਹੋਰ ਉੱਦਮ == Rousey ''ESPN ਦ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' {{'}} 2012 ''ਬਾਡੀ ਇਸ਼ੂ'' ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਨਗਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://espn.go.com/video/clip?id=8147390|title=Body Issue 2012: Ronda Rousey – ESPN Video – ESPN|date=July 29, 2012|access-date=July 30, 2012}}</ref> ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਨੂੰ ''ਮੈਕਸਿਮ ਹੌਟ 100 ਵਿੱਚ'' 29ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1630981-ufc-champ-ronda-rousey-makes-nude-maxim-debut-at-no-29-in-2013-maxim-hot-100|title=UFC Champ Ronda Rousey Makes Racy Debut at No. 29 in 2013 Maxim Hot 100|last=Noble|first=McKinley|date=May 6, 2013|website=Bleacher Report}}</ref> ਉਹ ਸਤੰਬਰ 2013 ਦੇ ਅੰਕ ਦੇ ਕਵਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Cannes_2014_4_(cropped).jpg|thumb|2014 ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੌਸੀ (ਕੇਂਦਰ, ਮੱਧ ਕਤਾਰ)]] ਰੋਜ਼ੀ ਨੇ ''ਦ ਐਕਸਪੇਂਡੇਬਲਜ਼ 3'' (2014) ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। <ref name="MMAInsider2"/> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਫਿਊਰੀਅਸ 7 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਐਂਟੋਰੇਜ'' ''ਵਿੱਚ'' ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ।<ref name="FoxNewsLatino2"/><ref>{{Cite web|url=http://mmanuts.com/news/ronda-rousey-scores-two-leading-roles-hollywood/|title=Ronda Rousey Scores Two Leading Roles in Hollywood|last=Walsh|first=Dave|date=February 7, 2014|publisher=mmanuts.com|access-date=February 7, 2014}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸਨੂੰ ''ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫਿਟਨੈਸ'' ਦੇ ਕਵਰ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/entertainment/2015/10/05/ronda-rousey-magazine-cover-sparks-controversy/|title=Ronda Rousey magazine cover sparks controversy|publisher=Fox News|access-date=October 6, 2015}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, Rousey ESPN ਦੇ ''ਸਪੋਰਟਸ ਸੈਂਟਰ'' ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਥਲੀਟ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2577111-ronda-rousey-teaches-armbar-on-espns-sportscenter-talks-kobe-bryant-and-more|title=Ronda Rousey Teaches Armbar on ESPN's SportsCenter, Talks Kobe Bryant and More|last=Jones|first=Matt|website=Bleacher Report|access-date=October 8, 2015}}</ref> ਰੂਸੀ ''ਦ ਰਿੰਗ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਜਨਵਰੀ 2016 ਦੇ ਅੰਕ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਸੀ। ਉਹ 1978 ਵਿੱਚ ਕੈਥੀ ਡੇਵਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਕਸਿੰਗ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.foxsports.com/ufc/story/ufc-ronda-rousey-becomes-first-mma-fighter-to-land-ring-magazine-cover-boxing-102615|title=Rousey becomes first MMA fighter to land Ring Magazine cover|date=October 26, 2015|website=[[Fox Sports (United States)|Fox Sports]]|access-date=December 31, 2015}}</ref> ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਔਰਤ ਵੀ। ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਉਹ ''ਸਪੋਰਟਸ ਇਲਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਸਵਿਮਸੂਟ ਇਸ਼ੂ'' ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਵਰ ਐਥਲੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਡੀ ਪੇਂਟ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2016/02/14/ronda-rousey-to-be-featured-on-one-of-three-sports-illustrated-swimsuit-issue-covers/?tid=a_inl|title=Ronda Rousey to be featured on one of three Sports Illustrated swimsuit issue covers|last=Emert|first=Jacob|date=February 14, 2016|work=[[The Washington Post]]|access-date=February 14, 2016}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Rousey_plane.jpg|thumb|ਰੂਸੀ ਨਵੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਥੰਡਰਬਰਡਜ਼ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਪੋਜ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ]] 2017 ਤੱਕ, ਰੂਸੀ ਵੈਨਿਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>Hale, Andreas (January 10, 2017). [https://sports.yahoo.com/news/ronda-rousey-photographed-for-the-first-time-after-discovering-her-venice-beach-home-had-been-vandalized-233628648.html "Vandalism at Ronda Rousey's home forces her out of hiding"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709185810/https://sports.yahoo.com/news/ronda-rousey-photographed-for-the-first-time-after-discovering-her-venice-beach-home-had-been-vandalized-233628648.html |date=2018-07-09 }}. [[Yahoo! Sports]].</ref> ਰੂਸੀ ਬੀਜਿੰਗ 2008,<ref name="FIRST">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/13/AR2008081303517.html|title=Rousey Is 1st U.S. Woman to Earn A Medal in Judo|last=Steinberg|first=Dan|date=August 13, 2008|work=[[The Washington Post]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mmaplayground.com/forums/topic49792-1.html|title=MMAPlayground Interview Series - Vol. 13 ("Rowdy" Ronda Rousey)|date=November 8, 2011|website=MMAPlayground.com|access-date=ਜਨਵਰੀ 2, 2023|archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814222859/http://www.mmaplayground.com/forums/topic49792-1.html|url-status=dead}}</ref> ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ [[ਵੀਗਨਿਜ਼ਮ|ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]] ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ " ਪਾਲੀਓ ਅਤੇ ਵਾਰੀਅਰ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ" ਦੱਸਿਆ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>Curreri, Frank (August 16, 2012). [http://www.ufc.com/news/The-Ronda-Rousey-Diet?id= "The Ronda Rousey Diet"]. UFC.</ref> ਰੂਸੀ ''ਡਰੈਗਨ ਬਾਲ ਜ਼ੈਡ'' ਅਤੇ ''[[ਪੋਕੀਮੌਨ|ਪੋਕੇਮੋਨ]]'' ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਪੋਕੇਮੋਨ ਮੇਵ ਹੈ।<ref name="Kotaku">{{Cite web|url=http://kotaku.com/ronda-rousey-dishes-on-pokemon-and-dragon-ball-z-once-m-1723264525|title=Ronda Rousey Dishes On Pokémon and Dragon Ball Z Once More|date=August 10, 2015|publisher=[[Kotaku]]|access-date=December 31, 2015}}</ref> ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਐਂਡਰੌਇਡ 18 ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਜੀਟਾ ਲਈ ਇੱਕ ਕ੍ਰਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।<ref name="Kotaku" /><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=rzXbdnRQr5c&ab_channel=RottenTomatoes|title=Ronda Rousey of Entourage Wants Another Dragonball Z Movie|last=[[Rotten Tomatoes]]|date=June 2, 2015|website=[[YouTube]]|access-date=April 23, 2022}}</ref> ਵੈਜੀਟਾ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸਬਤ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੈ... ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਵੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite web|url=http://nerdreactor.com/2015/08/04/vegeta-responds-ronda-rouseys/|title=Vegeta responds to UFC Champ Ronda Rousey's crush on him|date=August 4, 2015|publisher=Nerd Reactor|access-date=December 31, 2015|archive-date=ਜੁਲਾਈ 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709185422/http://nerdreactor.com/2015/08/04/vegeta-responds-ronda-rouseys/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ''ਵਰਲਡ ਆਫ ਵਾਰਕਰਾਫਟ'' ਵੀ ਖੇਡਦੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਈਟ ਐਲਫ ਹੰਟਰ ਵਜੋਂ।<ref>{{Cite web|url=http://uproxx.com/sports/watch-ronda-rousey-nerd-out-on-world-of-warcraft-ahead-of-her-ufc-184-fight/|title=Watch Ronda Rousey Nerd Out On World Of Warcraft Ahead Of Her UFC 184 Fight|date=February 24, 2015|publisher=[[Uproxx]]|access-date=December 31, 2015}}</ref> 30 ਨਵੰਬਰ 2022 ਨੂੰ, ਰੋਂਡਾ ਨੂੰ ਪਲੇਰੀਅਮ ਦੀ ਰੇਡ ਸ਼ੈਡੋ ਲੈਜੈਂਡਸ ਆਰਪੀਜੀ ਗੇਮ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਲੀਜੈਂਡਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਲੈਕ ਜੈਗੁਆਰ-ਵਾਈਟ ਟਾਈਗਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਲਈ ਹਸਤਾਖਰਿਤ ਟੀ-ਸ਼ਰਟਾਂ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਕਰਕੇ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਟੀਚਾ ਸਰਕਸਾਂ ਅਤੇ ਚਿੜੀਆਘਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://armbarnation.com/2015/02/support-black-jaguar-white-tiger-foundation/|title=Support Black Jaguar White Tiger Foundation|date=February 24, 2015|publisher=ArmbarNation.com|access-date=March 13, 2015|archive-date=ਨਵੰਬਰ 25, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125001303/https://armbarnation.com/2015/02/support-black-jaguar-white-tiger-foundation/|dead-url=yes}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੇ 2016 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ [[ਬਰਨੀ ਸੈਂਡਰਸ|ਬਰਨੀ ਸੈਂਡਰਜ਼]] ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।<ref name="washpost">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2015/11/11/as-some-conservatives-cheer-ronda-rouseys-take-on-feminism-she-backs-bernie-sanders|title=As some conservatives cheer Ronda Rousey's antifeminism, she backs Bernie Sanders|last=Phillips|first=Amber|date=November 11, 2015|work=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="maxim">Wilson, Chris (November 10, 2015). [http://www.maxim.com/entertainment/sports/article/ronda-rousey-bernie-sanders-president-2015-11 "EXCLUSIVE: You'll Never Guess Who Ronda Rousey Is Backing for President"]. ''[[Maxim (magazine)|Maxim]]''.</ref> ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ, [[ਏਲਨ ਡੀਜੇਨਰਸ|ਏਲਨ ਡੀਜੇਨੇਰੇਸ]] ਰੂਸੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਹੋਲਮ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਨਾਕਆਊਟ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://espn.go.com/mma/story/_/id/14785901/ronda-rousey-says-considered-suicide-loss-holly-holm|title=Ronda Rousey says she considered suicide after loss to Holly Holm|date=February 16, 2016|website=ESPN.com}}</ref> === ਰਿਸ਼ਤੇ === Rousey ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਾਥੀ UFC ਲੜਾਕੂ ਬ੍ਰੈਂਡਨ ਸ਼ੌਬ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mmamania.com/2015/8/10/9126189/ufc-brendan-schaub-im-too-much-man-for-ronda-rousey-mma|title=Brendan Schaub: I'm too much of a man for Ronda Rousey|last=Holland, Jesse|date=August 10, 2015|publisher=MMAmania}}</ref> ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਦੇ UFC ਲੜਾਕੂ ਟ੍ਰੈਵਿਸ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਬ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਜੇਨਾ ਰੇਨੀ ਵੈੱਬ ਨੇ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ. ਬ੍ਰਾਊਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 2015 ਵਿੱਚ ਵੈਬ ਦੁਆਰਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਐਫਸੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂਚ ਅਧੀਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bloodyelbow.com/2015/8/25/9208063/ronda-rousey-dating-travis-browne-domestic-violence-allegations-wife-affair-ufc-news|title=Wife: Ronda Rousey dating hubby while UFC investigates him for domestic violence|last=Simon, Zane|date=August 25, 2015|publisher=Bloody Elbow}}</ref> ਬਰਾਊਨ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਸਨ <ref>{{Cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2578449-ronda-rousey-has-a-new-boyfriend-in-ufc-heavyweight-travis-browne|title=Ronda Rousey Has a New Boyfriend in the Form of UFC Heavyweight Travis Browne|last=Rondina, Steven|date=October 12, 2015|website=Bleacher Report}}</ref> ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਰਾਊਨ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.foxsports.com/ufc/story/ufc-ronda-rousey-releases-statement-about-relationship-with-travis-browne-101315|title=Ronda Rousey releases statement about relationship with Travis Browne|date=October 13, 2015|website=[[Fox Sports]]|access-date=October 14, 2015}}</ref> ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2017 ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ<ref>{{Cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/ronda-rousey-engaged-to-boyfriend-travis-browne-w478020|title=Ronda Rousey Engaged to Boyfriend Travis Browne – Find Out the Romantic Proposal Story|last=Marquina|first=Sierra|date=April 20, 2017|website=USWeekly.com}}</ref> ਵਿੱਚ ਮੰਗਣੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 28 ਅਗਸਤ, 2017 ਨੂੰ ਬਰਾਊਨ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://people.com/sports/ronda-rousey-travis-browne-married/|title=Ronda Rousey Is Married! MMA Star Weds Travis Browne in Hawaii as Groom Gushes She's 'Perfect in Every Way'|last=Quinn|first=Dave|website=People}}</ref> 21 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2021 ਨੂੰ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਤ YouTube ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/article/ronda-rousey-announces-she-is-pregnant-on-her-youtube-channel|title=Ronda Rousey and husband Travis Browne are expecting their first child|website=WWE|language=en|access-date=April 21, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nypost.com/2021/04/21/ronda-rousey-pregnant-expecting-first-child-with-travis-browne/|title=Ronda Rousey reveals she's pregnant with first child in home video|last=Lemoncelli|first=Jenna|date=April 21, 2021|website=New York Post|language=en-US|access-date=April 21, 2021}}</ref> 27 ਸਤੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ, ਰੂਸੀ ਨੇ ਲਾਕੇਆ ਮਕਾਲਾਪੁਆਓਕਲਾਨੀਪੋ ਬਰਾਊਨ ਨਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/10006723-ronda-rousey-travis-browne-reveal-theyre-expecting-daughter-in-pokemon-themed-video|title=Ronda Rousey, Travis Browne Reveal They're Expecting Daughter in Pokemon-Themed Video|date=June 29, 2021|website=The Bleacher Report|access-date=June 29, 2021}}</ref> ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ''ਮਾਈ ਫਾਈਟ, ਯੂਅਰ ਫਾਈਟ'' ਵਿੱਚ, ਰੌਸੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਮੀਸ਼ਾ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੀ ਨਗਨ ਫੋਟੋਆਂ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸਨੇ "ਸਨੈਪਰਸ ਮੈਕਕ੍ਰੀਪੀ" ਕਿਹਾ ਸੀ। ਟੈਟ. ਜਦੋਂ ਰੁਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ "ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਥੱਪੜ ਮਾਰਿਆ [ਉਸਦਾ] ਹੱਥ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।" ਰੂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦੋ ਮੁੱਕੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਥੱਪੜ, ਇੱਕ ਗੋਡਾ, ਫਿਰ "ਉਸਨੂੰ ਰਸੋਈ ਦੇ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।" ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਵ੍ਹੀਲ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ "ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਫੁੱਟਪਾਥ 'ਤੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ"। ਰੂਸੀ ਨੇ ਫੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰਡ ਡਰਾਈਵ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਡਰ ਤੋਂ ਕਿ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ''ESPN'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ''ਬਾਡੀ ਇਸ਼ੂ'' ਲਈ ਪੋਜ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਗਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ।<ref>{{Cite book|title=My Fight, Your Fight|last=Rousey, Ronda|last2=Ortiz, Maria Burns|date=May 12, 2015|publisher=[[Regan Arts]]|pages=463–465}}</ref><ref name="yahoo1">{{Cite news|url=https://sports.yahoo.com/news/ronda-rousey--admits-beating-up-her-ex--so-should-we-be-outraged-201418914.html|title=Ronda Rousey admitted to beating up her ex, so should we be outraged?|last=Adelson|first=Eric|date=October 7, 2015|work=[[Yahoo Sports]]|access-date=November 11, 2015|archive-date=ਨਵੰਬਰ 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110232339/https://sports.yahoo.com/news/ronda-rousey--admits-beating-up-her-ex--so-should-we-be-outraged-201418914.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bloodyelbow.com/2015/10/13/9520315/ufc-travis-browne-ronda-rousey-relationship-rousey-violent-altercation-ex-boyfriend?_ga=1.132469006.1070297379.1440197599|title=Ronda Rousey detailed violent altercation with ex-boyfriend in autobiography|date=October 13, 2015|publisher=Bloodyelbow.com|access-date=October 13, 2015|archive-date=ਨਵੰਬਰ 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030810/http://www.bloodyelbow.com/2015/10/13/9520315/ufc-travis-browne-ronda-rousey-relationship-rousey-violent-altercation-ex-boyfriend?_ga=1.132469006.1070297379.1440197599|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inquisitr.com/2491202/ronda-rousey-hypocrisy-argument-did-rowdy-commit-domestic-abuse-to-ex-boyfriend-after-finding-nude-pictures-of-herself/|title=Ronda Rousey Hypocrisy Argument: Did 'Rowdy' Commit Domestic Abuse To Ex-Boyfriend After Finding Nude Pictures Of Herself?|last=Omega|first=Jan|publisher=Inquisitr.com|access-date=November 11, 2015|archive-date=ਨਵੰਬਰ 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114070248/http://www.inquisitr.com/2491202/ronda-rousey-hypocrisy-argument-did-rowdy-commit-domestic-abuse-to-ex-boyfriend-after-finding-nude-pictures-of-herself/|url-status=dead}}</ref> ਰੂਸੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਘਰੇਲੂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/sports/2015/11/12/ronda-rousey-domestic-violence-autobiography/75652260/|title=Armour: Ronda Rousey shouldn't be getting a pass on domestic violence|last=ByNancyArmour|website=USA Today|access-date=June 5, 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> kz9r4sg8csrmxzlxim2bfoo0g58ivaa 0 151742 839737 835860 2026-05-20T03:46:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839737 wikitext text/x-wiki '''ਸ੍ਰਵੰਤੀ ਜੁਲੂਰੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ,,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/art/visually-binding/article4178301.ece|title=Visually binding|newspaper=The Hindu |date=December 9, 2012|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/the-chrysalis-emerges/article5800691.ece|title=The chrysalis emerges|newspaper=The Hindu |date=March 18, 2014|via=www.thehindu.com}}</ref> ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੱਚ ਕਲਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Time-to-go-gallery-hopping/article16440146.ece|title=Time to go gallery hopping|newspaper=The Hindu |date=November 8, 2016|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://artsaveslivesintmagazine.com/2015/09/22/indian-visual-artist-sravanthi-juluri-speaks-to-asli-my-work-has-been-a-major-source-of-healing-in-my-life-i-never-thought-my-art-could-actually-help-women-in-distress-to-come-out-in-the-open-abou/|title=Indian visual artist Sravanthi Juluri speaks to ASLI, "my work has been a major source of healing in my life. I never thought my art could actually help women in distress to come out in the open about the abuse they have faced and open up a platform to raise our voices and say no to violence against women".|date=September 22, 2015}}</ref> ਉਹ ਤੇਲਗੂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਜਮੁਨਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਜਮੁਨਾ]] ਦੀ ਧੀ ਹੈ।<ref name="auto2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/its-a-six/article8336385.ece|title=It's a six!|newspaper=The Hindu |date=March 10, 2016|via=www.thehindu.com}}</ref> ਸ਼ਰਾਵੰਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਲੇ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਟੈਨਡ ਗਲਾਸ ਗਾਰਡਨ ਸਟੂਡੀਓ ਅਤੇ ਮਾਊਂਟੇਨ ਵਿਊ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/legendary-telugu-actor-jamuna-no-more/article66438628.ece|title=Legendary Telugu actor Jamuna no more|first=Serish|last=Nanisetti|newspaper=The Hindu |date=January 27, 2023|via=www.thehindu.com}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.asiancha.com/content/view/2691/603/|title=Cha: An Asian Literary Journal - A Portrait of a Painter: An Interview with Artist Sravanthi Juluri|website=www.asiancha.com}}</ref><ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-hyderabad-artist-sravanthi-juluri-lends-a-voice-to-women-and-their-suffering-2130295|title=Hyderabad artist Sravanthi Juluri lends a voice to women and their suffering|website=DNA India}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸ੍ਰਵੰਤੀ ਜੁਲੂਰੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵੀ ਤੇਲਗੂ ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਜਮੁਨਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਜਮੁਨਾ]] ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="auto2"/><ref name="auto1"/><ref name="auto"/> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ NASR ਤੋਂ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਵਿਲਾ ਮੈਰੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਸਰਾਵੰਤੀ ਨੇ ਬੀਆਰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ "ਵੀਰਾ ਸਤਰਾਜੀਤ" ਅਤੇ "ਡਾ. [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਲਈ ਮਮਤਾ”।<ref>{{Cite web|url=https://www.ragalahari.com/localevents/6989/the-journey-of-a-butterfly-by-sravanthi-juluri.aspx|title=Exclusive Coverage: The Journey Of A Butterfly: Exhibition With Recent Works By Sravanthi Juluri|website=www.ragalahari.com}}</ref> ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ 2009 ਵਿੱਚ ਰਾਹੁਲ ਰੈਡੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web|url=https://www.marriagedivorce.in/s605/jamuna-daughter-sravanthi-and-vijay-rahul-wedding-photos|title=Jamuna Daughter Sravanthi And Vijay Rahul Wedding Photos|website=www.marriagedivorce.in}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.greatandhra.com/articles/special-articles/spotlight-secret-behind-jamunas-daughters-marriage-20620|title=Spotlight: Secret Behind Jamuna's Daughter's Marriage|first=Venkat|last=Arikatla|date=April 24, 2010|website=greatandhra.com|access-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 12, 2023|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212132800/https://www.greatandhra.com/articles/special-articles/spotlight-secret-behind-jamunas-daughters-marriage-20620|url-status=dead}}</ref> ਜੋੜੇ ਦਾ 2012 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://news.fullhyderabad.com/hyderabad-news/actress-jamuna-alleges-harassment-of-her-daughter-for-dowry-566.html|title=Actress Jamuna Alleges Harassment Of Her Daughter For Dowry - Hyderabad News on fullhyd.com|access-date=2023-02-12|archive-date=2023-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212132801/https://news.fullhyderabad.com/hyderabad-news/actress-jamuna-alleges-harassment-of-her-daughter-for-dowry-566.html|url-status=dead}}</ref> The couple divorced in 2012.<ref name="auto3"/><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=67NS7g2xwEs|title=actress jamuna , sravanthi vs rahul reddy|via=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailymotion.com/video/xj7nuo|title=Jamuna's daughter files dowry harasment case - video Dailymotion|date=June 10, 2011|website=Dailymotion}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] t5fzwxaoke95uhf1a0ihyb4474hrq67 0 156928 839730 687688 2026-05-19T23:49:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839730 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਗਰਵਾਲ | caption = | birth_date = | birth_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = {{hlist|ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ਮਾਡਲ}} | years_active = 2013–ਮੌਜੂਦ | television = ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ 3 }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਗਰਵਾਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sakshi Agarwal''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ [[ਕੰਨੜ]] ਅਤੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮਕਾਜੀ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰਟ ਟਾਈਮ ਮਾਡਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ।<ref>[https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/kaala-girl-sakshi-agarwal-makes-mollywood-debut-with-biju-menon-4989367/ Kaala girl Sakshi Agarwal makes Mollywood debut with Biju Menon | Entertainment News, The Indian Express]. ''The Indian Express''. (19 December 2017). Retrieved 9 September 2019.</ref> ਉਹ ਤਮਿਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ 3 ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਨੈਨੀਤਾਲ]] ਦੀ ਵਸਨੀਕ, ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਗੁੱਡ ਸ਼ੈਫਰਡ ਕਾਨਵੈਂਟ, ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਂਡ ਐਂਟਰਪ੍ਰੀਨਿਓਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ, ਪਹਿਲਾਂ 2010 ਦੌਰਾਨ ਟਾਟਾ ਕੰਸਲਟੈਂਸੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨਫੋਸਿਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>[http://xime.org/uploads/archives/Batch14_20160929110528.pdf Placemenets 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004084019/https://xime.org/uploads/archives/Batch14_20160929110528.pdf |date=2024-10-04 }}. xime.org</ref> ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਲਈ ਇੱਕ ਚੈਰਿਟੀ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਡਲਿੰਗ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ। ਸਾਕਸ਼ੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵੀਕਐਂਡ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਪਾਰਕ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਸੂਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਲਾਬਾਰ ਗੋਲਡ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਨਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਇਨਫੋਸਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।<ref>Sivakumar, Anushka (3 June, 3014) [https://www.deccanherald.com/content/411185/in-love-uncertainties.html In love with the uncertainties]. ''Deccan Herald''</ref><ref name="deccanchronicle1">[https://www.deccanchronicle.com/131113/entertainment-sandalwood/article/it-sandalwood From IT to Sandalwood]. ''Deccan Chronicle''. Retrieved 9 September 2019.</ref> ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਫਿਰ ''ਜਿਲਿਨੂ ਓਰੂ ਕਲਾਵਰਮ'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਐਲਬਮ ਲਈ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਿਆਮਕ ਡਾਵਰ ਤੋਂ ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਤਨ ਠਾਕੋਰ ਥੀਏਟਰ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 2013 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ।<ref>[https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-happy-hues-for-sakshi-agarwal-1778602 Happy hues for Sakshi Agarwal]. ''Daily News and Analysis''. (17 December 2012). Retrieved 9 September 2019.</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Newbie-Sakshi-Agarwal-cries-casting-couch/articleshow/27588934.cms Telugu: Newbie Sakshi Agarwal cries casting couch? | Kannada Movie News – ''The Times of India'']. ''The Times of India''. (19 December 2013). Retrieved 9 September 2019.</ref> ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਤੇਜਸਵੀ ਦੁਆਰਾ ''ਹੇਡਾਰੀ'' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਅਗਸਤ 2013 ਤੱਕ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Techies-doctors-invade-silver-screen-in-Karnataka/articleshow/22041045.cms Techies & doctors invade silver screen in Karnataka | Bengaluru News – ''The Times of India'']. ''The Times of India''. (25 August 2013). Retrieved 9 September 2019.</ref> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ''ਨੋ ਪਾਰਕਿੰਗ'' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਥੋੜੀ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤਮਿਲ ਟੈਲੀ-ਫਿਲਮ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਥੀਏਟਰਿਕ ਰਿਲੀਜ਼ ਐਟਲੀ ਦੀ ''ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ'' (2013) ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ''ਹੇਦਰੀ'' ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਗੌੜਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੰਨੜ-ਤਮਿਲ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ''ਕਰਾਬ ਸਟੋਰੀ'' ਆਖਰਕਾਰ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।<ref>[http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2014/may/15/Model-on-the-role-613103.html Model on the role]. The New Indian Express (15 May 2014). Retrieved 9 September 2019.</ref> ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੰਨੜ ਕਾਮੇਡੀ ਡਰਾਮਾ, ''ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਗੰਡਾ'' (2014) ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਫਤਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>[https://www.rediff.com/movies/report/which-kannada-film-do-you-want-to-watch-this-weekend/20141205.htm Which Kannada film do YOU want to watch this weekend? – Rediff.com movies]. Rediff.com (5 December 2014). Retrieved 9 September 2019.</ref> 2015 ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਘੱਟ-ਬਜਟ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਲੀਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ''ਕਾ ਕਾ ਕਾ ਪੋ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗੀਤ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ''ਅਧਿਆਨ'' ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>[https://www.thehindu.com/features/metroplus/sakshi-agarwal-is-gearing-up-with-three-releases/article7641575.ece Busy times ahead for Sakshi]. The Hindu (11 September 2015). Retrieved 9 September 2019.</ref><ref>Menon, Thinkal V. (24 July 2015) [https://www.deccanchronicle.com/150724/entertainment-kollywood/article/sakshi-don-nine-avatars-song Sakshi to don nine avatars for a song]. ''Deccan Chronicle''. Retrieved 9 September 2019.</ref><ref>Raghavan, Nikhil (25 October 2014) [https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-snippets/article6533169.ece Etcetera: Charting his own course]. The Hindu. Retrieved 9 September 2019.</ref><ref>Suganth, M. (16 January 2017) [https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/I-am-a-Chennai-girl-Sakshi/articleshow/44924802.cms Thiruttu VCD: I am a Chennai girl: Sakshi]. ''The Times of India''. Retrieved 9 September 2019.</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਣ-ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ''ਜੇਇਕੀਰਾ ਕੁਥੀਰਾ'' ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ''Brahma.com'', ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>[https://www.hindustantimes.com/regional-movies/jaikira-kuthirai-sakshi-to-be-seen-in-a-much-bolder-avatar/story-A4b6id8LZHvwumZtlMiiUO.html Jaikira Kuthirai: Sakshi to be seen in a much bolder avatar]. Hindustan Times (19 September 2016). Retrieved 9 September 2019.</ref><ref>Subramanian, Anupama (17 February 2016) [https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/170216/getting-her-swimsuit-act-right.html Getting her swimsuit act right]. ''Deccan Chronicle''. Retrieved 9 September 2019.</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਟਾਰ ਵਿਜੇ ਦੇ ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ 3'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿਨ 49 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[https://www.timesnownews.com/entertainment/south-gossip/article/video-bigg-boss-tamil-3-do-not-drag-cultural-differences-here-sakshi-agarwal-clears-the-air-and-cries/459294 Bigg Boss Tamil 3: 'Do not drag cultural differences here', Sakshi Agarwal clears the air and cries]. timesnownews.com (26 July 2019) However her appearance on [[Bigg Boss Tamil 3]] boosted her popularity and image and has leade her to sign on to appear in lead and supporting roles in a number of tamil films</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/sakshi-agarwal-plays-a-village-belle-in-ezhils-comedy/articleshow/69374452.cms Sakshi Agarwal plays a village belle in Ezhil's comedy]. ''The Times of India'' (18 May 2019). Retrieved 9 September 2019.</ref> ਉਹ ਗੋਪੀਨਾਥ ਰਵੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ|ਪ੍ਰਭ ਦੇਵਾ]] ਅਭਿਨੀਤ ਬਘੀਰਾ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਬੁਆਏ ਫ੍ਰੈਂਡ ਵਜੋਂ ਰੁਬਾਰੂ ਮਿਸਟਰ ਇੰਡੀਆ 2021 ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=8 June 2021 |title=Rubaru Mr. India 2020-21, Gopinath Ravi all set to make his Kollywood debut with 'Bagheera' |url=https://www.grehindia.com/rubaru-mr-india-2020-21-gopinath-ravi-all-set-to-make-his-kollywood-debut-with-bagheera/ |access-date=9 July 2021 |website=GrehIndia |language=en-US |archive-date=28 ਜੂਨ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628012820/https://www.grehindia.com/rubaru-mr-india-2020-21-gopinath-ravi-all-set-to-make-his-kollywood-debut-with-bagheera/ |url-status=dead }}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਅਗਰਵਾਲ, ਵਿਨੂ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫਿਲਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਗਈ। ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਅਰਮਾਨਾਈ 3 ਸੀ, ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] c9cr4h9gfy2vegl0pjqk20wleo7u5bp 0 158546 839731 735928 2026-05-20T00:51:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839731 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |ਸਿਮਰਤ ਕੌਰ |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਨਮ | class="infobox-data" |[[Punjab, India|ਪੰਜਾਬ]], [[India|ਭਾਰਤ]] |- ! class"infobox image"|= ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿੱਤਾ | class="infobox-data role" | ਅਦਾਕਾਰਾ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਾਲ | class="infobox-data" | 2017–ਮੌਜੂਦਾ |} [[Category:Articles with hCards]] [[Category:No local image but image on Wikidata]] '''ਸਿਮਰਤ ਕੌਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Simrat Kaur''') ਇੱਕ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/simrat-kaur-keeps-fingers-crossed-for-her-next-outing-dirty-hari/article30740493.ece|title=Simrat Kaur keeps fingers crossed for her next outing, 'Dirty Hari'|last=Chowdhary|first=Y. Sunita|date=February 5, 2020|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਤ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=kavirayani |first=suresh |date=December 10, 2020 |title='My mom told me to give my best shot' |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/091220/my-mom-told-me-to-give-my-best-shot.html |website=Deccan Chronicle}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸਿਮਰਤ ਨੇ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ''ਪ੍ਰੇਮਥੋ ਮੀ ਕਾਰਤਿਕ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤੀਕੇਯ ਗੁਮਾਕੋਂਡਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="s">{{Cite web |title=Simrat Kaur: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday &#124; eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Simrat-Kaur |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਪਰਿਚਯਮ'' ਅਤੇ ''ਸੋਨੀ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਲਗੂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਥ੍ਰਿਲਰ<ref>{{Cite web |title='Let's Make Love' from Dirty Hari: Simrat Kaur steals the show in the erotic number - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/music/lets-make-love-from-dirty-hari-simrat-kaur-steals-the-show-in-the-erotic-number/articleshow/77144652.cms |access-date=2022-10-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ''ਡਰਟੀ ਹਰੀ'',<ref>{{Cite web |title=Nobody believed that a girl-next-door like me could pull of a bold look: Simrat Kaur - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/nobody-believed-that-a-girl-next-door-like-me-could-pull-of-a-bold-look-simrat-kaur/articleshow/73429511.cms |website=The Times of India}}</ref> ''ਮੈਚ ਪੁਆਇੰਟ'' ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਵਨ ਰੈੱਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Dirty Hari: Simrat Kaur turns into a hot & bold Jasmine for MS Raju's new-age film - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/dirty-hari-simrat-kaur-turns-into-a-hot-bold-jasmine-for-ms-rajus-new-age-film/articleshow/73158189.cms |website=The Times of India}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਮੰਤ ਸੰਧੂ ਦੁਆਰਾ ''ਬੁਰਜ ਖਲੀਫਾ'' ਅਤੇ ''ਲਾਰਾ ਲੱਪਾ'' ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੀਕਾ ਸਿੰਘ ''ਤੇਰੀ ਬਿਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ'' ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Mika Singh releases Tere Bin Zindagi as Valentine special |url=https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/mika-singh-releases-tere-bin-zindagi-as-valentine-special-212282 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਦੀ ਬੰਗਾਰਾਜੂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Arikatla |first=Venkat |date=2022-01-08 |title=Bangarraju To Have Eight Heroines! |url=https://www.greatandhra.com/movies/news/bangarraju-to-have-eight-heroines-118342 |access-date=2022-10-10 |website=greatandhra.com |language=en |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010130130/https://www.greatandhra.com/movies/news/bangarraju-to-have-eight-heroines-118342 |url-status=dead }}</ref> 2023 ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਤ ਕੌਰ 11 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਗਦਰ 2 ਵਿੱਚ ਕਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਉਤਕਰਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਸੰਨੀ ਦੇਓਲ ਦੀ ਨੂਹ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਦਾ ਕਰੇਗੀ।<ref>{{Cite web |last=Rajput |first=Raghav |date=16/07/2023 |title=गदर 2 : द कथा कंटिन्यूज- GADAR 2: Katha Continues, |url=https://mygeniusbrand.com/2023/07/14/gadar-2-katha-continues/ |access-date=15/07/2023 |website=My Genius Brand |archive-date=2023-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715101632/https://mygeniusbrand.com/2023/07/14/gadar-2-katha-continues/ |url-status=dead }}</ref> == ਫਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" | |- | 2017 | ''ਪ੍ਰੇਮਾਥੋ ਮੀ ਕਾਰਤਿਕ'' | ਅੰਜਲੀ | rowspan="2" | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] | ਡੈਬਿਊ | style="text-align:center;" | |- | 2018 | ''ਪਰਿਚਯਮ'' | | | style="text-align:center;" | |- | 2018 | ''ਸੋਨੀ'' | ਨੀਸ਼ੂ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | | style="text-align:center;" | |- | 2020 | ''ਡਰਟੀ ਹਰੀ'' | ਜੈਸਮੀਨ | rowspan="2" | ਤੇਲਗੂ | ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਫਿਲਮਾਂ ATT ਰਿਲੀਜ਼ | style="text-align:center;" | <ref> {{Cite web |title=MS Raju's romantic thriller "Dirty Hari" ready for release: OTT or theatrical? - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/ms-rajus-romantic-thriller-dirty-hari-ready-for-release-ott-or-theatrical/articleshow/77000726.cms |website=The Times of India}}</ref> |- | 2022 | ''ਬੰਗਾਰਾਜੂ'' | | ਕੈਮਿਓ ਭੂਮਿਕਾ | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=2022-01-08 |title=Eight Heroines Adds To Bangarraju's Glamor Quotient |url=https://www.mirchi9.com/movienews/eight-heroines-adds-to-bangarrajus-glamor-quotient/ |access-date=2022-06-06 |website=mirchi9.com |language=en-US}}</ref> |- | 2023 | ''ਗਦਰ 2'' | | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | | style="text-align:center;" | |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|id=9678332}} * {{Instagram|simratkaur_16}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4f25um379unhu87jk2ls4j5y8i3vd0m 0 159288 839734 764396 2026-05-20T02:32:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839734 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਸ਼ਮਾ ਰਾਜ | image = File:Sushma Raj in Joru 1.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = [[ਬੰਗਲੌਰ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2013-ਮੌਜੂਦ | spouse = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸੁਸ਼ਮਾ ਰਾਜ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sushma Raj''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤਾਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sushma Raj is excited about her Tollywood debut |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sushma-Raj-is-excited-about-her-Tollywood-debut/articleshow/35438632.cms |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sushma Raj's on a signing spree |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Sushma-Rajs-on-a-signing-spree/articleshow/18181436.cms |website=The Times of India}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸੁਸ਼ਮਾ ਰਾਜ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Friends, family persuaded me to act: Sushma Raj |url=http://www.sify.com/movies/friends-family-persuaded-me-to-act-sushma-raj-news-others-ohdnarcidbejd.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211090135/http://www.sify.com/movies/friends-family-persuaded-me-to-act-sushma-raj-news-others-ohdnarcidbejd.html |archive-date=11 December 2015 |website=Sify}}</ref> ਸੁਸ਼ਮਾ ਨੇ ਕੰਨੜ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਫਿਲਮ, ''ਮਦਰੰਗੀ'' (2013) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਘੱਟ-ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਸਲੀਪਰ ਹਿੱਟ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਹੋਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਈ।<ref>{{Cite web |title='Madarangi' is a sleeper hit! |url=http://www.sify.com/movies/madarangi-is-a-sleeper-hit-news-kannada-ngdkS4daegjsi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211193412/http://www.sify.com/movies/madarangi-is-a-sleeper-hit-news-kannada-ngdkS4daegjsi.html |archive-date=11 December 2015 |website=Sify}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kannada film 'Madarangi' receives some great response |url=http://www.ibnlive.com/news/india/kannada-film-madarangi-receives-some-great-response-604522.html |publisher=CNN-IBN |access-date=2023-03-25 |archive-date=2016-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124114715/http://www.ibnlive.com/news/india/kannada-film-madarangi-receives-some-great-response-604522.html |url-status=dead }}</ref> ਜੀ. ਨੀਲਕੰਤਾ ਰੈੱਡੀ ਦੁਆਰਾ ਤੇਲਗੂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫਿਲਮ, ''ਮਾਇਆ'' (2014) ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਫ਼ਲ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸ਼ੂਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਡੀਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Three in a row |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/three-in-a-row/article6063249.ece |website=The Hindu}}</ref> ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਸ਼ਮਾ "ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ" ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ "ਉਹ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ"।<ref>{{Cite web |title='Maaya' Review: An Effort At Being Different |url=http://www.greatandhra.com/movies/reviews/maaya-review-an-effort-at-being-different-58602.html |website=greatandhra.com |access-date=2023-03-25 |archive-date=2017-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170618121549/http://www.greatandhra.com/movies/reviews/maaya-review-an-effort-at-being-different-58602.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ''ਜੋਰੂ'' ਵਿੱਚ ਸੰਦੀਪ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਿਲਮ ਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Sangeetha Devi Dundoo |title=Joru: Slapstick merry go round |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/joru-slapstick-merry-go-round/article6574662.ece |website=The Hindu}}</ref> ਸੁਸ਼ਮਾ ਅੱਗੇ ਵਿਜੇ ਐਂਟਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤਮਿਲ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ, ''ਇੰਡੀਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ'' (2015) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। Sify.com ਦੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਸ਼ਮਾ "ਚੰਗੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ" ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ [[ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ੇੱਟੀ|ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ੈਟੀ]] ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Review : India Pakistan |url=http://www.sify.com/movies/india-pakistan-comedy-entertainer-review-tamil-pfirI7fefecaf.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511012821/http://www.sify.com/movies/india-pakistan-comedy-entertainer-review-tamil-pfirI7fefecaf.html |archive-date=11 May 2015 |website=Sify}}</ref> == ਫਿਲਮਾਂ == ; {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਨੋਟਸ |- | rowspan="2" | 2013 | ''ਚਤ੍ਰਿਗਲੁ ਸਾਰ ਚਤ੍ਰਿਗਲੁ'' | | ਕੰਨੜ | |- | ''ਮਦਰੰਗੀ'' | | ਕੰਨੜ | |- | rowspan="2" | 2014 | ''ਮਾਇਆ'' | ਪੂਜਾ | ਤੇਲਗੂ | |- | ''ਜੋਰੁ'' | ਸ਼ਰੁਤੀ | ਤੇਲਗੂ | |- | 2015 | ''ਇੰਡੀਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ'' | ਮੇਲਿਨਾ | ਤਾਮਿਲ | ਨਾਮਜ਼ਦ, (SIIMA) ਸਰਬੋਤਮ ਡੈਬਿਊ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਤਾਮਿਲ) |- | rowspan="4" | 2016 | ''ਨਾਇਕੀ'' | rowspan="2" | ਸੰਧਿਆ | ਤੇਲਗੂ | |- | ''ਨਿਆਗੀ'' | ਤਾਮਿਲ | |- | ''ਈਦੁ ਸੋਨਾ ਏਹੇ'' | ਗੀਤਾ | ਤੇਲਗੂ | |- | ''ਜਿੰਦਾ'' | | ਤਾਮਿਲ | ਫਿਲਮਾਂਕਣ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9rsvxpqgos53w8c4j4o38ohkaernpa7 0 162304 839727 664595 2026-05-19T20:22:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839727 wikitext text/x-wiki '''ਸਬੀਹਾ ਸਬਨਾਲੀ ਮਰਚੈਂਟ''' (ਜਨਮ 1959) [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਵਿੱਚ [[ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਉਹ ਫੋਟੋਸਿੰਥੈਟਿਕ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਮੈਟਾਲੋਐਨਜ਼ਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ 2010 ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ''ਕਲੈਮੀਡੋਮੋਨਾਸ'' ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>Merchant, Sabeeha (1998). ''Molecular Biology of Chlamydomonas: Chloroplasts and Mitochondria. Advances in Photosynthesis''. Springer. {{ISBN|978-0-7923-5174-0}}</ref> ਉਹ 2012 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ<ref name=":0">{{Cite journal|last=Davis|first=Tinsley H.|date=2015-03-03|title=Profile of Sabeeha Merchant|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=112|issue=9|pages=2633–2634|bibcode=2015PNAS..112.2633D|doi=10.1073/pnas.1500798112|issn=0027-8424|pmc=4352817|pmid=25675533|doi-access=free}}</ref> ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name=":0" /> ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਜੇਬੀ ਪੇਟਿਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗਰਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=February 9, 2006 |title=Indian-American scientist honoured by US |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Indian-American-scientist-honoured-by-US/articleshow/1407846.cms |access-date=2019-05-23 |website=indiatimes.com |publisher=The Times of India |language=en}}</ref> ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 300 ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ<ref name=":1">{{Cite web |title=MGM 2007 |url=http://www.chem.uzh.ch/static/events/mgm/Archive2005.html |access-date=2019-05-23 |website=www.chem.uzh.ch |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619035404/http://www.chem.uzh.ch/static/events/mgm/Archive2005.html |url-status=dead }}</ref> ਉਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ 1978 ਵਿੱਚ ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਮੈਡੀਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਲੇਨ ਚੈਂਬਲਿਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਿਤ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਲਈ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹੈਨਰੀ ਏ. ਲਾਰਡੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਖਰਕਾਰ 1983 ਵਿੱਚ ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਮੈਡੀਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web |date=2018-11-26 |title=Meet our new faculty: Sabeeha Merchant, biology |url=https://news.berkeley.edu/2018/11/26/meet-our-new-faculty-sabeeha-merchant-biology/ |access-date=2019-05-23 |website=Berkeley News |language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਰੂਸ ਸੇਲਮੈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਗਲ-ਸੈੱਲ ਐਲਗਾ ''ਕਲੈਮੀਡੋਮੋਨਸ ਰੀਨਹਾਰਡਟੀ'' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Merchant publications from Ph.D. thesis research |url=http://www.chem.ucla.edu/dept/Faculty/merchant/Group1.html |access-date=2019-05-23 |website=www.chem.ucla.edu}}</ref> ''ਕਲੈਮੀਡੋਮੋਨਸ ਰੀਨਹਾਰਡਟੀ'' ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਜੀਵ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ|ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਲਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕਲੋਰੋਪਲਾਸਟ ਕਪਲਿੰਗ ਫੈਕਟਰ 1 ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਐਡੀਨੋਸਿਨ ਟ੍ਰਾਈਫਾਸਫੇਟ ਦੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਏਟੀਪੀ ਸਿੰਥੇਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959]] 5x3wuork7m8z6c539wdnzcusynrxmgh 0 163593 839723 815000 2026-05-19T17:51:49Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Life and career" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346456316|Mogubai Kurdikar]]" 839723 wikitext text/x-wiki '''ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ''' (15 ਜੁਲਾਈ 1904 – 10 ਫਰਵਰੀ 2001) ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਗਾਇਕਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Pradhan |first=Aneesh |title=Four versions of Vande Mataram by Hindustani maestros mark National Week |url=https://scroll.in/article/718188/four-versions-of-vande-mataram-by-hindustani-maestros-mark-national-week |access-date=17 May 2019 |website=Scroll.in}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਮੋਗੂਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਾਸਿਤ [[ਗੋਆ]] ਦੇ ਕੁਰਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96 |url=http://www.rediff.com/news/2001/feb/11mogu.htm |access-date=2017-02-04 |website=www.rediff.com}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਜੈਸ਼੍ਰੀਬਾਈ, ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1913 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੋਗੂਬਾਈ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੈਂਬੋਲਿਮ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਭਟਕਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ, ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ, ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੋਗੂ ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਮੰਡਲੀ (ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੁਤਨਾਥ ਮੰਡਲੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 1914 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="marathisrushti.com">{{Cite web |title=कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles |url=https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=marathisrushti.com}}</ref> ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਵਤਕਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਰਦੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੰਤਕਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ''ਆਤਮਾ'' (ਆਤਮਾ) ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੋਗੂ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੀਵਾਲੀਆ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਤਾਰਕਰ ਸਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ (ਸਾਤਾਰਕਰ ਔਰਤ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ) ਨੇ ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ''ਕਿੰਕਿਨੀ'', ''ਪੁਣਯਪ੍ਰਭਵ'', ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾ ''ਸੁਭਦਰਾ'' ਦੇ ਉਸੇ ਨਾਮ, ''ਸੁਭਦਰਾ'' ਵਰਗੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ। ਸਤਾਰਕਾਰ ਸਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ (ਸਾਤਾਰਕਰ ਔਰਤ ਸੰਗੀਤ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਚਿੰਤੋਬੂਵਾ ਗੁਰਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਬਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਗੂ ਨੇ ਰਾਮਲਾਲ ਤੋਂ [[ਕਥਕ|ਕੱਥਕ]] ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।<ref name="rediff.com">{{Cite web |title=rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96 |url=https://www.rediff.com/news/2001/feb/11mogu.htm |access-date=17 May 2019 |website=www.rediff.com}}</ref><ref name="mohannadkarni.org">{{Cite web |title=The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni |url=http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=mohannadkarni.org |archive-date=31 ਮਈ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531164933/http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar |url-status=dead }}</ref><ref name="deshpande1989">{{Cite book|title=Between Two Tanpuras|last=Deshpande|first=V. H.|publisher=Popular Prakashan|year=1989}}</ref> ਉਸਨੇ ਦੱਤਾਰਾਮਜੀ ਨਾਨੋਦਕਰ ਦੁਆਰਾ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਲਈ ਸੀ।<ref name="marathisrushti.com" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੋਗੂ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਗੂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਢਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਵੀ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। 1919 ਵਿੱਚ, ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਸੀ<ref name="marathisrushti.com" /> ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਾਂਗਲੀ ਲੈ ਗਈ।<ref name="swarmanttra.com">{{Cite web |date=4 January 2016 |title=Gaan Tapasvini Mogubai Kurdikar : Short biography |url=http://www.swarmanttra.com/blog/short-biography-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=swarmanttra.com |archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421205353/http://www.swarmanttra.com/blog/short-biography-mogubai-kurdikar/ |url-status=dead }}</ref> ਸਾਂਗਲੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਾਂਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ।<ref name="marathisrushti.com" /> == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Mogubai_Kurdikar_in_her_30s.webp|thumb|30 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੋਗੁਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ]] ਕੁਰਦੀਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਗੋਆ ਦੇ ਕੁਰਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਮਾਂਤਕ ਮਰਾਠਾ ਸਮਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96 |url=https://www.rediff.com/news/2001/feb/11mogu.htm |access-date=2017-02-04 |website=www.rediff.com}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੈਸ਼੍ਰੀਬਾਈ, ਦੇਵਦਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1913 ਵਿੱਚ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗੋਆ ਦੇ ਜ਼ੰਬੌਲੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਦਮੋਦਰ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ, ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2024)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> === ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ === ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਮੰਡਲੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ 1914 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।[1] ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਵਤਕਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਖੁਦ ਕੁਰਦੀ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁਰਦੀਕਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2024}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2024)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੀਵਾਲੀਆ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ [[Satarkar Stree Sangeet Mandali|ਸਤਾਰਕਰ ਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ]] ਨੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ । ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ '[[Punyaprabhav (musical)|''ਪੁਨਿਆਪ੍ਰਭਵ'']]' ਤੋਂ 'ਕਿੰਕਿਨੀ' ਅਤੇ '[[ਸੁਭੱਦਰਾ|ਸੁਭਦਰਾ]]' ਤੋਂ '[[Subhadra (musical)|''ਸੁਭਦਰਾ'']] "ਵਰਗੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਇਸ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਾਖ਼ਲੇ|ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖ਼ਲੇ]] ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਚਿੰਟੋਬੁਵਾ ਗੁਰਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮਲਾਲ ਤੋਂ ਕਥਕ ਨਾਚ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਵੀ ਲਈ ।<ref name="rediff.com">{{Cite web |title=rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96 |url=https://www.rediff.com/news/2001/feb/11mogu.htm |access-date=17 May 2019 |website=www.rediff.com}}</ref><ref name="mohannadkarni.org">{{Cite web |title=The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni |url=http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=mohannadkarni.org}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਤਰਾਮਜੀ ਨਾਨੋਦਕਰ ਦੁਆਰਾ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="marathisrushti.com">{{Cite web |title=कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles |url=https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=marathisrushti.com}}</ref> === ਸੰਗਲੀ ਚਲੇ ਜਾਣਾ === ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਔਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਸਿਹਤ' ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। 1919 ਵਿੱਚ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਚੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਗਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="marathisrushti.com">{{Cite web |title=कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles |url=https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=marathisrushti.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ "कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles"]. ''marathisrushti.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="swarmanttra.com">{{Cite web |date=4 January 2016 |title=Gaan Tapasvini Mogubai Kurdikar : Short biography |url=http://www.swarmanttra.com/blog/short-biography-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=swarmanttra.com}}</ref> ਸੰਗਲੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਲਈ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਗਲੀ ਵਿਖੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਆਰ. ਪਠਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="marathisrushti.com" /> === ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ === [[ਤਸਵੀਰ:Alladiya_Khan.jpg|right|thumb|ਮੋਗੁਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਰੂ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]] ਜਦੋਂ ਕੁਰਦੀਕਰ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਦੇ ਵਾਦਕ [[ਅੱਲਾਦਿਆ ਖਾਨ|ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ]] ਵੀ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ, ਅਬ ਸਾਹਿਬ ਸਾਂਬਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਗਦੇ ਹੋਏ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸੁਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਖਾਨ, ਗਾਇਕਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਸ਼ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਪੌਡ਼ੀਆਂ ਚਡ਼੍ਹ ਗਏ। ਅਜਨਬੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਕੁਰਦੀਕਰ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੁਰਦਿਕਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਝੁਕਦੇ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। === ਬੰਬਈ ਦੀ ਸਿਆਸਤ === ਅਠਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਵੀ ਸਾਲ 1922 ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕੀਤਾ ।<ref name="marathisrushti.com">{{Cite web |title=कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles |url=https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=marathisrushti.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ "कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles"]. ''marathisrushti.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਉਹ ਗ੍ਰਾਂਟ ਰੋਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੇਤਵਾਡ਼ੀ ਵਿਖੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।<ref name="swarmanttra.com">{{Cite web |date=4 January 2016 |title=Gaan Tapasvini Mogubai Kurdikar : Short biography |url=http://www.swarmanttra.com/blog/short-biography-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=swarmanttra.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.swarmanttra.com/blog/short-biography-mogubai-kurdikar/ "Gaan Tapasvini Mogubai Kurdikar : Short biography"]. ''swarmanttra.com''. 4 January 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="mohannadkarni.org">{{Cite web |title=The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni |url=http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=mohannadkarni.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ "The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni"]. ''mohannadkarni.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਸਮੇਤ ਖਾਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="swarmanttra.com">{{Cite web |date=4 January 2016 |title=Gaan Tapasvini Mogubai Kurdikar : Short biography |url=http://www.swarmanttra.com/blog/short-biography-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=swarmanttra.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.swarmanttra.com/blog/short-biography-mogubai-kurdikar/ "Gaan Tapasvini Mogubai Kurdikar : Short biography"]. ''swarmanttra.com''. 4 January 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੇਸਰਬਾਈ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਵਾਮਨਰਾਵ ਸਦੋਲੀਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰੂਤੀ ਸਦੋਲੀਕਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਖਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="rediff.com">{{Cite web |title=rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96 |url=https://www.rediff.com/news/2001/feb/11mogu.htm |access-date=17 May 2019 |website=www.rediff.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.rediff.com/news/2001/feb/11mogu.htm "rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96"]. ''www.rediff.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ [[ਤਬਲਾ]] ਵਾਦਕ ਖਾਪਰੁਮਾਮਾ ਪਰਵਟਕਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। === ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:VILAYATHUSSAINKHAN.jpg|thumb|ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ "ਪ੍ਰਾਣ ਪਿਆ" ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਰਦੀਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ।]] ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ 1924 ਵਿੱਚ [[ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ [[Natthan Khan (Agra musician)|ਨਥਨ ਖਾਨ]] ਦੇ ਵੰਡੇ ਪੁੱਤਰ [[Bashir Hussain Khan|ਬਸ਼ੀਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ [[Guru Shishya Parampara|ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ]] ਦਾ [[Ganda Bandhan|ਗੰਡਾ ਬੰਧਨ]] ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ 1926 ਵਿੱਚ ਬੋਰਾਭਟ ਲੇਨ ਦੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1926 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਬੰਬਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref name="marathisrushti.com">{{Cite web |title=कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles |url=https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=marathisrushti.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ "कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles"]. ''marathisrushti.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> === ਅੱਲਾਦੀ ਆ ਖਾਨ ਕੋਲ ਵਾਪਸੀ === ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ [[Haider Khan (musician)|ਹੈਦਰ ਖਾਨ]] ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਝਿਜਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਗੂ ਬਸ਼ੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਸਨ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਣਾਅ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣਗੇ। ਸੰਨ 1926 ਵਿੱਚ, ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਤੋਂ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਖਾਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਖਾਨ ਨੇ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਤੋਡ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਰਦੀਕਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਜ਼ ਅਤੇ [[ਸਾਧਨਾ]] ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਡ਼ਤਾ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੱਲਾਡੀਆ ਖਾਨ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।<ref name="mohannadkarni.org">{{Cite web |title=The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni |url=http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=mohannadkarni.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ "The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni"]. ''mohannadkarni.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਖਾਨ ਨਾਲ ਗੰਡਾ ਬੰਧਨ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤਾ। ਖਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 1946 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। === ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ === 1940 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="marathisrushti.com">{{Cite web |title=कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles |url=https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=marathisrushti.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.marathisrushti.com/profiles/mogubai-kurdikar/ "कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles"]. ''marathisrushti.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੰਜਮੀ, ਸ਼ੁੱਧ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।<ref name="mohannadkarni.org">{{Cite web |title=The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni |url=http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ |access-date=17 May 2019 |website=mohannadkarni.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.mohannadkarni.org/the-last-titan-mogubai-kurdikar/ "The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni"]. ''mohannadkarni.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2019</span>.</cite></ref> ਉਹ [[ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ]], [[Laxmibai Jadhav|ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਜਾਧਵ]] ਅਤੇ ਅਜ਼ਮਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਠੁਮਰੀ]] ਅਤੇ [[Natya sangeet|ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ]] ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ। === ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ === ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਯੁੱਗ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ|ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਮੋਨਕਰ]], ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੀਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੁਰਦੀਕਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਸਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=3 April 2018 |title=The loneliness of Kishori Amonkar |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/the-loneliness-of-kishori-amonkar/ |access-date=17 May 2019 |website=indianexpress.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2001]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904]] kw72d12w63bclku5c86q48xqiauhqcr 0 168235 839733 742778 2026-05-20T02:18:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839733 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਸੁਰਿਗ ਯਿਲਗਨਿੰਗ ਕੋਲ ਝੀਲ | image = Surigh Yilganing Kol 2021-08-19 Sentinel-2 L2A True color.jpg | caption = [[ਸੈਂਟੀਨਲ-2]] ਚਿੱਤਰ (2021) | alt = Image of the lake taken from space | location = [[Aksai Chin]], [[Hotan Prefecture]], [[Xinjiang]] | coordinates = {{coord|34|41|09.51|N|79|41|21.49|E|type:mountain_region:CN-NA_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | area = {{convert|70.8|km2|sqmi|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|4800|m|ft|abbr=on}} | islands = | cities = | frozen = Winter | reference = }} [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਸੁਰੀਗ ਯਿਲਗਾਨਿੰਗ ਕੋਲ''' (ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸਾਲਿਕੀਲਾ ਗੇਂਝੀ ਤਸੋ'', zh; 萨利吉勒干南库勒 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ [[ਖਾਰੀ ਝੀਲ]] ਹੈ <ref>{{Cite web |title=Different lake flavours, China |url=http://gallery.proba-v.vgt.vito.be/Lakes/slides/S1_TOA_20141123_100M_china%20meren_falsecolor.html |access-date=2022-01-31 |website=gallery.proba-v.vgt.vito.be |language=en}}</ref> ਜੋ [[ਚੀਨ]] ਦੇ [[ਸ਼ਿਨਚਿਆਂਙ|ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ]] ਸੂਬੇ ਦੇ [[ਹੋਟਨ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ]] ਵਿੱਚ [[ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ]] ਦੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਝੀਲ ''ਲਿੰਗਜ਼ੀ ਥੈਂਗ'' ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ,{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2022}} ਅਤੇ ਲੇਕ ''ਸੋਂਗਮੁਕਸੀ ਕੰਪਨੀ'' ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦੀ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ 35°38′46.34″N 80°18′33.85″E 'ਤੇ [[ਚੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਵੇ 219|ਚਾਈਨਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ 219]] ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Bayi Daban, courage is required to drive to the summit |url=https://www.dangerousroads.org/asia/china/11009-bayi-daban,-courage-is-required-to-drive-to-the-summit.html |access-date=2022-01-31 |website=www.dangerousroads.org |language=en-gb |archive-date=2022-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131175413/https://www.dangerousroads.org/asia/china/11009-bayi-daban,-courage-is-required-to-drive-to-the-summit.html |url-status=dead }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|ਚੀਨ-ਭਾਰਤੀ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੰਭਾਵੀ [[ਬਰਾਈਨ ਮਾਈਨਿੰਗ|ਨਮਕ ਖਣਨ]] ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਝੀਲ ਅਤੇ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ ਲੂਣ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਸਿਰਫ਼ [[ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਝੀਲ|ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਝੀਲ ਨੂੰ]] ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name="VSM2015">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qc25BwAAQBAJ&pg=PA157|title=The Crimson Chinar: The Kashmir Conflict: A Politico Military Perspective|last=Brig Amar Cheema, VSM|date=31 March 2015|publisher=Lancer Publishers|isbn=978-81-7062-301-4|pages=157–158|quote=...though neither side had any physical presence there. The advantage India had was that she administered the grazing grounds and even collected salt from Amtogor Lake, deep in Aksai Chin.}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rHY9AQAAIAAJ|title=Technical Report|last=Council of Scientific & Industrial Research (India)|year=1958|page=127|quote=Brines from (i) Pong Kong, (ii) Sarigh Jilgang Kol and (iii) Amtogor lakes were examined for their suitability for salt manufacture. The brines from the first two sources have been found to be uneconomical for salt manufacture.}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਦਾਖ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] jeuu8du7rzhbfp448ujcerusp4rgvam 0 169116 839726 685347 2026-05-19T18:59:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839726 wikitext text/x-wiki '''ਵੈਭਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ''' (1984 – 23 ਮਈ 2023) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਮਹਿਲਾ) ਪਾਪੂਲਰ ਲਈ ITA ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਪਾਧਿਆਏ, ਜਿਸ ਨੇ 2000 ਦੇ ਸਿਟਕਾਮ ''[[ਵੈਭਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ|ਸਾਰਾਭਾਈ ਬਨਾਮ ਸਾਰਾਭਾਈ '<nowiki/>]]'' ਚ ਜੈਸਮੀਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਦੀ 23 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="The Economic Times 2023">{{Cite web |date=24 May 2023 |title=Actress Vaibhavi Upadhyaya of ‘Sarabhai vs Sarabhai’ fame dies in a road accident |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/actress-vaibhavi-upadhyaya-of-sarabhai-vs-sarabhai-fame-dies-in-a-road-accident/articleshow/100460798.cms |access-date=24 May 2023 |website=The Economic Times}}</ref> <ref name="Lalwani">{{Cite web |last=Lalwani |first=Vickey |date=24 May 2023 |title=Vaibhavi Upadhyaya Passes Away: "Her roka ceremony had happened," friend JD Majethia speaks out - Exclusive |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/vaibhavi-upadhyaya-passes-away-her-roka-ceremony-had-happened-friend-jd-majethia-speaks-out-exclusive/articleshow/100467504.cms |access-date=24 May 2023 |website=The Times of India}}</ref> <ref name="Tyagi 2023">{{Cite web |last=Tyagi |first=Amit |date=24 May 2023 |title=Sarabhai Vs Sarabhai actress Vaibhavi Upadhyay passes away after her car falls into a valley |url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/sarabhai-vs-sarabhai-actress-vaibhavi-upadhyay-passes-away-after-her-car-falls-into-a-valley-2383444-2023-05-24 |access-date=24 May 2023 |website=India Today}}</ref> == ਮੌਤ == [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ]] [[ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਮੌਤ [[ਮੁੰਬਈ]] -ਰਜਿਸਟਰਡ ਕਾਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੰਗੇਤਰ ਨਾਲ ਸਵਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਗਈ। <ref>{{Cite web |title=Actor Vaibhavi Upadhyaya dies in car accident in Himachal Pradesh |url=https://www.hamaribaat.com/actor-vaibhavi-upadhyaya-dies-in-car-accident-in-himachal-pradesh |access-date=2023-05-25 |website=www.hamaribaat.com |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ |- | 2014 | ''ਸਿਟੀ ਲਾਈਟਾਂ'' | ਮਾਹੀ |- | 2020 | ''ਛਪਾਕ'' | ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ |- | 2023 | ਤਿਮੀਰ | ਰਿਤਿਕਾ |- |} == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸੀਰੀਅਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ |- | 2006 | ''ਖੱਬੇ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ'' | ਨੀਲੂ ਸਾਹਨੀ | [[ਸੋਨੀ ਸਬ|ਸੋਨੀ ਐਸ.ਏ.ਬੀ]] |- | 2015 | ''ਐਮਟੀਵੀ ਬਿਗ ਐਫ'' - ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲਾ ਇਤਫ਼ਾਕ | ਮਾਇਆ (ਸੀਜ਼ਨ 1 - ਐਪੀਸੋਡ 8) | [[ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਇੰਡੀਆ|MTV]] |- | 2016 | ''ਦਹਲੀਜ਼'' | ਪੱਤਰਕਾਰ | [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |- | 2017 | ''ਕਯਾ ਕਸੂਰ ਹੈ ਅਮਲ ਕਾ?'' | ਈਸ਼ਾ | [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |- | 2017 | ''[[ਵੈਭਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ|ਸਾਰਾਭਾਈ ਬਨਾਮ ਸਾਰਾਭਾਈ]]'' | ਜੈਸਮੀਨ ਮਾਵਾਸੀਆ | [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਹੌਟਸਟਾਰ]] |- |} == ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੋਅ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਦਿਖਾਓ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ |- | 2014 | ਸੰਰਚਨਾ | ਮੇਜ਼ਬਾਨ | ਐਪਿਕ ਟੀ.ਵੀ |- |} == ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਦਿਖਾਓ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ |- | 2018 | Zeo KMS | ਸ਼ੀਲਾ | ZEE5 |- | 2020-2022 | ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਨੱਥੀ ਲੱਭੋ | ਰਤਨਾ ਘੋਸ਼ | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ |- |} == ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਦਿਖਾਓ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ |- | 2019 | ਡਿਲੀਵਰੀ ਗਰਲ | ਪਤਨੀ | [[ਯੂਟਿਊਬ|YouTube]] |- |} == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] fva81dypce4l0wdvwkb0sdkxj6xevh5 0 181647 839725 739451 2026-05-19T18:39:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839725 wikitext text/x-wiki '''ਵੂਮੈਨ ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਿੰਗ ਇੰਡੀਆ''' ਅਵਾਰਡ, ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਮਾਮਾਈਗੋਵ ਅਤੇ [[ਨੀਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ]] (ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਫਾਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਿੱਗ ਇੰਡਿਆ) ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ। "ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਹਿਲਾ ਉੱਦਮੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਛੱਤ ਨੂੰ ਤੋਡ਼ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ" ਇਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="un2018">{{Cite web |date=2018 |title=Women Transforming India Awards 2018 |url=http://in.one.un.org/women-transforming-india-awards-2018/ |access-date=9 March 2019 |publisher=United Nations in India |archive-date=8 ਜੂਨ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608084643/http://in.one.un.org/women-transforming-india-awards-2018/ |url-status=dead }}</ref> ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ 2016 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਿ ਤਿੰਨ ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ 10 ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਮਾਈਗੋਵ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਵੋਟ ਲਈ ਰੱਖੀ ਜਾਏਗੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਐਂਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 25 ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਮਾਈਗੋਭ' ਤੇ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 12 ਜੇਤੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਛੇ ਜੇਤੂਆਂ ਅਤੇ ਛੇ ਉਪ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।<ref name="mygov2016">{{Cite web |date=2016 |title=Women Transforming India - #WomenTransform |url=https://www.mygov.in/task/women-transforming-india-womentransform/ |access-date=9 March 2019 |website=myGov |publisher=Government of India |archive-date=18 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618011220/https://www.mygov.in/task/women-transforming-india-womentransform/ |url-status=dead }}</ref><ref name="niti2016full">{{Cite book|url=http://www.niti.gov.in/writereaddata/files/new_initiatives/Women_Empowerment_10Apr2017_6.pdf|title=Celebrating Women Change Makers in India: Women Transforming India awards 2016|publisher=[[NITI Aayog]]|access-date=10 March 2019}}</ref><ref name="niti2016">{{Cite web |date=2016 |title=Women Transforming India Awards 2016: Celebrating Women Change Makers |url=http://www.niti.gov.in/womentransformingIndia |access-date=10 March 2019 |publisher=NITI Aayog}}</ref> 2017, 12 ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 3,000 ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ15 ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੱ 2,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਂਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="fe2017">{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/india-news/women-transforming-india-awards-2017-meet-the-12-incredible-winners-who-transformed-india/831531/|title=Women Transforming India Awards 2017: Meet the 12 incredible winners who transformed India|date=29 August 2017|work=Financial Express|access-date=9 March 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} d4iq38ihb3xw0l8a5n2f8p1aoo60g9i 3 200564 839751 819580 2026-05-20T10:43:14Z Neriah 36920 Neriah ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Peterxy12]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Peterxy]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]" to "[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]" 819580 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Peterxy12}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:04, 20 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) d9gowixznqjt1dhzlee39y7v1cdlkbe 0 201002 839721 823238 2026-05-19T17:18:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839721 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Lake_India.jpg|thumb|ਲੱਦਾਖ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]] [[ਤਸਵੀਰ:Leh.palace.jpg|thumb|ਲੇਹ ਪੈਲੇਸ, ਲੱਦਾਖ]] ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] [[ਲੱਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]] ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਕਰਾਕੁਰਮ|ਕਾਰਾਕੋਰਮ]] ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ 11,400 ਫੁੱਟ (3,475 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲੱਦਾਖ ਲੇਹ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। == ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਾਈਨ ਪਰਮਿਟ == [[ਤਸਵੀਰ:Farming_in_Suru_Valley,_Ladakh.jpg|right|thumb|ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਸੁਰੂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ।]] ਗੁਆਂਢੀ [[ਤਿੱਬਤ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਖੇਤਰ|ਤਿੱਬਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਨਚਿਆਂਙ|ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ]], ਜੋ ਕਿ ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ [[ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ|ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ]], ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਲਈ ਕੋਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸਰਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੇਹ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਗਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਦਰੁੂਨੀ ਲਾਇਨ ਪਰਮਿਟ (ਆਈਐੱਲਪੀ) ਜੋ ਕਿ ਔਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ "ਇਨਰ ਲਾਈਨ" ਖੇਤਰਾਂ, ਭੂ-ਰਣਨੀਤਕ ਸੀਮਤ ਫੌਜੀ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੁਬਰਾ ਵੈਲੀ ਪੈਂਗੋਂਗ ਸੋ ਅਤੇ ਦੁਰਬੁਕ ਬਲਾਕ (ਚਾਂਗ ਲਾ ਪਾਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਸੋ ਮੋਰੀਰੀ ਝੀਲ|ਸੋ-ਮੋਰਿਰੀ]] ਅਤੇ ਸੋ ਕਾਰ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਦਾਹ ਅਤੇ ਹਨੁ ਪਿੰਡ ਖਾਲਤਸੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉਪਸ਼ੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਪਰਮਿਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਲਈ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਐੱਲ. ਓ. ਸੀ. ਅਤੇ ਐੱਲ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੈਂਗੋਂਗ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਮਾਨ ਅਤੇ ਮੇਰਾਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੋਬਰਾਂਗ ਜਾਂ ਚੁਸ਼ੁਲ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ-ਉਹ ਮਾਹੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਨੁਬਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਨਾਮਿਕ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਤੁਰਤੁਕ]] ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਆਵਾਜਾਈ == [[ਤਸਵੀਰ:Ladakh_Highway.jpg|right|thumb|ਲੇਹ-ਕਾਰਗਿਲ ਰਾਜਮਾਰਗ]] [[ਤਸਵੀਰ:Zanskar_padum_Padum.jpg|right|thumb|ਡੋਡਾ ਮੈਦਾਨ।]] ਲੇਹ ਦੇ ਕੁਸ਼ੋਕ ਬਕੁਲਾ ਰਿੰਪੋਚੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਾਲ ਭਰ ਇੰਡੀਗੋ, ਵਿਸਤਾਰਾ, ਗੋਫਰਸਟ ਅਤੇ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਹਨ। ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਲਈ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਉਡਾਣਾਂ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Tourism in Ladakh">{{Cite web |last=Ladakh |first=The mountain kingdom |title=tourism in ladakh |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/Ladakh-the-mountain-kingdom/articleshow/13019113.cms |access-date=6 February 2014 |website=The Times Of India}}</ref> ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਦਮਪੁਰ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਸੜਕਾਂ ਹਨ ਐੱਨਐੱਚ-1 [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]]-ਕਾਰਗਿਲ-ਲੇਹ ਹਾਈਵੇਅ ਵਾਇਆ ਜੋਜ਼ੀਲਾ ਪਾਸ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਮਨਾਲੀ-ਲੇਹ ਹਾਈਵੇ ਵਾਇਆ ਅਟਲ ਸੁਰੰਗ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੋਂ।<ref>{{Cite web |title=Leh Ladakh Trip in December |url=https://backpackclan.com/quick-guide-for-leh-ladakh-trip/ |access-date=12 December 2019 |publisher=Backpackclan |archive-date=24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224071012/https://backpackclan.com/quick-guide-for-leh-ladakh-trip/ |url-status=dead }}</ref> ਨਿੰਮੂ-ਪਦਮ-ਦਾਰਚਾ ਸੜਕ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੀਜੀ ਸੜਕ ਹੈ। ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੜਕਾਂ ਨਿੰਮੂ-ਪਦਮ-ਦਾਰਚਾ ਰੋਡ, [[ਉਮਲਿੰਗ ਲਾ|ਚਿਸੁਮਲੇ-ਡੇਮਚੋਕ ਰੋਡ]] ਆਦਿ ਹਨ। [[ਖਾਰਦੁੰਗ ਲਾ|ਖਾਰਦੁੰਗ-ਲਾ]] ਪਾਸ ਤੋਂ [[ਨੁਬਰਾ ਘਾਟੀ|ਨੁਬਰਾ]] ਤੱਕ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੈਂਗੋਂਗ ਝੀਲ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚਾਂਗ-ਲਾ ਪਾਸ ਘੱਟ ਹੀ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਸਾਂ ਲੇਹ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਜਾਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੈਕਸੀਆਂ ਲੇਹ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਲਾਕ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਜਿਵੇਂ ਤੰਗਸੇ, ਦਿਸਕਿਤ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਨੁਬਰਾ, ਕਾਰਗਿਲ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਟੈਕਸੀਆਂ ਸਵੇਰੇ ਲੇਹ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖੇਤਰ == ਲੱਦਾਖ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਪੱਛਮੀ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ। === ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ === ਕਾਰਗਿਲ, ਦ੍ਰਾਸ, ਸ਼ੰਕੂ ਅਤੇ ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਕਾਰਗਿਲ, ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ, ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰੂ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਨੂਨ-ਕੁਨ ਚੋਟੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਾਸ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। [[ਫੁਗਤਾਲ ਮੱਠ]] ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਮੱਠ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰੂ ਘਾਟੀ, ਹਰੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹਰੀ ਘਾਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੂਨ ਅਤੇ ਕੁਨ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਨਨ-ਕੁਨ ਚੋਟੀਆਂ ਟ੍ਰੈਕਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਨ। ਰੰਗਦੁਮ ਮੱਠ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੱਠ ਹੈ। ਮੁਲਬੇਖ ਮੱਠ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੱਠ ਹੈ ਜੋ ਘਾਟੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਡ੍ਰਾਂਗ-ਡ੍ਰੰਗ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸੰਕੂ ਪਿੰਡ, ਸੁਰੂ ਘਾਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੈਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਨੀਖਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਪੱਖੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਰਬੁਕ [[ਤਹਿਸੀਲ]] ਦੇ ਸ਼ਯੋਕ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭੂ-ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ 235 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਦੁਰਬੁਕ ਸ਼ਯੋਕ ਰੋਡ 'ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਭਾਰਤੀ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ' ਤੇ 225 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦੌਲਤ ਬੇਗ ਓਲਡੀ ਹੈ। === ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ === ਚੁਸ਼ੂਲ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਪਰਮਿਟ ਦੇ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਕੇਂਦਰੀ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਥਿਕਸੇ ਮੱਠ ਕੇਂਦਰੀ ਲੱਦਾਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੱਠ ਹੈ। ਕਰਜ਼ੋਕ ਅਤੇ ਹਾਨਲੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈਨਲੇ ਤੋਂ ਡੇਮਚੋਕ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ਼ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। == ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸ਼ਹਿਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Zanskar_Lamayuru.jpg|right|thumb|ਲਾਮਾਯੂਰੂ ]] ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਲੇਹ]], ਦ੍ਰਾਸ ਘਾਟੀ, ਸੁਰੁ ਘਾਟੀ [[ਕਾਰਗਿਲ]], ਜਾਸ਼ਕਾਰ, ਜ਼ਾਗਲਾ, ਰੰਗਦੁਮ, ਪਦਮ, ਫੁਕਥਲ, ਸਾਨੀ ਮੱਠ, ਸਟੋਂਗਡੇ, [[ਸ਼ਿਓਕ ਦਰਿਆ|ਸ਼ਯੋਕ ਘਾਟੀ]], ਸ਼ੰਕੂ, ਸਾਲਟ ਘਾਟੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। , [[ਮਾਰਖਾ ਨਦੀ|ਮਾਰਖਾ ਘਾਟੀ]], ਲੱਦਾਖ ਮੱਠ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਦੱਖਣੀ ਜ਼ਾਂਗਸਕਰ, ਟ੍ਰਾਂਸ-ਜ਼ਾਂਗਸਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮ, ਸਪੀਤੀ ਤੋਂ ਲੱਦਾਖ਼, ਸਪੀਤੀ ਤੋ ਪਿਟੋਕ ਤੋਂ ਹੇਮਿਸ, ਰੂਪਸ਼ੂ, ਮਹਾਨ ਨਮਕ ਝੀਲਾਂ, ਚਾਦਰ ਆਈਸ ਟ੍ਰੇਕ <ref name="trek1">{{Cite web |title=Most Visited Places in Ladakh |url=https://backpackclan.com/top-places-leh-ladakh-for-fantastic-trip/ |access-date=24 February 2020 |publisher=Deepak |archive-date=24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224071324/https://backpackclan.com/top-places-leh-ladakh-for-fantastic-trip/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Chadar Trek">{{Cite web |last=Chadar |first=Trek |title=Chadar Ice trek |url=https://backpackclan.com/trip/chadar-trek/ |access-date=2 February 2020 |publisher=Deepak |archive-date=24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224071013/https://backpackclan.com/trip/chadar-trek/ |url-status=dead }}</ref> === ਲੇਹ === [[ਤਸਵੀਰ:Zanskar_la_Doda.jpg|right|thumb|ਡੋਡਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਨਦੀ ਤੱਕ।]] ਲੇਹ ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਿਲਾਂ, ਮੱਠਾਂ, ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ, ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਅਤੇ ਈਕੋ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ ਹਨ। [[ਲੇਹ ਪੇਲੈਸ|ਲੇਹ ਮਹਿਲ]] ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਗੇ, ਮਹਿਲ ਚੰਬਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਤਰਿਆ ਬੁੱਧ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਹਰੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਮੱਠ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀਹ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸੜਕਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Ladakh_motorcycling.jpg|thumb|ਲੱਦਾਖ ਰੋਡ]] * ਲੱਦਾਖ ਤੱਕ ਸੜਕ ਪਹੁੰਚ- ਇਹ ਲੱਦਾਖ਼ ਦੇ 4 ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। # ਐੱਨਐੱਚ-1 ਸ੍ਰੀਨਗਰ-ਕਾਰਗਿਲ-ਲੇਹ- ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਹੀਂ # ਐੱਨਐੱਚ-3 [[ਕੁੱਲੂ]]-[[ਕੇਲਾਂਗ|ਕੀਲੋਂਗ]]-ਮੀਰੂ-ਲੇਹ- ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ # ਨਿੰਮੂ-ਪਦਮ-ਦਾਰਚਾ ਰੋਡ # ਕਿਆਟੋ-<nowiki/>ਕਰਜ਼ੋਕ ਰੋਡ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ [[ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਪੀਤੀ ਘਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਿਆਟੋ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੀਆ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੋਕ ਪਿੰਡ ਤੱਕ (ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਸੋ ਮੋਰਰੀਰੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਟਾਕਲਿੰਗ ਲਾ (5575 ਮੀਟਰ ਜਾਂ 18,290 ਫੁੱਟ, ਲੱਦਾਖ਼, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ) 125 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਹੈ ਜੋ ਬੀ. ਆਰ. ਓ. ਦੁਆਰਾ ਲੱਦਾਾਖ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਦਲਵੇਂ ਰਸਤੇ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੀਆਰਓ ਨੇ ਟਾਕਲਿੰਗ ਲਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੜਕ ਅਤੇ ਸੁਰੰਗ ਲਈ ਡੀਪੀਆਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲੀਆਂ ਮੰਗੀਆਂ ਹਨ. ਇਹ ਕਰਜ਼ੋਕ, ਨੂਰਬੋ, ਸੁਮਡੋ, ਪਰੰਗਲਾ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜੋੜੇਗਾ।<ref name="kart1">{{Cite web |last= |first= |date=2025-04-21 |title=Kyato-Korzok road will connect Himachal to Ladakh, army will have easy access to China border |url=https://www.amarujala.com/shimla/kyato-korzok-road-will-connect-himachal-to-ladakh-army-will-have-easy-access-to-china-border-2025-04-21?pageId=1 |access-date=2025-04-22 |website=Amar Ujala}}</ref> ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ # "ਮੇਰਕ-ਲੋਮਾ ਬੇਂਡ ਰੋਡ", ਪੈਂਗੋਂਗ ਸੋ 'ਤੇ ਮੇਰਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੁਸ਼ੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਡੂੰਗਟੀ ਅਤੇ ਹਾਨਲੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਮਾ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਐ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਚੁਸ਼ੁਲੇ-ਡੇਮਚੋਕੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। # "ਚੁਸ਼ੂਲ-ਮਾਹੇ ਰੋਡ" ਚੁਸ਼ੁਲ, ਕਰਤਸੰਗਲਾ ਅਤੇ ਮਾਹੇ ਰਾਹੀਂ। # ਦੁਰਬੁਕ-ਸ਼ਚੂ-ਥਾਰੂਕ-ਸਾਤੋ ਕਾਰਗੀਅਮ-ਪਰਮਾ-ਏਰਾਥ-ਚੁਸ਼ੁਲ-ਲੋਮਾ ਤੋਂ ਹਾਨਲੇ ਤੱਕ "[[ਡੇਮਚੋਕ, ਲੱਦਾਖ|ਦੁਰਬੁਕ-ਹਾਨਲੇ ਰੋਡ]]"। # "ਅਘਮ-ਸ਼ਯੋਕ-ਦੁਰਬੁਕ ਰੋਡ" # "ਚਾਂਗਚੇਨਮੋ-ਤ੍ਸੋਗਟਸਾਲੂ ਰੋਡ" (ਸੀ. ਟੀ. ਆਰ.) ਚਾਂਗਚੇਨਮੋ ਅਤੇ ਸ਼ਯੋਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਤਸੋਗਟਸਾਲੂ ਤੱਕ 55 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਹੈ।&nbsp; # "ਫੋਬਰਾਂਗ-ਮਾਰਸਿਮਿਕ ਲਾ-ਤ੍ਸੋਗਟਸਾਲੂ-ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਰੋਡ" (ਪੀ. ਐੱਮ. ਟੀ. ਐੱਚ. ਆਰ. ਜਾਂ "ਮਾਰਸਿਮਿਕ ਲ ਰੋਡ" (ਐੱਮਐੱਲਆਰ) ਵਾਇਆ ਫੋਬਰਾਂਗ, ਮਾਰਸਿਮਿਕ, ਲਾ-ਤ੍ਸੌਗਸਟਲੂ ਤੋਂ ਹੌਟ ਸਪਰਿੰਗਜ਼ ਤੱਕ। * ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮਾਰਗ ਹਨ "ਹਾਨੂਥਾਂਗ-ਤੁਰਤੁਕ ਰੋਡ" (HT ਰੋਡ) ਜਾਂ "ਹਾਨੂਥਾਂਗ-ਹੰਦਨਬਰੋਕ-ਜ਼ੁੰਗਪਾਲ-ਤੁਰਤੁਕ ਰੋਡ" (HHZT ਰੋਡ), 26.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਗ੍ਰੀਨਫੀਲਡ ਸੜਕ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹਨੂਥਾਂਗ ਅਤੇ ਹੰਦਨਬਰੋਕ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ਯੋਕ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁੰਗਪਾਲ-ਤੁਰਤੁਕ ਤੱਕ ਸਟੱਕਪੁਚਨ (ਸਕੁਰਬੁਚਨ) ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਪਾਰ ਅੰਤਰ-ਵਾਦੀ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਹ ਤੋਂ ਤੁਰਤੁਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ 334 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ 7 ਘੰਟੇ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ, 395 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ 61 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ 10 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ 2 ਘੰਟੇ ਅਤੇ 30 ਮਿੰਟ ਤੱਕ, ਮੌਜੂਦਾ ਲੰਬੇ ਖਾਰਦੁੰਗ ਲਾ ਰੂਟ ਨੂੰ ਬਾਈਪਾਸ ਕਰਕੇ। ਨਿਰਮਾਣ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦਸੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। "ਕਾਰਗਿਲ-ਹਮਬੋਟਿੰਗਲਾ-ਬਟਾਲਿਕ ਰੋਡ" (ਕੇਐਚਬੀ ਰੋਡ) ਜਾਂ "ਕਾਰਗਿਲ-ਡਮਗਿਲ ਰੋਡ" (ਕੇਡੀ ਰੋਡ), 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਵਿੱਚ ਹੰਬੋਟਿੰਗਲਾ ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ ਬਟਾਲਿਕ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੁਰੰਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਿੰਗਲ-ਲੇਨ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਬਟਾਲਿਕ-ਖਾਲਸੇ ਰੋਡ" (ਬੀਕੇ ਰੋਡ), 78 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ਯਾਲਡੋਰ ਸਬ ਸੈਕਟਰ ਅਤੇ ਬਟਾਲਿਕ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਰੀਅਨ ਘਾਟੀ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਡਾਹ, ਹਨੂ, ਗਾਰਕੋਨ, ਦਾਰਚਿਕ, ਆਦਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਿੰਗਲ-ਲੇਨ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਖਾਲਸਰ-ਅਘਮ-ਸ਼ਯੋਕ ਰੋਡ" (ਕੇਏਐਸ ਰੋਡ), 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ।  ਇਸ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਿੰਗਲ-ਲੇਨ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।[17][18] "ਟਾਂਗਤਸੇ-ਲੁਕੁੰਗ ਰੋਡ" (ਟੀਐਲ ਰੋਡ), 31 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ ਅਤੇ ਮਾਰਸੀਮਿਕ ਲਾ ਤੱਕ। ਇਸ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਿੰਗਲ-ਲੇਨ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਲੁਕੁੰਗ-ਚਾਰਟਸੇ ਰੋਡ" (ਐਲਸੀ ਰੋਡ), 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। "ਚਾਂਗਚੇਨਮੋ-ਸੋਗਤਸਾਲੂ ਰੋਡ" (ਸੀਟੀਆਰ), 55 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ: 55 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ, ਚਾਂਗਚੇਨਮੋ ਅਤੇ ਸ਼ਯੋਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਸੋਗਤਸਾਲੂ ਤੱਕ। "ਫੋਬਰਾਂਗ-ਮਾਰਸਿਮਿਕ ਲਾ-ਸੋਗਤਸਾਲੂ-ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ ਰੋਡ" (PMTHR) ਜਾਂ "ਮਾਰਸਿਮਿਕ ਲਾ ਰੋਡ" (MLR) ਚਾਂਗਚੇਨਮੋ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ, ਫੋਬਰਾਂਗ ਅਤੇ ਮਾਰਸਿਮਿਕ ਲਾ ਰਾਹੀਂ, ਇੱਕ ਮੋਟਰੇਬਲ ਬਲੈਕ-ਟੌਪਡ ਸੜਕ ਹੈ ਜੋ ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[15] ਇਹ "ਫਿੰਗਰ-4 ਰੋਡ" ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। "ਫਿੰਗਰ-4 ਰੋਡ" (F4R), ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ "ਫਿੰਗਰ-4" ਤੱਕ ਇੱਕ ਬਲੈਕ ਟਾਪ ਮੋਟਰੇਬਲ ਸੜਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ 2025 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। "ਸੁਰਟੋਕ-ਕਾਕਸਟੇਟ-ਚੁਸ਼ੁਲ ਰੋਡ" (CKC ਰੋਡ), ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ, ਸਪੈਂਗਮਿਕ, ਮੈਨ ਅਤੇ ਮਰਕ ਤੋਂ ਚੁਸ਼ੁਲ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਸੋਮਾ-ਸਾਸੇਰ ਲਾ ਰੋਡ: ਸਾਸੋਮਾ-ਸਾਸੇਰ ਲਾ-ਸਾਸੇਰ ਬ੍ਰਾਂਗਸਾ-ਗਪਸਮ-ਦੌਲਤ ਬੇਗ ਓਲਡੀ ਰੋਡ (SSSG-DBO ਰੋਡ) 131 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ 17,800 ਫੁੱਟ (5,400 ਮੀਟਰ) ਉੱਚੀ ਸਾਸੇਰ ਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੈਸਰ ਬ੍ਰਾਂਗਸਾ-ਮੁਰਗੋ ਰੋਡ (SBM ਰੋਡ) ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। "ਚੁਸ਼ੁਲ-ਡੁੰਗਤੀ-ਫੁਕਚੇ-ਡੇਮਚੋਕ ਹਾਈਵੇ" (CDFD ਰੋਡ), ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕਿ LAC ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ 31 ਮਾਰਚ 2025 ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ-ਲੇਨ 7.45 ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ 135 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਪੱਕੀ ਮੋਢੇ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਵੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੁਸ਼ੁਲ ਅਤੇ ਫੁਕਚੇ ਹਵਾਈ ਪੱਟੀਆਂ ਇਸ ਹਾਈਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।  ਇਹ ਨਯੋਮਾ ਏਅਰਬੇਸ ਤੱਕ ਤੇਜ਼ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲੇਗਾ।[ "ਮਾਹੇ-ਚੁਸ਼ੁਲ ਰੋਡ" (MCR), ਕਾਰਤਸਾਂਗਲਾ ਰਾਹੀਂ, BRO ਦੁਆਰਾ ਦਸੰਬਰ 2023 (ਅਗਸਤ 2023 ਅੱਪਡੇਟ) ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। "ਲਿਕਾਰੂ-ਮਿਗ ਲਾ-ਫੁਕਚੇ ਰੋਡ" (LMLF ਰੋਡ), 19,400 ਫੁੱਟ ਮਿਗ ਲਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਐਲਾਨ BRO ਦੁਆਰਾ 15 ਅਗਸਤ 2023 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ "ਚਿਸੁਮਲੇ-ਡੇਮਚੋਕ ਰੋਡ" (ਉਮਲਿੰਗ ਲਾ ਰਾਹੀਂ, 19,300 ਫੁੱਟ) ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੋਟਰਯੋਗ ਸੜਕ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਮਲਿੰਗ ਲਾ ਰਾਹੀਂ ਸੜਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ, ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੇ ਬੇਸ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।[26] "ਚਿਸਮੁਲੇ-ਕੋਯੂਲ-ਉਮਲਿੰਗ ਲਾ-ਡੇਮਚੋਕ ਰੋਡ" (CKUD ਰੋਡ): ਕੋਯੂਲ ਲੁੰਗਪਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਚਿਸਮੁਲੇ ਤੋਂ ਡੇਮਚੋਕ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨਵੀਂ 86 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੜਕ 2017 ਵਿੱਚ ਬਾਰਡਰ ਰੋਡਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਉਮਲਿੰਗ ਲਾ ਪਾਸ (32.6964°N 79.2842°E) ਰਾਹੀਂ 19,300 ਫੁੱਟ (5,900 ਮੀਟਰ) ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੜਕ ਡੇਮਚੋਕ ਨੂੰ ਕੋਯੂਲ, ਹੰਲੇ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਡਰ ਰੋਡਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ "ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੋਟਰੇਬਲ ਸੜਕ" ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਰਲੇਖ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ 17,600 ਫੁੱਟ 'ਤੇ ਖਾਰਦੁੰਗ ਲਾ ਸੜਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। "ਹਾਨਲੇ-ਫੁਕਚੇ-ਕੋਯੂਲ-ਡੇਮਚੋਕ ਰੋਡ" (HFKD ਰੋਡ) ਬੀਆਰਓ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਯੂਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਕੋਯੂਲ-ਚਿਸੁਮਲੇ-ਜ਼ੁਰਸਰ ਰੋਡ" (KCZ ਰੋਡ) ਦਸੰਬਰ 2023 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। "ਹਾਨਲੇ-ਕਾਜ਼ਾ-ਤਾਬੋ ਰੋਡ" (HKT ਰੋਡ) ਬੀਆਰਓ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦੀ ਸੜਕਾਂ (ICBR) ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। "ਹਾਨਲੇ-ਜ਼ੁਰਸਰ-ਇਮਿਸ ਲਾ ਰੋਡ" (HZI ਰੋਡ) ਦਸੰਬਰ 2023 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। "ਚੁਮਾਥੰਗ-ਚੁਸ਼ੁਲ ਰੋਡ" (ਸੀਸੀ ਰੋਡ) ਦਸੰਬਰ 2023 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। === ਨਿੰਮੂ-ਪਦੁਮ-ਦਰਚਾ ਸੜਕ === [[ਤਸਵੀਰ:Zanskar_river_camping.jpg|right|thumb|ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਨਦੀ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਕੈਂਪ]] ਟ੍ਰੇਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ- [[ਮਨਾਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਮਨਾਲੀ]] ਤੋਂ [[ਲੱਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]], [[ਨੁਬਰਾ ਘਾਟੀ]], [[ਪਗੋਂਗ ਝੀਲ|ਪੈਂਗੋਂਗ ਸੋ]], ਤ੍[[ਸੋ ਮੋਰੀਰੀ ਝੀਲ|ਸੋ ਮੋਰਿਰੀ]], [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ]], ਮਰਖਾ ਘਾਟੀ, ਲੱਦਾਖ਼ ਮੱਠ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਦੱਖਣੀ ਜ਼ਾਂਗਸਕਰ, ਟ੍ਰਾਂਸ-ਜ਼ਾਂਗਸਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮ, ਸਪੀਤੀ ਤੋਂ ਲੱਦਾਖ, ਸਪੀਤੀ ਤੋ ਪਿਟੋਕ ਤੋਂ ਹੇਮਿਸ, ਰੂਪਸ਼ੂ, ਮਹਾਨ ਨਮਕ ਝੀਲਾਂ-ਚਾਂਗਥਾਂਗ ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਾਮ, ਚਾਦਰ ਟ੍ਰੇਕ (ਨਿੰਮੂ-ਪਦਮ-ਦਾਰਚਾ ਰੋਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਹੋਰ ਟ੍ਰੇਕ ਹਨ ਪਦਮ-ਮਨਾਲੀ, ਪਦਮ-ਫੁਕਤਾਲ, ਪਦਮ-ਦਾਰਛਾ, ਪਨੀਖਰ-ਹੈਨਿਸਕੋਟ, [[ਲਾਮਾਯੂਰੋ|ਲਾਮਾਯੂਰ]]-ਮਾਰਟਸੇਲਾਂਗ, ਲਾਮਾਯੂਰੂ-ਅਲਚੀ, ਕਾਲਾ ਪੱਟਰ ਟ੍ਰੇਕ, ਅਤੇ ਪਹਿਲ।<ref name="trek1"/><ref name="Chadar Trek"/> ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ, ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਰਹਿਣ ਦੇ ਨਾਲ 4 ਟਰੇਲਾਂ ਨੂੰ ਗੋ- ਦੁਆਰਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। # ਫਿਆਂਗ-ਡੋਕਲਾ-ਹੁੰਡਰਡੌਕ ਟਰੈਕ # ਟੇਮਿਸਗਾਮ-ਲਾਰਗਿਆਪ-ਪੰਚਥੰਕ-ਸਕੁਰੂ ਟਰੈਕ # ਬਾਸਗੋ-ਨੀ-ਹੰਡਰ-ਹੰਦਰ ਟਰੈਕ # ਸਾਸਪੋਲ-ਸਾਸਪੋਚੀ-ਰਾਕੁਰਾਲਾ-ਸਕੁਰੂ ਟਰੈਕ [[ਤਸਵੀਰ:Zanskar_and_Indus_river_confluence,_in_Ladakh.jpg|right|thumb|[[ਜ਼ੰਸਕਾਰ ਦਰਿਆ|ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਨਦੀ]] ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦਾ ਸੰਗਮ, ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ।]] == ਸਾਹਸੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ == ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੰਚੇ ਪਹਾੜੀ ਪਾਸਾਂ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਲੱਦਾਖ, ਸਾਹਸੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੇ ਕਈ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਚਿਨ ਬੇਸ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਪੋਸਟ ਵਿਖੇ ਐਕਸਟ੍ਰੀਮ ਐਡਵੈਂਚਰ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਫੌਜ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 30 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਮੁਹਿੰਮ ਹੈ ਜੋ ਸਿਆਚਿਨ ਬੇਸ ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਕੁਮਾਰ ਬੇਸ ਤੱਕ (16,000 ਫੁੱਟ) ਤੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਹੈ। == ਐਸਟ੍ਰੋ ਟੂਰਿਜ਼ਮ == * ਹਾਨ੍ਲੇ: ਭਾਰਤੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ (ਆਈਏਓ) == ਬੋਧੀ ਮੱਠ == ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਲ ਲੱਦਾਖ ਗੋਨਪਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਏ. ਐੱਲ. ਜੀ. ਏ.) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਬੋਧੀ ਮੱਠ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਠਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੰਜਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪਿੰਗ ਲਈ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਦਮ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਫੰਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੇਹ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 65 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਨਦੀ ਵੱਲ 3500 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸੁਮਦਾ ਚੁਨ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਸੁਮਦਾ-ਚੁਨ ਦਾ ਮੱਠ ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sumda Chun Monastery |url=https://www.wmf.org/project/sumda-chun-monastery |access-date=2018-12-13 |website=World Monuments Fund |language=en}}</ref> === ਬੁੱਧ ਚੰਬਾ- ਮੈਤਰਿਆ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ-ਚੱਟਾਨੀ-ਕੱਟੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ === ਮੈਤਰੇਆ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਬੁੱਧ]] (ਉਹ ਬੁੱਧ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣਗੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ "[[ਮੂਰਤੀਕਲਾ|ਚੰਬਾ]]" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀਆਂ [[ਤਿਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ 1 ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਈ. ਤੋਂ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਸੀ. ਈ, ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਮੀਆਂ ਦੇ ਬੁੱਧ, ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ 3 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਮਿਆਨ ਬੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚੀਆਂ । === ਅਪਾਤੀ ਮੈਤਰੇਆ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ === ਕਾਰਗਿਲ-ਲੇਹ ਐੱਨਐੱਚ1 ਰਾਜਮਾਰਗ ਤੋਂ 38 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਮੂਲਬੇਖ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜ|ਕੁਸ਼ਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਗੰਧਾਰ]] ਕਲਾ ਵਿੱਚ 9 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ (30 ) "ਮੁਲਬੇਖ ਮੈਤਰੇਆ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ" ਜਾਂ "ਮੁਲਬੇਖ਼ ਚੰਬਾ" ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੋਂਪਾ|ਗੋਮਪਾ]] 1975 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬਾਹਾਂ ਹਨ ਜੋ "ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਤਰ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੰਡਲ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ"। ਕਾਰਗਿਲ-ਸੰਕੂ-ਬਾਰਸੂ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ 48 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਉੱਤੇ ਸਲੇਟੀ-ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ 7 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ (23 ) 7ਵੀਂ-8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ "ਖਰਤਸੇ ਖਾਰ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ" ਜਾਂ "[[Khartse Khar|ਖਾਰਟਸੇ ਖਾਰ]] ਚੰਬਾ" ਹੈ। ਸੰਕੂ ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ 42 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਬਾਰਸੂ ਰੋਡ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਸੁਰੂ ਦਰਿਆ (ਸਿੰਧੂ)|ਸੁਰੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖਾਰਤਸੇ ਖਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੂਰਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਛੇਕ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਚਿਹਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਵੇਰਵੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ [[ਅਭਯਮੁਦ੍ਰਾ|ਅਭਯਮਦਰ]] ਬਣਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੇ ਇੱਕ ਕਮੰਡਲ ਚੁੱਕਿਆ. ਮੈਂ ਇੱਕ ਰੁ[[ਰੁਦਰਾਕਸ਼|ਰੁਦਰਕਸ਼ਾ]] ਮਾਲਾ (ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਮਣਕੇ), ਨਾਲ ਹੀ ਜਨੇਉ ਅਤੇ ਕਰਾਧਨੀ ਵੀ ਰੁਦਰਕਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ। ਅਪਾਤੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਕੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ "ਅਪਾਤੀ ਮੈਤਰੇਆ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ" ਜਾਂ ''"ਅਪਾਤੀ ਚੰਬਾ"'' ਕਾਰਗਿਲ-ਬਟਾਲਿਕ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ 16 ਤੋਂ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਕਾਰਗਿਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ 3 ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁਦਰਕਸ਼ਾ ਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲ ਹੈ। == ਬੋਧੀ ਗੁਫ਼ਾ ਕਲਾ == ਸਸਪੋਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਨਐਚ-1 ਕਾਰਗਿਲ-[[ਲੇਹ]] ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਖਾਲਸੀ ਅਤੇ ਨਿੰਮੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੇਹ ਤੋਂ 76 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਸਪੋਲ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗੁਫਾ ਮੰਦਰ ਹਨ ਜੋ 15 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਨ-ਨੀਲਾ-ਫੁਕ ਗੁਫ਼ਾ ਮੰਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਰਕ ਵਾਚ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Gon-Nila-Phuk Cave Temples and Fort |url=https://www.wmf.org/project/gon-nila-phuk-cave-temples-and-fort |access-date=1 August 2019 |website=wmf.org}}</ref> ਪੰਜ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਲਾਲ ਬਾਹਰੀ ਗੁਫ਼ਾ, ਅਨੁਤਰਯੋਗ ਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਗੁਫ਼ਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Prince Claus Fund 2015 Annual Report |url=https://issuu.com/princeclausfund/docs/2015_prince_claus_fund_annual_repor/78 |access-date=2019-12-24 |website=Issuu |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=November 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gon-Nila-Phuk Cave Temples and Fort |url=https://www.wmf.org/project/gon-nila-phuk-cave-temples-and-fort |access-date=2019-12-24 |website=World Monuments Fund |language=en}}</ref>&nbsp; == ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੱਟਾਨ ਕਲਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Petroglyphs,_Ladakh,_NW_India.JPG|thumb|ਲੱਦਾਖ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਗਲਾਈਫਸ]] ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਯੁੱਗ, ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਯੁੱਗੇ, [[ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜ|ਕੁਸ਼ਨ ਕਾਲ]] (ID1) ਅਤੇ 15 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਕਈ ਪੈਟੋਗਲਾਈਫ ਹਨ।<ref name="statm2" /> ਫ੍ਰੈਂਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਰਿਸਰਚ (ਸੀ. ਐਨ. ਆਰ. ਐਸ.) ਨੇ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਟਾਨੀ ਚਿੱਤਰ ਲੱਭੇ ਹਨ। == ਈਕੋ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ == [[ਤਸਵੀਰ:Farming_in_Leh_Valley,_Ladakh.jpg|right|thumb|ਲੇਹ ਘਾਟੀ, ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ।]] [[ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ|ਬਰਫ਼ ਚੀਤੇ]] ਚੀਤਿਆਂ, ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਭੂਰੇ ਰਿੱਛ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਹੇਮਿਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਚਾਂਗਥਾਂਗ ਕੋਲਡ ਡੈਜ਼ਰਟ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਂਚੁਰੀ, ਕਾਰਾਕੋਰਮ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ਼ ਸੈਂਚੁਰੀ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਮਾਉਂਟੇਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਲੱਦਾਖ ਈਕੋਲਾਜੀਕਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਸਨੋ ਲੇਪਾਰਡ ਕੰਜ਼ਰਵੈਂਸੀ "ਪੇਂਡੂ ਲੱਦਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਈਕੋ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਮੌਕੇ" 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਈਕੋਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਹੈਲੇਨਾ ਨੋਰਬਰਗ-ਹੌਜ ਅਤੇ ਥਿਨਲਸ ਚੋਰੋਲ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਤਿਉਹਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Indus_Zanskar_confluence.jpg|thumb|ਸਿੰਧੂ ਪੁਸ਼ਕਰਮ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ [[ਜ਼ੰਸਕਾਰ ਦਰਿਆ|ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਨਦੀ]] ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਗਤੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।]] ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨਃ * ਗੱਦਨ ਨਾਮਚੋਟ ਰਵਾਇਤੀ ਬੋਧੀ ਤਿਉਹਾਰ * ਮਹਾਨ ਤਿੱਬਤੀ ਮੈਰਾਥਨ * [[ਲੱਦਾਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] (ਐੱਲ. ਆਈ. ਐੱਫ. ਐੱਫ਼.) * ਲੱਦਾਖ ਮੈਰਾਥਨ * ਲੋਸਰ ਬੋਧੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਸਿੰਧੂ ਦਰਸ਼ਨ ਉਤਸਵ|ਸਿੰਧੂ ਦਰਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ]], ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਲੇਹ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ 3 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਤਿਉਹਾਰ।<ref>{{Cite web |title=The Summit Adventure ladakh |url=http://www.ladakhs.com/ladakh-festival.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100405032344/http://ladakhs.com/ladakh-festival.php |archive-date=2010-04-05 |website=www.ladakhs.com}}</ref> * [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧੂ ਪੁਸ਼ਕਰਮ ਤਿਉਹਾਰ]], ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਜ਼ਾਂਸ੍[[ਜ਼ੰਸਕਾਰ ਦਰਿਆ|ਜ਼ਾਂਸਕਰ ਨਦੀ]] ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਨੀਮੂ ਵਿਖੇ 12 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੁਪੀਟਰ (ਐਕੁਆਰੀਅਸ) ਦੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਪਥਰਾਟਾਂ == ਬਰਟਸ ਵਿਖੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਸ਼ਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੈਸਟ੍ਰੋਪੌਡਜ਼ (ਨਹੁੰ ਵਰਗੇ ਮੋਲਸਕਸ) [[ਸਿੱਪੀਆਂ|ਬਾਈਵਲਵਜ਼]] (ਸ਼ੈਲਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਫੋਰਾਮਿਨਿਫੇਰਾ (ਮਾਈਕਰੋਸਕੋਪਿਕ ਜੀਵ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਈਓਸੀਨ ਯੁੱਗ (56 ਤੋਂ 33,9 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਤੋਂ ਬਰਟਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 16,000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਬਰਟਸ ਟੈਥਿਸ ਸਾਗਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਪਲੇਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਖਿਸਕ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ 40 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਾਡ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੋਲਡ ਕਰਕੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ ਸੀ "[[ਪੱਤਰੀ ਘਾੜਤ|ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਤਾਕਤਾਂ]] ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ [[ਫੋਗ|ਤਲਛਟ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ. ਟੈਥਿਸ ਦਾ ਫਰਸ਼ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਓਫਿਓਲਾਈਟਸ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਕ੍ਰਸਟ) ਮਿਲਦੇ ਹਨ। == ਗਰਮ ਝਰਨੇ == * ਉਪਸ਼ੀ-ਨਿਓਮਾ ਰੋਡ ਚੁਮਾਥਾਂਗ ਗਰਮ ਚਸ਼ਮੇ. "ਮੇਰੂ-ਸੋ ਕਰ-ਮਾਹੇ ਰੋਡ" ਉੱਤੇ ਸੋ ਕਰ ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੁਗਾ ਗਰਮ ਝਰਨੇ ਹਨ। ** ਚੁਮਾਥਾਂਗ ਗਰਮ ਝਰਨੇ. ** "ਮੇਰੂ-ਸੋ ਕਰ-ਮਾਹੇ ਰੋਡ" ਉੱਤੇ ਸੋ ਕਰ ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੁਗਾ ਗਰਮ ਝਰਨੇ ਹਨ। * ਸਿਆਚਿਨ ** ਪਨਾਮਿਕ ਗਰਮ ਝਰਨੇ, ਸਾਸੋਮਾ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ। * ਦਰਬੁਕ-ਸ਼ਯੋਕ-ਡੀ. ਬੀ. ਓ. ਰੋਡ (ਡੀ. ਐਸ.-ਡੀ. ਬਿ. ਓ. ਸਡ਼ਕ ਮੁਰਗੋ ਹੌਟਸਪ੍ਰਿੰਗ [1] ** ਮੁਰਗੋ ਹੌਟਸਪ੍ਰਿੰਗ * ਐਲ. ਏ. ਸੀ. ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਚਾਂਗ ਚੇਨਮੋ ਵੈਲੀ ਗੋਗਰਾ ਹੌਟ ਸਪਰਿੰਗਜ਼, ਚਂਗਲੁੰਗ ਵੈਲੀ ** ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਚਾਂਗ ਚੇਨਮੋ ਵੈਲੀ ** ਗੋਗਰਾ ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਚਾਂਗਲੁੰਗ ਵੈਲੀ * ਜਿਆਨਾਨ ਪਾਸ-ਕੁਗਰਾਂਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਪਾਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ "ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਡੈਮਚੇੋਕ ਸੈਕਟਰ|ਡੈਮਚਕ ਸੈਕਟਰ]] ** [[ਡੇਮਚੋਕ, ਲੱਦਾਖ|ਡੈਮਕੋਕ ਗਰਮ ਬਸੰਤ]] == ਝੀਲਾਂ == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਝੀਲਾਂ ਹਨਃ * ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਐੱਲ. ਏ. ਸੀ.: ਪੈਂਗੋਂਗ ਸੋ ਅਤੇ ਸਪਾਂਗਗੁਰ ਸੋ[[ਸਪੰਗੁਰ ਸੋ ਝੀਲ|ਸਪਾਂਗੁਰ ਤ੍ਸੋ]] * ਚਾਂਗਥਾਂਗ ਪਠਾਰਃ ਸੋ ਕਾਰ, ਸਟਾਰਟਸਪੁਕ ਸੋ, ਕਿਕਿਆਗਰ ਤ੍ਸੋ, ਸੋ ਮੋਰਿਰੀ, ਚਿਲਿੰਗ ਸੋ, ਰੀਯੂਲ ਝੀਲ। * ਚੁਮਾਥਾਂਗ ਖੇਤਰਃ "ਚੁਮਾਥਾਂਗ-ਚੁਸ਼ੂਲ ਰੋਡ" ਉੱਤੇ ਯਾਯਾਇਆ ਤ੍ਸੋ ਅਤੇ ਮਿਰਪਾਲ ਸੋ। * Nubra: ਯਾਰਾਬ ਸੋਯਾਰਾਬ ਤ੍ਸੋ == ਅਜਾਇਬ ਘਰ == * ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਹੁੰਡਰਮੈਨ ਬੂਕ ਵਿੱਚ ਕਾਰਗਿਲ ਹਰਕਾ ਬਹਾਦੁਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੁੰਡਰਮਨ-ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਮੈਮੋਰੀਜ਼।[1] ਕਾਰਗਿਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਵਪਾਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਭੱਟ ਅਜਾਇਬ ਘਰ। ** ਹਰਕਾ ਬਹਾਦੁਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ** ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਹੁੰਡਰਮੈਨ ਬੌਕ ਵਿੱਚ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ।<ref>{{Cite web |date=11 November 2022 |title=Did You Know About the Museum of Memories on the LoC |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/travel/when-i-went-looking-for-the-many-unknown-buddhas/article18302670.ece |website=[[The Hindu]]}}</ref>&nbsp; ** ਕਾਰਗਿਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਵਪਾਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਭੱਟ ਅਜਾਇਬ ਘਰ। * ਲੇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਹ ਵਿਖੇ ਲੇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ। ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲੇਹ-ਕਾਰਗਿਲ ਰੋਡ 'ਤੇ ਲੇਹ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ, ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ। ਲੱਦਾਖ ਰੌਕਸ ਐਂਡ ਮਿਨਰਲਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲੇਹ ਲੱਦਾਖ਼ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਮੀਡੀਆ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਨਾਮਗਿਆਲ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਓਲਡ ਟਾਊਨ, ਲੇਹ। ਲੇਹ ਵਿੱਚ ਪੋਲੋ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਦਾਖ ਦਾ ਸਟੋਕ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ। ** ਲੇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਹ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ। ** ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲੇਹ-ਕਾਰਗਿਲ ਰੋਡ 'ਤੇ ਲੇਹ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ, ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ।&nbsp; ** ਲੱਦਾਖ ਰੌਕਸ ਐਂਡ ਮਿਨਰਲਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲੇਹ ** ਲੱਦਾਖ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਮੀਡੀਆ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਨਾਮਗਿਆਲ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਓਲਡ ਟਾਊਨ, ਲੇਹ। ** ਸਟੌਕ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ** ਲੇਹ ਵਿੱਚ ਪੋਲੋ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਦਾਖ ਦਾ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ। * [[ਤੁਰਤੁਕ]] ਬਾਲਟੀ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ == .ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ == * ਕਾਰਗਿਲ ਵਿਜੈ ਦਿਵਸ ਯਾਦਗਾਰਃ ਕਾਰਗਿਲ ਸ਼ਹਿਰ। ਹਰਕਾ ਬਹਾਦੁਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ [1] ਟੋਲੋਲਿੰਗ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ ਅਤੇ ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ ਵੀ ਦੇਖੋ। ** [[ਕਾਰਗਿਲ ਫ਼ਤਿਹ ਦਿਹਾੜਾ|ਕਾਰਗਿਲ ਵਿਜੈ ਦਿਵਸ]] ਯਾਦਗਾਰਃ ਕਾਰਗਿਲ ਸ਼ਹਿਰ। ** ਹਰਕਾ ਬਹਾਦੁਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਟੋਲੋਲਿੰਗ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ ਅਤੇ ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ ਵੀ ਦੇਖੋ। * ਲੇਹਃ ** ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲੇਹ-ਕਾਰਗਿਲ ਰੋਡ 'ਤੇ ਲੇਹ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ, ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ।&nbsp; * ਐੱਲ. ਏ. ਸੀ. ਚੁਸ਼ੂਲ ਖੇਤਰਃ ਰੇਜ਼ਾਂਗ ਲਾ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ, ਚੁਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਡੁੰਗਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਸਾਕਾ ਲਾ ਰੋਡ। ਚਾਂਗ ਚੇਨਮੋ ਨਦੀ ਚਾਂਗ ਚੇਨਮੋ ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ, 1959 ਦੀ ਕੋਂਗਕਾ ਪਾਸ ਘਟਨਾ ਵੀ ਦੇਖੋ।[2] ਗਲਵਾਨ ਨਦੀ ਗਲਵਾਨ ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰ, ਗਲਵਾਨ ਘਾਟੀ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 2020-2021 ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਝਡ਼ਪਾਂ। ** ਚੁਸ਼ੂਲ ਖੇਤਰਃ ਰੇਜ਼ਾਂਗ ਲਾ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ, ਚੁਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਡੁੰਗਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਸਾਕਾ ਲਾ ਰੋਡ। *** ਰੇਜ਼ਾਂਗ ਲਾ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ, ਚੁਸ਼ੁਲ ਅਤੇ ਡੁੰਗਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਸਾਕਾ ਲਾ ਰੋਡ। ** ਚਾਂਗ ਚੇਨਮੋ ਨਦੀ *** ਚਾਂਗ ਚੇਨਮੋ ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ, 1959 ਦੀ ਕੋਂਗਕਾ ਪਾਸ ਘਟਨਾ ਵੀ ਦੇਖੋ।<ref name="bhatnagar1">{{Cite magazine|last=Bhatnagar|first=R.R.|date=Nov-Dec 2018|title=Hot Springs: Saga of Heroism|url=http://bprd.nic.in/WriteReadData/CMS/Spl.%20issue%20of%20IPJ.pdf|magazine=Indian Police Journal|issue=Special Issue on Police Martyrdom|pages=14–19|issn=0537-2429|access-date=4 January 2020|quote=(p. 17) Ceremonial Homage being paid at Hot Springs Memorial in 1960's (p. 18) The day 21st Oct is befittingly observed as "Police Commemoration Day" and every year, members of police forces from different parts of the country trek to Hot Springs which is currently manned by ITBP to pay homage to the brave hearts who made the supreme sacrifice on 21st October 1959.}}</ref> ** [[ਗਲਵਾਨ ਨਦੀ]] *** ਗਲਵਾਨ ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰ, ਗਲਵਾਨ ਘਾਟੀ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 2020-2021 ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਝਡ਼ਪਾਂ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ]] dabuvonyxh5gept6jgptssom79r88sj 3 204642 839717 2026-05-19T13:15:45Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839717 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Babbu baddian}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:15, 19 ਮਈ 2026 (UTC) 9sc2p6ar1y8oxvpbptjfvg74el1t5wn 3 204643 839752 2026-05-20T10:43:14Z Neriah 36920 Neriah ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Peterxy12]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Peterxy]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]" to "[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]" 839752 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Peterxy]] 23y1mmgwp2of4hgc6p9h4an86eezqb7