ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2791 839924 839882 2026-05-23T19:04:34Z Nitesh Gill 8973 839924 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib"/> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। == ਉਸਾਰੀ == [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas/>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6"/>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] f8xsk9o9ins287308ct173qbia5chvo 839957 839924 2026-05-24T06:57:37Z Tamanpreet Kaur 26648 1 ਹਵਾਲਾ ਜੋੜਿਆ 839957 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। == ਉਸਾਰੀ == [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas/>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6"/>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] rubghts277lkzxaxm9rw15uifvy4az5 839958 839957 2026-05-24T06:58:20Z Tamanpreet Kaur 26648 839958 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। == ਉਸਾਰੀ == [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas>{{cite web |author=G.S. Mansukhani |title=Encyclopaedia of Sikhism |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6"/>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] 2o66q7jep5h6uvh8sc3j4bmhhc3monw 839959 839958 2026-05-24T06:59:20Z Tamanpreet Kaur 26648 839959 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। == ਉਸਾਰੀ == [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas>{{cite web |author=G.S. Mansukhani |title=Encyclopaedia of Sikhism |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|pages=6–9}}</ref>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] a8djdizltb1foe0cg8uv4kk725z4ryx 839961 839959 2026-05-24T07:14:59Z Tamanpreet Kaur 26648 839961 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। == ਉਸਾਰੀ == [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas>{{cite web |author=G.S. Mansukhani |title=Encyclopaedia of Sikhism |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|pages=6–9}}</ref>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸਵਰਣ ਮੰਦਰ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] gftwfi72vghst3wdrkppiawlsagorpi 839962 839961 2026-05-24T07:19:33Z Tamanpreet Kaur 26648 839962 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। == ਉਸਾਰੀ == [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas>{{cite web |author=G.S. Mansukhani |title=Encyclopaedia of Sikhism |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|pages=6–9}}</ref>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸਵਰਣ ਮੰਦਰ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] egske6vyu3luy0xxprws4xethw9nth0 0 6996 839960 826495 2026-05-24T07:04:24Z Tamanpreet Kaur 26648 839960 wikitext text/x-wiki '''ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ''' ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ "ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ" (Patna City) ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਜਨਮ (22 ਦਸੰਬਰ 1666) ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵੱਜੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]](1780-1839) ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਏਥੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਕੰਗਣ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਤੱਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲਾ ਮੈਣੀ ਸੰਗਤ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਬਾ ਭੂਰੀ ਵਾਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ l ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 3 ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕਿ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ l ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦੂਜਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਹਾਁਡੀ ਸਾਹਿਬ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸੁਨਾਰ ਟੋਲੀ 500 ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ l == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸਰਵਰਕ]]"ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਲਜ਼ ਵਿਲਕਿਨਜ਼ ਨੇ ਬਿਆਨਿਆ" ਲਿਖਾਰੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚਾਰਲਜ਼ ਵਿਲਕਿਨਜ਼ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਧ-ਕਰਤਾ ਸੀ। ਆਪਜੀ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ''' ਭੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1 ਮਾਰਚ 1781 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ: "ਮੇਰੇ ਕਲਕੱਤਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਜਣ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 'ਸਿੱਖ' ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਜੋ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪਟਨਾ ਰੁਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਨਣ ਇਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਦਿਆਲਾ ਲੱਭਿਆ ਜੋ ਕਿ ਮਾਲ ਘਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓਢੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜੁਤੀਆਂ ਉਤਾਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਇਤਨੀ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।" === ਸੰਗਤ === [[ਤਸਵੀਰ:Harmandir Patna.jpg|thumb|200px|left|ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ,ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]]ਸੰਗਤ ਹਾਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਗਲੀਚੇ ਉੱਪਰ ਬੈਠੀ ਸੀ ਤਾਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਛੈਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸੰਗਤ ਭੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਕੀਰਤਨ ਇੱਕ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂਂ`ਹ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖੇ ਜਿਹੇ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਸਨ। ਕੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜੁਆਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਭੀ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਉੱਚਾਰਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। === ਕੜਾਹ-ਪ੍ਰਸਾਦਿ === ਦੋ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕੜਾਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਟੂਲ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਨੂੰ ਪੱਤਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੜਾਹ-ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਪਾ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵਰਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਫ਼ਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾਸੇ ਭੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * [http://www.takhtsripatnasahib.com/ Official Website for:- Takht Sri Patna Sahib Jee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926234210/http://www.takhtsripatnasahib.com/ |date=2013-09-26 }} * [http://sgpc.net/holy%20takhat/patna_sahib_english.asp Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee, Amritsar:- Takht Sri Patna Sahib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612091705/http://sgpc.net/holy%20takhat/patna_sahib_english.asp |date=2010-06-12 }} * [http://www.sridasamgranth.com Sri Dasam Granth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308095625/http://www.sridasamgranth.com/ |date=2008-03-08 }} * [http://jaibihar.com/sikhs-celebrate-3-day-prakash-utsav-in-patna/1807/ Sikhs celebrate 3-day Prakash Utsav in Patna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217093551/http://jaibihar.com/sikhs-celebrate-3-day-prakash-utsav-in-patna/1807/ |date=2009-02-17 }} {{ਸਿੱਖੀ}} {{coord|25|35|46|N|85|13|48|E|display=title}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਤਖ਼ਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] m7b46isgaq2ochbuufow1jahsns3h96 0 10962 839971 817075 2026-05-24T08:56:09Z Sonia Atwal 49604 /* ਵਿਰਾਸਤ */ 839971 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ |title = ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਇਬਨੇ ਮਲਿਕ ਰਜਾਬ |succession = 19ਵਾਂ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]] |image =Firoz Shah Taghlak.jpg |caption = ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ |reign =23 ਮਾਰਚ 1351 – 20 ਸਤੰਬਰ 1388 |coronation = |full name = |predecessor = [[ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ]] |successor =[[ਤੁਗ਼ਲਕ ਖਾਨ]] |spouse = |issue = {{unbulleted list |ਫਤਿਹ ਖਾਨ |ਜ਼ਫ਼ਰ ਖਾਨ |[[ਨਸੀਰ ਉੱਦ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਤੀਜਾ]] }} |father = ਮਲਿਕ ਰਜਾਬ |mother = ਬੀਬੀ ਨਾਇਲਾ |birth_date =1309 |birth_place = |death_date = 20 ਸਤੰਬਰ 1388 (ਉਮਰ 78–79) |death_place = [[ਜੌਨਪੁਰ]] |date of burial = 20 ਸਤੰਬਰ1388 |place of burial = ਫ਼ਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, [[ਜੌਨਪੁਰ]] |religion = [[ਇਸਲਾਮ]] |house=[[ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼]]}} '''ਫ਼ਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ''' (1309&nbsp;– 20 September 1388) [[ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼|ਤੁਗਲਕ ਵੰਸ਼]] ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਉੱਤੇ 1351 ਤੋਂ 1388<ref name="t">[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_404.gif Tughlaq Shahi Kings of Delhi: Chart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122230836/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_404.gif |date=2021-01-22 }} [[The Imperial Gazetteer of India]], 1909, v. 2, ''p. 369.''.</ref> ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Jackson |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&q=The+Delhi+Sultanate%3A+A+Political+and+Military+History%2C+%28Cambridge+University+Press%2C+1999%29%2C |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |date=2003-10-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54329-3 |pages=288 |language=en}}</ref><ref name="Sarkar 1994 37">{{cite book |title=A History of Jaipur |first=Jadunath |last=Sarkar |author-link=Jadunath Sarkar |edition=Reprinted, revised |publisher=Orient Blackswan |year=1994 |orig-year=1984 |isbn=978-8-12500-333-5 |url=https://books.google.com/books?id=O0oPIo9TXKcC&pg=PA37 |page=37}}</ref> ਸਿੰਧ ਦੇ ਥੱਟਾ ਵਿਖੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ [[ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ|ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ]] ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਤਾਗੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਡੇਰੇ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਵਾਜਾ ਜਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Banerjee|first1=Anil Chandra|title=A New History Of Medieval India|date=1983|publisher=S Chand & Company|location=Delhi|pages=61–62|language=en}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਆਪਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦਾ ਖੇਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਤੁਗਲਕ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਚੁਅਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਰੀਅਤ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Peter Jackson 288">{{cite book |author=Peter Jackson |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA304|year=1999|publisher=[[Cambridge University Press]] |page=288 |isbn=9780521543293 |author-link=Peter Jackson (historian)}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਰਜਬ ([[ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ|ਗਾਜ਼ੀ ਮਲਿਕ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ) ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸਿਪਾਹਸਾਲਰ ਸੀ।<ref name="Sarkar 1994 372" /> == ਸ਼ਾਸ਼ਨ == ਅਸੀਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ 32 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਫੁਤੁਹਤ-ਏ-ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹੀ ਹੈ, ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।<ref>{{cite book|title=Futūḥāt-i Fīrūz Shāhī|last=Tughlaq|first=Firoz Shah|year=1949|edition=Reprinted by Aligarh Muslim University|oclc=45078860}}</ref><ref>See {{Cite book|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015049818340|title=Proceedings of the Seminar on Medieval Inscriptions (6–8th Feb. 1970)|author=Nizami, Khaliq Ahmad|publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University|year=1974|location=Aligarh, Uttar Pradesh|pages=28–33|chapter=The ''Futuhat-i-Firuz Shahi'' as a medieval inscription|oclc=3870911}} and {{Cite book|title=On History and Historians of Medieval India|author=Nizami, Khaliq Ahmad|publisher=Munshiram Manoharlal|year=1983|location=New Delhi|pages=205–210|oclc=10349790}}</ref> ਉਹ 42 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 1351 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਿਆ। ਉਸਨੇ 1388 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਹੰਮਦ ਤੁਗਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਬੰਗਾਲ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਵਾਰੰਗਲ ਸਮੇਤ ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ, ਰੈਸਟ-ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ, ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੂਹ ਖੋਦਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਜੌਨਪੁਰ]], [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]], [[ਹਿਸਾਰ]], [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ]], [[ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦ, ਹਰਿਆਣਾ|ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦ]] ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="sen2">{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=97–100|language=en}}</ref> ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੋਲੀਆ ਨੂੰ ਉਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਸੀ,<ref>{{cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000007682u00011000.html|title=West Gate of Firoz Shah Kotla|publisher=British Library|access-date=2022-10-27|archive-date=2022-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027062515/https://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000007682u00011000.html|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। == ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨੀਤੀਆਂ == ਤੁਗਲਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਰੀਆ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਜਜ਼ੀਆ ਟੈਕਸ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗੈਰ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਨਾਹੀ। ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8XnaL7zPXPUC&pg=PA67|title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D.|last=Chaurasia|first=Radhey Shyam|publisher=Atlantic Publishers|year=2002|isbn=978-81-269-0123-4|location=New Delhi|pages=67–76}}</ref> ਉਸਨੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਲੇਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸਕਣ। "ਦੱਖਣੀ ਰਾਜ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ", ਜਦੋਂ ਕਿ "ਬੰਗਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਉਸਨੇ 1353 ਅਤੇ 1358 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਟਕ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ, ਪੁਰੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਜਾਜਨਗਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹੁਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮਖਾਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਕਾਂਗੜਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾਗਰਕੋਟ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਠੱਟਾ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ।<ref name="sen2" /> ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰੇਟਰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਤਾਤਾਰ ਖਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਅੰਤਮ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦੁਆਰਾ ਨਗਰਕੋਟ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੌ-ਪੈਠਣ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਜਾ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਾਲ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟਰ ਖੁਰਾਸਾਨ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ 'ਬਦਪੇਗੀ' ਦੀ ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Twarikye Rajghrane Pathania|last=Pathania|first=Raghunath Singh|publisher=English version, 2004 Language & Culture Department Himachal Pradesh Govt.|year=1904}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Ferozabad_Panorama.jpg|thumb|350x350px|Palace of [[Feroz Shah Kotla]], topped by the [[Ashoka|Ashokan]] [[Delhi-Topra pillar]] (left) and Jami Masjid (right).]] ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਹੁਦਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਇੱਕ ਨੇਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਗੀਰ ਲਈ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA304|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|last=Jackson|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-40477-8|location=Cambridge, England|page=304|author-link=Peter Jackson (historian)}}</ref> ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਵਾਈ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਵੱਢਣ ਵਰਗੀਆਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਟੈਕਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਵਧਾਏ ਸਨ। ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੁੱਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਟੈਂਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਲਰਕ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਘਟੀਆ ਘੋੜਾ ਲੰਘ ਸਕੇ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8XnaL7zPXPUC&pg=PA75|title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D.|last=Chaurasia|first=Radhey Shyam|publisher=Atlantic Publishers|year=2002|isbn=978-81-269-0123-4|location=New Delhi|page=75}}</ref> == ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਰਾਮ ਘਰ (ਸਰਾਏ), ਬਾਗ ਅਤੇ ਮਕਬਰੇ (ਤੁਗਲਕ ਮਕਬਰੇ) ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਦਰੱਸੇ (ਇਸਲਾਮਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲ) ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਮੁਫਤ ਇਲਾਜ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਦਵਾਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Tibb Firoz Shahi (1990) by [[Hakim Syed Zillur Rahman]], Department of History of Medicine and Science, [[Jamia Hamdard]], New Delhi, 79pp</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖੈਰਤ ਵਿਭਾਗ ਅਧੀਨ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਪੈਸੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1354 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਰ ਵਿਖੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਪੈਲੇਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾਇਆ, 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਯਮੁਨਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਸਮੇਤ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਫਲ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ, ਸੁਲਤਾਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਲਿਕ ਮਕਬੂਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰੰਗਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Sultan Firoz Shah Tughlaq, 1351–1388 A.D.|last=Ahmend|first=Manazir|publisher=Chugh Publications|year=1978|location=Allahabad|pages=46, 95|oclc=5220076}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੁਗਲਕ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ ਕਿ ਮਕਬੂਲ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/historyindiathir00kulk|title=A History of India|last1=Kulke|first1=Hermann|last2=Rothermund|first2=Dietmar|publisher=Routledge|year=1998|isbn=0-415-15482-0|page=[https://archive.org/details/historyindiathir00kulk/page/n177 167]|author-link1=Hermann Kulke|author-link2=Dietmar Rothermund|url-access=limited}}</ref> ਉਹ ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA186|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|last=Jackson|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-40477-8|location=Cambridge, England|page=186|author-link=Peter Jackson (historian)}}</ref> ਸੁਲਤਾਨ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਮਕਬੂਲ ਨੂੰ 'ਭਰਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖਾਨ-ਏ-ਜਹਾਂ (ਮਲਿਕ ਮਕਬੂਲ) ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Medieval India; From Sultanat to the Mughals|url=https://archive.org/details/nlsiu954.cha.p2.34851|last=Chandra|first=Satish|publisher=Har Anand Publications|year=2007|isbn=978-81-241-1064-5|page=[https://archive.org/details/nlsiu954.cha.p2.34851/page/122 122]}}</ref> ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Medieval India|last=Thapar|first=Romilla|publisher=NCERT|year=1967|isbn=81-7450-359-5|pages=38}}</ref> ਉਸ ਕੋਲ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰਠ ਤੋਂ 2 ਅਸ਼ੋਕਨ ਥੰਮ੍ਹ, ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਯਮੁਨਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਾਦੌਰ ਨੇੜੇ ਟੋਪਰਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ।<ref name=":0" /> [[ਤਸਵੀਰ:Remains_of_buildings_at_Firoze_Shah_Kotla,_Delhi.jpg|right|thumb|Remains of buildings at [[Firoz Shah Kotla]], Delhi, 1795.]] ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਖਾਸ ਗੱਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ 1368 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ, ਇਸਦੀ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਸ਼ਕ ਮਹਿਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਿਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਕੁਸ਼ਕ ਰੋਡ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੁਗਲਕ ਰੋਡ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://www.asianage.com/ideas/indian-cavalry-s-victorious-trysts-india-s-history-453|title=Indian cavalry's victorious trysts with India's history|date=6 December 2011|work=Asian Age|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119043942/http://www.asianage.com/ideas/indian-cavalry-s-victorious-trysts-india-s-history-453|archive-date=19 January 2012|url-status=dead|df=dmy}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/King-s-resort-in-the-wild/Article1-908406.aspx|title=King's resort in the wild|date=4 August 2012|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617092823/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/King-s-resort-in-the-wild/Article1-908406.aspx|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਫ਼ਤਿਹ ਖਾਨ ਦੀ 1376 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਅਗਸਤ 1387 ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਬਗਾਵਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਤੁਗਲਕ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖਿਤਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਸਤੰਬਰ, 1388 ਨੂੰ ਜੌਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।<ref name="sen2" /> ਤੁਗਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਰਮ ਰਵੱਈਏ ਨੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗਿਆਸ-ਉਦ-ਦੀਨ ਤੁਗਲਕ ਦੂਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਜਾਂ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਫ਼ੌਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਸੁੰਗੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਮਕਬਰਾ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਲਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੌਜ਼ ਖਾਸ (ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਨਾਲ 1352-53 ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮਦਰੱਸਾ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Gold Tanka of Firoz Shah Tughlaq.jpg|alt=|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਤਸਵੀਰ:Firoz Shah (1).jpg|alt=|40 ਰਤੀ ਦਾ ਜੀਤਲ ਤਸਵੀਰ:Firoz Shah (2).jpg|alt=|ਹਜ਼ਰਤ ਦੇਹਲੀ ਦਾ ਬਿਲੋਂ ਟਾਂਕਾ ਮਿਤੀ 771 ਈ ਤਸਵੀਰ:Firoz Shah (3).jpg|alt=|32 ਰਤੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਤਸਵੀਰ:Firoz Shah (4).jpg|alt=|40 ਰਤੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਤਸਵੀਰ:Firoz sh.jpg|alt=|40 ਰਤੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਤਸਵੀਰ:Firoz Tughlaq.jpg|alt=|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੀਤਲ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼]] 1v35lypdevnlm1197bnmsfqn2iwu00k 0 16464 839933 839479 2026-05-24T01:17:22Z ~2026-30938-57 60243 /* ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ */ 839933 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ | image = | caption = | birth_name = ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸਾਹਨੀ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1913|5|1}} | birth_place = [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />{{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{death date and age|df=yes|1973|4|13|1913|5|1}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਅਦਾਕਾਰ, ਲੇਖਕ | spouse = {{marriage|ਦਮਯੰਤੀ ਸਾਹਨੀ|1936|1947|end=her death}}<br />{{marriage|ਸੰਤੋਸ਼ ਚੰਢੋਕ|1951}} | children = 3, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ]] | relatives = {{plainlist| *[[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]] (ਭਰਾ) }} | yearsactive = 1946–1973 | party = [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]]<ref name="The Tribune India">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/comment/why-we-should-remember-balraj-sahni/334674.html|title=Why we should remember Balraj Sahni|date=10 December 2016|work=The Tribune India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175352/https://www.tribuneindia.com/news/comment/why-we-should-remember-balraj-sahni/334674.html|archive-date=11 January 2019|url-status=live}}</ref> | honors = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (1969)<ref>{{cite web | url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Field=Art | title=Padma Awards &#124; Interactive Dashboard | access-date=16 March 2022 | archive-date=27 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205251/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Field=Art | url-status=dead }}</ref> }} '''ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ''' (1 ਮਈ 1913 –13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1973) ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ।<ref name = "pt">{{cite web | url = http://punjabitribuneonline.com/2012/05/%E0%A8%AC%E0%A8%B2%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%AC%E0%A8%BF%E0%A8%96%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%A1%E0%A9%87-%E0%A8%A6/ | title = ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡੇ ਦਾ ਹਮਸਫ਼ਰ | publisher = [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date = ਮਈ 5, 2012 | accessdate = ਨਵੰਬਰ 18, 2012}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਉੱਘੇ [[ਹਿੰਦੀ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ [[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ 1945 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ "[[ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ]]" ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 1953 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ "[[ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ]]" ਤੋਂ ਮਿਲੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 135 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਇਹਨਾਂ [[ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ]], [[ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ, "[[ਮੇਰੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਆਤਮਕਥਾ]]" ਲਿਖੀ।<ref name="pt"/> 1969 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ" ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ "ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ" ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="pt"/> 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1973 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਸ਼ਬਨਮ ਦੀ ਬੇ-ਵਕਤ ਮੌਤ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸਾਹਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਈ 1913 ਨੂੰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।<ref name="pt"/> ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਸੀ ਪਰ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਆ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ<ref name="ti">{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010902/spectrum/main2.htm | title=Stumbling into films by sheer chance | publisher=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date=ਸਤੰਬਰ 2, 2001 | accessdate=ਨਵੰਬਰ 18, 2012}}</ref> ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਿੰਡੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਮਿਅੰਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref name="pt"/> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਨੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ [[ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ]] ਆ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। 1938 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ [[ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਇਹ [[ਬੀ ਬੀ ਸੀ]] [[ਲੰਡਨ]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਨਾਊਂਸਰ ਰਹੇ<ref name="ti"/> ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ। 1947 ਵਿੱਚ ਦਮਿਅੰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ ਚੰਧੋਕ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Balraj_Sahni_2013_stamp_of_India.jpg|thumb|2013 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਸਾਹਨੀ]] {| class="wikitable" !ਸਾਲ. !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ |- | rowspan="3" |1946 |ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ | | |- |ਦੂਰ ਚਲੇੰ | | |- |''ਬਦਨਾਮੀ'' | | |- |1947 |''ਗੁੜਿਆ'' | | |- |1948 |''ਗੁੰਜਨ'' | | |- |1950 |ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ | | |- | rowspan="3" |1951 |''ਮਾਲਦਾਰ'' | | |- |''ਹਮ ਲੌਗ'' |ਰਾਜ | |- |''ਹਲਚਲ'' |ਜੇਲਰ | |- | rowspan="1" |1952 |ਬਦਨਾਮ | | |- | rowspan="5" |1953 |''ਆਕਾਸ਼'' | | |- |''ਰਾਹੀ'' |ਡਾਕਟਰ | |- |ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ |ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਤੋ | |- |''ਚਾਲੀਸ ਬਾਬਾ ਏਕ ਚੋਰ'' | | |- |ਭਾਗੀਆਵਾਨ | | |- | rowspan="4" |1954 |''ਮਜਬੂਰੀ'' | | |- |''ਔਲਾਦ'' | | |- |''ਨੌਕਰੀ'' | | |- |''ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ'' |ਸੂਰਜਮਲ | |- | rowspan="5" |1955 |''ਤਾਂਗੇਵਾਲੀ'' | | |- |''ਸੀਮਾ'' |ਅਸ਼ੋਕ "ਬਾਬੂਜੀ" | |- |''ਜੋਰੂ ਕਾ ਭਾਈ'' | | |- |''ਜਵਾਬ'' |ਦਿਆਲ | |- |''ਗਰਮ ਕੋਟ'' |ਗਿਰਧਾਰੀਲਾਲ "ਗਿਰਧਾਰੀ" | |- | rowspan="2" |1956 |''ਟਕਸਾਲ'' |ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ | |- |ਇਰਾ ਬਤੋਰ ਸੁਰ | |[[ਅਸਮੀਯਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] ਫ਼ਿਲਮ |- | rowspan="7" |1957 |''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁਦਾਮਾ'' | | |- |''[[ਪਰਦੇਸੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਦੇਸੀ]]'' |ਸਖਾਰਾਮ | |- |''ਮਾਈ ਬਾਪ'' |ਚੰਦਨ | |- |''[[ਲਾਲ ਬੱਤੀ (ਨਾਵਲ)|ਲਾਲ ਬੱਤੀ]]'' | | |- |''ਕਠ ਪੁਤਲੀ'' |ਲੋਕਨਾਥ | |- |''ਦੋ ਰੋਟੀ'' |ਸ਼ਿਆਮ/ਮਾਸਟਰਜੀ[[-ਜੀ|ਜੀ ਜੀ।]] | |- |''[[ਭਾਬੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਭਾਬੀ]]'' |ਰਤਨ | |- | rowspan="7" |1958 |''ਸੋਨ ਕੀ ਚਿੜਿਆ'' |ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ | |- |''ਨਯਾਂ ਕਦਮ'' | | |- |''ਲਾਜਵੰਤੀ'' |ਨਿਰਮਲ ਕੁਮਾਰ | |- |''ਖਜ਼ਾਨਚੀ'' |ਰਾਧੇ ਮੋਹਨ | |- |''ਘਰ ਸੰਸਾਰ'' |ਕੈਲਾਸ਼ | |- |''ਘਰ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ'' | | |- |''ਦੇਵਰ ਭਾਬੀ'' | | |- | rowspan="6" |1959 |''ਚਾਂਦ'' |ਸ੍ਰੀ ਕਪੂਰ | |- |ਬਲੈਕ ਕੈਟ |ਏਜੰਟ ਰਾਜਨ | |- |''ਸੱਟਾ ਬਾਜ਼ਾਰ'' |ਰਮੇਸ਼ | |- |''ਹੀਰਾ ਮੋਤੀ'' |ਧੂਰੀ | |- |''ਛੋਟੀ ਬਹਨ'' |ਰਾਜਿੰਦਰ | |- |''ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਗਰਲ'' |ਮੋਹਨ | |- | rowspan="4" |1960 |''ਦਿਲ ਭੀ ਤੇਰਾ ਹਮ ਭੀ ਤੇਰੇ'' |ਪੰਚੂ ਦਾਦਾ | |- |''ਅਨੁਰਾਧਾ'' |ਡਾ. ਨਿਰਮਲ ਚੌਧਰੀ | |- |''ਨਈ ਮਾਂ।'' | | |- |''ਬਿੰਦਿਆ'' |ਦੇਵਰਾਜ | |- | rowspan="4" |1961 |''ਭਾਬੀ ਕੀ ਚੂੜੀਆਂ'' |ਸ਼ਿਆਮ | |- |''ਸਪਨੇ ਸੁਹਾਨੇ'' |ਸ਼ੰਕਰ | |- |''ਸੁਹਾਗ ਸਿੰਦੂਰ'' |ਰਾਮੂ | |- |''[[ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਾਬੁਲੀਵਾਲਾ]]'' |ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖਾਨ | |- | rowspan="2" |1962 |''ਸ਼ਾਦੀ'' |ਰਤਨ ਆਰ. ਮਲਹੋਤਰਾ | |- |''ਅਨਪੜ'' |ਚੌਧਰੀ ਸ਼ੰਭੂਨਾਥ | |- |1963 |''ਅਕੇਲਾ'' | | |- | rowspan="4" |1964 |''[[ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ|ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਡੇ]]'' |ਰਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਲਹੋਤਰਾ |ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ |- |''ਹਕੀਕਤ'' |ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ | |- |''ਮੈਂ ਭੀ ਲੜਕੀ ਹੂੰ'' |ਗੰਗਾ | |- |''[[Punar Milan (1964 film)|ਪੁਨਰ ਮਿਲਾਨ]]'' |ਡਾ. ਮੋਹਨ/ਰਾਮ | |- | rowspan="3" |1965 |''ਡਾਕ ਘਰ'' |ਅੰਧੇ ਬਾਬਾ | |- |''ਵਕਤ'' |ਲਾਲਾ ਕੇਦਾਰਨਾਥ | |- |''[[Faraar (1965 film)|ਫ਼ਰਾਰ]]'' |ਜਾਸੂਸ ਅਧਿਕਾਰੀ | |- | rowspan="5" |1966 |''ਆਏ ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਕੇ'' |ਸ਼ੁਕਲਾ | |- |''ਪਿੰਜਰੇ ਕੇ ਪੰਛੀ'' |ਯਾਸੀਨ ਖਾਨ | |- |''ਨੀਂਦ ਹਮਾਰੀ ਖਵਾਬ ਤੁਮਹਾਰੇ'' |ਖਾਨ ਬਹਾਦੁਰ | |- |''ਲਾਡਲਾ'' |ਬੈਰਿਸਟਰ ਬ੍ਰਿਜ ਮੋਹਨ | |- |''ਆਸਰਾ'' |ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ | |- | rowspan="4" |1967 |''ਹਮਰਾਜ਼'' |ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਅਸ਼ੋਕ | |- |''[[ਨੌਨਿਹਾਲ(ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)|ਨੌਨਿਹਾਲ]]'' |ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ | |- |''ਘਰ ਕਾ ਚਿਰਾਗ'' | | |- |''ਅਮਨ'' |ਗੌਤਮਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ | |- | rowspan="4" |1968 |''ਇਜ਼ਤ'' |ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ | |- |''ਸੰਘਰਸ਼'' |ਗਣੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਾਦ | |- |''ਨੀਲ ਕਮਲ'' |ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਇਚੰਦ | |- |''ਦੁਨੀਆ'' |ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ਰਮਾ | |- | rowspan="5" |1969 |''ਏਕ ਫੂਲ ਦੋ ਮਾਲੀ'' |ਕੈਲਾਸ਼ਨਾਥ ਕੌਸ਼ਲ | |- |''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' |ਨਵੀਨ ਗੁਪਤਾ | |- |''ਤਲਾਸ਼'' |ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ | |- |''ਨੰਨਹਾ ਫਰਿਸ਼ਤਾ'' |ਡਾ. ਰਾਮਨਾਥ | |- |''ਹਮ ਏਕ ਹੈਂ।'' | | |- | rowspan="8" |1970 |''ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਬ ਸੰਸਾਰ'' |ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ | |- |''ਹੋਲੀ ਆਈ ਰੇ'' |ਠਾਕੁਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ | |- |''ਮੇਰੇ ਹਮਸਫਰ'' |ਅਸ਼ੋਕ | |- |''ਪਹਿਚਾਨ'' |ਸਾਬਕਾ ਫਾਇਰਫਾਈਟਰ | |- |''[[ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ]]'' |ਪੰਨਾਲਾਲ | |- |''ਨਯਾ ਰਾਸਤਾ'' |ਬਨਸਪਤੀ | |- |''ਘਰ ਘਰ ਕੀ ਕਹਾਣੀ'' |ਸ਼ੰਕਰਨਾਥ | |- |''ਧਰਤੀ'' |ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ (ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ) | |- | rowspan="2" |1971 |''ਪਰਾਇਆ ਧਨ'' |ਗੋਵਿੰਦਰਮ | |- |''ਜਵਾਨ ਮੁਹੱਬਤ'' |ਡਾ. ਸਰੀਨ | |- | rowspan="4" |1972 |ਜਵਾਨੀ ਦੀਵਾਨੀ |ਰਵੀ ਆਨੰਦ | |- |''ਜੰਗਲ ਮੇਂ ਮੰਗਲ'' |ਥਾਮਸ | |- |''ਸ਼ਾਇਰ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਹਜੂਰ'' |ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਮਹਜੂਰ | |- |''ਮੰਗੇਤਰ'' | | |- | rowspan="6" |1973 |''ਚਿਮਨੀ ਕਾ ਧੁਆ'' | | |- |''ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ'' |ਅਸ਼ੋਕ | |- |''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੀ ਕਸਮ'' | | |- |''[[ਹੱਸਤੇ ਜ਼ਖਮ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਂਸਤੇ ਜ਼ਖਮ]]'' |ਐਸ. ਪੀ. ਦੀਨਾਨਾਥ ਮਹਿੰਦਰੂ | |- |''ਦਾਮਨ ਔਰ ਆਗ'' |ਸ਼ੰਕਰ | |- |''[[ਗਰਮ ਹਵਾ]]'' |ਸਲੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ | |- | rowspan="2" |1977 |''ਅਮਾਨਤ'' |ਸੁਰੇਸ਼ | |- |''ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ'' |[[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]] | (ਅੰਤਿਮ ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ |} == ਕੰਮ == ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। [[ਇਪਟਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ "ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ" ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ [[ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ|ਕੇ ਏ ਅੱਬਾਸ]] ਸਨ।<ref name="ti"/> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਦੂਰ ਚਲੇਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ 1953 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ "ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ" ਨਾਲ ਬਣੀ।<ref name="pt"/> ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਉੱਘੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, "ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ" ਅਤੇ "[[ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ]]" ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਿੱਟ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਇਨਾਮ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। ਫ਼ਿਲਮ [[ਗਰਮ ਹਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਚੋਟੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਡੱਬਿੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ == ਸਾਹਨੀ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਇਹਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1960 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫੇਰੀ ਲਾਈ ਅਤੇ [[ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ]] ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਘਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1969 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ" ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਇਨਾਮ]] ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ "[[ਆਰਸੀ]]" ਅਤੇ "[[ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]]" ਆਦਿ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। "ਮੇਰੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਆਤਮਕਥਾ" ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਹੈ। 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ ਇਨਾਮ" ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<br> # ਕਾਮੇ (ਵਾਰਤਕ, 1984) # ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕੰਨੀ (ਵਾਰਤਕ, 1990) # ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ (1967) # ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ (1969) # ਮੇਰੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਆਤਮਕਥਾ (1974) # ਮੇਰੀ ਗ਼ੈਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਡਾਇਰੀ ==ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== [[File:Balraj Sahni 2013 stamp of India.jpg|thumb|upright=1.2|ਭਾਰਤ ਦੀ 2013 ਦੀ ਮੋਹਰ 'ਤੇ ਸਾਹਨੀ]] {| class="wikitable" |- !ਸਾਲ !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟ |- |rowspan=3|1946 |''[[ਦੂਰ ਚਲੇਂ]]'' | |- |''[[ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ]]'' | |- |''[[ਬਦਨਾਮੀ]]'' | |- |1947 |''[[ਗੁਡੀਆ]]'' | |- |rowspan=3|1951 |''[[ਮਾਲਦਾਰ]]'' | |- |''[[ਹਮਲੋਗ]]'' |ਰਾਜ |- |''ਹਲਚਲ'' |ਦ ਜੇਲਰ |- |1952 |''[[ਬਦਨਾਮ]]'' | |- |rowspan=4|1953 |''[[ਰਾਹੀ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਹੀ]]'' |ਡਾਕਟਰ |- |''[[ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ]]'' |ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਤੋ |- |''[[ਭਾਗਿਆਵਾਨ]]'' | |- |''[[ਆਕਾਸ਼]]'' | |- |rowspan=3|1954 |''[[ਨੌਕਰੀ]]'' | |- |''[[ਮਜਬੂਰੀ]]'' | |- |''[[ਔਲਾਦ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਔਲਾਦ]]'' | |- |rowspan=4|1955 |''[[ਤਾਂਗੇਵਾਲੀ]]'' | |- |''[[ਸੀਮਾ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੀਮਾ]]'' |ਆਸ਼ੋਕ 'ਬਾਬੂਜੀ' |- |''[[ਗਰਮ ਕੋਟ]]'' |ਗਿਰੀਧਾਰੀ |- |''[[ਟਕਸਾਲ]]'' |ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ |- |rowspan=5|1957 |''[[ਪਰਦੇਸ਼ੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)]]'' | |- |''[[ਮਾਈ ਬਾਪ]]'' | |- |''[[ਲਾਲ ਬੱਤੀ]]'' | |- |''[[ਕਠਪੁਤਲੀ]]'' |ਲੋਕਨਾਥ |- |''[[ਭਾਬੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਭਾਬੀ]]'' |ਰਤਨ |- |rowspan=5|1958 |''[[ਸੋਨੇ ਕੀ ਚਿੜੀਆ]]'' |ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ |- |''[[ਲਾਜਵੰਤੀ]]'' |ਮਿਸਟਰ ਨਿਰਮਲ |- |''ਖਜ਼ਾਨਚੀ'' |ਰਾਧੇ ਮੋਹਨ |- |''[[ਘਰ ਸੰਸਾਰ]]'' |ਕੈਲਾਸ਼ |- |''[[ਘਰ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ]]'' | |- |rowspan=4|1959 |''[[ਸੱਟਾ ਬਾਜ਼ਾਰ]]'' |ਰਮੇਸ਼ |- |''[[ਹੀਰਾ ਮੋਤੀ]]'' | |- |''[[ਛੋਟੀ ਬਹਿਨ]]'' |ਰਾਜੇਂਦਰ |- |''[[ਬਲੈਕ ਕੈਟ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਲੈਕ ਕੈਟ]]'' |ਏਜੰਟ ਰਾਜਨ |- |rowspan=3|1960 |''[[ਦਿਲ ਭੀ ਤੇਰਾ ਹਮ ਭੀ ਤੇਰੇ]]'' |ਪੰਚੂ ਦਾਦਾ |- |''[[ਬਿੰਦੀਆ]]'' |ਦੇਵਰਾਜ |- |''[[ਅਨੁਰਾਧਾ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਨੁਰਾਧਾ]]'' |ਡਾ. ਨਿਰਮਲ ਚੌਧਰੀ |- |rowspan=5|1961 |''[[ਸੁਹਾਗ ਸੰਦੂਰ]]'' |ਰਾਮੂ |- |''[[ਸਪਨੇ ਸੁਹਾਨੇ]]'' | |- |''[[ਭਾਬੀ ਕੀ ਚੂੜੀਆਂ]]'' |ਸ਼ਿਆਮ |- |''[[ਬਟਵਾਰਾ]]'' | |- |''[[ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ]]'' |ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖਾਨ |- |rowspan=2|1962 |''[[ਸ਼ਾਦੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ਾਦੀ]]'' |ਰਾਤਾਉ |- |''[[ਅਨਪੜ੍ਹ]]'' |ਚੌਧਰੀ ਸੰਭੂਨਾਥ |- |rowspan=2|1964 |''[[ਪੁਨਰ ਮਿਲਨ]]'' |ਡਾ. ਮੋਹਨ/ਰਾਮ |- |''[[ਹਕੀਕਤ]]'' |ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ |- |rowspan=2|1965 |''[[ਵਕਤ (1965 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਕਤ]]'' |ਲਾਲਾ ਕੇਦਾਰਨਾਥ |- |''[[ਫ਼ਰਾਰ]]'' |ਜਾਸੂਸੀ ਅਫਸਰ |- |rowspan=4|1966 |''[[ਪਿੰਜਰੇ ਕੇ ਪੰਛੀ]]'' |ਯਾਸੀਨ ਖਾਂ |- |''[[ਨੀਂਦ ਹਮਾਰੀ ਖਵਾਬ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ]]'' |ਖਾਨ ਬਹਾਦੁਰ |- |''[[ਆਸਰਾ]]'' |ਸੁਰੇੰਦਰ ਨਾਥ ਕੁਮਾਰ |- |''[[ਆਏ ਦਿਨ ਬਹਾਰ ਕੇ]]'' |ਸ਼ੁਕਲਾ |- |rowspan=4|1967 |''[[ਨੌਨਿਹਾਲl]]'' |ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਲ |- |''[[ਘਰ ਕੇ ਚਿਰਾਗ]]'' | |- |''[[ਅਮਨ]]'' |ਗੌਤਮਦਾਸ ਦਾ ਡੈਡ |- |''[[ਹਮਰਾਜ਼]]'' |ਪੋਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ |- |rowspan=4|1968 |''[[ਸੰਘਰਸ਼]]'' |ਗਣੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ |- |''[[ਨੀਲ ਕਮਲ (1968 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨੀਲ ਕਮਲ]]'' |ਮਿ. ਰਾਇਚੰਦ |- |'ਇਜ਼ਤ'' | |- |''[[ਦੁਨੀਆ (1968 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੁਨੀਆਂ]]'' |Public Prosecutor ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ਰਮਾ |- |rowspan=4|1969 |''[[ਤਲਾਸ਼ (1969 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਲਾਸ਼]]'' |ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ |- |''[[ਨੰਨ੍ਹਾ ਫਰਿਸ਼ਤਾ]]'' |ਡਾ. ਰਾਮਨਾਥ |- |''[[ਏਕ ਫੂਲ ਦੋ ਮਾਲੀ]]'' |ਕੈਲਾਸ਼ ਨਾਥ ਕੌਸ਼ਲ |- |''[[ਦੋ ਰਾਸਤੇ]]'' |ਨਵੇਂਦਰੂ ਗੁਪਤਾ |- |rowspan=8|1970 |''[[ਪਹਿਚਾਨ (1970 ਰਾਮਨਾਥ)|ਪਹਿਚਾਨ]]'' |Ex-Firefighter |- |''[[ਪਵਿਤਰ ਪਾਪੀ]]'' |ਪੰਨਾਲਾਲ |- |''[[ਨਯਾ ਰਾਸਤਾ]]'' |ਬੰਸੀ |- |''[[ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ]]'' | |- |''[[ਮੇਰੇ ਹਮਸਫਰ]]'' |Ashok |- |''[[ਹੋਲੀ ਆਈ ਰੇ]]'' | |- |''[[ਘਰ ਘਰ ਕੀ ਕਹਾਨੀ]]'' | |- |''[[ਧਰਤੀ]]'' |ਭਰਤ ਦਾ ਡੈਡ |- |rowspan=2|1971 |''[[ਪਰਾਇਆ ਧਨ]]'' |Govindram |- |''[[ਜਵਾਨ ਮੁਹੱਬਤ]]'' |ਡਾ. ਸਰੀਨ |- |rowspan=3|1972 |''[[ਸ਼ਾਯਾਰ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਹਜੂਰ]]'' |ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਮਹਜੂਰ |- |''[[ਜਵਾਨੀ ਦੀਵਾਨੀ]]'' |ਰਵੀ ਅਨੰਦ |- |''[[ਜੰਗਲ ਮੇਂ ਮੰਗਲ]]'' |ਥਾਮਸ |- |rowspan=4|1973 |''[[ਪਿਆਰ ਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ]]'' | |- |''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੀ ਕਸਮ]]'' | |- |''[[ਹੰਸਤੇ ਜਖ਼ਮ]]'' |ਐੱਸ ਪੀ ਦੀਨਾਨਾਥ ਮਹੇਂਦਰੂ |- |''[[ਗਰਮ ਹਵਾ]]'' |ਸਲੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ |- |rowspan=2|1977 |''[[ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ (ਫ਼ਿਲਮ)]]'' |ਊਧਮ ਸਿੰਘ |- |''[[ਅਮਾਨਤ]]'' |ਸੁਰੇਸ਼ |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ]] *[[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Balraj Sahni|ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ}} * {{IMDb name|id=0756379|name=ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ}} * [https://web.archive.org/web/20180710042834/http://www.thebhopalpost.com/index.php/2010/07/balraj-sahni-speaking-his-heart-out Balraj Sahni's Convocation Address] at [[Jawaharlal Nehru University]] in 1972 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1913]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਲੋਕ]] kni6ffiwiszehx9xw4q3wxg34t19lsf 0 27411 839923 586072 2026-05-23T18:31:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839923 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ | image = S Chandrasekhar.png | image_size = | caption = ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ | birth_date = {{Birth date|1910|10|19}} | death_date = {{death date and age|1995|08|21|1910|10|19}} | birth_place = [[ਲਹੌਰ]], ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | death_place = [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] | citizenship = [[ਭਾਰਤ]] (1910–1953)<br>[[ਅਮਰੀਕਾ]] (1953–1995) | residence =[[ਅਮਰੀਕਾ]] | field = [[ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ]] | alma_mater = ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਚੇਨਈ, ਟਰੀਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਕੈਂਬਰਿਜ | work_institution = [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br>[[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | doctoral_advisor = [[ਰਾਲਫ ਐਚ. ਫੋਲਰ]], [[ਆਰਥਰ ਸਟੈਂਲੇ ਐਡਿੰਗਟਨ]] | doctoral_students = [[ਡੋਨਲਡ ਐਡਵਰਡ ਅਸਟਰਬਰੋਕ]], [[ਰੋਨਲਡ ਵਿਨਸਟਨ]], [[ਐਫ. ਪੋਲ ਐਸਪੋਸੀਟੋ]], [[ਜੇਰੇਮਿਆਹ ਪੀ. ਅਸਟ੍ਰੀਕਰ]], [[ਜੇਰੋਮੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਟਿਆਨ]] | known_for = [[ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸੀਮਾ]] | prizes = {{nowrap|[[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1983)<br>[[ਕੋਪਲੇ ਮੈਡਲ]] (1984)<br>[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡਲ ਆਫ ਸਾਇੰਸ]] (1966)<br>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] (1968)}} | religion = [[ਹਿੰਦੂ]]<ref>''Chandrasekhar: The Man Behind the Legend – Chandra Remembered''. By Kameshwar C. Wali - 1997; London: Imperial College Press. ISBN 1-86094-038-2</ref> | footnotes = }} '''ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ''' (19 ਅਕਤੂਬਰ 1910-21 ਅਗਸਤ 1995) ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਾਹੌਰ]] (ਜੋ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਅਈਅਰ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਈਅਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੰਡੀਅਨ ਔਡਿਟਸ ਐਂਡ ਅਕਾਊਂਟਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਉੱਚ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਉਹ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਸਰ ਸੀ.ਵੀ. ਰਮਨ]] ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਨ।</ref><ref>Horgan, J. (1994) ''Profile: Subrahmanyan Chandrasekhar &ndash; Confronting the Final Limit'', [[Scientific American]] '''270'''(3), 32–33.</ref> ==ਸਿੱਖਿਆ== 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1922 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1922 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1925 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੂਨ, 1930 ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ ਸਾਇੰਸ (ਆਨਰਜ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਖੇ ਕਰਨ ਲਈ ਵਜ਼ੀਫਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਨ 1930 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ [[ਟਰੀਨਿਟੀ ਕਾਲਜ]], ਕੈਂਬਰਿਜ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1933 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ==ਨੋਬਲ ਸਨਮਾਨ== ਉਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1983 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਵਿਲੀਅਮ ਏ ਫਾਊਲਰ (ਅਮਰੀਕਾ) ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ==ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ== ਸੰਨ 1933 ਤੋਂ 1936 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਰੀਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੱਲੋਂ ਇਨਾਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ। ਸੰਨ 1936 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ 11 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲਲਿਥਾ ਡੋਰਾਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਜੋ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੂਨੀਅਰ ਰਹੀ ਸੀ। [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਆਉਣ ’ਤੇ ਉਹ ਜੁਲਾਈ, 1937 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਬਤੌਰ ਰਿਸਰਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ==ਪਹਿਲੀ ਖੋਜ ਪੱਤਰ== ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ [[ਪੈ੍ਰਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ]], ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1929 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ ‘ਦਿ ਕਰੌਂਪਟਨ ਸਕੈਟਰਿੰਗ ਐਂਡ ਨਿਊ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ’ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ 1930 ਈ. ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸੀਮਾ]] ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਬੂਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸੀਮਾ== ਹਰ ਤਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਇਸ ਅੰਦਰ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਆਈ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸੰਯੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਖਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਓਨੀ ਦੇਰ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਸਾਰੀ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਸੰਯੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਰਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਸਟੇਜ ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ (ਵਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼) ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਇਹ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ ਜਾਂ ਵਾਈਟ ਡਵਾਰਫ ਬਣਨ ਲਈ ਤਾਰੇ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੁੰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਰਲੀ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜ੍ਹਾਅ ’ਤੇ [[ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ]] ਤਾਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪੁੰਜ ਸੂਰਜੀ ਪੁੰਜ ਦੇ 1.44 ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ‘ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸੀਮਾ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਪੁੰਜ ਇਸ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਉਹ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਧੀਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਧਿਕ ਘਣਤਾ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਤਿ ਅਧਿਕ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਦਬਾਉ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਸਫੋਟ ਨਾਲ ਇਹ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਫੋਟ ‘[[ਸੁਪਰਨੋਵਾ]]’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੈੱਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪੁੰਜ 1.44 ਤੋਂ 5 ਸੂਰਜੀ ਪੁੰਜਾਂ ਤੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਰ [[ਨਿਊਟਰਾਨ ਤਾਰਾ]] (ਨਿਊਟਰਾਨ ਸਟਾਰ) ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਸੂਰਜੀ ਪੁੰਜਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ [[ਕਾਲਾ ਛੇਕ]] (ਬਲੈਕ ਹੋਲ) ਬਣਦੀ ਹੈ। ==ਸਨਮਾਨ== [[Image:Subrahmanyan Chandrasekhar Exhibition - Science City - Kolkata 2011-01-07 9514.JPG|thumb|241px| ਕੰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਜਨਵਰੀ 2011 ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸ ਸਿੱਟੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿਖੇ ]] *ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਫੈਲੌ (1944) *ਹੈਨਰੀ ਨੋਰਿਸ਼ ਰੁਸੈੱਲ ਲੈਕਚਰਸਿਪ(1949)<ref name=AAS>{{cite web|title=Grants, Prizes and Awards|url=http://aas.org/grants/awards.php#russell|publisher=American Astronomical Society|accessdate=24 February 2011|archive-date=22 ਦਸੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222143439/http://www.aas.org/grants/awards.php#russell|dead-url=yes}}</ref> *1952 ਵਿੱਚ ਐਸਟਰੋਨਾਮੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪੈਸੀਫਿਕ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੂਸ ਮੈਡਲ<ref>{{cite web|title=Past Winners of the Catherine Wolfe Bruce Gold Medal|url=http://astrosociety.org/membership/awards/pastbruce.html|publisher=Astronomical Society of the Pacific|accessdate=24 February 2011}}</ref> *ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ (1953)<ref>{{cite web|title=Winners of the Gold Medal of the Royal Astronomical Society|url=http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268|publisher=Royal Astronomical Society|accessdate=24 February 2011|archive-date=25 ਮਈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525064844/http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268|url-status=dead}}</ref> *ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਦਨ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 1962 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਮੈਡਲ *ਅਮੈਰੀਕਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਆਰਟ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸ ਵੱਲੋ ਰੰਮਫੋਰਡ ਸਨਮਾਨ (1957) *ਨੈਂਸਨਲ ਮੈਡਲ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਅਮਰੀਕਾ (1966)<ref>[http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=73 National Science Foundation – The President's National Medal of Science]</ref> *[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] (1968) *ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ) ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਡਰੇਪਰ ਮੈਡਲ *1983 ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] *ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋ 1984 ਵਿੱਚ ਕੋਪਲੇ ਮੈਡਲ *ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਵੱਲੋ ਫੈਲੌ ਪਦਵੀ (1988) *ਗੋਰਡਨ ਜੇ. ਲੈਅੰਗ ਸਨਮਾਨ (1989) *ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਡੀਓ ਐਸਟੋਨੋਮੀ ਅਬਜਰਵੇਟਰੀ ਵੱਲੋ ਲੈਕਚਰਸਿਪ *ਹੁੰਬੋਲਡਟ ਸਨਮਾਨ ==ਕਿਤਾਬਾਂ== 400 ਤਕਰੀਬਨ ਪਰਚੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ। ‘ਨਿਊਟਨਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪੀਆ ਫਾਰ ਦਿ ਕੌਮਨ ਰੀਡਰ’ (Newton’s Principia for the 3ommon Reader) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 85 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ ਹੀ 21 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਫਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] 6cgovyzff8rgj8jc5leyo5758l0e3bu 0 44731 839956 789120 2026-05-24T06:54:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839956 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Iran Iraq War Start Attack on Tehran Airport 1980-09-22.jpg|thumb|ਇਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ - September 22, 1980 - Tehran]] '''ਇਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ''' ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਸਤੰਬਰ 1980 ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1988 ਦਰਮਿਆਨ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਇਰਾਕ ਨੇ ਇਰਾਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 20 ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ' ਤੇ, ਜਦੋਂ ਇਰਾਨ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਗੜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਰਾਕ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਖਾੜੀ ਸੂਬੇ ਵਜੋਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਇਰਾਕ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ 1979 ਦੀ ਈਰਾਨੀ ਰੈਵੋਲੂਸ਼ਨ ਬਰਾਮਥ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਰਾਕ ਦੇ ਸ਼ੀਆ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇਗੀ।ਇਹ ਯੁੱਧ ਸਰਹੱਦੀ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਕ ਨੇ ਤੇਲ-ਅਮੀਰ ਖੁਸ਼ਉਤਸ਼ਾਨ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ੱਟ ਅਲ-ਅਰਬ (ਅਰਵੈਂਡ ਰੁਦ) ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਰਾਕ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ,ਕਿ ਈਰਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਵੇ।ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।ਜੂਨ 1982 ਤਕ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਗੁੰਮ ਇਲਾਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ==ਇਰਾਨ ਇਰਾਕ ਸਬੰਧ== 16 ਵੀਂ ਅਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਟੋਮੈਨ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਰਾਨ (1935 ਤੱਕ "ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਓਟੋਮੈਨਜ਼ ਨੇ ਇਰਾਕ (ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮਿਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ) ਅਤੇ ਸ਼ਤ ਅਲ-ਅਰਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ 1639 ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਬ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਫਾਈਨਲ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ<ref name=benab>{{cite web|url=http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php|title=The Origin and Development of Imperialist Contention in Iran; 1884–1921|work=History of Iran|publisher=Iran Chamber Society|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917105415/http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php|url-status=dead}}</ref>।ਸ਼ੱਟ ਅਲ-ਅਰਬ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਚੈਨਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 1937 ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ ਇਰਾਕ ਨੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਹਿਦਾ ਦੀ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਰਹੇ।1955 ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਬਗਦਾਦ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1969 ਵਿਚ, ਈਰਾਨ ਨੇ ਸ਼ਟ ਅਲ-ਅਰਬ ਉਪਰ 1937 ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਰਾਕ ਨੂੰ ਟੋਲ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ,ਜਦੋਂ ਇਸਦੇ ਜਹਾਜ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਥਲਵੇ ਨਾਲ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਈਰਾਨ ਹਨ।ਇਸ ਲਈ 1937 ਦੀ ਸੰਧੀ ਇਰਾਨ ਲਈ ਗ਼ਲਤ<ref name=bulloch89>{{cite book|last=Bulloch|first=John|title=The Gulf War: Its Origins, History and Consequences|url=https://archive.org/details/gulfwaritsorigin00bull|year=1989|publisher=Methuen|location=London|isbn=9780413613707|edition=1st published|author2=Morris, Harvey}}</ref> ਸੀ।ਇਰਾਕ ਨੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1969 ਨੂੰ ਇਰਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਇਰਾਕ-ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਨ 1978' ਚ ਹੋਇਆ।ਜਦੋਂ ਇਰਾਕ 'ਚ ਈਰਾਨੀ ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਇਰਾਕ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਘੁਸਪੈਠ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਘੋਖ ਕੀਤੀ ਸੀ। ==ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਖੋਰਰਾਮਸ਼ਹਿਰ ਦੀ== 22 ਸਿਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਖੋਰਰਾਮਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਖੋਰਰਾਮਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ 7000 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਰਾਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੋਰਰਾਮਸ਼ਹਿਰ ਭਾਵ "ਖੂਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ" (ਖਾਨਿਨ ਸ਼ੇਰ, ਖੂਨਿਨ ਸ਼ਾਹਰ) ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ===ਡੇਜ਼ਫੁਲ ਦੀ ਲੜਾਈ=== 5 ਜਨਵਰੀ 1981 ਨੂੰ, ਈਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ, ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਨਸਰ (ਜਿੱਤ) ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ।ਇਰਾਕ ਦੇ 45 ਟੀ -55 ਅਤੇ ਟੀ ​​-62 ਟੈਂਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।ਜਦੋਂ ਕਿ<ref name=dennis09>{{cite book|last=Dennis|first=Simon Dunstan|title=The Six Day War, 1967: Jordan and Syria|year=2009|publisher=Osprey Publishing|location=Oxford|isbn=9781846033643|edition=1st|page=22}}</ref><ref name="Jafari 2011">{{cite web|last=Jafari|first=Mojtaba|title=Nasr Offensive Operation|url=http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=188315|access-date=2018-03-11|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715001111/http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=188315|url-status=dead}}</ref> ਇਰਾਨ ਦੇ 100-200 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਐੱਮ -60 ਟੈਂਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਰਾਨੀ ਟੈਂਕ ਲਗਭਗ 150 ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। 40ਟੈਂਕ ਇਰਾਕ ਦੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 141 ਈਰਾਨੀ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ===H3 ਤੇ ਹਮਲਾ=== ਇਰਾਕੀ ਏਅਰ ਫੋਰਸ, ਜੋ ਇਰਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਜੰਮੋਨੀਅਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਐਚ -3 ਏਅਰਬਾਜ਼ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਪਰ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਨੂੰ, ਈਰਾਨੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੇ ਅੱਠ ਐੱਫ -4 ਫੈਂਟੋਮ,ਫੌਟਰ ਬੰਬਾਂ, ਚਾਰ ਐੱਫ -14 ਟੋਮਕੈਟਸ, ਤਿੰਨ ਬੋਇੰਗ 707 ਰਿਫੋਲਿੰਗ ਟੈਂਕਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੋਇੰਗ 747 ਕਮਾਂਡ ਪਲੇਨ ਨਾਲ ਐਚ 3 ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ।27-50 ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://iiaf.net/stories/warstories/s1.html|title=Assault on Al-Wallid|work=Imperial Iraniasn Air Force}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] dv60yn9ew4p78abgpsqbmorno4ylmfe 0 56681 839948 839481 2026-05-24T05:29:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839948 wikitext text/x-wiki [[File:Gnewsensescreenshot.png|thumb|[[gNewSense]], ਇੱਕ ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]] '''ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ'''<ref>See {{cite web|author=GNU Project|title=What is Free Software|publisher=Free Software Foundation|url=https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html|access-date=2015-02-26|archive-date=2013-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ [[ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਵਾਚਣ, ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.gnu.org/philosophy/free-software-intro.html Free Software Movement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218000733/https://www.gnu.org/philosophy/free-software-intro.html |date=2018-02-18 }} (gnu.org)</ref><ref name="philo">[https://www.gnu.org/philosophy/philosophy.html Philosophy of the GNU Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801102131/http://www.gnu.org/philosophy/philosophy.html |date=2015-08-01 }} (gnu.org)</ref><ref name="def">[http://www.fsf.org/about/what-is-free-software What is free software] (fsf.org)</ref><ref>{{Cite web |url=http://shop.fsf.org/product/free-software-free-society-2/ |title=Free Software Free Society: Selected Essays of Richard M. Stallman, 2nd Edition |access-date=2015-02-26 |archive-date=2016-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422141701/http://shop.fsf.org/product/free-software-free-society-2/ |url-status=dead }}</ref> == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == *[[ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] *[[ਮਲਕੀਅਤੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] *[[ਵਪਾਰਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] 925tb64hj4sk5d91g4lkw5y96mnxek5 0 64739 839964 826055 2026-05-24T07:29:03Z Sreehari lijinas 58922 839964 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਬਾਹੁਬਲੀ (ਫ਼ਿਲਮ) | image = Baahubali cast.jpg | caption = ਬਾਹੁਬਲੀ (ਫ਼ਿਲਮ) | director = [[ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ]] | producer = के राघवेंद्र राव<br /> शोबू यर्लागद्दा<br /> प्रसाद देवीनेनी<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/102102.html|title=Producer Explains 'Bahubali' Title Controversy|trans_title=निर्माता ने 'बाहुबली' शीर्षक विवाद पर सफ़ाई दी|publisher=इंडियाग्लित्ज़|date=9 जनवरी 2014|accessdate=02 अगस्त 2015|language=अंग्रेजी|archive-date=2014-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029022945/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/102102.html|url-status=dead}}</ref> | writer = | screenplay = ਸ਼ੰਕਰ,<br /> ਰਾਹੁਲ ਕੋਡਾ,<br />[[ਮਧਨ ਕਾਰਕੀ]],<br />ਵਿਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ | story = वी॰ विजयेन्द्र कुमार | starring = | music = | cinematography = ਕੇ. ਕੇ. ਸੇਂਥਿਲ ਕੁਮਾਰ | editing = | studio = | distributor = ਅਰਕਾ ਮੀਡੀਆ ਵਰਕਸ | released = {{Film date|df=yes|2015|07|10}} | runtime = 159 ਮਿੰਟ * 158 ਮਿੰਟ ([[ਤੇਲੁਗੂ]]) * 159 ਮਿੰਟ ([[ਤਮਿਲ]]) | country = ਭਾਰਤ | language = [[ਹਿੰਦੀ]],<br /> [[ਤੇਲੁਗੂ]],<br /> [[ਤਮਿਲ]],<br /> [[ਮਲਿਆਲਮ]] | budget = ₹ 250 करोड़<ref name="Baahubali 125 cr (2 parts)">{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Baahubali-budget-to-go-beyond-175-cr/articleshow/37576295.cms|title= Baahubali budget to go beyond 100 cr |trans_title= बाहुबली का बजट १०० करोड़ से ऊपर होगा|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=1 जुलाई 2014 |accessdate=2 अगस्त 2015}}</ref> | gross = ₹ 504.25 ਕਰੋੜ (ਅਮਰੀਕੀ $79 ਮਿਲੀਅਨ) (25 days) }} '''ਬਾਹੁਬਲੀ''' ਇੱਕ ਦੋਭਾਸ਼ਾਈ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਐਸ. ਐਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ]] ਹੈ। 250 ਕਰੋੜ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ 10 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਤਮਿਲ]], [[ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਚਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। [[File:Baahubali cast.jpg|thumb|Baahubali cast]] [[File:SSRajamouli.jpg|thumb|ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਰਾਜਾਮੌਲੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2015]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 4axp2xydp4j32rw2kpm07dwii1tbxwf 0 68399 839952 815066 2026-05-24T06:47:48Z Harry sidhuz 38365 ਸੁਧਾਰੋ ਫਰਮਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ 839952 wikitext text/x-wiki {{ਸੁਧਾਰੋ}} ਇਹ ਇੰਟਲ ਵੱਲੋ ਰਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ i5 ਮਾਈਕਰੋਪ੍ਰੋਸੈਸਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ; ==ਡੈਸਕਟਾਪ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ== === [[Nehalem (microarchitecture)|Nehalem microarchitecture (1st generation)]] === ====Lynnfield ==== {{cpulist|nehalem|head}} {{cpulist|bridge|section=standard power}} {{cpulist|nehalem|lynnfield|ark=42915|model=Core i5-750 |mult=20|uncore=16|turbo=1/1/4/4<ref group="Note" name="turbo"/>|dmi=2.5|memspeed=1333|vmin=0.65|vmax=1.4|tdp=95|date=ਸਤੰਬਰ 2009|price=$196|links=1 |sspec1=SLBLC|step1=B1|part1=BX80605I5750 |part2=BV80605001911AP}} {{cpulist|nehalem|lynnfield|ark=48496|model=Core i5-760 |mult=21|uncore=16|turbo=1/1/4/4|dmi=2.5|vmin=0.65|vmax=1.4|tdp=95|date=July 2010|price=$205 |sspec1=SLBRP|step1=B1|part1=BX80605I5760 |part2=BV80605001908AN}} {{cpulist|bridge|section=low power}} {{cpulist|nehalem|lynnfield|ark=42917|model=Core i5-750S |mult=18|turbo=0/0/6/6|vmin=0.65|vmax=1.4|tdp=82|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$259 |sspec1=SLBLH|step1=B1|part1=BX80605I5750S |part2=BV80605003213AH}} {{end}} === [[Westmere (microarchitecture)|Westmere microarchitecture (1st generation)]] === ==== "[[Clarkdale (microprocessor)|Clarkdale]]" ==== {{cpulist|nehgfx|head}} {{cpulist|nehgfx|clarkdale|model=Core i5-650|ark=43546 |mult=24|uncore=18|turbo=1/2<ref group="Note" name="turbo"/>|gfxclock=733|vmin=0.65|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$176|links=1 |sspec1=SLBLK|step1=C2|part1=CM80616003174AH |sspec2=SLBTJ|step2=K0 |part2=BX80616I5650}} {{cpulist|nehgfx|clarkdale|model=Core i5-655K|ark=48750 |mult=24|uncore=18|turbo=1/2|gfxclock=733|vmin=0.65|vmax=1.4|date=May 2010|price=$216 |sspec1=SLBXL|step1=K0|part1=CM80616003174AO |part2=BX80616I5655K}} {{cpulist|nehgfx|clarkdale|model=Core i5-660|ark=43550 |mult=25|uncore=18|turbo=1/2|gfxclock=733|vmin=0.65|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$196 |sspec1=SLBLV|step1=C2|part1=CM80616003177AC |sspec2=SLBTK|step2=K0 |part2=BX80616I5660}} {{cpulist|nehgfx|clarkdale|model=Core i5-661|ark=43553 |mult=25|uncore=18|turbo=1/2|gfxclock=900|vmin=0.65|vmax=1.4|tdp=87|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$196 |sspec1=SLBNE|step1=C2|part1=CM80616004794AA |sspec2=SLBTB|step2=K0 |part2=BX80616I5661}} {{cpulist|nehgfx|clarkdale|model=Core i5-670|ark=43556 |mult=26|uncore=18|turbo=1/2|gfxclock=733|vmin=0.65|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$284 |sspec1=SLBLT|step1=C2|part1=CM80616004641AB |sspec2=SLBTL|step2=K0 |part2=BX80616I5670}} {{cpulist|nehgfx|clarkdale|model=Core i5-680|ark=48504 |mult=27|uncore=18|turbo=1/2|gfxclock=733|vmin=0.65|vmax=1.4|date=April 2010|price=$294 |sspec1=SLBTM|step1=K0|part1=CM80616004806AA |part2=BX80616I5680}} {{end}} === [[Sandy Bridge|Sandy Bridge microarchitecture (2nd generation)]] === ==== "Sandy Bridge" ==== {{cpulist|bridge|head}} {{cpulist|bridge|section=ultra-low power}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2390T|ark=53448 |cores=2|l3=3|mult=27|turbo=4/8<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=2000|gfxclock=650–1100|tdp=35|date=February 2011|price=$195|links=1 |sspec1=SR065|step1=Q0|sock=1155|part1=CM8062301002115}} {{end}} ==== "Sandy Bridge" ==== {{cpulist|bridge|head}} {{cpulist|bridge|section=standard power}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2300|ark=52206 |cores=4|l3=6|mult=28|turbo=1/2/2/3<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=2000|gfxclock=850–1100|tdp=95|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=$177|links=1 |sspec1=SR00D|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301061502|part2=BX80623I52300|part3=BXC80623I52300}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2310|ark=53445 |cores=4|l3=6|mult=29|turbo=1/2/2/3|gfxmodel=2000|gfxclock=850–1100|tdp=95|date=May 2011|price=$177 |sspec1=SR02K|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301043718|part2=BX80623I52310|part3=BXC80623I52310}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2320|ark=53446 |cores=4|l3=6|mult=30|turbo=1/2/2/3|gfxmodel=2000|gfxclock=850–1100|tdp=95|date=ਸਤੰਬਰ 2011|price=$177| |sspec1=SR02L|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301043820|part2=BX80623I52320|part3=BXC80623I52320}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2380P|ark=64844 |cores=4|l3=6|mult=31|turbo=1/2/2/3|gfxmodel=|gfxclock=|tdp=95|date=ਜਨਵਰੀ 2012|price=$177| |sspec1=SR0G2|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301157400|part2=BX80623I52380P|part3=BXC80623I52380P}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2400|ark=52207 |cores=4|l3=6|mult=31|turbo=1/2/2/3|gfxmodel=2000|gfxclock=850–1100|tdp=95|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=$184 |sspec1=SR00Q|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062300834106|part2=BX80623I52400|part3=BXC80623I52400}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2450P|ark=64843 |cores=4|l3=6|mult=32|turbo=1/2/2/3|gfxmodel=|gfxclock=|tdp=95|date=ਜਨਵਰੀ 2012|price=$195| |sspec1=SR0G1|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301157300|part2=BX80623I52450P|part3=}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2500|ark=52209 |cores=4|l3=6|mult=33|turbo=1/2/3/4|gfxmodel=2000|gfxclock=850–1100|tdp=95|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=$205 |sspec1=SR00T|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062300834203|part2=BX80623I52500|part3=BXC80623I52500}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2500K|ark=52210 |cores=4|l3=6|mult=33|turbo=1/2/3/4|gfxmodel=3000|gfxclock=850–1100|tdp=95|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=$216 |sspec1=SR008|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062300833803|part2=BX80623I52500K|part3=BXC80623I52500K}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2550K|ark=65647 |cores=4|l3=6|mult=34|turbo=1/2/3/4|gfxmodel=|gfxclock=|tdp=95|date=ਜਨਵਰੀ 2012|price=$225| |sspec1=SR0QH|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301213000|part2=BX80623I52550K|part3=}} {{cpulist|bridge|section=low power}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2400S|ark=52208 |cores=4|l3=6|mult=25|turbo=1/3/7/8|gfxmodel=2000|gfxclock=850–1100|tdp=65|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=$195 |sspec1=SR00S|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062300835404|part2=BX80623I52400S|part3=BXC80623I52400S}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2405S|ark=55446 |cores=4|l3=6|mult=25|turbo=1/3/7/8|gfxmodel=3000|gfxclock=850–1100|tdp=65|date=May 2011|price=$205 |sspec1=SR0BB|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301091201|part2=BX80623I52405S}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2500S|ark=52211 |cores=4|l3=6|mult=27|turbo=1/5/9/10|gfxmodel=2000|gfxclock=850–1100|tdp=65|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=$216 |sspec1=SR009|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062300835501|part2=|part3=}} {{cpulist|bridge|section=ultra-low power}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2500T|ark=52212 |cores=4|l3=6|mult=23|turbo=1/5/9/10|gfxmodel=2000|gfxclock=650–1250|tdp=45|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=$216 |sspec1=SR00A|step1=D2|sock=1155|part1=CM8062301001910|part2=|part3=}} {{end}} === [[Ivy Bridge (microarchitecture)|Ivy Bridge microarchitecture (3rd generation)]] === ==== "[[Ivy Bridge (microarchitecture)|Ivy Bridge]]" ==== <ref>{{Cite web |url=http://www.anandtech.com/show/5876/the-rest-of-the-ivy-bridge-die-sizes |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-11-25 |archive-date=2015-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901231930/http://anandtech.com/show/5876/the-rest-of-the-ivy-bridge-die-sizes |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vr-zone.com/articles/intel-s-broken-ivy-bridge-sku-s-last-to-arrive/15449.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-11-25 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122224341/http://vr-zone.com/articles/intel-s-broken-ivy-bridge-sku-s-last-to-arrive/15449.html |dead-url=yes }}</ref> {{cpulist|bridge|head}} {{cpulist|bridge|section=ultra-low power}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3470T|ark=65703 |cores=2|l3=3|mult=29|turbo=4/7<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1100|tdp=35|date=ਜੂਨ 2012|price=$184|links=1 |sspec1=SR0RJ|step1=L1|sock=1155|part1=CM8063701159502|part2=|part3=}} {{end}} ==== "Ivy Bridge" ==== {{cpulist|bridge|head}} {{cpulist|bridge|section=standard power}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3330|ark=65509 |cores=4|l3=6|mult=30|turbo=1/1/2/2<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1050|tdp=77|date=ਸਤੰਬਰ 2012|price=$182|links=1 |sspec1=SR0RQ|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701134306|part2=BX80637I53330|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3340|ark=76342 |cores=4|l3=6|mult=31|turbo=1/1/2/2|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1050|tdp=77|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$182 |sspec1=SR0YZ|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701399700|part2= BX80637I53340|part3=BXC80637I53340}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3350P|ark=69114 |cores=4|l3=6|mult=31|turbo=1/1/2/2|gfxmodel=|gfxclock=|tdp=69|date=ਸਤੰਬਰ 2012|price=$177 |sspec1=SR0WS|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701392600|part2=BXC80637I53350P|part3=BX80637I53350P}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3450|ark=65511 |cores=4|l3=6|mult=31|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1100|tdp=77|date=April 2012|price=$184 |sspec1=SR0PF|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701159406|part2=BX80637I53450|part3=BXC80637I53450}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3470|ark=68316 |cores=4|l3=6|mult=32|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1100|tdp=77|date=ਜੂਨ 2012|price=$184 |sspec1=SR0T8|step1=N0|sock=1155|part1=CM8063701093302|part2=BX80637I53470|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3550|ark=65516 |cores=4|l3=6|mult=33|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1150|tdp=77|date=April 2012|price=$205 |sspec1=SR0P0|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701093203|part2=BX80637I53550|part3=BXC80637I53550}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3570|ark=65702 |cores=4|l3=6|mult=34|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1150|tdp=77|date=ਜੂਨ 2012|price=$205 |sspec1=SR0T7|step1=N0|sock=1155|part1=CM8063701093103|part2=BX80637I53570|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3570K|ark=65520 |cores=4|l3=6|mult=34|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1150|tdp=77|date=April 2012|price=$225 |sspec1=SR0PM|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701211800|part2=BX80637I53570K|part3=BXC80637I53570K}} {{cpulist|bridge|section=low power}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3330S|ark=65510 |cores=4|l3=6|mult=27|turbo=1/2/4/5|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1050|tdp=65|date=ਸਤੰਬਰ 2012|price=$177 |sspec1=SR0RR|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701159804|part2=|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3335S|ark= |cores=4|l3=6|mult=27|turbo=1/2/4/5|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1050|tdp=65|date=ਸਤੰਬਰ 2012|price=$194 |sspec1=SR0TJ|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701277200|part2=|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3340S|ark=76343 |cores=4|l3=6|mult=28|turbo=1/2/4/5|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1050|tdp=65|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$182 |sspec1=SR0YH|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701387400|part2=BX80637I53340S|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3450S|ark=65512 |cores=4|l3=6|mult=28|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1100|tdp=65|date=April 2012|price=$184 |sspec1=SR0P2|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701095104|part2=BX80637I53450S|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3470S|ark=68315 |cores=4|l3=6|mult=29|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1100|tdp=65|date=ਜੂਨ 2012|price=$184 |sspec1=SR0TA|step1=N0|sock=1155|part1=CM8063701094000|part2=|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3475S|ark=65515 |cores=4|l3=6|mult=29|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1100|tdp=65|date=ਜੂਨ 2012|price=$201 |sspec1=SR0PP|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701212000|part2=|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3550S|ark=65518 |cores=4|l3=6|mult=30|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1150|tdp=65|date=April 2012|price=$205 |sspec1=SR0P3|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701095203|part2=|part3=}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3570S|ark=65701 |cores=4|l3=6|mult=31|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1150|tdp=65|date=ਜੂਨ 2012|price=$205 |sspec1=SR0T9|step1=N0|sock=1155|part1=CM8063701093901|part2=|part3=}} {{cpulist|bridge|section=ultra-low power}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3570T|ark=65521 |cores=4|l3=6|mult=23|turbo=6/7/9/10|gfxmodel=2500|gfxclock=650–1150|tdp=45|date=April 2012|price=$205 |sspec1=SR0P1|step1=E1|sock=1155|part1=CM8063701094903|part2=|part3=}} {{end}} === [[Haswell (microarchitecture)|Haswell microarchitecture (4th generation)]] === ==== "Haswell-DT" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|section=ultra-low power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4570T|ark=75045 |cores=2|l3=4|mult=29|turbo=4/7<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=4600|gfxclock=200–1150|tdp=35|date=ਜੂਨ 2013|price=$192|links=1 |sspec1=SR14R|step1=C0|part1=CM8064601466203 |sspec2=SR1CA|step2=C0|sock=1150|part2=CM8064601481905|part3=BX80646I54570T|part4=BXC80646I54570T}} {{cpulist|haswell|section=ultra-low power, embedded}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4570TE|ark=75468 |cores=2|l3=4|mult=27|turbo=3.3 GHz|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1150|tdp=35|date=ਜੂਨ 2013|price=$192| |sspec1=SR17Z|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601484301}} {{end}} ==== "Haswell-DT" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|section=standard power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4430|ark=75036|cores=4|l3=6|mult=30|turbo=0/1/2/2<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1100|tdp=84|date=ਜੂਨ 2013|price=$182|links=1|sspec1=SR14G|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601464802|part2=BX80646I54430|part3=BXC80646I54430}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4440|ark=75038|cores=4|l3=6|mult=31|turbo=0/1/2/2|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1100|tdp=84|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$182|sspec1=SR14F|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601464800|part2=BX80646I54440|part3=BXC80646I54440}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4460|ark=80817|cores=4|l3=6|mult=32|turbo=0/1/2/2|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1100|tdp=84|date=May 2014<ref name="Specifications of Haswell Refresh CPUs">[http://www.cpu-world.com/news_2013/2013121201_Specifications_of_Haswell_Refresh_CPUs.html Specifications of Haswell Refresh CPUs]</ref>|price=$182|sspec1=SR1QK|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601560722|part2=BX80646I54460|part3=BXC80646I54460}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4570|ark=75043|cores=4|l3=6|mult=32|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1150|tdp=84|date=ਜੂਨ 2013|price=$192|sspec1=SR14E|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601464707|part2=BX80646I54570|part3=BXC80646I54570}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4590|ark=80815|cores=4|l3=6|mult=33|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1150|tdp=84|date=May 2014<ref name="Specifications of Haswell Refresh CPUs" />|price=$192|sspec1=SR1QJ|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601560615|part2=BX80646I54590|part3=BXC80646I54590}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4670|ark=75047|cores=4|l3=6|mult=34|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=84|date=ਜੂਨ 2013|price=$213|sspec1=SR14D|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601464706|part2=BX80646I54670|part3=BXC80646I54670}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4670K|ark=75048|cores=4|l3=6|mult=34|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=84|date=ਜੂਨ 2013|price=$242|sspec1=SR14A|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601464506|part2=BX80646I54670K|part3=BXF80646I54670K|part4=BXC80646I54670K}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4690|ark=80810|cores=4|l3=6|mult=35|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=84|date=May 2014<ref name="Specifications of Haswell Refresh CPUs" />|price=$213|sspec1=SR1QH|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601560516|part2=BX80646I54690|part3=BXC80646I54690}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4690K|ark=80811|cores=4|l3=6|mult=35|turbo=2/3/4/4|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=88|date=ਜੂਨ 2014|price=$242|sspec1=SR21A|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601710803|part2=BX80646I54690K|part3=BXF80646I54690K|part4=BXC80646I54690K}} {{cpulist|bridge|section=low power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4430S|ark=75037|cores=4|l3=6|mult=27|turbo=1/2/4/5|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1100|tdp=65|date=ਜੂਨ 2013|price=$182|sspec1=SR14M|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601465803}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4440S|ark=75040|cores=4|l3=6|mult=28|turbo=1/2/4/5|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1100|tdp=65|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$182|sspec1=SR14L|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601465804|part2=BX80646I54440S}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4460S|ark=80818|cores=4|l3=6|mult=29|turbo=1/2/4/5|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1100|tdp=65|date=May 2014<ref name="Some details of Haswell Refresh CPUs">[http://www.cpu-world.com/news_2014/2014021801_Some_details_of_Haswell_Refresh_desktop_CPUs.html Some details of Haswell Refresh CPUs]</ref>|price=$182|sock=1150|sspec1=SR1QQ|step1=C0|part1=CM8064601561423}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4570S|ark=75044|cores=4|l3=6|mult=29|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1150|tdp=65|date=ਜੂਨ 2013|price=$192|sspec1=SR14J|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601465605|part2=BX80646I54570S}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4590S|ark=80816|cores=4|l3=6|mult=30|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1150|tdp=65|date=May 2014<ref name="Some details of Haswell Refresh CPUs" />|price=$192|sock=1150|sspec1=SR1QN|step1=C0|part1=CM8064601561214|part2=BX80646I54590S}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4670S|ark=75049|cores=4|l3=6|mult=31|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=65|date=ਜੂਨ 2013|price=$213|sspec1=SR14K|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601465703}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4690S|ark=80812|cores=4|l3=6|mult=32|turbo=3/4/6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=65|date=May 2014<ref name="Some details of Haswell Refresh CPUs" />|price=$213|sock=1150|sspec1=SR1QP|step1=C0|part1=CM8064601561313|part2=BX80646I54690S}} {{cpulist|bridge|section=ultra-low power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4460T|ark=78927|cores=4|l3=6|mult=19|turbo=4/5/7/8|gfxmodel=4600|gfxclock=350-1100|tdp=35|date=March 2014|price=$182|sspec1=SR1S7|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601561827}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4590T|ark=78928|cores=4|l3=6|mult=20|turbo=6/7/9/10|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1150|tdp=35|date=May 2014<ref name="Some details of Haswell Refresh CPUs" />|price=$192|sock=1150|sspec1=SR1H3|sspec2=SR1S6|step1=?|step2=C0|part1=CM8064601481927|part2=CM8064601561826}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4670T|ark=75050|cores=4|l3=6|mult=23|turbo=6/7/9/10|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=45|date=ਜੂਨ 2013|price=$213|sspec1=SR14P|step1=C0|sock=1150|part1=CM8064601466003}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4690T|ark=80813|cores=4|l3=6|mult=25|turbo=6/7/9/10|gfxmodel=4600|gfxclock=350–1200|tdp=45|date=May 2014<ref name="Some details of Haswell Refresh CPUs" />|price=$213|sock=1150|sspec1=SR1QT|step1=C0|part1=CM8064601561613}} {{end}} ==== "Haswell-H" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4570R|ark=76640 |cores=4|l3=4|mult=27|turbo=3/3/5/5<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=5200|gfxclock=200–1150|tdp=65|date=ਜੂਨ 2013|price=$255|links=1 |sspec1=SR18P|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701508603}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4670R|ark=76641 |cores=4|l3=4|mult=30|turbo=4/5/6/7|gfxmodel=5200|gfxclock=200–1300|tdp=65|date=ਜੂਨ 2013|price=$276| |sspec1=SR18M|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701508403}} {{end}} === [[Broadwell (microarchitecture)|Broadwell microarchitecture (5th generation)]] === ==== "Broadwell-H" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5575R|ark=87714 |cores=4|l3=4|mult=28|turbo=3/3/5/5|gfxmodel=6200|gfxclock=300–1050|tdp=65|date=ਜੂਨ 2015|price=$244|links=1 |sspec1=SR2AK|step1=G0|sock=1364|part1=FH8065802483402}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5675C|ark=88095 |cores=4|l3=4|mult=31|turbo=3/3/5/5|gfxmodel=6200|gfxclock=300–1100|tdp=65|date=ਜੂਨ 2015|price=$276| |sspec1=SR2FX|step1=C0|sock=1150|part1=CM8065802483201|part2=BX80658I55675C}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5675R|ark=87715 |cores=4|l3=4|mult=31|turbo=3/3/5/5|gfxmodel=6200|gfxclock=300–1100|tdp=65|date=ਜੂਨ 2015|price=$265| |sspec1=SR2AJ|step1=C0|sock=1364|part1=FH8065802483401}} {{end}} === [[Skylake (microarchitecture)|Skylake microarchitecture (6th generation)]] === ==== "Skylake-S" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|section=standard power}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6400|ark=88185 |cores=4|l3=6|mult=27|turbo=4/5/6/6|gfxmodel=530|gfxclock=350–950|tdp=65|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$182|links=1 |sspec1=SR2BY|step1=R0|sock=1151|part1=CM8066201920506|part2=BX80662I56400}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6500|ark=88184 |cores=4|l3=6|mult=32|turbo=1/2/3/4|gfxmodel=530|gfxclock=350–1050|tdp=65|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$192 |sspec1=SR2BX|step1=R0|sock=1151|part1=CM8066201920404|part2=BX80662I56500}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6600|ark=88188 |cores=4|l3=6|mult=33|turbo=3/4/5/6<ref>http://www.intel.com/support/processors/corei5/sb/CS-032278.htm Turbo Boost Frequency Table - 6th Generation Intel® Core™ i5 Desktop Processors</ref>|gfxmodel=530|gfxclock=350–1150|tdp=65|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$213 |sspec1=SR2BW|step1=R0|sock=1151|part1=CM8066201920401|part2=BX80662I56600}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6600K|ark=88191 |cores=4|l3=6|mult=35|turbo=1/2/3/4|gfxmodel=530|gfxclock=350–1150|tdp=91|date=August 2015|price=$243 |sspec1=SR2BV|step1=R0|sock=1151|part1=CM8066201920300|part2=BX80662I56600K}} {{cpulist|haswell|section=low power}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6400T|ark=88187 |cores=4|l3=6|mult=22|turbo=3/3/5/6|gfxmodel=530|gfxclock=350–950|tdp=35|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$182 |sspec1=SR2BS|step1=R0|sock=1151|part1=CM8066201920000|part2=BXC80662I56400T}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6500T|ark=88183 |cores=4|l3=6|mult=25|turbo=3/3/5/6|gfxmodel=530|gfxclock=350–1100|tdp=35|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$192 |sspec1=SR2BZ|step1=R0|sock=1151|part1=CM8066201920600|part2=BXC80662I56500T}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6600T|ark=88189 |cores=4|l3=6|mult=27|turbo=6/6/7/8|gfxmodel=530|gfxclock=350–1100|tdp=35|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$213 |sspec1=SR2C0|step1=R0|sock=1151|part1=CM8066201920601|part2=BXC80662I56600T}} {{cpulist|haswell|section=low power, embedded}} {{cpulist|haswell|skylake|model=Core i5-6500TE|ark=88186 |cores=4|l3=6|mult=23|turbo=?/?/?/10|gfxmodel=530|gfxclock=350–1000|tdp=35|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price= |sspec1=|step1=R0|sock=1151|part1=|part2=}} {{end}} == ਮੋਬਾਇਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ == === [[Westmere (microarchitecture)|Westmere microarchitecture (1st generation)]] === ==== "[[Arrandale (microprocessor)|Arrandale]]" ==== {{cpulist|nehgfx|head}} {{cpulist|nehgfx|section=standard power}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=43537|model=Core i5-430M |mult=17|memspeed=1066|turbo=2/2<ref group="Note" name="turbo"/>|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=OEM|links=1 |step1=C2|sspec1=SLBPM|sock1=[[SocketG1]]|part1=CP80617004161AD |step3=C2|sspec3=SLBPN|sock3=[[BGA-1288]]|part3=CN80617004161AD}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=49022|model=Core i5-450M |mult=18|memspeed=1066|turbo=2/2|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਜੂਨ 2010|price=OEM |step1=K0|sspec1=SLBTZ|sock1=Socket G1|part1=CP80617004119AI |step2=K0|sspec2=SLBTY|sock2=BGA-1288|part2=CN80617004119AI}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=50179|model=Core i5-460M |mult=19|memspeed=1066|turbo=2/2|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਸਤੰਬਰ 2010|price=OEM |step1=K0|sspec1=SLBZW|sock1=Socket G1|part1=CP80617004116AI |step2=K0|sspec2=SLC22|sock2=BGA-1288|part2=CN80617004116AI}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=52952|model=Core i5-480M |mult=20|memspeed=1066|turbo=2/2|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2011|price=OEM |step1=K0|sspec1=SLC27|sock1=Socket G1|part1=CP80617005487AC |step2=K0|sspec2=SLC26|sock2=BGA-1288|part2=CN80617005487AC}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=47341|model=Core i5-520M |mult=18|memspeed=1066|turbo=2/4|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$225 |step1=C2|sspec1=SLBNB|sock1=Socket G1|part1=CP80617004119AE |step2=K0|sspec2=SLBU3<!--sock2=Socket G1|part2=CP80617004119AE--> |step3=C2|sspec3=SLBNA|sock3=BGA-1288|part3=CN80617004119AE |step4=K0|sspec4=SLBU4<!--|sock4=|part4=CN80617004119AE --> |part4=BX80617I5520M}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=43544|model=Core i5-540M |mult=19|memspeed=1066|turbo=2/4|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$257 |step1=C2|sspec1=SLBPG|sock1=Socket G1|part1=CP80617004116AD |step2=K0|sspec2=SLC2D|<!-- sock2=Socket G1|part2=CP80617004116AD --> |step3=C2|sspec3=SLBPF|sock2=BGA-1288|part2=CN80617004116AD |step4=K0|sspec4=SLBTV|<!-- |sock4=Socket G1|part4=CP80617004116AD --> |part3=BX80617I5540M}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=49653|model=Core i5-560M |mult=20|memspeed=1066|turbo=2/4|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਸਤੰਬਰ 2010|price=$225 |step1=K0|sspec1=SLBTS|sock1=Socket G1|part1=CP80617005487AA |step2=K0|sspec2=SLBTT|sock2=BGA-1288|part2=CP80617005487AA |part3=BX80617I5560M}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=49652|model=Core i5-580M |mult=20|memspeed=1066|turbo=3/5|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਸਤੰਬਰ 2010|price=$266 |step1=K0|sspec1=SLC28|sock1=Socket G1|part1=CP80617005487AD |sspec2=SLC29|step2=K0|sock2=BGA-1288|part2=CN80617005487AD |part3=BX80617I5580M}} {{cpulist|nehgfx|section=standard power, embedded}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=47936|model=Core i5-520E |mult=18|memspeed=1066|turbo=2/4|gfxclock=500–766|l3=3|vmin=0.775|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=OEM |sspec1=SLBP6|step1=C2|sock=1288|part1=CN80617004461AB |sspec2=SLBXK|step2=K0}} {{cpulist|nehgfx|section=ultra-low power}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=49023|model=Core i5-430UM |mult=9|memspeed=800|tdp=18|turbo=2/4|gfxclock=166–500|l3=3|vmin=0.725|vmax=1.4|date=May 2010|price=OEM|links=1 |sspec2=SLBVS|step2=K0|sock1=[[BGA-1288]]|part1=CN80617006042AE}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=50026|model=Core i5-470UM |mult=10|memspeed=800|tdp=18|turbo=2/4|gfxclock=166–500|l3=3|vmin=0.725|vmax=1.4|date=October 2010|price=OEM |sspec1=SLBXP|step1=K0|sock1=BGA-1288|part1=CN80617005190AI}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=47554|model=Core i5-520UM |mult=8|memspeed=800|tdp=18|turbo=2/4|gfxclock=166–500|l3=3|vmin=0.725|vmax=1.4|date=ਜਨਵਰੀ 2010|price=$241 |sspec1=SLBQP|step1=C2|sock1=BGA-1288|part1=CN80617005352AA |sspec2=SLBSQ|step2=K0}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=49159|model=Core i5-540UM |mult=9|memspeed=800|tdp=18|turbo=2/4|gfxclock=166–500|l3=3|vmin=0.725|vmax=1.4|date=May 2010|price=$250 |sspec2=SLBUJ|step2=K0|sock1=BGA-1288|part1=CN80617006042AD}} {{cpulist|nehgfx|arrandale|ark=49665|model=Core i5-560UM |mult=10|memspeed=800|tdp=18|turbo=2/4|gfxclock=166–500|l3=3|vmin=0.725|vmax=1.4|date=ਸਤੰਬਰ 2010|price=$250 |sspec1=SLBSN|step1=K0|sock1=BGA-1288|part1=CN80617005190AH}} {{end}} === [[Sandy Bridge|Sandy Bridge microarchitecture (2nd generation)]] === ==== "Sandy Bridge" ==== {{cpulist|bridge|head}} {{cpulist|bridge|section=standard power}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2410M|ark=52224 |cores=2|l3=3|mult=23|turbo=3/6<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1200|tdp=35|date=February 2011|price=$225|links=1 |sspec1=SR04B|step1=J1|sock1=[[SocketG2]]|part1=FF8062700845205 |sspec2=SR04G|step2=J1|sock2=BGA-1023|part2=AV8062700845406}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2415M|ark=53449 |cores=2|l3=3|mult=23|turbo=3/6|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1300|tdp=35|date=Q1 2011|price=OEM |sspec1=SR071|step1=J1|sock1=BGA-1023|part1=AV8062701085700}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2430M|ark=53450 |cores=2|l3=3|mult=24|turbo=3/6|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1200|tdp=35|date=October 2011|price=$225 |sspec1=SR04W|step1=J1|sock1=Socket G2|part1=FF8062700995505 |sspec2=SR072|step2=J1|sock2=BGA-1023|part2=AV8062701085800}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2435M|ark=60636 |cores=2|l3=3|mult=24|turbo=3/6|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1300|tdp=35|date=ਸਤੰਬਰ, 2011|price=$225 |sspec1=SR06Y|step1=J1|sock1=BGA-1023|part1=AV8062700995706}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2450M|ark=53452 |cores=2|l3=3|mult=25|turbo=3/6|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1300|tdp=35|date=ਜਨਵਰੀ 2012|price=$225 |sspec1=SR0CH|step1=J1|sock1=Socket G2|part1=FF8062700995606 |sspec2=SR04Z|step2=J1|sock2=BGA-1023|part2=AV8062700995805 |sspec3=SR06Z|step3=J1|sock3=BGA-1023|part3=AV8062700995806}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2520M|ark=52229 |cores=2|l3=3|mult=25|turbo=5/7|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1300|tdp=35|date=February 2011|price=$225 |sspec1=SR048|step1=J1|sock1=Socket G2|part1=FF8062700840017 |sspec2=SR04A|step2=J1|sock2=BGA-1023|part2=AV8062700844214}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2540M|ark=50072 |cores=2|l3=3|mult=26|turbo=5/7|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1300|tdp=35|date=February 2011|price=$266 |sspec1=SR044|step1=J1|sock1=Socket G2|part1=FF8062700839209 |sspec2=SR049|step2=J1|sock2=Socket G2|part2=FF8062700840102 |sspec3=SR046|step3=J1|sock3=BGA-1023|part3=AV8062700839411 |sspec4=SR042|step4=J1|sock=*BGA-1023|part4=AV8062700844302}} {{cpulist|bridge|section=standard power, embedded}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2510E|ark=53456 |cores=2|l3=3|mult=25|turbo=3/6|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1100|tdp=35|date=February 2011|price=$266 |sspec1=SR02U|step1=D2|sock1=Socket G2|part1=FF8062700853304}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2515E|ark=54647 |cores=2|l3=3|mult=25|turbo=3/6|gfxmodel=3000|gfxclock=650–1100|tdp=35|date=February 2011|price=$266 |sspec1=SR075|step1=D2|sock2=BGA-1023|part1=AV8062700853208}} {{cpulist|bridge|section=ultra-low power}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2467M|ark=56858 |cores=2|l3=3|mult=16|turbo=5/7|gfxmodel=3000|gfxclock=350–1150|tdp=17|date=ਜੂਨ 2011|price=$250 |sspec1=SR0CT|step1=J1|sock1=BGA-1023|part1=AV8062701047504 |sspec2=SR0D4|step2=J1 |sspec3=SR0D6|step3=J1}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2537M|ark=54619 |cores=2|l3=3|mult=14|turbo=6/9|gfxmodel=3000|gfxclock=350–900|tdp=17|date=February 2011|price=$250 |sspec1=SR03W|step1=J1|sock1=BGA-1023|part1=AV8062701047107}} {{cpulist|bridge|sandybridge|model=Core i5-2557M|ark=54620 |cores=2|l3=3|mult=17|turbo=7/10|gfxmodel=3000|gfxclock=350–1200|tdp=17|date=ਜੂਨ 2011|price=$250 |sspec1=SR03X|step1=J1|sock1=BGA-1023|part1=AV8062701047202 |sspec2=SR0CS|step2=J1|sock2=BGA-1023|part2=AV8062701047204}} {{end}} === [[Ivy Bridge (microarchitecture)|Ivy Bridge microarchitecture (3rd generation)]] === ==== "Ivy Bridge" ==== {{cpulist|bridge|head}} {{cpulist|bridge|section=standard power}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3210M|ark=65708 |cores=2|l3=3|mult=25|turbo=4/6<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1100|tdp=35|date=ਜੂਨ 2012|price=$225|links=1 |sspec1=SR0MZ|step1=L1|sock1=[[SocketG2]]|part1=AW8063801032301 |sspec2=SR0N0|step2=L1|sock2=BGA-1023|part2=AV8063801032502}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3230M|ark=72056 |cores=2|l3=3|mult=26|turbo=4/6|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1100|tdp=35|date=ਜਨਵਰੀ 2013|price=$225 |sspec1=SR0WY|step1=L1|sock1=SocketG2|part1=AW8063801208001 |sspec2=SR0WX|step2=L1|sock2=BGA-1023|part2=AV8063801110901}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3320M|ark=64896 |cores=2|l3=3|mult=26 |turbo=5/7|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1200|tdp=35|date=ਜੂਨ 2012|price=$225 |sspec1=SR0MX|step1=L1|sock1=Socket G2|part1=AW8063801031700|part2=BX80638I53320M |sspec2=SR0MY|step2=L1|sock2=BGA-1023|part3=AV8063801031900}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3340M|ark=71257 |cores=2|l3=3|mult=27|turbo=5/7|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1250|tdp=35|date=ਜਨਵਰੀ 2013|price=$225 |sspec1=SR0XA|step1=L1|sock1=Socket G2|part1=AW8063801110300|part2=BX80638I53340M |sspec2=SR0XB|step2=L1|sock2=BGA-1023|part3=AV8063801110700}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3360M|ark=64895 |cores=2|l3=3|mult=28|turbo=5/7|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1200|tdp=35|date=ਜੂਨ 2012|price=$266 |sspec1=SR0MV|step1=L1|sock1=Socket G2|part1=AW8063801031002|part2=BX80638I53360M |sspec2=SR0MW|step2=L1|sock2=BGA-1023|part3=AV8063801031102}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3380M|ark=71256 |cores=2|l3=3|mult=29|turbo=5/7|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1250|tdp=35|date=ਜਨਵਰੀ 2013|price=$266 |sspec1=SR0X7|step1=L1|sock1=Socket G2|part1=AW8063801109500|part2=BX80638I53380M |sspec2=SR0X9|step2=L1|sock2=BGA-1023|part3=AV8063801110100}} {{cpulist|bridge|section=standard power, embedded}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3610ME|ark=65704 |cores=2|l3=3|mult=27|turbo=4/6|gfxmodel=4000|gfxclock=650–950|tdp=35|date=ਜੂਨ 2012|price=$276 |sspec1=SR0QJ|step1=L1|sock1=Socket G2|part1=AW8063801115901 |sspec2=SR0QK|step2=L1|sock2=BGA-1023|part2=AV8063801116102}} {{cpulist|bridge|section=low power}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3317U|ark=65707 |cores=2|l3=3|mult=17|turbo=7/9|gfxmodel=4000|gfxclock=350–1050|tdp=17|date=ਜੂਨ 2012|price=$225 |sspec1=SR0N8|step1=L1|sock1=BGA-1023|part1=AV8063801058002}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3337U|ark=72055 |cores=2|l3=3|mult=18|turbo=7/9|gfxmodel=4000|gfxclock=350–1100|tdp=17|date=ਜਨਵਰੀ 2013|price=$225 |sspec1=SR0XL|step1=L1|sock1=BGA-1023|part1=AV8063801129900}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3427U|ark=64903 |cores=2|l3=3|mult=18|turbo=8/10|gfxmodel=4000|gfxclock=350–1150|tdp=17|date=ਜੂਨ 2012|price=$225 |sspec1=SR0N7|step1=L1|sock1=BGA-1023|part1=AV8063801057801}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3437U|ark=71259 |cores=2|l3=3|mult=19|turbo=8/10|gfxmodel=4000|gfxclock=650–1200|tdp=17|date=ਜਨਵਰੀ 2013|price=$225 |sspec1=SR0XE|step1=L1|sock1=BGA-1023|part1=AV8063801119300}} {{cpulist|bridge|section=ultra-low power}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3339Y|ark=72013 |cores=2|l3=3|mult=15|turbo=3/5|gfxmodel=4000|gfxclock=350–850|tdp=13|date=ਜਨਵਰੀ 2013|price=$250 |sspec1=SR12S|step1=L1|sock1=BGA-1023|part1=AV8063801433100}} {{cpulist|bridge|ivybridge|model=Core i5-3439Y|ark=72014 |cores=2|l3=3|mult=15|turbo=6/8|gfxmodel=4000|gfxclock=350–850|tdp=13|date=ਜਨਵਰੀ 2013|price=$250 |sspec1=SR12Q|step1=L1|sock1=BGA-1023|part1=AV8063801378103}} {{end}} === [[Haswell (microarchitecture)|Haswell microarchitecture (4th generation)]] === ==== "Haswell-MB" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4200M|ark=76348 |cores=2|l3=3|mult=25|turbo=5/6|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1150|tdp=37|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$225|links=1 |sspec1=SR1HA|step1=C0|sock=946B|part1=CW8064701486606}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4210M|ark=81012 |cores=2|l3=3|mult=26|turbo=5/6|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1150|tdp=37|date=April 2014|price=$225 |sspec1=SR1L4|step1=C0|sock=946B|part1=CW8064701486601}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4300M|ark=76347 |cores=2|l3=3|mult=26|turbo=6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1250|tdp=37|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$225 |sspec1=SR1H9|step1=C0|sock=946B|part1=CW8064701486506}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4310M|ark=80373 |cores=2|l3=3|mult=27|turbo=6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1250|tdp=37|date=February 2014|price=$225 |sspec1=SR1L2|step1=C0|sock=946B|part1=CW8064701486501}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4330M|ark=76750 |cores=2|l3=3|mult=28|turbo=6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1250|tdp=37|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$266 |sspec1=SR1H8|step1=C0|sock=946B|part1=CW8064701486406}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4340M|ark=80344 |cores=2|l3=3|mult=29|turbo=6/7|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1250|tdp=37|date=February 2014|price=$266 |sspec1=SR1L0|step1=C0|sock=946B|part1=CW8064701486401}} {{end}} ==== "Haswell-ULT" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|section=standard power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4258U|ark=75990 |cores=2|l3=3|mult=24|turbo=3/5<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=5100|gfxclock=200–1100|tdp=28|date=ਜੂਨ 2013|price=$342|links=1 |sspec1=SR18A|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701481503}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4278U|ark=83508 |cores=2|l3=3|mult=26|turbo=3/5|gfxmodel=5100|gfxclock=200–1100|tdp=28|date=July 2014|price=$315 |sspec1=SR1ZV|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701954800}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4288U|ark=75991 |cores=2|l3=3|mult=26|turbo=3/5|gfxmodel=5100|gfxclock=200–1200|tdp=28|date=ਜੂਨ 2013|price=$342 |sspec1=SR189|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701481403}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4308U|ark=83507 |cores=2|l3=3|mult=28|turbo=3/5|gfxmodel=5100|gfxclock=200–1200|tdp=28|date=July 2014|price=$315 |sspec1=SR1ZU|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701954700}} {{cpulist|bridge|section=low power}} {{cpulist|haswell|haswell|model={{Visible anchor|Core i5-4200U}}|ark=75459 |cores=2|l3=3|mult=16|turbo=7/10|gfxmodel=4400|gfxclock=200–1000|tdp=15|date=ਜੂਨ 2013|price=$287 |sspec1=SR170|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701477702}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4210U|ark=81016 |cores=2|l3=3|mult=17|turbo=7/10|gfxmodel=4400|gfxclock=200–1000|tdp=15|date=April 2014|price=$281 |sspec1=SR1EF|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701477802}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4250U|ark=75028 |cores=2|l3=3|mult=13|turbo=10/13|gfxmodel=5000|gfxclock=200–1000|tdp=15|date=ਜੂਨ 2013|price=$342 |sspec1=SR16M|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701463101}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4260U|ark=75030 |cores=2|l3=3|mult=14|turbo=10/13|gfxmodel=5000|gfxclock=200–1000|tdp=15|date=April 2014|price=$315 |sspec1=SR16T|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701476801}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4300U|ark=76308 |cores=2|l3=3|mult=19|turbo=7/10|gfxmodel=4400|gfxclock=200–1100|tdp=15|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$287 |sspec1=SR1ED|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701477400}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4310U|ark=80343 |cores=2|l3=3|mult=20|turbo=7/10|gfxmodel=4400|gfxclock=200–1100|tdp=15|date=February 2014|price=$281 |sspec1=SR1EE|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701477600}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4350U|ark=75033 |cores=2|l3=3|mult=14|turbo=12/15|gfxmodel=5000|gfxclock=200–1100|tdp=15|date=ਜੂਨ 2013|price=$342 |sspec1=SR16L|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701463001}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4360U|ark=75034 |cores=2|l3=3|mult=15|turbo=12/15|gfxmodel=5000|gfxclock=200–1100|tdp=15|date=February 2014|price=$315 |sspec1=SR16S|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701476701}} {{end}} ==== "Haswell-ULX" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4200Y|ark=75802 |cores=2|l3=3|mult=14|turbo=2/5<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=4200|gfxclock=200–850|tdp=11.5|date=ਜੂਨ 2013|price=$304|links=1 |sspec1=SR18T|step1=C0|sock=1168|part1=CL8064701557900}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4202Y|ark=76610 |cores=2|l3=3|mult=16|turbo=2/4|gfxmodel=4200|gfxclock=200–850|tdp=11.5|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=| |sspec1=SR190|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701558401}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4210Y|ark=76611 |cores=2|l3=3|mult=15|turbo=2/4|gfxmodel=4200|gfxclock=200–850|tdp=11.5|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$304| |sspec1=SR191|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701558501}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4220Y|ark=81020 |cores=2|l3=3|mult=16|turbo=2/4|gfxmodel=4200|gfxclock=200–850|tdp=11.5|date=April 2014|price=$281| |sspec1=SR1DB|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701570400}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4300Y|ark=76612 |cores=2|l3=3|mult=16|turbo=4/7|gfxmodel=4200|gfxclock=200–850|tdp=11.5|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$304| |sspec1=SR192|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701558601}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4302Y|ark=76613 |cores=2|l3=3|mult=16|turbo=4/7|gfxmodel=4200|gfxclock=200–850|tdp=11.5|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=| |sspec1=SR19B|step1=D0|sock=1168|part1=CL8064701564001}} {{end}} ==== "Haswell-H" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|bridge|section=standard power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4200H|ark=75027 |cores=2|l3=3|mult=28|turbo=5/6<ref group="Note" name="turbo2"/>|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1150|tdp=47|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$257|links=1 |sspec1=SR15G|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701470601}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4210H|ark=78929 |cores=2|l3=3|mult=29|turbo=5/6|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1150|tdp=47|date=July 2014 |sspec1=SR1Q0|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701473003}} {{cpulist|bridge|section=standard power, embedded}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4400E|ark=76292 |cores=2|l3=3|mult=27|turbo=5/6|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1000|tdp=37|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$266 |sspec1=SR17M|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701483902}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4410E|ark=79199 |cores=2|l3=3|mult=29|turbo={{n/a}}|gfxmodel=4600|gfxclock=400–1000|tdp=37|date=April 2014|price=$266 |sspec1=SR1T4|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701589205}} {{cpulist|bridge|section=low power, embedded}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4402E|ark=76307 |cores=2|l3=3|mult=16|turbo=?/11|gfxmodel=4600|gfxclock=400–900|tdp=25|date=ਸਤੰਬਰ 2013|price=$266 |sspec1=SR17Q|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701528501}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4402EC|ark=75554 |cores=2|l3=4|mult=25|turbo={{n/a}}|gfxmodel=|gfxclock=|tdp=27|date=March 2014|price=$324 |sspec1=SR1W1|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701830200}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-4422E|ark=79201 |cores=2|l3=3|mult=18|turbo=?/11|gfxmodel=4600|gfxclock=400–900|tdp=25|date=April 2014|price=$266 |sspec1=SR1T1|step1=C0|sock=1364|part1=CL8064701588605}} {{end}} === [[Broadwell (microarchitecture)|Broadwell microarchitecture (5th generation)]] === ==== "Broadwell-H" ==== {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5350H|ark=87713 |cores=2|l3=4|mult=31|turbo=3.5 GHz|gfxmodel=6200|gfxclock=300–1050|tdp=47|date=ਜੂਨ 2015|price=$289|links=1 |sspec1=SR2BK|step1=G0|sock=1364|part1=FH8065802491703}} {{end}} ==== "Broadwell-U" ==== <ref name="Transistors_and_Die_Broadwell-U">{{cite web | url = http://techreport.com/news/27557/intel-broadwell-u-arrives-aboard-15w-28w-mobile-processors | title = Intel's Broadwell-U arrives aboard 15W, 28W mobile processors | date = 2015-01-05 | accessdate = 2015-01-12 | author = Cyril Kowaliski | publisher = techreport.com }}</ref> {{cpulist|haswell|head}} {{cpulist|bridge|section=standard power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5257U|ark=84985|cores=2|l3=3|mult=27|turbo=4/4|gfxmodel=6100|gfxclock=300–1050|tdp=28|date=ਜਨਵਰੀ 2015|price=$315|links=1 |sspec1=SR26K|step1=F0|sock=1168|part1=FH8065802064111}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5287U|ark=84988|cores=2|l3=3|mult=29|turbo=4/4|gfxmodel=6100|gfxclock=300–1100|tdp=28|date=ਜਨਵਰੀ 2015|price=$315 |sspec1=SR26H|step1=F0|sock=1168|part1=FH8065802064011}} {{cpulist|bridge|section=low power}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5200U|ark=85212|cores=2|l3=3|mult=22|turbo=3/5|gfxmodel=5500|gfxclock=300–900|tdp=15|date=ਜਨਵਰੀ 2015|price=$281 |sspec1=SR23Y|step1=F0|sock=1168|part1=FH8065801620204}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5250U|ark=84984|cores=2|l3=3|mult=16|turbo=9/11|gfxmodel=6000|gfxclock=300–1000|tdp=15|date=ਜਨਵਰੀ 2015|price=$315 |sspec1=SR26C|step1=F0|sock=1168|part1=FH8065802063410}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5300U|ark=85213|cores=2|l3=3|mult=23|turbo=4/6|gfxmodel=5500|gfxclock=300–900|tdp=15|date=ਜਨਵਰੀ 2015|price=$281 |sspec1=SR23X|step1=F0|sock=1168|part1=FH8065801620104}} {{cpulist|haswell|haswell|model=Core i5-5350U|ark=84990|cores=2|l3=3|mult=18|turbo=9/11|gfxmodel=6000|gfxclock=300–1000|tdp=15|date=ਜਨਵਰੀ 2015|price=$315 |sspec1=SR268|step1=F0|sock=1168|part1=FH8065802063212}} {{end}} === [[Skylake (microarchitecture)|Skylake microarchitecture (6th generation)]] === ==== "Skylake-H" ==== {{cpulist|skylake|head}} {{cpulist|skylake|section=standard power}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6300HQ|ark=88959 |cores=4|l3=6|mult=23|turbo=5/7/7/9|gfxmodel=530|gfxclock=350–950|tdp=45|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$250|links=1 |sspec1=SR2FP|step1=R0|sock=1440|part1=CL8066202194632}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6440HQ|ark=88962 |cores=4|l3=6|mult=26|turbo=5/7/7/9|gfxmodel=530|gfxclock=350–950|tdp=45|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$250 |sspec1=SR2FS|step1=R0|sock=1440|part1=CL8066202194729}} {{cpulist|skylake|section=standard power, embedded}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6440EQ|ark=90425 |cores=4|l3=6|mult=27|turbo=?/?/?/7|gfxmodel=530|gfxclock=350–1000|tdp=45|date=October 2015 |sspec1=|step1=|sock=1440|part1=}} {{cpulist|skylake|section=low power, embedded}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6442EQ|ark=90617 |cores=4|l3=6|mult=19|turbo=?/?/?/8|gfxmodel=530|gfxclock=350–950|tdp=25|date=October 2015 |sspec1=|step1=|sock=1440|part1=}} {{end}} ==== "Skylake-U" ==== {{cpulist|skylake|head}} {{cpulist|skylake|section=standard power}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6267U|ark=91166|cores=2|l3=4|mult=29|turbo=2/4|gfxmodel=550|gfxclock=300–1050|tdp=28|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$304|links=1 |sspec1=SR2JK|step1=K1|sock=1356|part1=FJ8066202499002}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6287U|ark=91164|cores=2|l3=4|mult=31|turbo=2/4|gfxmodel=550|gfxclock=300–1100|tdp=28|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$304 |sspec1=SR2JJ|step1=K1|sock=1356|part1=FJ8066202499001}} {{cpulist|skylake|section=low power}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6200U|ark=88193|cores=2|l3=3|mult=23|turbo=4/5|gfxmodel=520|gfxclock=300–1000|tdp=15|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$281 |sspec1=SR2EY|step1=D1|sock=1356|part1=FJ8066201930409}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6260U|ark=91160|cores=2|l3=4|mult=18|turbo=9/11|gfxmodel=540|gfxclock=300–950|tdp=15|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$304 |sspec1=SR2JC|step1=K1|sock=1356|part1=FJ8066202496511}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6300U|ark=88190|cores=2|l3=3|mult=24|turbo=5/6|gfxmodel=520|gfxclock=300–1000|tdp=15|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$281 |sspec1=SR2F0|step1=D1|sock=1356|part1=FJ8066201924931}} {{cpulist|skylake|skylake|model=Core i5-6360U|ark=91156|cores=2|l3=4|mult=20|turbo=9/11|gfxmodel=540|gfxclock=300–1000|tdp=15|date=ਸਤੰਬਰ 2015|price=$304 |sspec1=SR2JM|step1=K1|sock=1356|part1=FJ8066202499208}} {{end}} ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ== * [http://www.intel.com/support/processors/corei5/sb/CS-030855.htm Intel Core i5 desktop processor product order code table] * [http://www.intel.com/support/processors/mobile/corei5/sb/CS-031172.htm Intel Core i5 mobile processor product order code table] * [http://qdms.intel.com/MDDS/MDDSView.aspx Search MDDS Database] * [http://ark.intel.com/ Intel ARK Database] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਸੈਸਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] olrf22ld9jokjyea7hqbjrf8drpcuix 0 76373 839953 836102 2026-05-24T06:50:20Z Harry sidhuz 38365 839953 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਨੀਲਮ ਸਕਸੈਨਾ ਚੰਦਰਾ | image =Neelam Chandra Saxena.jpg | imagesize = | caption = ਨੀਲਮ ਸਕਸੈਨਾ | birth_date = {{Birth date |1969|06|27|df=y}} | birth_place = [[ਨਾਗਪੁਰ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾਂ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਲੇਖਕ]], [[ਲੇਖਿਕਾ]], [[Bureaucrat]] | language = [[English language|ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ]], [[Hindi languages|ਹਿੰਦੀ]] | nationality = [[Indian people|Indian]] [[File:Flag of India.svg|20px]] | alma_mater = [[Visvesvaraya National Institute of Technology]] <br>[[Hislop College]] | genre = [[ਕਵਿਤਾ]], [[ਕਾਲਪਨਿਕ]] | notableworks = | spouse = | children = ਸਿਮਰਨ ਚੰਦਰਾ | Religion = [[ਹਿੰਦੂ]] | awards = [[Tagore Award]], [[Premchand|Premchand Award]], [[Radio City Freedom Awards]] | website = {{URL|http://www.neelamsaxenachandra.in}} | portaldisp = }}{{ਸੁਧਾਰੋ}} '''ਨੀਲਮ ਸਕਸੈਨਾ ਚੰਦਰਾਂ''' (ਜਨਮ ਜੂਨ 27, 1969) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। <ref name="the">{{Cite web|url=http://www.the-criterion.com/V5/n1/Naqvi.pdf|title=Book Review: Neelam Saxena Chandra’s Silhouette of Reflections|publisher=The Criterion-monthly magazine-vol.5, issue 1|date=February 2014|accessdate=July 15, 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਿਆ। ਨੀਲਮ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ ਨੀਲਮ ਉਸੇ ਲੇਖਨ ਲਈ ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.xpresspublications.com/3rd-rabindranath-tagore-award---2014|title=3rd Rabindranath Tagore Award - 2014 - xpresspublications|publisher=xpresspublications|date=|accessdate=2014-04-08|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215712/http://www.xpresspublications.com/3rd-rabindranath-tagore-award---2014|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=The Rainbow Hues (2014): A wonderful mingling of creativity and scholarship with a social message|url=http://www.merinews.com/article/the-rainbow-hues-2014-a-wonderful-mingling-of-creativity-and-scholarship-with-a-social-message/15910683.shtml|newspaper=[[Merinews]]|date=October 25, 2015|access-date=ਮਾਰਚ 9, 2016|archive-date=ਨਵੰਬਰ 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119214729/http://www.merinews.com/article/the-rainbow-hues-2014-a-wonderful-mingling-of-creativity-and-scholarship-with-a-social-message/15910683.shtml|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.spectralhues.com/books/author-interview/2013/12/exclusive-interview-neelamsaxena-chandra/|title=Exclusive Interview with Neelam Saxena Chandra|publisher=Spectral Hues|date=December 25, 2013|accessdate=|archive-date=ਨਵੰਬਰ 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119182227/http://www.spectralhues.com/books/author-interview/2013/12/exclusive-interview-neelamsaxena-chandra/|url-status=dead}}</ref> ਨੀਲਮ ਦਾ ਨਾਮ ਫੋਰਬਸ ਇੰਡੀਆ ਦੀਆ 100 ਖ਼ਾਸ ਸਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>[http://thesparktimes.com/novelistneelam-saxena-chandra/ Novelist:Neelam Saxena Chandra Novelist:Neelam Saxena Chandra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119184018/http://thesparktimes.com/novelistneelam-saxena-chandra/ |date=2015-11-19 }}, The Spark Times, January 11, 2014</ref> == ਜੀਵਨ == ਚੰਦਰ ਨੇ 4 ਨਾਵਲ, 1 ਨਾਵੇਲਾ ਅਤੇ 5 ਛੋਟਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 25 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ 10 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 2014 ਵਿੱਚ "ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ" ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਕੇਰਲਾ, ਭਾਰਤ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |url=http://www.xpresspublications.com/3rd-rabindranath-tagore-award---2014 |title=3rd Rabindranath Tagore Award – 2014 |publisher=Xpress Publications |date= |access-date=April 8, 2014 |archive-date=ਮਾਰਚ 3, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215712/http://www.xpresspublications.com/3rd-rabindranath-tagore-award---2014 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news|title=The Rainbow Hues (2014): A wonderful mingling of creativity and scholarship with a social message|url=http://www.merinews.com/article/the-rainbow-hues-2014-a-wonderful-mingling-of-creativity-and-scholarship-with-a-social-message/15910683.shtml|newspaper=[[Merinews]]|date=25 October 2015|access-date=19 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119214729/http://www.merinews.com/article/the-rainbow-hues-2014-a-wonderful-mingling-of-creativity-and-scholarship-with-a-social-message/15910683.shtml|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.spectralhues.com/books/author-interview/2013/12/exclusive-interview-neelamsaxena-chandra/ |title=Exclusive Interview with Neelam Saxena Chandra |publisher=Spectral Hues |date=25 December 2013 |access-date=9 ਮਾਰਚ 2016 |archive-date=19 ਨਵੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119182227/http://www.spectralhues.com/books/author-interview/2013/12/exclusive-interview-neelamsaxena-chandra/ |url-status=dead }}</ref><ref name="forbesindia.com">[http://forbesindia.com/article/special/forbes-india-celebrity-100-nominees-list-for-2014/39097/1 Forbes India Celebrity 100 Nominees List for 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205212453/http://forbesindia.com/article/special/forbes-india-celebrity-100-nominees-list-for-2014/39097/1 |date=2015-12-05 }}, Forbes India, 12 December 2014</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕੌਂਸਲੇਟ ਜਨਰਲ, ਮੁੰਬਈ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 'ਮੇਰੇ ਸਾਜਨ ਸੁਨ ਸੁਨ' ਦਾ ਗੀਤ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ<ref>{{cite web |url=http://mumbai.usconsulate.gov/pnedisability2010.html |title=2010 Programs and Events &#124; Consulate General of the United States Mumbai, India |publisher=Mumbai.usconsulate.gov |date= |access-date=2014-04-08 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> The song ''Mere Sajan Sun Sun'', for which she was the lyricist<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=auRmXTmVwrY |title="Mere Saajan Sun Sun" – Shankar Tucker ft. Shweta Subram |publisher=YouTube |date= |access-date=2014-04-08}}</ref>, ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਸਿਟੀ ਫ੍ਰੀਡਮ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿਖੇ ਫੋਕ ਫਿਊਜ਼ਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ 'ਪਾਪੂਲਰ ਚੁਆਇਸ ਐਵਾਰਡ' ਜਿੱਤੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.planetradiocity.com/rcfa/winners.php |title=Radio City Freedom Awards |publisher=Planetradiocity.com |date=30 May 2013 |access-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013735/http://www.planetradiocity.com/rcfa/winners.php |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead }}</ref><ref name="dailybhaskar">{{cite news|title=इस लेडी ऑफिसर की कलम बनी पैशन, दुनिया में हुई फेमस, जीते कई अवॉर्ड|url=http://www.bhaskar.com/news/UP-LUCK-story-of-author-neelam-saxena-chandra-5259703-PHO.html|access-date=27 February 2016|publisher=[[Daily Bhaskar]]|location=[[Lucknow]]}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਈ.ਪੀ.ਆਰ. ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ 2020 ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 1992 ਬੈਚ ਦੀ ਆਈ.ਈ.ਐਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਯੂ.ਪੀ.ਐਸ.ਸੀ) ਦੀ ਜੁਆਇੰਟ ਸੱਕਤਰ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{cite news|title=Latest appointments & DoPT orders (Sept 15, 2015)|url=http://www.indianmandarins.com/latest-appointments-dopt-orders-sept-15-2015-updated-1030-pm/|publisher=Indianmandarins|date=September 15, 2015|access-date=ਜੁਲਾਈ 24, 2021|archive-date=ਜੂਨ 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626005412/http://www.indianmandarins.com/latest-appointments-dopt-orders-sept-15-2015-updated-1030-pm/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Deputation of IRSEE Officers to Union Public Service Commission|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/irpersonel/Deputation_Orders/DO_E(O)II_170915.pdf|publisher=[[Ministry of Railways (India)]]|access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Neelam Saxena Chandra at LBF|url=http://www.londonbookfair.co.uk/en/2017-Exhibitors/Company-Content/?coId=233733|publisher=[[London Book Fair]]|access-date=29 April 2017}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਪੁਣੇ ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ<ref>{{cite news|title=Deputation of IRSEE officers to Maharashtra Metro Rail Corporation Limited (MMRCL|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/irpersonel/Deputation_Orders/2017/DO_E(O)II_280917.pdf|agency=[[Government of India]]|publisher=[[Ministry of Railways]]|date=September 28, 2017}}</ref> ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਪੁਣੇ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਮੰਡਲ ਰੇਲਵੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਏ.ਡੀ.ਆਰ.ਐਮ.) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ == * 2014: 2014 ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਵਿਤਾ ਅਵਾਰਡ]]। * ਰੇਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * ਨੀਲਮ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਟੂਕਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ''ਮੇਰੇ ਸਾਜਨ ਸੁਨ ਸੁਨ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਸਿਟੀ ਫ੍ਰੀਡਮ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਫੋਕ ਫਿਊਜ਼ਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ 'ਪਾਪੂਲਰ ਚੁਆਇਸ' ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.merrybrains.com/author-interview-neelam-saxena-chandra/|title=The latest whole novel was completed in two months straight: Interview with Neelam Saxena Chandra|publisher=Merry Brains|date=August 12, 2014|accessdate=|archive-date=ਨਵੰਬਰ 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119210824/http://www.merrybrains.com/author-interview-neelam-saxena-chandra/|dead-url=yes}}</ref> * 2013: ਉਸਨੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|English]] ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|title=Most English and Hindi books published in a year|url=http://www.limcabookofrecords.in/recordDetail.aspx?rid=609|newspaper=[[Limca Book of Records]]|date=November 19, 2015|access-date=ਮਾਰਚ 9, 2016|archive-date=ਨਵੰਬਰ 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119193624/http://www.limcabookofrecords.in/recordDetail.aspx?rid=609|dead-url=yes}}</ref> * 2014: ਨੀਲਮ ਸਕਸੈਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਸਿਮਰਨ ਚੰਦਰਾ ਦੀ ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਆਫ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਵਿਚਲੀ ਕਿਤਾਬ ''ਵਿੰਟਰ ਸ਼ੈੱਲ ਫੇਡ'' ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਂ-ਧੀ ਜੋੜੀ ਵਜੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।<ref>{{Cite news|title=First mother’n’daughter poetry book|url=http://www.limcabookofrecords.in/recordDetail.aspx?rid=593|newspaper=[[Limca Book of Records]]|date=November 19, 2015|access-date=ਮਾਰਚ 9, 2016|archive-date=ਨਵੰਬਰ 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119182519/http://www.limcabookofrecords.in/recordDetail.aspx?rid=593|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=CBSE results: Lucknow boy Anirudh Deb tops in Allahabad region|url=http://www.hindustantimes.com/education/cbse-results-lucknow-boy-anirudh-deb-tops-in-allahabad-region/story-aCGLBDYkwbI1YYXG3sP36N.html|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=May 25, 2015}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ''ਕੈਨ ਆਈ ਹੈਵ ਦਿਸ ਚਾਂਸ'' (2014)<ref>{{Cite web|author=Neelam Saxena Chandra|url=https://www.goodreads.com/book/show/20870877-can-i-have-this-chance|title=Can I have this chance by Neelam Saxena Chandra — Reviews, Discussion, Bookclubs, Lists|publisher=[[Goodreads]]|date=|accessdate=2014-07-19}}</ref> * ਸੌਲ ਸੀਕਰਸ (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www.amazon.com/Soul-Seekers-Neelam-Saxena-Chandra/dp/9382536132/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1405231200&sr=1-1|title=Soul Seekers: Neelam Saxena Chandra: 9789382536130: Amazon.com: Books|publisher=[[Amazon.com]]|date=2013-12-01|accessdate=2014-07-19}}</ref> * ''ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਹੁਬੱਤ ਕੇ'' 2013<ref>{{Cite web|author=Neelam Saxena Chandra|url=https://www.goodreads.com/book/show/20553249-rishtey-mohabbat-ke|title=RISHTEY MOHABBAT KE by Neelam Saxena Chandra — Reviews, Discussion, Bookclubs, Lists|publisher=[[Goodreads]]|date=|accessdate=2014-07-19}}</ref> * ''ਪੰਖੜੀਆ'' (2013) * ''ਲੇਅਰਸ ਆਫ਼ ਫਲਿਕ੍ਰਿੰਗ ਲਾਇਟਸ'' (2013)<ref>{{Cite web|author=Neelam Saxena Chandra|url=https://www.goodreads.com/book/show/19342855-layers-of-flickering-lights|title=LAYERS OF FLICKERING LIGHTS by Neelam Saxena Chandra — Reviews, Discussion, Bookclubs, Lists|publisher=[[Goodreads]]|date=|accessdate=2014-07-19}}</ref> * ''Silhouette of Reflections'' (2013)<ref>{{Cite web|author=Neelam Saxena Chandra|url=https://www.goodreads.com/book/show/18400832-silhouette-of-reflections|title=SILHOUETTE OF REFLECTIONS by Neelam Saxena Chandra — Reviews, Discussion, Bookclubs, Lists|publisher=[[Goodreads]]|date=|accessdate=2014-07-19}}</ref> * ''ਸਕਾਈਲਾਇੰਸ'' (2014)<ref>{{Cite web|author=Neelam Saxena Chandra|url=http://www.amazon.in/Skylines-Neelam-Saxena-Chandra/dp/8172738919/ref=sr_1_6?s=books&ie=UTF8&qid=1417181958&sr=1-6&keywords=skylines|title=Skylines|publisher=Amazon.in}}</ref> * ''ਦ ਪਰਪਲ ਮੂਨ'' (2014)<ref>{{Cite book|author=|title=The Purple Moon|chapter=|url=http://www.amazon.in/Purple-Moon-Neelam-Saxena-Chandra/dp/9383306173/ref=sr_1_9?s=books&ie=UTF8&qid=1447745876&sr=1-9&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=First Step Publishing|isbn=978-938330-617-6|ref=Co}}</ref> * ''ਹੁਏਸ ਆਫ਼ ਲਵ'' * ''Treacherous Lady'' * ''Tales from Sundervan'' * '' ਚੰਦਾ'' * '' ਫਾਈਵ ਟੇਲਸ'' * ''Winter Shall Fade'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Winter Shall Fade|chapter=|url=http://www.amazon.in/Winter-Shall-Neelam-Saxena-Chandra/dp/9384028258/ref=sr_1_17?s=books&ie=UTF8&qid=1447745920&sr=1-17&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Omji Publishing House Pvt. Ltd|isbn=978-938402-825-1|ref=Co}}</ref> * ''Her Story: Is not always a Story '' (2015)<ref>{{Cite book|author=Neelam Saxena Chandra (Editor), Nehali Lalwani (Editor)|title=Her Story: Is not always a Story|chapter=|url=http://www.amazon.in/Her-Story-not-always/dp/819298270X/ref=sr_1_4?s=books&ie=UTF8&qid=1447759922&sr=1-4&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=|isbn=|ref=Co}}</ref> * ''Zindagi Ki Kalam Se'' (2014)<ref>{{Cite book|author=|title=Zindgi ki kalam se|chapter=|url=http://www.amazon.in/Zindgi-Diwakar-Pokharial-Priyanka-chandra/dp/9383538171/ref=sr_1_17?s=books&ie=UTF8&qid=1447760055&sr=1-17&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Subhanjali Prakashan|isbn=978-938353-817-1|ref=Co}}</ref> * ''As a beginner for a beginning'' * ''Geet Gaata Chal'' * '' Casket of Stories'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Casket of Stories|chapter=|url=http://www.amazon.in/Casket-Stories-Neelam-Saxena-Chandra/dp/938402841X/ref=sr_1_11?s=books&ie=UTF8&qid=1447760099&sr=1-11&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Omji Publishing House|isbn=978-938402-841-1|ref=Co}}</ref> * '' Pluck out the heart'' * ''Asha Ke Pankh'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Asha Ke Pankh|chapter=|url=http://www.amazon.in/Asha-Ke-Pankh/dp/9385137972/ref=sr_1_15?s=books&ie=UTF8&qid=1447760099&sr=1-15&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Airavat Publishing House|isbn=978-938513-797-6|ref=Co}}</ref> * ''Preet Pakhi'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Preet Pakhi|chapter=|url=http://www.amazon.in/Preet-Pakhi-Neelam-Saxena-Chandra/dp/9383792000/ref=sr_1_22?s=books&ie=UTF8&qid=1447760179&sr=1-22&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Virtuous Publications|isbn=978-938379-200-9|ref=Co}}</ref> * ''Dil Se'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Dil Se|chapter=|url=http://www.amazon.in/x926-x93F-x932-x938-Poems/dp/9352070895/ref=sr_1_21?s=books&ie=UTF8&qid=1447760130&sr=1-21&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Authorspress|isbn=978-935207-089-3|ref=Co}}</ref> * ''Sands of Time'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Sands of Time|chapter=|url=http://www.amazon.in/Sands-First-Neelam-Saxena-Chandra/dp/8193201108/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1447760219&sr=1-1&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Panther House Paper & Digiutal Publication|isbn=978-819320-110-7|ref=Co}}</ref> * ''Transcending Hearts'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Transcending Hearts|chapter=|url=http://www.amazon.in/Transcending-Hearts-Nikita-Saxena/dp/9352070399/ref=sr_1_24?s=books&ie=UTF8&qid=1447760250&sr=1-24&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Authorspress|isbn=978-93520-7039-8|ref=Co}}</ref> * ''Tales of Eon'' (2015)<ref>{{Cite book|author=|title=Tales of Eon|chapter=|url=http://www.amazon.in/Tales-Part-Neelam-Saxena-Chandra/dp/9352070550/ref=sr_1_20?s=books&ie=UTF8&qid=1447760319&sr=1-20&keywords=neelam+saxena+chandra|publisher=Authorspress|isbn=978-935207-055-8|ref=Co}}</ref> * ''TavishikeTaare'', Rajkamal Prakashan (2015) * ''TitliyonkeLokmein'', Rajkamal Prakashan (2015) * ''Rambha'', Rajkamal Prakashan (2015) * ''Tanke Hain Kuch Sitare'' (2015) * ''Bulbule Khayalon Ke'' (2015) == ਹੋਰ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭਾਰਤੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਹਿੰਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.neelamsaxenachandra.in/ ਦਫਤਰੀ ਵੇਬਸਾਇਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111171555/http://www.neelamsaxenachandra.in/ |date=2016-01-11 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2016 ਐਡੀਟਾਥਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] h2x2t5wskea0dg7ser6fexqzsaj0xli 0 88107 839925 680577 2026-05-23T19:09:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839925 wikitext text/x-wiki '''ਸੂਨ ਸਕੇਸਰ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ਹੈ।<ref>Mohammad Sarwar Khan Awan,Wadi Soan Sakaser publisher Lok Virsa Islamabad Pakistan 2002, ISBN 969-503-285-0.</ref><ref>{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160506/4/1332421.cms#1332421 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-12-23 |archive-date=2016-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510012736/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160506/4/1332421.cms#1332421 |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਲੂਣਾ ਪਰਬਤ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਖਬਕੀ ਤੇ ਉਛਾਲੀ ਸੂਨ ਸਕੇਸਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਹਨ। ਸਕੇਸਰ ਏਸ ਥਾਂ ਦਾ ਤੇ ਪੂਰੇ ਲੂਣਾ ਪਰਬਤ ਧਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} qkdz4dn66xuj9oqsmv18auax5yx4ae8 0 88303 839954 837954 2026-05-24T06:53:14Z Tamanpreet Kaur 26648 839954 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Gurdwara Dera Sahib and Samadhi of Ranjit Singh.jpg | alt = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | title = ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ 5ਵੇਂ ਗੁਰੂ | caption = ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]] | birth_name = | birth_date = 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 | birth_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1606|5|30|1563|4|15|df=y}}<ref name=Britannica>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34850/Arjan |title=Arjan, Sikh Guru |date= |website= |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=5 May 2015}}</ref> | death_place = [[ਲਹੌਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ]] | other_names = ''ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | known_for = {{Plainlist|* [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮੀ * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਭਾਰਤ)|ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ * [[ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਲਿਖਤ}} | predecessor = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] | successor = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ | children = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ]] | father = ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ | mother = ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ''' (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 – 30 ਮਈ 1606) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ''' ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਰਨ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195130249 |pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9] |chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਜੇਠਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|year=1997|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28}}</ref><ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title= The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=24}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="Arshi1989p5">{{cite book|author=Pardeep Singh Arshi|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|url=https://books.google.com/books?id=rcmfAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Harman|isbn=978-81-85151-25-0|pages=5–7}}</ref><ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=33}}</ref> ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮਸੰਦ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ (ਇੱਕ ਪ੍ਰਥਾ ਜਿਸਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸੰਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਝਗੜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ਼ ਪੁਜਾਰੀ, ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ (ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&pg=PA205 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 213-215, 204-207</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲੈਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਤਸੀਹੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>Louis E. Fenech, Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, pp. 118-121</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=ps5>Pashaura Singh (2005), [http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf Understanding the Martyrdom of Guru Arjan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620214905/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |date=20 June 2010 }}, Journal of Philosophical Society, 12(1), pages 29-62</ref><ref name=whm/> ਇਸ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਈ ਜਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=nesbitt122>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ |year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123}}</ref> == ਜੀਵਨ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਦੇ ਘਰ 19 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1620 (15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563) ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle|year=1997|publisher=Penguin vBooks|location=London |isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]}}</ref> ਬਚਪਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ 11 ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੰਡਿਤ ਬੇਣੀ ਕੋਲੋਂ, ਗਣਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ]] ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ]] ਨੇ ਸਿਖਾਈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 11 ਸਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।<ref name="Perplexed" /> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਹਾਰੀ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition|year=2006|url=https://archive.org/details/lifeworkofguruar0000pash|page=[https://archive.org/details/lifeworkofguruar0000pash/page/68 69]|publisher=Oxford University Press}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1581 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h8wy2FZRgPAC&q=jetha+sodhi&pg=PT70 |title= Sikhism |date= 2 March 2012 |publisher=University of Hawaii Press|isbn= 9780824860349 }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸੋਢੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਗੁਰਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA46|title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3|page=46|publisher=Cambridge University Press|author=J.S. Grewal|year=1990|isbn=9780521637640}}</ref> ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1574 ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1574 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆ ਗਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਸੰਨ 1577 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 700 [[ਅਕਬਰੀ]] ਮੋਹਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਦੁੱਖਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਆਰੰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪਿਆ। === ਵਿਆਹ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1636 ਨੂੰ ਮੌ ਪਿੰਡ (ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਤ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 21 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1652 (19 ਜੂਨ 1595) ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Jain |first=Harish |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=275 |quote=Historians say that he was married to Mata Ram Dei on 20th June 1579 and to Mata Ganga on 19th May 1589. But the prevalent belief is that he had only one wife (Mata) Ganga who bore him only one son, Har Gobind, who was to become the sixth guru of the Sikhs.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/236 237]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਜੂਨ 1579 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 19 ਮਈ 1589 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}</ref> ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ === [[File:Fresco of Baba Buddha crowning the fifth guru.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਫਰੈਸਕੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਰਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Syan2013p50">{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C&pg=PA50 |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0|pages=50–52}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਨ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/><ref name="Grewal1998p54">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998| publisher= Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/54 54]–55, 62–63}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਬਾਰੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।<ref name="Syan2013p50"/> ਕੱਟੜ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਧੜਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name=psbg>{{cite book|isbn=978-8172012182|title=Bhai Gurdas|author=Prītama Siṅgha|date=1992|pages=27–28|publisher=Sahitya Akademi }}</ref> ਅਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name=fenech39>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014| publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=39}}</ref><ref name="McLeod2009p20">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਗਲ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Syan2013p50"/> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੀਨਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਹਰਵਾਨ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Syan2013p49">{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0 |pages=48–55}}</ref> ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref name=pashaura171>{{cite book|author1= Pashaura Singh|author2= Louis E. Fenech|title= The Oxford Handbook of Sikh Studies|url= https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ| year=2014| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-969930-8|pages=171–172}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਥ ਦੇ ਫੌਜੀਕਰਨ, ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦਰੂਨੀਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ, 'ਤੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Syan2013p50"/> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵੀ ਅਰਜਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="MandairShackle2013p21"/> ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਭਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="MandairShackle2013p21"/> ਇਸ ਨੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="MandairShackle2013p21">{{cite book|author1=Arvind-Pal S. Mandair|author2=Christopher Shackle|author3=Gurharpal Singh|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ|year=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-84634-2|pages=20–22}}</ref> ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਮੰਨੋ। ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੋ। ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਸਮਝੋ।"<ref>{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&dq=gurbilas+guru+arjan&pg=PA946 |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606-1708 C.E |date=2007 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-269-0858-5 |pages=946 |language=en}}</ref> ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।<ref name=whm>{{cite book|isbn=978-0231068154|publisher=Columbia University Press|author=WH McLeod|date=1989|title=The Sikhs: History, Religion, and Society|url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26–51]}}</ref><ref name=psbg/><ref>DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&pg=PA99 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 99-110</ref> ਅਰਜਨ ਦੇਵ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1581 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=whm/> === ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ === ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਹਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1583 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭੀ ਸੰਨ 1586 ਈਃ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 3 ਜਨਵਰੀ, 1588 (ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਮੁਅਈਨ-ਉਲ-ਅਸਲਾਮ) ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਖਵਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਅਚਰਜ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਖੰਡ ਹੈ? 1590 ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1590 ਈ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਦੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਣ ਉਪਰੰਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਹਨ, ਆਪ ਤਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂਰਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਦੀਨ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਬਣਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕੋਹੜੀਆਂ ਦਾ ਕੋਹੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। 1593 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਕੋਲ (ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ। 1594 ਈਃ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਥੇ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਨਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਹਰਟੇ, ਚਾਰ-ਹਰਟੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ-ਹਰਟਾ ਖੂਹ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ) ਲਗਵਾਇਆ। ====[[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਤੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ==== ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1597 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ। ਲੰਗਰ ਲਗਵਾਏ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। *1598 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਲੌਂ ਲਾਹੌਰ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗੀਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੌਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕੂਚ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਲਗਾਨ ਮੁਆਫ਼ੀ ਕਰਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1599 ਈ. ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਆਪ ਜੀ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ ਵਾਲੇ) ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਰਠ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ, ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਮਸਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚੁਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1601 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਸਤ 1604 ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 34 ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, 15 ਭਗਤਾਂ, 11 ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਜਿਲਦ ਸਾਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 30 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਲਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜਦੋਂ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੇ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅੰਤ 16 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ- ਉਮਦਤ ਤਵਾਰੀਕ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਲਮ ਲਹੂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਪਾਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ।{{Citation needed|date=ਜੂਨ 2025}} ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁੱਲ 2218 ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੁਖਮਨੀ, ਬਾਰਹਮਾਂਹ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਫੁਨਹੇ, ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ, ਵਾਰਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1988, ਪੰਨਾ-46</ref> ===ਸੁਖਮਨੀ=== ਸੁਖਮਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਆਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ 8 ਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਦੀ ਵਿੱਚ 10 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 35 ਵੱਡੇ ਪੰਨਿਆ ਤੇ ਦਰਜ ‘ਸੁਖਮਨੀ` ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 1977 ਤੁਕਾਂ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ 136-137</ref> ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਲੋਕ-ਚੋਪਈ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਸ਼ ਸ਼ਲੋਕ ਦੋਹਿਰਾ-ਸੋਰਠਾ ਤੋਲ ਦੇ ਦੋ ਤੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸ਼ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਚੁੳ-ਤੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੋਲ ਚੋਪਈ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਿਖਰੀਆ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਲ ਮੋੜਿਆ ਹੈ।<ref>ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-108</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭੁ ਨਾਮ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾ॥ ਰਹਾੳ॥ ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-85</ref> ===ਬਾਰਹਮਾਹ=== ਬਾਰਹਮਾਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ,ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਹਮਾਹ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾੜ, ਅੱਸੂ ਜਾਂ ਕੱਤਕ ਤੋਂ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰਹਮਾਹ ਚੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-161</ref> ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਬਾਰਹਮਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਗੁੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਾਰਹਮਾਹ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਰਚਿਤ ਬਾਰਹਮਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ<ref> ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ 87-88</ref>:- ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਚਲਦਿਆਂ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨ ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂਂ ਨਾਲ਼ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ "ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ" ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1998, ਪੰਨਾ-25</ref> ===ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਬਾਣੀ ‘ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ` ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ` ਦੇ ‘ਗਉੜੀ` ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ 9 ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ।<ref> ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ-141</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਣ ਧੂੜ ਬਨਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ<ref> ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-110</ref>:- ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭ ਦੀਨ ਦਇਆਲਾ। ਤੋਰੇ ਸੰਤਨ ਕੀ ਮਨ ਹੋਇ ਰਵਾਲਾ। ===ਵਾਰਾਂ=== ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਝਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 6 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹਨਾਂ 6 ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾ ਅਧੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ, ਰਾਗ ਗੁਜਰੀ, ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਗ ਮਾਰੂ, ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ।<ref>ਡਾ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਜੀਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ 5-6</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ-88</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] fy3s5r78ib4jodf7mkg0e35byhi6bgl 839955 839954 2026-05-24T06:54:34Z Tamanpreet Kaur 26648 reference added 839955 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Gurdwara Dera Sahib and Samadhi of Ranjit Singh.jpg | alt = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | title = ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ 5ਵੇਂ ਗੁਰੂ | caption = ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]] | birth_name = | birth_date = 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 | birth_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1606|5|30|1563|4|15|df=y}}<ref name=Britannica>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34850/Arjan |title=Arjan, Sikh Guru |date= |website= |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=5 May 2015}}</ref> | death_place = [[ਲਹੌਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ]] | other_names = ''ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | known_for = {{Plainlist|* [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮੀ * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਭਾਰਤ)|ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ * [[ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਲਿਖਤ}} | predecessor = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] | successor = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ | children = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ]] | father = ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ | mother = ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ''' (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 – 30 ਮਈ 1606) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ''' ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਰਨ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195130249 |pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9] |chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਜੇਠਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|year=1997|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28}}</ref><ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title= The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=24}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="Arshi1989p5">{{cite book|author=Pardeep Singh Arshi|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|url=https://books.google.com/books?id=rcmfAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Harman|isbn=978-81-85151-25-0|pages=5–7}}</ref><ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=33}}</ref> ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮਸੰਦ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ (ਇੱਕ ਪ੍ਰਥਾ ਜਿਸਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸੰਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਝਗੜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ਼ ਪੁਜਾਰੀ, ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ (ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&pg=PA205 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 213-215, 204-207</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲੈਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਤਸੀਹੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>Louis E. Fenech, Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, pp. 118-121</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=ps5>Pashaura Singh (2005), [http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf Understanding the Martyrdom of Guru Arjan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620214905/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |date=20 June 2010 }}, Journal of Philosophical Society, 12(1), pages 29-62</ref><ref name=whm/> ਇਸ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਈ ਜਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=nesbitt122>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ |year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123}}</ref> == ਜੀਵਨ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਦੇ ਘਰ 19 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1620 (15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563) ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle|year=1997|publisher=Penguin vBooks|location=London |isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]}}</ref> ਬਚਪਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ 11 ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੰਡਿਤ ਬੇਣੀ ਕੋਲੋਂ, ਗਣਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ]] ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ]] ਨੇ ਸਿਖਾਈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 11 ਸਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।<ref name="Perplexed">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA40 |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|publisher=Bloomsbury |pages=39, 40|author=Arvind-pal Singh Mandair| year=2013|isbn=9781441153661}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਹਾਰੀ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition|year=2006|url=https://archive.org/details/lifeworkofguruar0000pash|page=[https://archive.org/details/lifeworkofguruar0000pash/page/68 69]|publisher=Oxford University Press}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1581 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h8wy2FZRgPAC&q=jetha+sodhi&pg=PT70 |title= Sikhism |date= 2 March 2012 |publisher=University of Hawaii Press|isbn= 9780824860349 }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸੋਢੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਗੁਰਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA46|title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3|page=46|publisher=Cambridge University Press|author=J.S. Grewal|year=1990|isbn=9780521637640}}</ref> ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1574 ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1574 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆ ਗਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਸੰਨ 1577 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 700 [[ਅਕਬਰੀ]] ਮੋਹਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਦੁੱਖਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਆਰੰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪਿਆ। === ਵਿਆਹ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1636 ਨੂੰ ਮੌ ਪਿੰਡ (ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਤ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 21 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1652 (19 ਜੂਨ 1595) ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Jain |first=Harish |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=275 |quote=Historians say that he was married to Mata Ram Dei on 20th June 1579 and to Mata Ganga on 19th May 1589. But the prevalent belief is that he had only one wife (Mata) Ganga who bore him only one son, Har Gobind, who was to become the sixth guru of the Sikhs.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/236 237]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਜੂਨ 1579 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 19 ਮਈ 1589 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}</ref> ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ === [[File:Fresco of Baba Buddha crowning the fifth guru.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਫਰੈਸਕੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਰਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Syan2013p50">{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C&pg=PA50 |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0|pages=50–52}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਨ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/><ref name="Grewal1998p54">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998| publisher= Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/54 54]–55, 62–63}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਬਾਰੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।<ref name="Syan2013p50"/> ਕੱਟੜ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਧੜਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name=psbg>{{cite book|isbn=978-8172012182|title=Bhai Gurdas|author=Prītama Siṅgha|date=1992|pages=27–28|publisher=Sahitya Akademi }}</ref> ਅਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name=fenech39>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014| publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=39}}</ref><ref name="McLeod2009p20">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਗਲ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Syan2013p50"/> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੀਨਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਹਰਵਾਨ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Syan2013p49">{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0 |pages=48–55}}</ref> ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref name=pashaura171>{{cite book|author1= Pashaura Singh|author2= Louis E. Fenech|title= The Oxford Handbook of Sikh Studies|url= https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ| year=2014| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-969930-8|pages=171–172}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਥ ਦੇ ਫੌਜੀਕਰਨ, ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦਰੂਨੀਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ, 'ਤੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Syan2013p50"/> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵੀ ਅਰਜਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="MandairShackle2013p21"/> ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਭਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="MandairShackle2013p21"/> ਇਸ ਨੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="MandairShackle2013p21">{{cite book|author1=Arvind-Pal S. Mandair|author2=Christopher Shackle|author3=Gurharpal Singh|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ|year=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-84634-2|pages=20–22}}</ref> ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਮੰਨੋ। ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੋ। ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਸਮਝੋ।"<ref>{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&dq=gurbilas+guru+arjan&pg=PA946 |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606-1708 C.E |date=2007 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-269-0858-5 |pages=946 |language=en}}</ref> ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।<ref name=whm>{{cite book|isbn=978-0231068154|publisher=Columbia University Press|author=WH McLeod|date=1989|title=The Sikhs: History, Religion, and Society|url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26–51]}}</ref><ref name=psbg/><ref>DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&pg=PA99 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 99-110</ref> ਅਰਜਨ ਦੇਵ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1581 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=whm/> === ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ === ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਹਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1583 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭੀ ਸੰਨ 1586 ਈਃ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 3 ਜਨਵਰੀ, 1588 (ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਮੁਅਈਨ-ਉਲ-ਅਸਲਾਮ) ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਖਵਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਅਚਰਜ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਖੰਡ ਹੈ? 1590 ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1590 ਈ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਦੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਣ ਉਪਰੰਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਹਨ, ਆਪ ਤਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂਰਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਦੀਨ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਬਣਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕੋਹੜੀਆਂ ਦਾ ਕੋਹੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। 1593 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਕੋਲ (ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ। 1594 ਈਃ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਥੇ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਨਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਹਰਟੇ, ਚਾਰ-ਹਰਟੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ-ਹਰਟਾ ਖੂਹ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ) ਲਗਵਾਇਆ। ====[[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਤੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ==== ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1597 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ। ਲੰਗਰ ਲਗਵਾਏ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। *1598 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਲੌਂ ਲਾਹੌਰ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗੀਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੌਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕੂਚ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਲਗਾਨ ਮੁਆਫ਼ੀ ਕਰਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1599 ਈ. ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਆਪ ਜੀ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ ਵਾਲੇ) ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਰਠ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ, ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਮਸਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚੁਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1601 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਸਤ 1604 ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 34 ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, 15 ਭਗਤਾਂ, 11 ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਜਿਲਦ ਸਾਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 30 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਲਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜਦੋਂ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੇ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅੰਤ 16 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ- ਉਮਦਤ ਤਵਾਰੀਕ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਲਮ ਲਹੂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਪਾਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ।{{Citation needed|date=ਜੂਨ 2025}} ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁੱਲ 2218 ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੁਖਮਨੀ, ਬਾਰਹਮਾਂਹ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਫੁਨਹੇ, ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ, ਵਾਰਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1988, ਪੰਨਾ-46</ref> ===ਸੁਖਮਨੀ=== ਸੁਖਮਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਆਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ 8 ਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਦੀ ਵਿੱਚ 10 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 35 ਵੱਡੇ ਪੰਨਿਆ ਤੇ ਦਰਜ ‘ਸੁਖਮਨੀ` ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 1977 ਤੁਕਾਂ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ 136-137</ref> ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਲੋਕ-ਚੋਪਈ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਸ਼ ਸ਼ਲੋਕ ਦੋਹਿਰਾ-ਸੋਰਠਾ ਤੋਲ ਦੇ ਦੋ ਤੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸ਼ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਚੁੳ-ਤੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੋਲ ਚੋਪਈ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਿਖਰੀਆ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਲ ਮੋੜਿਆ ਹੈ।<ref>ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-108</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭੁ ਨਾਮ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾ॥ ਰਹਾੳ॥ ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-85</ref> ===ਬਾਰਹਮਾਹ=== ਬਾਰਹਮਾਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ,ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਹਮਾਹ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾੜ, ਅੱਸੂ ਜਾਂ ਕੱਤਕ ਤੋਂ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰਹਮਾਹ ਚੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-161</ref> ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਬਾਰਹਮਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਗੁੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਾਰਹਮਾਹ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਰਚਿਤ ਬਾਰਹਮਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ<ref> ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ 87-88</ref>:- ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਚਲਦਿਆਂ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨ ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂਂ ਨਾਲ਼ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ "ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ" ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1998, ਪੰਨਾ-25</ref> ===ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਬਾਣੀ ‘ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ` ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ` ਦੇ ‘ਗਉੜੀ` ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ 9 ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ।<ref> ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ-141</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਣ ਧੂੜ ਬਨਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ<ref> ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-110</ref>:- ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭ ਦੀਨ ਦਇਆਲਾ। ਤੋਰੇ ਸੰਤਨ ਕੀ ਮਨ ਹੋਇ ਰਵਾਲਾ। ===ਵਾਰਾਂ=== ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਝਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 6 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹਨਾਂ 6 ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾ ਅਧੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ, ਰਾਗ ਗੁਜਰੀ, ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਗ ਮਾਰੂ, ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ।<ref>ਡਾ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਜੀਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ 5-6</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ-88</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] p4pog7ifeoukei87u93vgsy4v0h70m5 0 104450 839963 761838 2026-05-24T07:23:19Z Symphonicallyu 59715 839963 wikitext text/x-wiki [[File:Sinhala aksharamalawa.png|right|thumb|300px|ਸਿਂਹਲ ਲਿਪੀ]] '''ਸਿਂਹਲ ਲਿਪੀ''' ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ]] ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰਿਲੰਕਾ]] ਦੀ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ [[ਸਿਂਹਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਲਿਪੀ [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] 'ਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਵੀ [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ]] ਦਾ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਰੂਪ ਹੈ ਇਸਤਰ੍ਹਾ ਹੀ ਦੇਵਨਾਗਰਿ ਹੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਹੈ।<ref>[http://technical-hindi.googlegroups.com/web/Sinhala+Script+to+Devanagari+Converter.htm?gda=rY_34lwAAAB5GQhwRali8B9ssXJex9cydBhBPL58MYli0nY9lIOUEybPLo3kam4n6UBk8TKiEvOcl0o50_uxK-lq9m_0eGDLSfKuqQc5nc-B4l3e5hU-wv1ab5qObNWgAVSUTtz98C0 Sinhala Script to Devanagari Converter]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੁੱਧ ਸਿਂਹਲ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਿਂਹਲ {| class="wikitable" |- | අ || ආ || ඇ || ඈ || ඉ || ඊ || උ || ඌ || ඔ || ඕ || එ || ඒ |- | अ || आ || ऍ || ऐ || इ || ई || उ || ऊ || ऒ || ओ || ऎ || ए |- | ක || ග || (ච) || ජ || ට || ඩ || ණ || ත || ද || න || ප || බ || ම || ය || ර || ල || ව || ස || ළ || අං |- | क || ग || (च) || ज || ट || ड || ण || त || द || न || प || ब || म || य || र || ल || व || स || ळ || अं |} == ਵਰਨਮਾਲਾ == [[File:Sinhala script posters on wall.jpg|right|thumb|300px|ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ]] === ਵਿਅੰਯਨ === {| class="standard" cellpadding=4 |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ක || class="dark" | ඛ || ග || class="dark" | ඝ || class="dark" | ඞ || ඟ |- align="center" | क /ka/ || ख /ka/ || ग /ga/ || घ /ga/ || ङ /ŋa/ || ंग /ⁿga/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ච || class="dark" | ඡ || ජ || class="dark" | ඣ || class="dark" | ඤ |- align="center" | च /ʧa/ || छ /ʧa/ || ज /ʤa/ || झ /ʤa/ || ञ /ɲa/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ට || class="dark" | ඨ || ඩ || class="dark" | ඪ || ණ || ඬ |- align="center" | ट /ʈa/ || ठ /ʈa/ || ड /ɖa/ || ढ /ɖa/ || ण /ɳa/ || ण्ड /ⁿḍa/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ත || class="dark" | ථ || ද || class="dark" | ධ || class="dark" | න || ඳ |- align="center" | त /ta/ || थ /ta/ || द /da/ || ध /da/ || न /na/ || न्द /ⁿda/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ප || class="dark" | ඵ || බ || class="dark" | භ || ම || ඹ |- align="center" | प /pa/ || फ /pa/ || ब /ba/ || भ /ba/ || म /ma/ || म्ब /^mba/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | ය || ර|| ල || ව || class="dark" | ළ |- align="center" | य /ja/ || र /ra/ || ल /la/ || व /ʋa/ || ळ /la/ |- class="shadow" align="center" style="font-size: x-large" | class="dark" | ශ || class="dark" | ෂ || ස || හ || class="dark" | ෆ |- align="center" | श /sa/ || ष /sa/ || स /sa/ || ह /ha/ || fa /fa/ |} ===ਸਵਰ === {| class="standard" cellpadding=4 |- align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | අ || अ /a/, /ə/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | ක || क |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ආ || आ /a:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කා || का |- align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඇ || ऍ /ɛ/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කැ || कॅ |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඈ || ǣ /ɛ:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කෑ || दीर्घ कॅ |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඉ || इ /i/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කි || कि |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඊ || ई /i:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කී || की |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | උ || उ /u/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කු || कु |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඌ || ऊ /u:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කූ || कू |-align="center" | class="dark" style="font-size: x-large" | ඍ || ऋ /ru/, /ur/ || class="dark" style="font-size: x-large" | කෘ || कृ |-align="center" | class="dark" style="font-size: x-large" | ඎ || ॠ /ruː/, /uːr/ || class="dark" style="font-size: x-large" | කෲ || कॄ |-align="center" | class="dark" style="font-size: x-large" | ඏ || लृ /li/ || class="dark" style="font-size: x-large" | කෟ || कॢ |-align="center" | class="dark" style="font-size: x-large" | ඐ || लॄ /liː/ || class="dark" style="font-size: x-large" | කඐ || कॣ |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | එ || ऎ /e/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කෙ || कॆ |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඒ || ए /e:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කේ || के |-align="center" | class="dark" style="font-size: x-large" | ඓ || ऐ /ai/ || class="dark" style="font-size: x-large" | කෛ || कै |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඔ || ऒ /o/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කො || कॊ |-align="center" | class="shadow" style="font-size: x-large" | ඕ || ओ /o:/ || class="shadow" style="font-size: x-large" | කෝ || को |-align="center" | class="dark" style="font-size: x-large" | ඖ || औ /au/ || class="dark" style="font-size: x-large" | කෞ || कौ |} == ਸਿਂਹਲ ਯੂਨੀਕੋਡ== ਸਿਂਹਲ ਨੂੰ U+0D80 ਤੋਂ U+0DFF ਤੱਕ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। {| class="wikitable" lang="si" width="410px" |-class="hintergrundfarbe8" ! !! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! A !! B !! C !! D !! E !! F |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |D80 |඀||ඁ||ං||ඃ||඄||අ||ආ||ඇ||ඈ||ඉ||ඊ||උ||ඌ||ඍ||ඎ||ඏ |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |D90 ||ඐ||එ||ඒ||ඓ||ඔ||ඕ||ඖ||඗||඘||඙||ක||ඛ||ග||ඝ||ඞ||ඟ |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |DA0 ||ච||ඡ||ජ||ඣ||ඤ||ඥ||ඦ||ට||ඨ||ඩ||ඪ||ණ||ඬ||ත||ථ||ද |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |DB0 ||ධ||න||඲||ඳ||ප||ඵ||බ||භ||ම||ඹ||ය||ර||඼||ල||඾||඿ |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |DC0 ||ව||ශ||ෂ||ස||හ||ළ||ෆ||෇||෈||෉||්||෋||෌||෍||෎||ා |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |DD0 ||ැ||ෑ||ි||ී||ු||෕||ූ||෗||ෘ||ෙ||ේ||ෛ||ො||ෝ||ෞ||ෟ |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |DE0 ||෠||෡||෢||෣||෤||෥||෦||෧||෨||෩||෪||෫||෬||෭||෮||෯ |- align="center" !class="hintergrundfarbe8" |DF0 ||෰||෱||ෲ||ෳ||෴||෵||෶||෷||෸||෹||෺||෻||෼||෽||෾||෿ |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ]] 5pcvoad65m5iav60mpogx61octo3ypa 0 107921 839949 832736 2026-05-24T05:59:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839949 wikitext text/x-wiki [[File:Ramchandra Babaji More.jpg|thumb|ਰਾਮਚੰਦਰ ਬਾਬਾਜੀ ਮੋਰੇ]] '''ਰਾਮਚੰਦਰ ਬਾਬਾਜੀ ਮੋਰੇ ''' (1 ਮਾਰਚ 1903 – 11 ਮਈ 1972) ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿੱਚ [[ਵਰਗ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ|ਵਰਗ ਸ਼ੋਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਇਕਾਗਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।  == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਹ 1 ਮਾਰਚ 1903 ਨੂੰ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੀ ਮਹਾੜ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਲਾਦਵਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ [[ਦਲਿਤ]]/[[ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/270510052/RB-More-Intro-Eng|title=RB More- Intro (Eng) - Dalit - Politics|website=Scribd}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.socialsciencecollective.org/comrade-more-red-star-blue-sky/|title=Comrade R B More: A Red Star In Blue Sky - The Social Science Collective|date=30 November 2013|website=Socialsciencecollective.org|access-date=2017-05-23|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609171652/http://www.socialsciencecollective.org/comrade-more-red-star-blue-sky|url-status=dead}}</ref> 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਛੂਤਛਾਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਹਾੜ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ]] ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਭੇਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।<ref name="auto1">{{Cite web|url=http://jaibhimji.in/?p=2498|title=The story of India’s caste blues – Hamara Bharat|website=jaibhimji.in|access-date=2018-05-29|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093120/http://jaibhimji.in/?p=2498|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india/from-mahad-to-mumbai-to-hyderabad-the-story-of-india-s-caste-blues/story-ggYqaHOin82umAKX650GVN.html|title=From Mahad to Mumbai to Hyderabad, the story of India’s caste blues|date=26 March 2016|website=Hindustantimes.com}}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == === ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ === ਉਹ 19-20 ਮਾਰਚ 1927 ਦੇ ਮਹਾੜ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਡਾ [[ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀ ਆਰ ਅੰਬੇਦਕਰ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2017/03/21/from-mahad-to-5-kalidas-marg-90-years-apart-tales-of-2-purification/|title=From Mahad to 5 Kalidas Marg – 90 Years Apart, Tales of 2 Purification|website=Velivada.com|access-date=2017-05-23|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330150808/http://velivada.com/2017/03/21/from-mahad-to-5-kalidas-marg-90-years-apart-tales-of-2-purification/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JwhiQPf3jt4|title=17 Dr. Ambedkar launches Mahad Satyagraha in 1927|last=Siddhartha Chabukswar|date=28 March 2013|publisher=[[YouTube]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ssdindia.org/about/|title=About - Samata Sainik Dal|website=Ssdindia.org|access-date=2018-05-29|archive-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508153734/http://ssdindia.org/about/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://drambedkarbooks.com/2016/03/20/mahad-satyagraha-a-clip-from-dr-babasaheb-ambedkar-movie/|title=Mahad Satyagraha – A clip from Dr Babasaheb Ambedkar Movie|last=Dipak|date=20 March 2016|website=Drambedkarbooks.com|access-date=29 ਮਈ 2018|archive-date=7 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807113251/https://drambedkarbooks.com/2016/03/20/mahad-satyagraha-a-clip-from-dr-babasaheb-ambedkar-movie/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=http://aakarbooks.com/content/mahad-making-first-dalit-revolt/|title=MAHAD: The Making of the First Dalit Revolt - Aakar Books|website=aakarbooks.com|access-date=2018-05-29|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314055151/http://aakarbooks.com/content/mahad-making-first-dalit-revolt|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-mahad-relives-ambedkar-s-water-satyagraha-for-dalits/story-oGt2HuH4l3k1aRwAAqmp6N.html|title=Mahad relives BR Ambedkar’s water satyagraha for Dalits|date=20 March 2016|website=Hindustantimes.com}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਮਹਾੜ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ]] ਦਾ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮੌਲਿਕ ਵਰਣਨ ਲਿਖਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/ambedkar-book-review-anand-teltumbde-the-other-satyagraha-2799481/|title=The Other Satyagraha|date=14 May 2016|website=Indianexpress.com}}</ref> ਮਹਾੜ ਵਿਖੇ ਜਨਤਕ ਤਲਾਬ,ਚਵਦਾਰ ਤਲਾਬ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਜਤਲਾਉਣ ਲਈ ਦਲਿਤਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰ.ਬੀ. ਮੋਰਾ ਨੇ ਮਹਾੜ, ਮਨੂਸਿਮਰਤੀ ਦਾਹਨ ਦਿਨ (ਮਨੂਸਸਿਮਰਤੀ ਫੂਕੋ ਦਿਵਸ) ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਜਥੇਬੰਦਕ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ 25-26 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਲਿਤ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੂਸਿਮਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਜਲਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਮਹਾੜ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਹਿਸੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਲਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਜੋ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=https://philarchive.org/archive/SIRPOT-4/|title=WOMEN LIBERATION IN THE VISION OF DR. B.R. AMBEDKAR in Proceedings of the One-Day Faculty Development Programme on "Dr. B.R. Ambedkar, Indian Constitution and Indian Society"; Compiler: Dr. Desh Raj Sirswal|date=20 January 2016|website=philarchive.org}}</ref> === ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ === ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ 1930 ਵਿੱਚ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੈਨਿਨਵਾਦ]] ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੋਰੇ ਉਦੋਂ ਅਣਵੰਡੀ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ  ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਡਾ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਪਰਸਪਰ ਸਤਿਕਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੋਰਮਾਂ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੋਰੇ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਠਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ "ਅਛੂਤ ਦੀ ਸਮਸਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ" ਇੱਕ ਖਾਸ ਨੋਟ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref name="sacw.net">{{cite web|url=http://www.sacw.net/index.php?page=imprimir_articulo&id_article=2822|title=print : Cast Away Caste: Breaking New Grounds …|website=Sacw.net|access-date=2018-05-29|archive-date=2018-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020224544/http://www.sacw.net/index.php?page=imprimir_articulo&id_article=2822|url-status=dead}}</ref> <ref name="peoplesdemocracy.in">{{cite web|url=http://archives.peoplesdemocracy.in/2003/0323/03232003_comrade_%20More.htm|title=a red star in the sky-More|date=|website=Archives.peoplesdemocracy.in|accessdate=2017-05-23|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807113120/http://archives.peoplesdemocracy.in/2003/0323/03232003_comrade_%20More.htm|dead-url=yes}}</ref> ਕਾਮਰੇਡ ਮੋਰੇ ਨੇ 23 ਦਸੰਬਰ 1953 ਨੂੰ ਪੋਲਿਟਬਿਉਰੋ ਨੂੰ ਇਹ ਨੋਟ ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸੌਂਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇਗੀ। ਇਸ ਨੋਟ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 1957 ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਸਹੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਾਲ ਕਲਾਸ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।   ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 11 ਮਈ 1972 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐਮ)]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1964 ਵਿੱਚ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐੱਮ) ਦੀ ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1965 ਨੂੰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐਮ.) ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨ ਹਫਤਾਵਾਰ ਜੀਵਨਮਾਰਗ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1903]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] 87908odhm5czil9rmdx7aktdz8jj4bb 3 113654 839931 453071 2026-05-23T23:26:20Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:R Ashwani Banjan Murmu]] ਵਰਕੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮੋੜ ਛੱਡੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0]] 'ਤੇ ਥਾਂ-ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਏ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/R Ashwani Banjan Murmu|R Ashwani Banjan Murmu]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0|Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0]]" 453071 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=R Ashwani Banjan Murmu}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:11, 11 ਦਸੰਬਰ 2018 (UTC) bob9jkjmdbabkhpg32w5zeabw7f9j7l 0 117562 839937 838036 2026-05-24T02:50:12Z Gurtej Chauhan 27423 /* 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ */ 839937 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] h5stkfmi1ifxl0fipbwnofnnr6nu9b0 839938 839937 2026-05-24T02:50:59Z Gurtej Chauhan 27423 /* 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ */ 839938 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 22itld2m6r6un6u002j6z0nbb1cg1rd 839939 839938 2026-05-24T02:55:21Z Gurtej Chauhan 27423 /* 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ */ 839939 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 40k2rgclrgnxklxrdxpmzj76gbnriyc 839940 839939 2026-05-24T02:56:19Z Gurtej Chauhan 27423 /* 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ */ 839940 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 8c8j4d4k7cqxpr028m8cua8t62477sa 839941 839940 2026-05-24T03:03:04Z Gurtej Chauhan 27423 839941 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ== ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ ਰੱਲਾ]] , ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ky8euesyx9bno0drnyvfw1gs3k2hscn 839942 839941 2026-05-24T03:10:41Z Gurtej Chauhan 27423 839942 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ ਰੱਲਾ]] , ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ,ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ ,ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] hj7yz048zpd16lk49b9xrxmtc50a5eo 839943 839942 2026-05-24T03:13:44Z Gurtej Chauhan 27423 /* 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ */ 839943 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ,ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ ,ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] s9g1bsykafk31upasr4jrc4l07z8v4e 839944 839943 2026-05-24T03:16:27Z Gurtej Chauhan 27423 /* 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ */ 839944 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ,ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ ,ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] akcmydwe52ndkam0b36se1oetxnydod 839945 839944 2026-05-24T03:19:42Z Gurtej Chauhan 27423 /* 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ */ 839945 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ,ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ ,ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] itct6jao6dmok2tuxvvhkap6p98aaiy 839946 839945 2026-05-24T03:24:09Z Gurtej Chauhan 27423 839946 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ,ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ ,ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ==10. ਨਮਾਦੇ ਦਾ ਮੇਲਾ == ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦੇ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] hdorle68dkv5ucfkrrqlag9p5lvsgsc 839947 839946 2026-05-24T03:42:06Z Gurtej Chauhan 27423 839947 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ,ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ ,ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ=== ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> ===12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਸਪੂਰ ਵਿਚ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] jdw1x5d3yxvw4c4vfx4qkwjbggag6yf 0 125640 839914 789331 2026-05-23T12:53:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839914 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Smita_Agarwal.JPG|thumb| ਸਮਿਤਾ ਅਗਰਵਾਲ ]] '''ਸਮਿਤਾ ਅਗਰਵਾਲ''' (ਜਨਮ 1958) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ]] ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਸਮਿਤਾ ਅਗਰਵਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। 1999 ਵਿਚ ਉਹ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਵਿਚ ਸਟਰਲਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਚ ਕੈਂਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿਚ ਲੇਖਿਕਾ [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਸੀ]]। <ref>{{Cite web |url=http://www.kent.ac.uk/alumni/pdf/kent40.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-03-03 |archive-date=2017-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324203418/https://www.kent.ac.uk/alumni/pdf/kent40.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਡਾਕਟਰੇਲ ਅਧਿਐਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ [[ਸਿਲਵੀਆ ਪਲੈਥ|ਸਿਲਵੀਆ ਪਲਾਥ ਉੱਤੇ ਸਨ]]। ਅਗਰਵਾਲ ਪਲਾਥ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲਾਂ, ਸਿਲਵੀਆ ਪਲੇਥ ਆਨਲਾਈਨ ਜਰਨਲ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਯੂ.ਐੱਸ. ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.iun.edu/~nwadmin/plath/|title=IU Northwest: Plath Profiles|date=|publisher=Iun.edu|access-date=2012-01-28|archive-date=2014-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423205514/http://www.iun.edu/~nwadmin/plath/|dead-url=yes}}</ref> ਅਗਰਵਾਲ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੀ]] ਵੀ ਇਕ [[ਗਾਇਕੀ|ਗਾਇਕਾ]] ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.beatofindia.com/arists/smita_a.htm|title=Smita Agarwal - Folk Music artiste of India|date=|publisher=Beatofindia.com|access-date=2012-01-28}}</ref> == ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ == * ''ਸ਼ੁਭ-ਸ਼ਬਦ।'' [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] : ਰਵੀ ਦਿਆਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, 2002 <ref>{{Cite web|url=http://www.vedamsbooks.in/no29554/wishgranting-words-smita-agarwal|title=Wish-Granting Words/Smita Agarwal|date=|publisher=Vedamsbooks.in|access-date=2012-01-28|archive-date=2019-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124600/http://www.vedamsbooks.in/no29554/wishgranting-words-smita-agarwal|url-status=dead}}</ref> * ''ਮੋਫਸਿਲ ਨੋਟਬੁੱਕ.'' ''ਸਮਾਲ ਟਾਊਨ ਇੰਡੀਆ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ.'' ਈ-ਬੁੱਕ : ਕੂਪਰਜਲ ਲਿਮਟਿਡ, ਯੂਕੇ, 2011 <ref>{{Cite web|url=http://www.ideaindia.com/product_detail.php?pid=1924|title=Mofussil Notebook, Poems Of Small-Town India|last=Smita Agarwal|date=2011-09-25|publisher=Ideaindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407003303/http://www.ideaindia.com/product_detail.php?pid=1924|archive-date=7 April 2012|access-date=2012-01-28}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Of-love-longing-and-failed-husbands/Article1-749779.aspx|title=Of love, longing and failed husbands|date=2011-09-24|publisher=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106122926/http://www.hindustantimes.com/Of-love-longing-and-failed-husbands/Article1-749779.aspx|archive-date=6 November 2011|access-date=2012-01-28}}</ref> * ''ਮੋਫਸਿਲ ਨੋਟਬੁੱਕ.'' ''ਕਵਿਤਾਵਾਂ,'' ਛਾਪੋ. ਇਕ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਕਲਕੱਤਾ: ਸੰਪਾਰਕ, 2016. <ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.in/Mofussil-Notebook-Contemporary-Indian-Poetry/dp/8192684253/ref=sr_1_7?m=A17L0WC1DOGXRE&s=merchant-items&ie=UTF8&qid=1398093697&sr=1-7|title=Mofussil Notebook: Contemporary Indian Poetry in English|last=Smita Agarwal|date=|year=2013|publisher=Sampark|isbn=978-8192684253|access-date=2014-04-21}}</ref> === ਸੰਪਾਦਿਤ === * ''ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ,'' ਐਡੀ. ਸਮਿਤਾ ਅਗਰਵਾਲ, ਐਮਸਟਰਡਮ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ: ਰੋਡੋਪੀ, 2014. <ref>{{Cite web|url=http://www.rodopi.nl/ntalpha.asp?BookId=DQR+53&type=new&letter=N|title=http://www.rodopi.nl/ntalpha.asp?BookId=DQR+53&type=new&letter=N|access-date=2020-03-03|archive-date=2014-03-03|archive-url=https://archive.today/20140303210829/http://www.rodopi.nl/ntalpha.asp?BookId=DQR+53&type=new&letter=N|dead-url=yes}}</ref> ==== ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ==== ਅਗਰਵਾਲ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: * ''ਸਾਹਿਤ ਜੀਵਿਤ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਲੇਖਣੀ, ਭਾਗ. 2,'' ਗਰਮੀਆਂ 1996. * ''ਨੌਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕਵੀਆਂ.'' ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, 1997 <ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-10/view-from-venus/28180799_1_poet-laureate-indian-women-women-writers|title=An ode to our nightingales - Times Of India|date=2009-05-10|publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com|access-date=2012-01-28|archive-date=2012-07-07|archive-url=https://archive.today/20120707032427/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-10/view-from-venus/28180799_1_poet-laureate-indian-women-women-writers|dead-url=yes}}</ref> * ''ਪਦਅਰਥ: ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਯੂਐਸਏ, ਵਾਲੀਅਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ. 17 ਅਤੇ 18,'' 2001. * ''ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ.'' ਪੇਂਗੁਇਨ, 2002. * ''ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਪੋਤਾ'' ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ, ਸਟਰੁਗਾ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰੈਸ, 2003. * ''ਪਿਆਰ ਦਾ ਟਾਕਰਾ'' ਪੇਂਗੁਇਨ, 2005. * ''ਫੁਲਕਰਮ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਨੰਬਰ 4.'' ਯੂਐਸ: 2005. * ''ਸਪਾਰਕਸ, ਕਰੀਏਟਿਵ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਲਈ ਡੀਏਵੀ ਸੈਂਟਰ.'' ਮੁੰਬਈ: ਨਵਾਂ ਪਨਵੇਲ, 2008. * ''ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਹਿਲਾ ਕਵੀਆਂ.'' ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਕਰੀਏਟਿਵ ਬੁਕਸ, 2009. * ''ਅਸੀਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ: ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕਵੀ, 1990-2007.'' ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], 2009. * ''ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹਾਰਪਰਕਲਿੰਸ ਕਿਤਾਬ,'' 2012. * ''ਇਹ ਮੇਰੇ ਬਚਨ: ਦਿ ਪੈਨਗੁਇਨ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਇਟਰੀ,'' 2012. * ''ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਇਮਸ ਇਨ ਇੰਗਲਿਸ਼'' (2000) ਦਾ ਐਡੀ. ਗੋਪੀ ਕੋਟੂਰ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਚੇਨ ਐਂਡ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਵਰਕਸ਼ਾਪ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ * ''ਡਾਂਸ ਆਫ ਮਯੂਰ : ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਐਨਥੋਲੋਜੀ'', <ref name="brook">{{Cite news|url=http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|title=The Dance of the Peacock:An Anthology of English Poetry from India|last=Grove|first=Richard|access-date=5 January 2015|publisher=Hidden Brook Press, Canada|issue=current|archive-date=29 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929050126/http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|dead-url=yes}}</ref> ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਝਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਹਾਇਡ ਬਰੁਕ ਪ੍ਰੈਸ, <ref name="press">{{Cite web|url=http://hiddenbrookpress.com/|title=Hidden Brook Press|last=Press|first=Hidden Brook|publisher=Hidden Brook Press|access-date=5 January 2015|archive-date=17 ਦਸੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217053047/http://hiddenbrookpress.com/|url-status=dead}}</ref> [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ 151 ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ [[ਕੈਨੇਡਾ|ਹੈ]]। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ * ਭਾਰਤੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ # ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ]] k0o2tf4c9lpzzdxw79x6865kfnw661v 0 129098 839926 544660 2026-05-23T19:25:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839926 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Cerea|elevation_footnotes=|area_footnotes=|area_total_km2=70.4|population_footnotes=|population_total=16018|population_as_of=December 31, 2007|pop_density_footnotes=|population_demonym=Cereani or Ceretani|elevation_m=18|mayor_party=|twin1=|twin1_country=|saint=[[St. Zeno of Verona]]|day=April 12|postal_code=37053|area_code=0442|website={{official website|http://www.cerea.net/}}|mayor=Paolo Marconcini|frazioni=Asparetto, Aselogna, Cà del Lago, Cherubine, Palesella e Santa Teresa in Valle|official_name=Città di Cerea|shield_size=px|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|province=[[province of Verona|Verona]] (VR)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|12|N|11|13|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|footnotes=}} '''ਸੇਰੇਆ''' ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ''ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ'' ਹੈ, ਜੋ ਵਰੋਨਾ ਦੇ ਸੂਬੇ, [[ਵੈਨੇਤੋ]], ਉੱਤਰੀ [[ਇਟਲੀ]] ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == 923 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1223 ਤਕ ਸੇਰੇਆ ਇੱਕ ''ਕਾਸਟਰਮ'' (ਕਿਲ੍ਹਾ) ਸੀ। 1223 ਵਿੱਚ ਸੇਰੇਆ " ਕਮਿਉਨ " ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਟੁਆ ਅਤੇ ਵਰੋਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਸੀ, ਇਹ ਪਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ [[ਵਬਾਅ|ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਵੀ ਸੀ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੇਨੇਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ, ਸੇਰੇਆ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂਨਗਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਲਾ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸੇਰੇਆ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਿਕ ਫਰਨੀਚਰ ਦਾ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਸੇਰੇਆ ਨੇ ਐਸਪੇਰੇਟੋ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀਹਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਰਟ ਫਰਨੀਚਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ "ਮਾਰੰਗਨ" (ਕਾਰੀਗਰ), ਜਿਉਸੇੱਪ ਮਰਲਿਨ ਨੂੰ ਇੰਜਨੀਅਰ ਬਰੇਸਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ 600 ਸਦੀ ਤੋਂ ਫਰਨੀਚਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸੇਰੇਆ ਵਿੱਚ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਰਨੀਚਰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 95% ਅਜੇ ਵੀ ਹੈਂਡਕ੍ਰਾਫਟ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ। == ਖੇਡਾਂ == * ਏਐਸਡੀ ਸੇਰੇਆ 1912 ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ == ਸਰੋਤ == * [http://www.cerea.net ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104023331/https://www.cerea.net/ |date=2022-01-04 }} * [https://web.archive.org/web/20140316175407/http://www.parco-vallette.it/ ਸੇਰੇਆ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤਰ] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੈਨੇਤੋ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਰੋਨਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕਮਿਉਨ]] m3hvd5tl1cl8ffonyulrtm0hzqi1fdf 0 132336 839966 554996 2026-05-24T08:34:46Z Draconhs 60226 839966 wikitext text/x-wiki {{infobox person | name = ਚਾਰੂ ਸ਼ਰਮਾ | image = Charu-Sharma.jpg | caption = ਮੈਸੂਰ ਦੇ JYOTHI HALL, Southern Star ਵਿੱਚ ਚਾਰੂ ਸ਼ਰਮਾ | birth_name = ਚਾਰੂ ਸ਼ਰਮਾ | occupation = {{hlist|ਖੇਡ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ|ਪ੍ਰਸਾਰਕ|ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਕ|ਕੁਇਜ਼ਮਾਸਟਰ|ਖੇਡ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ}} | known_for = {{ubl|ਕ੍ਰਿਕਟ ਟਿੱਪਣੀ|ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ|2022 ਇੰਡಿಯನ್ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਨੀਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਨੀਲਾਮਕਾਰ}} | spouse = ਅਨੁਜਾ ਸ਼ਰਮਾ | relatives = ਆਨੰਦ ਮਹਿੰਦਰਾ (ਸਾਲਾ) }} '''ਚਾਰੂ ਸ਼ਰਮਾ''' ਇਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਬੁਲਾਰਾ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ [[wiktionary:quizmaster|ਕੁਇਜ਼ਮਾਸਟਰ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2003/12/09/stories/2003120902080600.htm|title=9 YARDS to manage Charu Sharma|date=2003-12-09|access-date=2014-08-02}}</ref> ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ 2008 ਦੀ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਲਈ [[ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੌਰ|ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੌਰ]] [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟਵੰਟੀ -20]] ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀਈਓ]] ਸੀ ,ਪਰ ਟੀਮ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੌਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੀਮ ਦੇ ਮਾਲਕ [[ਵਿਜੇ ਮਾਲਿਆ]] ਵੱਲੋਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਬਰੂਅਰਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>[http://www.hindu.com/thehindu/holnus/007200805080301.htm The Hindu News Update Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109031801/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/007200805080301.htm|date=9 November 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1080508/jsp/sports/story_9241134.jsp|title=Sharma says he was sacked|last=Our Special Correspondent|date=2008-05-08|location=India|access-date=2014-08-02}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਚਾਰੂ ਸ਼ਰਮਾ [[ਮੰਦਿਰਾ ਬੇਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ (ਖ਼ਾਸਕਰ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ) ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tvnext.in/news/139/ARTICLE/1437/2008-05-30.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080808175329/http://www.tvnext.in/news/139/ARTICLE/1437/2008-05-30.html|archive-date=8 August 2008|access-date=10 August 2008}}</ref> ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਇਜ਼ਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਵਾਰਡ ਸ਼ੋਅ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟੀਮ ਵਰਕ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਐਨ.ਸੀ. ਸ਼ਰਮਾ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਯੋ ਕਾਲਜ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਕੋਨੋਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ. ਵਿਵਾਦ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ। ਉਹ ਕੁਝ ਮੈਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹੈਡਜ ਵੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੁਕਰ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਸੀ ਜੋ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।”  == ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ == ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2014 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅੱਠ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੀਗ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਮਸ਼ਾਲ ਸਪੋਰਟਸ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਆਨੰਦ ਮਹਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਸ਼ਾਲ ਸਪੋਰਟਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਹਨ। ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਮਸ਼ਾਲ ਸਪੋਰਟਸ ਵਿਚ 74% ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮਸ਼ਾਲ ਸਪੋਰਟਸ ਦੇ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਲੀਗ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ। ਮਸ਼ਾਲ ਸਪੋਰਟਸ ਨੇ [https://web.archive.org/web/20070618155001/http://www.kabaddiikf.com/ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬੱਡੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ] (ਆਈਕੇਐਫ) ਤੋਂ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਲੀਗ ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। == ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ ਬਹਿਰੀਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ 2018 == ਚਾਰੂ ਸ਼ਰਮਾ ਬਹਿਰੀਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਕਾ ਕੋਲਾ ਬਹਿਰੀਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਕੁਇਜ਼ 2018 ਦੇ ਫਾਈਨਲਜ਼ ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.bahrainthisweek.com/bpl-2018-quiz-finals-hosted-charu-sharma/|title=BPL 2018 Quiz Finals to be hosted by Charu Sharma|date=25 January 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] 5m5t48xh4yzo6ykfuxxqcbc8b0cux8x 0 138912 839922 818742 2026-05-23T17:23:13Z Wiki.cowboy 60157 added a better image 839922 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikipedia list article}} ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਟਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਜਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Kingdoms of South Asia - Indian Kingdoms of the Jats|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaJats.htm#:~:text=Other%20important%20Jat%20kingdoms%20were,of%20Lahore%2DPunjab%20(presently%20in|date=2019-12-03|access-date=5 July 2021|website=www.historyfiles.com|last=Rajadhyaksha|first=Abhijit}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Maharaja_Surajmal.jpg|thumb|ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀ]] == ਜੱਟ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਤਾ == * ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=NXK445Q1nIwC&pg=PA604&dq=Jat+state+Bharatpur&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjWsYGBxP3xAhVFHKYKHf_4Ct44PBDoATAAegQIBBAD#v=onepage&q=Jat%20state%20Bharatpur&f=false|last=Gupta|first=Om|title=Encyclopaedia of India, Pakistan and Bangladesh|publisher=Gyan Publishing House|year=2006|isbn=978-8-182-0-53922|pages=668|access-date=25 July 2021}}</ref> ਦਾ ਸਿਨਸਿੰਵਰ * ਧੌਲਪੁਰ ਰਾਜ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Djabj9gefZ0C&pg=PA127&dq=dholpur+Jat+state&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwik7drvs_3xAhVPfd4KHeJODh04HhDoATAGegQIAhAD#v=onepage&q=dholpur%20Jat%20state&f=false|title=Essays on Rajputana: Reflections on History, Culture, and Administration|last1=Rudolph|first1=Susanne Hoeber|last2=Rudolph|first2=Lloyd I.|publisher=Concept Publishing Company|year=1984|pages=241 |access-date=25 July 2021}}</ref> ਦੇ ਦੇਸ਼ਵਾਲ * ਸਿਧਮੁਖ<ref>{{Cite book|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-204|last=Rāṭhauṛa|first=Sūrajamālasiṃha|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=sidhmukh+Jat&focus=searchwithinvolume&q=gathered+jats|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|pages=182|access-date=8 July 2021}}</ref> ਦੇ ਕਸਵਾਨ * ਲਾਧਡ਼ਿਯਾ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&q=pandu+godara&dq=pandu+godara&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjHl8jjg6z0AhUOQd4KHTGkASgQ6AF6BAgHEAM|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=23 November 2021}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ੇਖਪੁਰਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&q=pandu+godara&dq=pandu+godara&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjHl8jjg6z0AhUOQd4KHTGkASgQ6AF6BAgHEAM|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=23 November 2021}}</ref> ਦੇ ਗੋਦਾਰਾ * ਸੁਇੰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Suin+Sihag&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=23 November 2021}}</ref> ਦੇ ਸਹਵਾਗ * ਰਾਸਲਾਨਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Rayaslana+Beniwal&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=23 November 2021}}</ref> ਦੇ ਬੇਨਿਵਾਲ * ਬਲੁੰਡਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Balunda+Poonia&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=23 November 2021}}</ref> ਦੇ ਪੂਨਿਯਾ * ਭਾਡੰਗ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Bhadang+Saran&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=23 November 2021}}</ref> ਦੇ ਸਹਾਰਣ * ਭੁਰੂਪਾਲ<ref>{{Cite book|url=https://crazyindiatour.com/destinations/bikaner/|title=Bikaner|website=crazyindiatour.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125011113/https://www.crazyindiatour.com/destinations/bikaner/||quote=Until 15th Century, Bikaner was publicly called”Jangladesh. “At the moment, the area was owned by Jat communities namely Sihag, Dhaka, Punia, Godara, Saran, Beniwal, Johiya, and Kaswan.|archive-date=19 December 2021|access-date=19 December 2021}}</ref> ਦੇ ਜੋਹਿਯਾ * ਝੁੰਝੁਨੂ<ref>{{Cite book|url=http://connectrajasthan.com/jhunjhunu/|title=झुंझुनु|website=connectrajasthan.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807212022/http://www.connectrajasthan.com/jhunjhunu/|archive-date=23 November 2021|access-date=23 November 2021}}</ref> ਦੇ ਨੇਹਰਾ * ਸੋਘਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tosMAQAAMAAJ&dq=Jat+Soghar+Khem+Karan+Sogariya&focus|title=A History of Rajasthan|last=Hooja|first=Rima|edition=illustrated|publisher=Rupa & Company|year=2006|access-date=29 November 2021}}</ref> ਦੇ ਸੋਗਰਿਯਾ * ਸਰਸੁ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=fe88AAAAMAAJ&dq=sarsu&focus|title=History of the Jats|last=Joon |first=Ram Sarup|publisher=Jaitly Painting [sic] Press, foreword|year=1967|access-date=29 November 2021}}</ref> ਦੇ ਸਾੱਗਵਾਨ * ਨਾਗੌਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QpLXAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A6%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95|title=Rājasthāna meṃ dharma, sampradāya, va, āsthāem̐|contribution=Pema Ram, Pemārāma|publisher=Itihāsa Vibhāga|year=2004|isbn=9788182680029|access-date=25 January 2022}}</ref> ਦੇ ਨਾਗਵੰਸ਼ੀ * ਕੈਕਾਨ ਰਾਜ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pvltAAAAMAAJ&dq=kaikan+province+jat&focus=searchwithinvolume&q=Kaikan+Jats|title=Bahawalpur State with Map 1904|last=Dīn|first=Malik Muḥammad|edition=reprint|publisher=Sang-e-Meel Publications|year=2001|isbn=978-9-693-5-12366|pages=392|access-date=10 July 2021}}</ref> ਦੇ ਕੇਕਨ * ਹਾਲਾਖੰਡੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vRwS6FmS2g0C&pg=PA73&dq=chandra+ram+a+Jat+of+Hala+clan+Halakhandi&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUy7rRqsX1AhVOgtgFHYVuDNcQ6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=chandra%20ram%20Jat%20Hala%20Halakhandi&f=false|title=Martial races of undivided India|last=Tyagi|first=Vidya Prakash|publisher=Gyan Publishing House|year=2009|isbn=9788178357751|access-date=22 January 2022|page=73}}</ref> ਦੇ ਹਾਲਾ * ਗੋਹਦ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vUJfiiut6gkC&dq=jat+rulers+of+gohad&focus=searchwithinvolume&q=jat+rulers+gohad|title=Accessions List, South Asia, Volume 6|author=Library of Congress. Library of Congress Office, New Delhi|contribution=Library of Congress. Library of Congress Office, Karachi|publisher=E.G. Smith for the U.S. Library of Congress Office, New Delhi|year=1987|access-date=6 July 2021}}</ref> ਅਤੇ ਗਵਾਲਿਯਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=lihuAAAAMAAJ&dq=jat+captured+gwalior+fort&focus=searchwithinvolume&q=Jat|title=Forts and Fortresses of Gwalior and Its Hinterland|last=Misra|first=B. D.|edition=illustrated|publisher=Manohar Publishers and Distributors|year=1993|isbn=978-8-173-0-40474|pages=181|access-date=6 July 2021}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YQdZlHJ2WTAC&pg=PA131&dq=jat+gohad+gwalior+fort&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjurbL-ys3xAhWOyjgGHeqZAN8Q6AEwCHoECAUQAw#v=onepage&q=jat%20gohad%20gwalior%20fort&f=false|title=Indian Princely Medals: A Record of the Orders, Decorations, and Medals of the Indian Princely States|last=McClenaghan|first=Tony|edition=illustrated|publisher=Lancer Publishers|year=1996|isbn=978-1-897-8-29196|pages=282|access-date=6 July 2021}}</ref> ਦੇ ਬਮਰੌਲਿਯਾ * ਇੰਦਰਗਡ,<ref>{{Cite web|title=Indergarh|url=https://vymaps.com/IN/Indergarh-202304523142015/|access-date=27 December 2021|quote=The ruler of Indergaon was Indersen Jat. He constructed a strong fort here, that gave this place the name Indergarh. The Jat rulers were of Dondaria gotra. Lt. General Khem Karan Singh was also from this clan.}}</ref> ਅਤੇ ਪਿਛੋਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=MXme89NuHx8C&dq=pichhor+hamir+jat&focus|title=Gwalior Today|author=Gwalior (India). Publicity Department|publisher=Publicity Department, Government of Gwalior|year=1940|access-date=27 December 2021}}</ref> ਦੇ ਦੋੰਦਰਿਯਾ * ਭਿਤਰਵਾਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=HLRhAAAAIAAJ&dq=Bhitarwar+jat&focus|title=Madhya Pradesh District Gazetteers: Vidisha|author=Madhya Pradesh (India)|publisher=Government Central Press|year=1965|access-date=27 December 2021}}</ref> ਦੇ ਹੰਸੇਲਿਯਾ * ਨਰਸਿੰਵਯੁਰ<ref>{{Cite web|url=https://narsinghpur.nic.in/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8/|title=Narsinghpur District {{!}} District Narsinghpur, Government of Madhya Pradesh {{!}} India|website=narsinghpur.inc.in|access-date=25 January 2022}}</ref> ਜੇ ਖਿਰਵਾਰ * ਹਾਥਰਸ,<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=XcpmDwAAQBAJ&pg=PT62&dq=jat+state+hathras&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwidisPh48bxAhXfILcAHetWCwMQ6AEwAHoECAQQAw#v=onepage&q=jat%20state%20hathras&f=false|title=British Rule in India|last=Sunderlal|first=Pandit|publisher=SAGE Publishing India|year=2018|isbn=978-9-352-8-08038|pages=548|access-date= 4 July 2021}}</ref> ਮੁਰਸਾਨ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KulsjpUIxeUC&pg=PA106&dq=mursan+jat+state&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3s7bE0c3xAhXMdCsKHT9lCu0Q6AEwA3oECAgQAw#v=onepage&q=mursan%20jat%20raja&f=false|last=Brass|first=Paul R.|title=Factional Politics in an Indian State: The Congress Party in Uttar Pradesh|contribution=Bhārat. Congress party|publisher=University of California Press|year=1965|pages=262|access-date=6 July 2021}}</ref> ਅਤੇ ਮਾਮਨੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=d4VeYJdww2YC&pg=PA259&dq=sasni+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_p5zrxPv0AhUKMN4KHcQRDGEQ6AF6BAgFEAM#v=onepage&q=sasni%20jat&f=false|title=Udayana|last=Arora|first=Udai Prakash|editor1=Atul Kumar Sinha|editor2=Abhay Kumar Singh|edition=illustrated|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=9788179751688|access-date=24 December 2021}}</ref> ਦੇ ਠੁਨੇਵਾ * ਸੌਂਖ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pG2yMEauKZUC&q=Sonkh+hati+singh#v=snippet&q=Sonkh%20J%C3%A1t%20hati%20singh&f=false|title=Mathurá: A District Memoir|last=Growse|first=F.S.|publisher=Asian Educational Services|year=1993|isbn=978-8-120-6-02281|pages=440|language=english|access-date=22 March 2021}}</ref> ਅਤੇ ਪਿਸਾਵਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1EJuAAAAMAAJ&dq=Jat+Pisawa&focus|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: Aligarh|author=United Provinces of Agra and Oudh (India)|editor=H.R. Nevill|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces|year=1926|access-date=29 July 2021}}</ref> ਦੇ ਤੋਮਰ * ਜਾਰਖੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=xxNuAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%80|title=Jāṭoṃ kā nayā itihāsa|last=Samanvita|first=Dharmacandra Vidyālaṅkara|contribution= Akhila Bhāratavarshīya Jāṭa Mahāsabhā|publisher=Akhila Bhāratavarshīya Jāṭa Mahāsabhā|year=1992|language=Hindi|access-date=25 July 2021}}</ref> ਦੇ ਸਿਕਰਵਾਰ * ਕੁਚੇਸਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=I0FuAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Jat+Rajas+Kuchesar|title=The Peasant Armed: The Indian Revolt of 1857|last=Stokes|first=Eric|editor=Christopher Alan Bayly|edition=illustrated|publisher=Clarendon Press|year=1986|isbn=978-0-198-2-15707|pages=261|access-date=5 July 2021}}</ref> ਦੇ ਦਲਾਲ * ਸਹਾਰਪੁਰ<ref>{{Cite book|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: Bijnor|url=https://books.google.co.in/books?id=OC5uAAAAMAAJ&q=sahanpur+estate+Jat&dq=sahanpur+estate+Jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjFj-nA1_PxAhWkGKYKHT3DC7kQ6AEwAnoECAUQAw|author=United Provinces of Agra and Oudh (India)|editor=Henry Rivers Nevill|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces|year=1928|access-date=21 July 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/raja-devendra-singh/articleshow/12368274.cms|title=Raja Devendra Singh|work=The Times of India|date=2020-03-22|access-date=22 June 2021}}</ref> ਦੇ ਕਕਰਾਨ * ਬੱਲਭਗੜ<ref>{{Cite book|title=Islam in South Asia: Encountering the West : before and after 1857|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=yLDXAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Jat+rulers+ballabhgarh|last=Hasan|first=Mushirul|edition=reprint|publisher=Manohar Publishers & Distributors|year=2008|isbn=978-8-173-0-47435|pages=306|access-date=5 July 2021}}</ref> ਦੇ ਤੇਵਾਤੀਆ * ਤਿਲਪਤ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=cRFuAAAAMAAJ&q=gokula+jat+zamindar+tilpat&dq=gokula+jat+zamindar+tilpat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjIxank9630AhUjyzgGHaO_AGYQ6AF6BAgGEAM|title=The Jats: Their Role & Contribution to the Socio-economic Life and Polity of North & North-west India, Volume 1|contribution=Vīrasiṃha, Suraj Mal Memorial Education Society. Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2004|isbn=978-8-1886-2916-9|access-date=23 November 2021}}</ref> ਦੇ ਆਘਾ * ਉੱਚਾਗਾਵ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ggtuAAAAMAAJ&dq=searchwithinvolume&q=Unchagaon|title=Religions and Communities of India|last=Chopra|first=Pran Nath|publisher=Vision Books|year=1982|isbn=978-0-391-0-27480|pages=316|access-date=26 July 2021}}</ref> ਦੇ ਪਿਲਾਨੀਆ * ਕੁੰਜਪੁਰਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA187&dq=nawab+of+karnal+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5t52m_6T1AhXp4XMBHb7gB4I4FBDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=nawab%20karnal%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=16 January 2022}}</ref> ਦੇ ਮਣ੍ਫ਼ਾਨ * ਮੌਲਾਹੇਡੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9DU5AAAAIAAJ&pg=PA184&dq=maulaheri+jats&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi_jeqnkvr0AhXKMd4KHR8tAscQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=maulaheri%20Jat&f=false|title=The Peasant and the Raj: Studies in Agrarian Society and Peasant Rebellion in Colonial India|last=Stokes|first=Eric|edition=illustrated, reprint, revised|publisher=CUP Archive|year=1978|isbn=9780521297707}}</ref> ਦੇ ਪੰਵਾਰ * [[ਸਿਆਲਕੋਟ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vRwS6FmS2g0C&pg=PA74&dq=Jat+Maharaja+Shalinder+Sialkot&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiZjYS-zNH1AhURldgFHSBOCtMQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Jat%20Maharaja%20Shalinder%20Sialkot&f=false|title=Martial races of undivided India|last=Tyagi|first=Vidya Prakash|publisher=Gyan Publishing House|year=2009|isbn=9788178357751|access-date=27 January 2022|page=74}}</ref> ਦੇ ਤਕਸ਼ਕ * ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ<ref>{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&f=false|access-date=7 July 2021}}</ref> ਦੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ * [[ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਪਟਿਆਲੇ ਰਾਜ]],<ref>{{Cite book|title=Memoranda on the Indian States|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=D80EAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Patiala+Jat|contribution=India|publisher=Manager of Publications|year=1939|access-date=7 July 2021}}</ref> ਜੀਂਦ ਰਾਜ,<ref>{{Cite book|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis |url=https://books.google.co.in/books?id=01UoAAAAYAAJ&pg=PA22&dq=jind+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_n5XDvcHxAhWDheYKHVSWD9MQ6AEwBHoECAoQAw#v=onepage&q=jind%20sidhu%20jat&f=false|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=4 July 2021}}</ref> [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ|ਨਾਭਾ ਰਾਜ]],<ref>{{Cite book |title=Memoranda on the Indian States|contribution=India, Great Britain. India Office|url=https://books.google.com/books?id=XYfcJKRBqhAC&dq=nabha+sidhu+jats&focus=searchwithinvolume&q=Nabha+sidhu+jat|publisher=Manager of Publications|year=1935|access-date=4 July 2021}}</ref> [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ|ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=U1ZuAAAAMAAJ&dq=faridkot+jat+rulers&focus=searchwithinvolume&q=faridkot+jats|title=British Policy Towards the Punjab States, 1858-1905|last=Arora|first=A. C.|publisher=Export India Publications|year=1982|pages=390}}</ref> [[ਮਲੌਦ]],<ref>{{Cite book|title=The Golden Book of India: A Genealogical and Biograhical Dictionary of the Ruling Princes, Chiefs, Nobles, and Other Personages, Titled Or Decorated, of the Indian Empire, with an Appendix for Ceylon|url=https://books.google.co.in/books?id=zykYAAAAYAAJ&pg=PA18&dq=malaudh+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjFnOmTlqz0AhWFE4gKHRbrD-gQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=malaudh%20sidhu%20jat&f=false|last=Lethbridge|first=Sir Roper|publisher=S. Low, Marston & Company|year=1900|access-date=23 November 2021}}</ref> [[ਕੈਥਲ]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VaeuCwAAQBAJ&pg=PA35&dq=kaithal+sidhu+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_OmsxMn1AhUA6nMBHacyDhQQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=kaithal%20sidhu%20jat%20chief&f=false|title=Political Inheritance of Pakistan|last=Low|first=D. A.|edition=illustrated|publisher=Springer|year=1991|isbn=9781349115563|page=35|access-date=25 January 2022|quote=Other Sidhu Jat families established the state of Faridkot, the jagirs of Kaithal and Arnauli, and a host of lesser fiefs.}}</ref> ਅਤੇ ਭਦੌਡ਼<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YbssAQAAMAAJ&q=bhadaur+sidhu+jat&dq=bhadaur+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUpfzK14H1AhXMZt4KHclODEM4KBDoAXoECAgQAw|title=Who's who in India, Containing Lives and Portraits of Ruling Chiefs, Notables, Titled Personages, and Other Eminent Indians|contribution=Prag Narain Bhargava|publisher=Newul Kishore Press|year=1911|access-date=27 December 2021}}</ref> ਦੇ ਸਿਧੂ * ਅਲਾਵਲਪੁਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA308&dq=Alawalpur+bains+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiJj5CO34H1AhWAyYsBHUj8BY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Alawalpur%20bains%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=27 December 2021}}</ref> ਦੇ ਬੈੰਸ * ਕਲਸਿਆ ਰਾਜ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gHU-AQAAMAAJ&dq=kalsia+sandhu+Jat|title=Report on the Administration of the Punjab and Its Dependencies|author=Punjab (India)|publisher= Superintendent, Government Printing, Punjab|year=1920|access-date=22 July 2021}}</ref> ਬੁਰਿਯਾ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=01UoAAAAYAAJ&pg=PA215&dq=buria+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih19up58n1AhWd4zgGHeXSC2MQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=buria%20jat%20chief&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=25 January 2022}}</ref> [[ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ|ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZxxuAAAAMAAJ&dq=Bhangi+Misl+founder&focus=searchwithinvolume&q=KANaHiYA+Misl+Sindhu+Jat|title=Struggle of the Sikhs for Sovereignty|last=Gandhi|first=Surjit Singh|publisher=Gur Das Kapur|year=1980|pages=552|access-date=26 July 2021}}</ref> [[ਨਕਈ ਮਿਸਲ|ਨੱਕਈ ਮਿਸਲ]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=F2BDAAAAYAAJ&dq=Nakai+Misl+sandhu&focus=searchwithinvolume&q=Nakai+sandhu+Jat|title=The Advanced Study in History of the Punjab, Volume 1|last=Chhabra|first=G. S. |publisher=Sharanjit|year=1960|access-date=25 July 2021}}</ref> ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ|ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ]]<ref>{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of the Sikhs: The Sikh commonwealth or Rise and fall of Sikh misls|edition=illustrated|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=S1wwAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Dip+Singh+Sandhu+Jat|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2001|isbn=978-8-121-5-01651|pages=580|access-date=8 July 2021}}</ref> ਦੇ ਸੰਧੂ * [[ਫੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ|ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ]],<ref>{{Cite book|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=tsxFAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Nawab+Kapur+Singh+Virk+Jat|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=8 July 2021}}</ref> ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7RduAAAAMAAJ&q=ropar+virk+jat+ruler&dq=ropar+virk+jat+ruler&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5to-H2sf1AhVmSGwGHeUQAtQQ6AF6BAgFEAM|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=25 January 2022}}</ref> ਦੇ ਵਿਰਕ * [[ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=oFFuAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=bhangi+misl+Jat|last=Sidhu|first=Kuldip Singh|publisher=National Book Shop|year=1994|isbn=978-8-171-1-61652|pages=204|title=Ranjit Singh's Khalsa Raj and Attariwala Sardars|access-date=7 July 2021}}</ref> ਦੇ ਫਿਲੋ * [[ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ|ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਾ ਮਿਸਲ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=S1wwAQAAIAAJ&dq=karora+singh+misl+virk&focus=searchwithinvolume&q=Virk+Barki|title=History of the Sikhs: The Sikh commonwealth or Rise and fall of Sikh misls|last=Gupta|first=Hari Ram |edition=3, illustrated, revised|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2001|isbn=978-8-121-5-01651|pages=580|access-date=25 July 2021}}</ref> ਦੇ ਵਿਰਕ/ਧਾਲੀਵਾਲ * ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲਿਯਾ ਮਿਸਲ<ref>{{Cite book|last=McLeod|first=W. H.|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=vgixwfeCyDAC&q=Nishanvalia+Misl+Gill+Jat#v=snippet&q=Nishanvalia%20Misl%20Gill%20Jat&f=false|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=978-0-810-8-63446|pages=330|access-date=8 July 2021}}</ref> ਦੇ ਗਿਲ * [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ|ਸੁਕੇਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ]],<ref>{{Cite book|title=Know Your State Punjab|last=Experts|first=Arihant|url=https://books.google.co.in/books?id=MhrzDwAAQBAJ&pg=PA38&dq=sukerchakia+misl+sandhwalia+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiBs9Kx7dTxAhUX73MBHTcMA00Q6AEwAHoECAYQAw#v=onepage&q=sukerchakia%20misl%20sandhwalia%20jat&f=false|publisher=Arihant Publications India limited|year=2019|isbn=978-9-313-1-67662|pages=376|access-date=9 July 2021}}</ref> [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]],<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=8erZAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=established+Jat|title=Handbook of Indian Sociology|last=Das|first=Veena|edition=2|publisher=New York|year=2004|access-date=21 July 2021|isbn=978-0-195-6-68315|pages=502}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sikhs in Sabah and Labuan: A Historical Perspective|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=S9RuAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=curiosity+Jat|last=Gill|first=Surjit S.|publisher=Labuan Sikh Society|year=2003|access-date=7 July 2021|pages=138}}</ref> ਅਤੇ ਲਾਡਵਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=sRJDAAAAYAAJ&dq=Gurdit+ladwa&focus|title=History of the Sikhs: Sikh domination of the Mughal Empire, 1764-1803|last=Gupta|first=Hari Ram|edition=3|publisher=Munshiram Manoharlal|year=1979|access-date=25 January 2022}}</ref> ਦੇ ਸੰਧਵਾਲਿਯਾ * [[ਮੁਲਤਾਨ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=oeItAAAAMAAJ&dq=Langah+Multan&focus|title=Sind: A General Introduction|last=Lambrick|first=H. T.|publisher=Sindhi Adabi Board|year=1964|access-date=29 November 2021}}</ref> ਦੇ ਲੱਗਾਹ * ਵਾਰਾਹ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eCMbAAAAIAAJ&dq=Ravanias+Jats&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Banaskantha District|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1981|access-date=24 December 2021}}</ref> ਅਤੇ ਬਜਨਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=jiUbAAAAIAAJ&dq=Bajana&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Surendranagar|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1977|access-date=24 December 2021}}</ref> ਦੇ ਮਲਿਕ == ਹਾਕਮ == * [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]], [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=2fcbAAAAIAAJ&q=maharaja+ranjit+singh+Jatt&dq=maharaja+ranjit+singh+Jatt&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjz09fD0tfwAhWDyzgGHW9ABqwQ6AEwBXoECAgQAw|title=Modernization and Rural Development|last=Upadhyay|first=H. C.|publisher=Anmol Publications|year=1991|pages=321|access-date=22 June 2021}}</ref> * ਗੋਕੁਲਾ ਜਾਟ, ਤਿਲਪਤ ਦਾ ਸਰਦਾਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=cRFuAAAAMAAJ&q=gokula+jat+tilpat&dq=gokula+jat+tilpat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjYnsTl1dXwAhUQU30KHS2ZAZgQ6AEwAXoECAQQAw|title=The Jats: Their Role & Contribution to the Socio-economic Life and Polity of North & North-west India, Volume 1|publisher=Originals|year=2004|isbn=978-8-188-6-29169|pages=270|chapter=Vīrasiṃha, Suraj Mal Memorial Education Society. Centre for Research and Publication|access-date=22 June 2021}}</ref> * ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਜਾਟ, ਸਿਨਸਿਨੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1lGgAAAAMAAJ&q=raja+ram+of+sinsini&dq=raja+ram+of+sinsini&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjqkIKI19XwAhVS4zgGHcd7DtY4ChDoATACegQICBAD|title=Jats and Gujars: Origin, History and Culture|last=Khari|first=Rahul|publisher=Reference Press|year=2007|isbn=978-8-184-0-50318|page=245|access-date=22 June 2021}}</ref> * [[ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ|ਮਹਿੰਦਰ ਪਰਤਾਪ]], ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਰਸਾਨ<ref>{{Cite web|url=http://rajamahendrapratap.com/index.html|title=Raja Mahendra Pratap|archive-url=https://web.archive.org/web/20070120065938/http://www.rajamahendrapratap.com/index.html|archive-date=20 January 2007|access-date=22 June 2021}}</ref> * ਸ਼ਾਲਿੱਦਰ, ਸ਼ਾਲਧੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਪੰਜਵ ਸਦੀ ਵਿਚ (ਮੌਜੂਦਾ-ਦਿਨ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])<ref>{{Cite web|url=https://defence.pk/pdf/threads/jat-kingdoms-of-coterminous-pakistan.661460/|title=Jat Kingdoms of coterminous Pakistan|website=defence.pk|date=2020-04-14|access-date=22 June 2021|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522062511/https://defence.pk/pdf/threads/jat-kingdoms-of-coterminous-pakistan.661460/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaJats.htm|title=Kingdoms of South Asia - Indian Kingdoms of the Jats|website=www.historyfiles.co.uk|access-date=22 June 2021}}</ref> * ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kojXAwAAQBAJ&pg=PA112|title=Decisive Battles, Strategic Leaders|last=Alexander|first=J.P.|publisher=Partridge|year=2014|isbn=978-1-4828-1804-8|page=112}}</ref> * [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ|ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]], [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ|ਨਾਭਾ ਰਾਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/t/019pho0000015s6u00002000.html|title=The Raja of Nabha|last=Wright|first=Colin|website=www.bl.uk|date=16 October 2020|access-date=22 June 2021|archive-date=17 ਜੂਨ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617184209/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/t/019pho0000015s6u00002000.html|url-status=dead}}</ref> * [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ|ਆਲਾ ਸਿੰਘ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ|ਲਹੌਰ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref name=":4">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=zhrjAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Ala+Singha+Jat+Patiala|title=Afghanistan, Volume 20, Issue 3 - Volume 22, Issue 4|publisher=Historical Society of Afghanistan.|year=1967|chapter=Afghanistan. Riyāsat-i Mustaqill-i Maṭbūʻāt, Afghanistan. Direction générale des rélations culturelles, Anjuman-i Tārīkh-i Afghānistān|access-date=22 June 2021}}</ref> * [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਕੋਈ ਸਿੰਘ]], [[ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=GjxuAAAAMAAJ&q=bhupinder+singh+patiala+jatt&dq=bhupinder+singh+patiala+jatt&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwis9d2V2tfwAhUFjeYKHR_ABSQQ6AEwAHoECAAQAw|title=Panjab Past and Present, Volume 36, Part 1, Issue 71|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University.|year=2005|chapter=Punjabi University. Department of Punjab Historical Studies|access-date=22 June 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/bhupinder-singh|website=www.open.ac.uk|title=Bhupinder Singh|access-date=22 June 2021|archive-date=3 ਜੂਨ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603060605/https://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/bhupinder-singh|url-status=dead}}</ref> * ਰਘੁਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਜੀੱਦ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/city/gurgaon/jind-royal-family-scion-passes-away/amp_articleshow/67294584.cms|title=Jind royal family scion passes away|last=Kumar|first=Vijender|work=The Times of India|date=29 December 2018|access-date=22 June 2021}}</ref> * [[ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ]], ਬਲਭਗੜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.indiatimes.com/news/the-story-of-raja-nahar-singh-the-unsung-hero-of-1857-who-guarded-delhi-s-freedom-for-over-120-days-262143.html|title=The Story Of Raja Nahar Singh - The Hero Of 1857 Who Guarded Delhi's Freedom For Over 120 Days|date=24 September 2016|work=IndiaTimes|language=en-IN|access-date=22 June 2021}}</ref> * ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ, ਗੋਹਦ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite web|url=https://gwaliorplus.com/listing/chatri-of-bheem-singh-rana/|title=Chatri of Bheem Singh Rana|access-date=22 June 2021}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ, ਧੌਲਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&pg=PA72&dq=dholpur+kirat+singh&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiX8obB-cbxAhXB_XMBHYCJDcMQ6AEwAHoECAsQAw#v=onepage&q=dholpur%20kirat%20singh&f=false|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|year=1879|access-date=4 July 2021}}</ref> * ਰਾਜਾ ਮਾਲਦੇਵ, ਸਿਧਮੁਖ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite web|url=https://www.liquisearch.com/jangladesh/history|website=www.liquisearch.com|access-date=4 July 2021|title=Jangladesh - History|archive-date=9 ਜੁਲਾਈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184306/https://www.liquisearch.com/jangladesh/history|url-status=dead}}</ref> * [[ਜਿੰਦ ਕੌਰ]], [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਮਹਾਰਾਨੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6z5uAAAAMAAJ&q=maharani+jind+kaur+aulakh+jat&dq=maharani+jind+kaur+aulakh+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiCrd6T2NXwAhWPYysKHV3-Bp0Q6AEwAHoECAQQAw|title=The Historical Study of Maharaja Ranjit Singh's Times|last=Siṅgha|first=Kirapāla|publisher=National Book Shop|year=1994|isbn=978-8-171-1-61638|edition=illustrated|page=176|access-date=22 June 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=w8a1AAAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Aulakh+Jat|title=Maharani Jind Kaur, the Queen-mother of Maharaja Dalip Singh|last=Nijjar|first=Bakhshish Singh|year=1975|publisher=K.B. Publications|page=72|access-date=22 June 2021}}</ref> * ਰਾਜਾ ਦਯਾਰਾਮ, ਹਾਥਰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tlsPnV87QLoC&pg=PA45&dq=raja+dayaram+hathras&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjYj4_g2NXwAhWJSH0KHeanCp4Q6AEwBnoECAYQAw#v=onepage&q=raja%20dayaram%20hathras&f=false|title=Social, Economic and Political Contribution of Caste Associations in Northern India: A Case Study of All India Jat Mahasabha|last=Sharma|first=Brij Kishore|publisher=Har Anand Publications|year=2008|isbn=978-8-124-1-14124|page=148|chapter=Maulana Abul Kalam Azad Institute of Asian Studies (Kolkata, India)|access-date=22 June 2021}}</ref> * ਭਾਰਤੇੱਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਹਾਨਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite web|url=http://loksabhaph.nic.in/Members/memberbioprofile.aspx?mpsno=4723&lastls=16|title=Kunwar Bharatendra Singh|access-date=22 June 2021|website=loksabhaph.inc.in}}</ref> * ਹਾਠੀ ਸਿੰਘ, ਸੌੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ * ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, [[ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mRpuAAAAMAAJ&q=hari+singh+dhillon+bhangi+misl&dq=hari+singh+dhillon+bhangi+misl&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjJppKk5NXwAhW4ILcAHTHkA5YQ6AEwAXoECAAQAw|title=The Sikh Reference Book|last=Dilagīra|first=Harajindara Siṅgha|publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark|year=1997|isbn=978-0-969-5-96424|page=719|access-date=22 June 2021}}</ref> * [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]], [[ਫੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7RduAAAAMAAJ&q=nawab+kapur+singh+virk+jat&dq=nawab+kapur+singh+virk+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiXipu-3NXwAhUkxzgGHT6vAU8Q6AEwAHoECAAQAw|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=22 June 2021}}</ref> * [[ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ]], [[ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=LSVuAAAAMAAJ&q=baghel+singh+dhaliwal+jat&dq=baghel+singh+dhaliwal+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjYqM-m29XwAhWUWHwKHYmRAycQ6AEwAHoECAMQAw|title=Sikh Ethos: Eighteenth Century Perspective|last=Sandhu|first=Jaspreet Kaur|publisher=Vision & Venture|year=2000|isbn=978-8-186-7-69126|pages=245|access-date=22 June 2021}}</ref> * [[ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]], [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=BihuAAAAMAAJ&q=sandhu+jat&redir_esc=y|title=A History of the Sikh Misals|last=Siṅgha|first=Bhagata|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|year=1993|pages=492|access-date=22 June 2021}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਜੱਟ]] * [[ਜੱਟ ਸਿੱਖ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਨੋਟ == : 1. {{ਨੋਟ|a}}{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=f8-1AAAAIAAJ&redir_esc=y|title=Bharatpur Upto 1826: A Social and Political History of the Jats|last=Ram Pande|year=1970|publisher=Rama Publishing House|pages=192|oclc=610185303}} <cite class="citation web cs1" id="CITEREFRam_Pande1970">[https://books.google.co.in/books?id=f8-1AAAAIAAJ&redir_esc=y “ਭਰਤਪੁਰ 1826 ਤੱਕ: ਜਾਟਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ”] ।</cite> <cite class="citation web cs1" id="CITEREFRam_Pande1970">ਰਾਮਾ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾ .ਸ. ਪੀ.&nbsp;192.</cite> <cite class="citation web cs1" id="CITEREFRam_Pande1970">[[ਔਨਲਾਈਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੈਂਟਰ|ਓ.ਸੀ.ਐਲ.ਸੀ.]]&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/610185303 610185303] .</cite> : 2. {{ਨੋਟ|b}}{{Cite web|url=http://www.rbvex.it/asiapag/ragiaputi2.html#dholpur|title=Flags of Dholpur – Roberto Veschi}} : 3. {{ਨੋਟ|c}}{{Cite web|url=http://patiala.nic.in/html/history.htm|title=History of Patiala from Patiala web site|access-date=25 June 2006|archive-date=7 ਸਤੰਬਰ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907045829/http://patiala.nic.in/html/history.htm|dead-url=unfit}} <cite class="citation web cs1"><span class="reference-accessdate"><span class="nowrap">25 ਜੂਨ</span> 2006 ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ</span> .</cite> : 4. {{ਨੋਟ|d}}ਪੰਜਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਕਲਸੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਕਲਸੀਆ ਨੂੰ ਲੈਂਡਪਿੰਡ ਅਤੇ ਬਾਰਾਪਿੰਡਿਅਨ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ == {{refbegin}} *{{cite book|title=Rajasthan [district Gazetteers].: Bharatpur|publisher=Printed at Government Central Press|year=1962|url=https://books.google.co.in/books/about/Rajasthan_district_Gazetteers_Bharatpur.html?id=TXNFtQEACAAJ&redir_esc=y}} *{{cite book|title=Rajasthan [district Gazetteers].: Dholpur|url=https://books.google.co.in/books/about/Rajasthan_district_Gazetteers_Dholpur.html?id=15EMAQAAMAAJ&redir_esc=y|publisher=Printed at Government Central Press|year=2005}} *{{cite book|title=Punjab District Gazetteers: Phulkian states. Patiala Jind and Nabha|url=https://books.google.co.in/books/about/Punjab_District_Gazetteers_Phulkian_stat.html?id=_cJFAQAAIAAJ&redir_esc=y|publisher=Superintendent, Government Printing|year=1909}} *{{cite book|title=Punjab District Gazetteers: Kalsia State|url=https://books.google.co.in/books/about/Punjab_District_Gazetteers_Kalsia_State.html?id=ztFFAQAAIAAJ&redir_esc=y|publisher=Superintendent, Government Printing|year=1935}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html ਰਾਇਲ ਸਟੇਟਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਏ ਜੇ] ''ਵਰਲਡ ਸਟੇਸਮੈਨ'' ਵਿਖੇ * [https://www.worldstatesmen.org/India_princes_K-W.html ਰਾਇਲ ਸਟੇਟਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ] ''ਵਰਲਡ ਸਟੇਸਮੈਨ'' ਵਿਖੇ lbxnht29wvykj2g29zctzh6bepgxy15 0 144192 839934 760804 2026-05-24T01:17:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839934 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਅਲ ਕੌਸ | native_name = القوس للتعددية الجنسية والجندرية في المجتمع الفلسطيني | native_name_lang = ar | image = Al Qaws Logo.png | formation = 2007 | headquarters = ਈਸਟ ਜੇਰੁਸਲੇਮ | additional_location = {{hlist|[[ਹੈਫਾ]]|[[ਜਫਾ]]|[[ਰਾਮੱਲਾ]]}} | area_served = [[ਫ਼ਲਸਤੀਨ]] | website = {{URL|alqaws.org}} | leader_title = ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ | leader_name = ਹਨੀਨ ਮੈਕੀ }}  '''ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਅਲ ਕੌਸ''' ( [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] : القوس للتعددية الجنسية والجندرية في المجتمع الفلسطيني), ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ "'''ਅਲਕੌਸ'''" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਗ੍ਰਾਸਰੂਟਸ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਕ ਪਰਿਵਰਤਨ|ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ]] ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]]+ ਅਤੇ [[ਕੁਇਅਰ|ਕੁਈਰ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ]], ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "[[ਕੁਇਅਰ ਸਿਧਾਂਤ|ਕੁਈਰ-ਨਾਰੀਵਾਦੀ]]" ਅਤੇ "ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ" ਦੱਸਦਾ ਹੈ।<ref name="Primary">{{Cite web|url=http://www.alqaws.org/about-us|title=About Us|website=Al Qaws|language=en|access-date=2019-03-24|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008114351/http://www.alqaws.org/about-us|url-status=dead}}</ref> ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਅਲਕੌਸ ਦੇ [[ਪੱਛਮੀ ਕੰਢਾ|ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ]] ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="JPost">{{Cite web|url=https://www.jpost.com/Middle-East/PA-bans-LGBT-activities-in-West-Bank-598980|title=Palestinian Authority bans LGBTQ activities in West Bank|date=19 August 2019|publisher=[[The Jerusalem Post]]|access-date=19 August 2019}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Lift2">{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/rights-groups-slam-palestinian-police-for-banning-lgbtq-activity/|title=Rights groups slam Palestinian police for banning LGBTQ activity|last=AFP|date=21 August 2019|publisher=[[Times of Israel]]|access-date=13 September 2019|quote=Police subsequently rescinded their original statement, according to the [Palestinian Human Rights Organisations] Council.}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸੰਗਠਨ 2001 ਵਿੱਚ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਓਪਨ ਹਾਊਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮੂਹ ਆਪਸ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 2007 ਵਿੱਚ ਅਲ ਕੌਸ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ..ਟੀ+ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਐਨ.ਜੀ.ਓ. ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://alqaws.org/articles/Signposts-from-alQaws-A-Decade-of-Building-a-Queer-Palestinian-Discourse|title=Signposts from alQaws: A Decade of Building a Queer Palestinian Discourse|website=alqaws.org|language=en|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610120136/http://alqaws.org/articles/Signposts-from-alQaws-A-Decade-of-Building-a-Queer-Palestinian-Discourse|url-status=dead}}</ref> ਅਲ ਕੌਸ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਰਕਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref name="Astraea" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੌਟਲਾਈਨ, "ਹਵਾਮੇਸ਼" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਚਰਚਾ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="Astraea">{{Cite web|url=https://www.astraeafoundation.org/stories/alqaws-sexual-gender-diversity-palestinian-society/|title=alQaws for Sexual and Gender Diversity in Palestinian Society|website=Astraea Lesbian Foundation For Justice|language=en-US|access-date=9 June 2019|archive-date=23 ਮਾਰਚ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323155557/https://www.astraeafoundation.org/stories/alqaws-sexual-gender-diversity-palestinian-society/|url-status=dead}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਅਲ ਕੌਸ, ਅਸਵਾਤ ਅਤੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਊ. ਕਾਰਕੁਨ ਸਾਰਾਹ ਸ਼ੁਲਮੈਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ [[ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਇਲਾਕੇ|ਫ਼ਲਸਤੀਨ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।<ref>{{Cite web|url=https://mondoweiss.net/2020/10/tracing-my-queer-consciousness-from-palestine-to-the-us-and-back-again/|title=Tracing my queer consciousness from Palestine to the US, and back again|date=2020-10-12|website=Mondoweiss|language=en-US|access-date=2021-06-10}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ "ਇਸਰਾਈਲੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਊ. ਕਮਿਊਨਿਟੀਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਪੱਤਰ" ਵਜੋਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=ATSHAN|first=SA'ED|last2=MOORE|first2=DARNELL L.|date=2014|title=Reciprocal Solidarity: Where the Black and Palestinian Queer Struggles Meet|url=https://www.jstor.org/stable/24570200|journal=Biography|volume=37|issue=2|pages=680–705|issn=0162-4962|jstor=24570200}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ ਬਦਲਵੇਂ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪੌਪ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਅਲ ਕੌਸ ਨੇ 70 ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ, ਸੰਗੀਤ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Astraea"/> 2014 ਵਿੱਚ ਅਲ ਕੌਸ ਨੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਹਿ-ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2014 ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਗਾਜ਼ਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਥਿਤ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.adalah.org/en/content/view/8305|title=Palestinian civil society in Israel demands urgent action on Gaza|date=14 July 2014|publisher=Adalah|access-date=20 August 2019}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਵਿੱਚ, ਅਲ ਕੌਸ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਸਮੂਹ ਪਿੰਕਵਾਚਿੰਗ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ "ਪਿੰਕਵਾਸ਼ਿੰਗ" ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਯੂਰੋਵਿਜ਼ਨ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ 2019 ਦੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਬਾਈਕਾਟ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.agencemediapalestine.fr/blog/2019/03/04/15797/|title=L'Eurovision comme occasion de pinkwashing pour Israël – la communauté LGBT+ devrait le boycotter|date=3 April 2019|website=Agence Media Palestine|language=fr-FR|access-date=9 June 2019}}</ref> 26 ਜੁਲਾਈ, 2019 ਨੂੰ ਤਾਮਰਾ ਦੇ ਗੈਲੀਲੀ ਕਸਬੇ ਦੇ ਇੱਕ 16 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਜਿਨਸੀ ਝੁਕਾਅ /ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਆਸਰੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੇੜੇ ਚਾਕੂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.arab48.com/محليات/أخبار-محلية/2019/07/26/يافا-إصابة-خطيرة-لشاب-إثر-تعرضه-للطعن|title=يافا: ضحية الطعن من طمرة والجريمة ارتكبت على خلفية ميوله الجنسية|last=عرب ٤٨|date=2019-07-26|website=موقع عرب 48|language=en|access-date=2019-09-20}}</ref> ਇਹ ਘਟਨਾ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 27 ਜੁਲਾਈ, 2019 ਨੂੰ ਅਲ ਕੌਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਤੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਨੇ 1 ਅਗਸਤ, 2019 ਨੂੰ ਅਲ-ਕੌਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੁਈਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਾਈਫਾ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਅਸੀਰ ਸਕੁਆਇਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.alqaws.org/news/Palestinian-Voices-Condemn-Violence-Against-LGBTQ-people?category_id=0|title=Palestinian Voices Condemn Violence Against LGBTQ people|website=www.alqaws.org|language=en|access-date=2019-09-20}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arab48.com/محليات/أخبار-محلية/2019/08/01/اعتقال-مشتبه-ثالث-بجريمة-طعن-الفتى-من-طمرة-أمام-ملجأ-للشباب-المثليين|title=اعتقال مشتبه ثالث بجريمة طعن الفتى من طمرة أمام ملجأ للشباب المثليين|last=عرب ٤٨|date=2019-08-01|website=موقع عرب 48|language=en|access-date=2019-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.alqaws.org/news/alQaws-Fall-Newsletter-August-2019-Our-Next-Phase-of-Queer-Organizing-in-Palestine?category_id=0|title=alQaws Fall Newsletter: August 2019, Our Next Phase of Queer Organizing in Palestine|website=www.alqaws.org|language=en|access-date=2019-09-20}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 17 ਅਗਸਤ, 2019 ਨੂੰ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ [[ਪੱਛਮੀ ਕੰਢਾ|ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ]] ਵਿੱਚ ਅਲ ਕੌਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਹਾਈਫਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਮੀਡੀਆ ਕਵਰੇਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਅਲ ਕੌਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੇਜਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਅਲ ਕੌਸ ਦੁਆਰਾ ਨਾਬਲੁਸ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਚਰਚਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਈਰ ਯੂਥ ਕੈਂਪ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ 'ਤੇ ਕੁਝ ਗੁੱਸਾ ਜਾਹਿਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://alqaws.org/articles/AlQaws-response-to-the-PA-police-statment?category_id=0|title=AlQaws response to the PA police {{sic|stat|ment|nolink=y}}|website=alqaws.org|language=en|access-date=2019-09-20|archive-date=2019-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925185403/http://www.alqaws.org/articles/AlQaws-response-to-the-PA-police-statment?category_id=0|url-status=dead}}</ref> 27 ਅਗਸਤ, 2019 ਨੂੰ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Lift3">{{Cite news|url=https://electronicintifada.net/content/pa-rescinds-ban-lgbtq-group-after-protests/28201|title=PA rescinds ban on LGBTQ group after protests|last=Ashly|first=Jaclynn|date=27 August 2019|access-date=31 August 2019|publisher=The Electronic Intifada}}</ref> == ਟਿਕਾਣਾ == ਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ [[ਹੈਫਾ]], ਪੂਰਬੀ ਯਰੂਸ਼ਲਮ, ਜਾਫਾ ਅਤੇ [[ਰਾਮੱਲਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।<ref name="Primary"/> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] hopkwy6wuhi1f42ztc1ixcckv8kpi4u 0 146337 839916 831682 2026-05-23T15:49:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839916 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ|image=|caption=ਮੈਂਡੇਸ in 2021|birth_name=ਸ਼ੌਨ ਪੀਟਰ ਰਾਉਲ ਮੈਂਡੇਸ|birth_date={{Birth date and age|1998|8|8}}|birth_place=[[Pickering, Ontario]], ਕੈਨੇਡਾ|occupation={{flatlist| * Singer * songwriter }}|years_active=2013- ਮੌਜੂਦਾ|works={{hlist|[[Shawn Mendes discography|Discography]]|[[List of songs recorded by Shawn Mendes|songs recorded]]}}|awards=[[ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ| ਪੂਰੀ ਲਿਸਟ]]|module={{Infobox musical artist | embed = yes<!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | instrument = {{flatlist| * Vocals * guitar * piano }} | genre = {{flatlist| * [[Pop music|Pop]] * [[folk-pop]] * [[pop rock]] }}<!--Only list genres that are prominent/recurring in his career. --> | label = {{flatlist| * [[Island Records|Island]] * {{nowrap|[[Universal Music Canada]]}}<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/business/7767524/universal-music-canada-relocating-rock-star-building-toronto|title=Universal Music Canada Relocating to 'Rock Star Building' in Downtown Toronto|last=Bliss|first=Karen|date=April 19, 2017|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> }} | associated_acts = {{flatlist| * [[Teddy Geiger]] * [[Scott Harris (songwriter)|Scott Harris]] * {{nowrap|[[Camila Cabello]]}} }}<!-- Please DO NOT ADD associated acts unless they have collaborated with Mendes on at least 2 songs. --> | website = {{URL|shawnmendesofficial.com}} }}}} '''ਸ਼ੌਨ ਪੀਟਰ ਰਾਉਲ ਮੇਂਡੇਸ''' / / ˈmɛn dɛz / ; ਜਨਮ 8 ਅਗਸਤ, 1998) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ [[ਵੀਡੀਓ]]-ਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਾਈਨ 'ਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਕਵਰ ਪੋਸਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਅਨੁਸਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਕਲਾਕਾਰ ਮੈਨੇਜਰ ਐਂਡਰਿਊ ਗਰਟਲਰ ਅਤੇ ਆਈਲੈਂਡ ਰਿਕਾਰਡਸ ਏ ਐਂਡ ਆਰ ਜ਼ਿਗੀ ਚੈਰੇਟਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌਦੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਮੈਂਡੇਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਈਪੀ 2014 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 2015 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ''ਹੈਂਡਰਾਈਟਨ ਆਈ'' । ''ਹੱਥ ਲਿਖਤ'' ਨੇ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਗਲ " ਸਟਿੱਚ " ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ''ਇਲੂਮਿਨੇਟ'' (2016) ਨੇ ਵੀ ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਇਸਦੇ ਸਿੰਗਲਜ਼ " ਟ੍ਰੀਟ ਯੂ ਬੈਟਰ " ਅਤੇ " ਦੇਅਰ ਇਜ਼ ਨਥਿੰਗ ਹੋਲਡਿਨ' ਮੀ ਬੈਕ " ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸਦੀ ਸਵੈ-ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਤੀਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ (2018) ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਿੰਗਲ " ਇਨ ਮਾਈ ਬਲੱਡ " ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਐਲਬਮ ਦੇ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਮੈਂਡੇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਐਲਬਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹੌਟ 100 ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਨਾਲ, " ਇਫ ਆਈ ਕੈਨਟ ਹੈਵ ਯੂ " ਅਤੇ " ਸੇਨੋਰੀਟਾ " ਦੇ ਹਿੱਟ ਸਿੰਗਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ, ''ਵੰਡਰ'' (2020), ਨੇ ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/pro/shawn-mendes-wonder-tops-billboard-200-chart|title=Shawn Mendes Achieves Fourth No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Wonder'|date=2020-12-13|website=www.billboard.com|language=en|access-date=2021-03-28}}</ref> ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ 13 ਸੋਕਨ ਅਵਾਰਡ, 10 ਐਮਟੀਵੀ ਯੂਰਪ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ, ਅੱਠ ਜੂਨੋ ਅਵਾਰਡ, ਅੱਠ iHeartRadio MMVA, ਦੋ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਲਈ ਤਿੰਨ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ, ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'' ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸ਼ੌਨ ਪੀਟਰ ਰਾਉਲ ਮੇਂਡੇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਕਰਿੰਗ, ਓਨਟਾਰੀਓ ਵਿੱਚ ਕੈਰਨ ਮੇਂਡੇਸ (née ਰੇਮੈਂਟ), ਇੱਕ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਏਜੰਟ, ਅਤੇ ਮੈਨੂਅਲ ਮੇਂਡੇਸ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ, ਜੋ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਲਗਾਰਵੇ, ਪੁਰਤਗਾਲ<ref>{{Cite web|url=http://www.noticiasmagazine.pt/2015/shawn-mendes-o-rapaz-do-momento/|title=Shawn Mendes: o rapaz do momento|date=October 23, 2015|website=noticiasmagazine.pt|language=pt|access-date=February 2, 2016}}</ref> ਤੋਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਆਲੀਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.seventeen.com/celebrity/music/a28137090/shawn-mendes-sister-aaliyah/|title=Who Is Shawn Mendes's Sister Aaliyah Mendes and Is She Famous?|last=Gomez|first=Jasmine|date=June 21, 2019|website=[[Seventeen (American magazine)|Seventeen]]|access-date=July 24, 2019}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Marine|first=Brooke|date=8 May 2018|title=Shawn Mendes Opens Up Before His First Met Gala About His Friend Hailey Baldwin, Being a Romantic at Heart, and His New Music|url=https://www.wmagazine.com/story/shawn-mendes-met-gala-2018|magazine=[[W Magazine]]|access-date=6 November 2018|quote="Forever, religion is going to have a massive impact on people's fashion. It always has been and always will be," Mendes—who later revealed he did come from a religious upbringing—told W when asked how he planned to incorporate the theme into his look for the evening.}}</ref> ਉਸਨੇ [[Pickering FC|ਪਿਕਰਿੰਗ ਐਫਸੀ]] ਨਾਲ ਯੁਵਾ ਫੁਟਬਾਲ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pickeringfc.ca/alumni|title=Pickering FC Alumni|website=[[Pickering FC]]}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਜੂਨ 2016 ਵਿੱਚ ਪਾਈਨ ਰਿਜ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ,<ref>{{Cite web|url=https://www.teenvogue.com/story/shawn-mendes-finally-graduated-high-school|title=Shawn Mendes Finally Graduated High School Yesterday|date=June 29, 2016|website=Teen Vogue|access-date=October 18, 2018}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਅਤੇ ਫੁਟਬਾਲ ਖੇਡਿਆ, ਆਪਣੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਗਲੀ ਕਲੱਬ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਟੇਜ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ (ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ [[ਬੜਾ ਹੀ ਸੋਹਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਸ ਚਾਰਮਿੰਗ]] ਵਜੋਂ ਮੋਹਰੀ)। ਉਸਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ [[ਡਿਜ਼ਨੀ ਚੈਨਲ]] ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.iheartradio.com.au/entertainment/entertainment-news/shawn-mendes-was-nearly-a-disney-kid|title=Shawn Mendes Was Nearly A Disney Kid|date=July 10, 2017|work=iHeartRadio|access-date=November 9, 2018|location=Canada}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == '''<big>2013–2015: ''ਹੱਥ ਲਿਖਤ''</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Shawn_Mendes_VOA.png|thumb|ਜਿੰਗਲ ਬਾਲ ਟੂਰ 2014 'ਤੇ ਮੇਂਡੇਸ]] ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਗਿਟਾਰ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.axs.com/shawn-mendes-5-things-you-didn-t-know-50268|title=Shawn Mendes: 5 things you didn't know|date=April 23, 2015|website=AXS|access-date=February 12, 2017}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ YouTube 'ਤੇ ਕਵਰ ਵੀਡੀਓ ਪੋਸਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਵੀਡੀਓ ਐਪ [[ਵੇਲ (ਸੇਵਾ)|ਵਾਈਨ]] 'ਤੇ [[ਜਸਟਿਨ ਬੀਬਰ]] ਦੇ " [[ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ (ਜਸਟਿਨ ਬੀਬਰ ਗੀਤ)|ਅਜ਼ ਲੌਂਗ ਐਜ਼ ਯੂ ਲਵ ਮੀ]] " ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਵਰ ਪੋਸਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 10,000 ਲਾਈਕਸ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਲੋਅਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਵਿਯੂਜ਼ ਅਤੇ ਫਾਲੋਅਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਛੇ-ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਨਿੱਪਟ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://honestblue.com/getting-honest-with-shawn-mendes/|title=Getting Honest With Shawn Mendes|website=Honest Blue|archive-url=https://archive.today/20140605021933/http://honestblue.com/getting-honest-with-shawn-mendes/|archive-date=June 5, 2014|access-date=April 30, 2018}}</ref> ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਬੀਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰੀਅਰ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।<ref>{{Cite magazine|last=Greene|first=Andy|date=2018-05-31|title=Shawn Mendes on Drinking, Kanye and Playing Governors Ball This Weekend|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/shawn-mendes-on-drinking-kanye-and-playing-governors-ball-this-weekend-627791/|magazine=Rolling Stone|language=en-US|access-date=2020-04-23}}</ref> ਅਗਸਤ 2014 ਤੱਕ, ਉਹ ਵਾਈਨ 'ਤੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਾਲੋ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hngn.com/articles/142503/20151021/shawn-mendes-5-things-you-need-to-know-about-the-vine-star-turned-chart-topping-singer-photos.htm|title=Shawn Mendes: 5 Things You Need To Know About The Vine Star Turned Chart-Topping Singer (PHOTOS)|date=October 21, 2015|website=Headlines & Global News|access-date=2015-11-14}}</ref> ਆਰਟਿਸਟ ਮੈਨੇਜਰ ਐਂਡਰਿਊ ਗਰਟਲਰ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਖੋਜਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜਨਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ ਆਈਲੈਂਡ ਰਿਕਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੇਟ ਬਿਗ ਵਰਲਡ ਦੁਆਰਾ " ਸੇ ਸਮਥਿੰਗ " ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਆਨ ਸੀਕਰੈਸਟ ਦਾ "ਬੈਸਟ ਕਵਰ ਗੀਤ" ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ ਆਈਲੈਂਡ ਲਈ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ 26 ਜੂਨ, 2014 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ " ਲਾਈਫ ਆਫ਼ ਦਾ ਪਾਰਟੀ " ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="Billboard">{{Cite magazine|date=July 18, 2014|title=How Shawn Mendes Is Turning Vine Fame into A Music Career|url=https://www.billboard.com/articles/news/6165603/shawn-mendes-vine-magazine-story|magazine=Billboard|access-date=July 18, 2014}}</ref> ਉਹ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹੌਟ 100 ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲੇ 25 ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ, 12 ਜੁਲਾਈ 2014 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਏ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 24ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।<ref name="Idolator1">{{Cite web|url=http://www.idolator.com/7525178/shawn-mendes-vine-celebrity-life-of-the-party-billboard-debut-record-charts/|title=Shawn Mendes, 15-Year-Old Vine Celebrity, Makes Record-Breaking Debut on Billboard Hot 100|date=July 2, 2014|publisher=Idolator|access-date=July 13, 2014|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424093858/http://www.idolator.com/7525178/shawn-mendes-vine-celebrity-life-of-the-party-billboard-debut-record-charts|url-status=dead}}</ref> ਆਪਣੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਫਾਲੋਇੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਨਰਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ [[ਮੈਗਕੋਨ|ਮੈਗਕਨ]] ਟੂਰ <ref>{{Cite web|url=http://www.dailyherald.com/article/20140301/news/140309846/|title=Girls go gaga for Vine video boys at Itasca meet and greet DailyHerald.com|date=March 3, 2014|website=Daily Herald}}</ref> ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2014-02-21/news/ct-vine-app-met-20140221_1_instagram-app-teen|title=Viners' meet and greet fosters teen idol frenzy Boys encounter stardom as popular producers of Twitter app's 6-second videos|last=Gregory|first=Ted|date=February 21, 2014|work=[[Chicago Tribune]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170335/http://articles.chicagotribune.com/2014-02-21/news/ct-vine-app-met-20140221_1_instagram-app-teen|url-status=dead}}</ref> ਮੈਂਡੇਸ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਐਕਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਸਟਿਨ ਮਾਹੋਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੇਬਲ EP ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2014/04/04/the-secret-is-out-austin-mahone-announces-album-tour/7293633/|title='Secret' is out: Austin Mahone announces album, tour|date=April 4, 2014|website=USA Today}}</ref> EP ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 'ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 48,000 ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚੀਆਂ। <ref>{{Cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=April 15, 2015|title=Shawn Mendes Album on Course for No. 1 Debut on Billboard 200 Chart|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6531900/shawn-mendes-handwritten-number-one-album|magazine=Billboard|access-date=October 2, 2015}}</ref> ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੈਬਸਟਾਰ ਲਈ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਨ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite magazine|last=Brown|first=Harley|date=June 4, 2014|title=Vine Superstar Shawn Mendes Signed to Island Records (Exclusive)|url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/legal-and-management/6106433/vine-superstar-shawn-mendes-signed-to-island-records|magazine=Billboard}}</ref> 5 ਸਤੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ, ਮੇਂਡੇਜ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ " ਓਹ ਸੀਸੀਲੀਆ (ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਮਾਈ ਹਾਰਟ) " ਨੂੰ ਦ ਵੈਂਪਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ, ''ਮੀਟ'' ਦ ਵੈਂਪਸ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੰਗਲ ਵਜੋਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://popcrush.com/the-vamps-oh-cecilia-shawn-mendes/|title=The Vamps Release Remix of 'Oh Cecilia (Breaking My Heart)' Feat. Shawn Mendes [LISTEN]|publisher=popcrush.com}}</ref> 6 ਨਵੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ, " ਸਮਥਿੰਗ ਬਿਗ " ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੰਗਲ ਵਜੋਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1990288/shawn-mendes-something-big-released/|title=Shawn Mendes' New Single 'Something Big' Is Actually Something Huge|publisher=MTV.com|access-date=2022-11-22|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626182046/http://www.mtv.com/news/1990288/shawn-mendes-something-big-released/|url-status=dead}}</ref> ਮੈਂਡੇਸ ਨੂੰ ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'' {{'}} "2014 ਦੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ" ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹੌਟ 100 ਦੇ ਸਿਖਰ 25 ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://time.com/3486048/most-influential-teens-2014/|title=The 25 Most Influential Teens of 2014|date=October 13, 2014|work=TIME Staff|access-date=November 16, 2015|publisher=Time|archive-date=ਜਨਵਰੀ 28, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128145617/http://time.com/3486048/most-influential-teens-2014/|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ''ਟਾਈਮ'' {{'}} "2015 ਦੇ 30 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਸ਼ੋਰ" ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿੰਗਲ "ਸਟਿੱਚਸ" ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://time.com/4081618/most-influential-teens-2015/|title=The 30 Most Influential Teens of 2015|date=October 27, 2015|work=TIME Staff|access-date=November 16, 2015|publisher=Time|archive-date=ਮਾਰਚ 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309045504/https://time.com/4081618/most-influential-teens-2015/|url-status=dead}}</ref> '''<big>2016-2017: ''ਰੋਸ਼ਨੀ''</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Shawn_Mendes_live_in_concert.jpg|thumb|ਮੈਂਡੇਸ 2017 ਵਿੱਚ]] 21 ਜਨਵਰੀ, 2016 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਦ ਸੀਡਬਲਯੂ ਦੇ ''ਦ 100'' ਤੀਜੇ-ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2724779/shawn-mendes-the-100-song/?xrs=_s.fb_news|title=Watch Shawn Mendes Bring Sweet, Beautiful Music To 'The 100′|website=MTV news|access-date=January 18, 2016|archive-date=ਜੂਨ 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626182043/http://www.mtv.com/news/2724779/shawn-mendes-the-100-song/?xrs=_s.fb_news|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈੱਡਲਾਈਨਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੌਰੇ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ ਵਰਲਡ ਟੂਰ, ਜੋ ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ<ref>{{Cite magazine|last=Spanos, Brittany|date=January 28, 2016|title=Shawn Mendes Announces Second Headlining World Tour|url=https://www.rollingstone.com/music/news/shawn-mendes-announces-second-headlining-world-tour-20160128|magazine=Rolling Stone|access-date=January 31, 2016|archive-date=ਦਸੰਬਰ 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210212039/http://www.rollingstone.com/music/news/shawn-mendes-announces-second-headlining-world-tour-20160128|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ 38 ਸ਼ੋਅ ਵੇਚੇ ਗਏ।<ref name="ABC">{{Cite web|url=http://abcnewsradioonline.com/music-news/2016/2/8/shawn-mendes-world-tour-sells-out-in-minutes.html|title=Shawn Mendes' World Tour Sells Out in Minutes&nbsp;— Music News|last=Guardia|first=Niko|last2=Berkofsky|first2=Blossom|website=ABC News Radio|access-date=22 August 2017|archive-date=23 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623220747/http://abcnewsradioonline.com/music-news/2016/2/8/shawn-mendes-world-tour-sells-out-in-minutes.html|url-status=dead}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਜੂਨ 2016 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿੰਗਲ " ਟ੍ਰੀਟ ਯੂ ਬੈਟਰ " ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite magazine|date=July 12, 2016|title=Shawn Mendes Tries to End an Abusive Relationship in 'Treat You Better' Video|url=https://www.billboard.com/articles/news/7438055/shawn-mendes-treat-you-better-video|magazine=Billboard|access-date=July 13, 2016}}</ref> ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਗਲ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹੌਟ 100 ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲੇ 10 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਬਾਲਗ ਸਮਕਾਲੀ<ref name="adultcontemporary">{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=November 7, 2017|title=Shawn Mendes Is First Artist in AC Chart's History to Notch Three No. 1s Before Age 20|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8023330/shawn-mendes-ac-chart-three-number-ones-before-age-20|magazine=Billboard|access-date=23 September 2018}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਪੌਪ ਗੀਤ<ref name="popsongs">{{Cite magazine|last=Trust, Gary|date=November 15, 2015|title=Shawn Mendes Is the First Artist to Land Four No. 1s on the Adult Pop Songs Chart Before Age 20|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8467895/shawn-mendes-first-artist-to-have-four-no-1s-adult-pop-songs|magazine=Billboard|access-date=23 September 2018}}</ref> ਚਾਰਟ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਸਿੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਟ੍ਰਿਪਲ ਪਲੈਟੀਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref name="RIAA">{{Cite web|url=https://www.riaa.com/?s=shawn+mendes|title=You searched for shawn mendes&nbsp;— RIAA|website=RIAA|access-date=22 August 2017}}</ref> ਇਹ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਐਲਬਮ, ''ਇਲੂਮਿਨੇਟ'', 23 ਸਤੰਬਰ, 2016 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 145,000 ਬਰਾਬਰ ਐਲਬਮ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ US ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਐਲਬਮ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ 121,000 ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਲੈਟੀਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="RIAA" /><ref name="US debut">{{Cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=October 2, 2016|title=Shawn Mendes Earns Second No. 1 Album on Billboard 200 With 'Illuminate'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7526648/shawn-mendes-no-1-billboard-200|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=October 3, 2016}}</ref> ਇਸਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰਟ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਐਲਬਮ ਬਣ ਗਈ। " ਮਰਸੀ " ਨੂੰ 18 ਅਗਸਤ, 2016 ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੰਗਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, <ref>{{Cite news|url=http://www.teenvogue.com/story/shawn-mendes-mercy|title=Shawn Mendes's New Song "Mercy" Will Break Your Heart|last=Ceron|first=Ella|date=August 18, 2016|work=[[Teen Vogue]]|access-date=December 24, 2016}}</ref> ਜੋ US ਅਤੇ UK ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 20 ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਡਬਲ ਪਲੈਟੀਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="RIAA" /> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਲਾਈਵ ਐਲਬਮ ''ਲਾਈਵ ਐਟ ਮੈਡੀਸਨ ਸਕੁਏਅਰ ਗਾਰਡਨ'' ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite magazine|date=December 19, 2016|title=Shawn Mendes Gifts Fans Early: 'Live at Madison Square Garden' Coming Friday|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/7625617/shawn-mendes-live-at-madison-square-garden-album-release|magazine=Billboard}}</ref> ਉਹ ''ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨਾਈਟ ਲਾਈਵ'', ਦਸੰਬਰ 3, 2016<ref name="SNL">{{Cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|date=December 4, 2016|title=Shawn Mendes Performs 'Mercy' & 'Treat You Better' on 'Saturday Night Live'|url=https://www.billboard.com/articles/news/7597359/shawn-mendes-performs-snl-mercy-treat-you-better|magazine=Billboard|access-date=22 August 2017}}</ref> ਸੰਗੀਤਕ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਵਿੱਚ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲੂਮਿਨੇਟ ਵਰਲਡ ਟੂਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਅਰੇਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦਾ ਸਟੈਪਲਸ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਦਾ ਦ ਓ2 ਅਰੇਨਾ ।<ref>{{Cite web|url=http://www.musictimes.com/articles/73147/20160908/shawn-mendes-2017-illuminate-world-tour-dates.htm|title=Shawn Mendes Announces 2017 Illuminate World Tour Dates|last=Middleton|first=Ryan|date=September 8, 2016|website=musictimes.com|access-date=December 28, 2016}}</ref><ref name="staples center">{{Cite magazine|last=Wilker|first=Deborah|date=July 14, 2017|title=Shawn Mendes Rocks His Dream Stage at Sold-Out L.A. Staples Center Concert|url=https://www.billboard.com/articles/news/7865868/shawn-mendes-staples-center-la-concert-recap-charlie-puth|magazine=Billboard|access-date=August 24, 2017}}</ref><ref name="Standard">{{Cite web|url=https://www.standard.co.uk/goingout/music/shawn-mendes-after-the-manchester-attack-i-was-the-most-upset-i-ve-ever-been-a3554201.html|title=Shawn Mendes: I was the most upset I've ever been after Manchester|last=McClean|first=Craig|date=June 2017|website=Evening Standard|access-date=August 24, 2017}}</ref> ਉਸਨੇ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2017 ਨੂੰ ਸਿੰਗਲ " ਦੇਅਰ ਇਜ਼ ਨਥਿੰਗ ਹੋਲਡਿਨ' ਮੀ ਬੈਕ " ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸਦੇ ''ਇਲੂਮਿਨੇਟ'' ਡੀਲਕਸ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। <ref>{{Cite magazine|last=Weatherby|first=Taylor|date=April 20, 2017|title=Shawn Mendes Drops Feisty New Single 'There's Nothing Holdin' Me Back'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/7767807/shawn-mendes-theres-nothing-holdin-me-back-new-single-listen|magazine=Billboard|access-date=May 24, 2017}}</ref> ਇਹ ਗਾਣਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲੇ 10 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਮੇਂਡੇਜ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਿੰਗਲ ਸੀ<ref name="Forbes">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2017/07/17/shawn-mendes-grabs-another-top-10-hit-while-despacito-leads-for-week-10/#472a753f71e5|title=Shawn Mendes Grabs Another Top 10 Hit, While 'Despacito' Leads For Week 10|last=McIntyre|first=Hugh|date=July 17, 2017|website=Forbes|access-date=August 24, 2017}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਸਮਕਾਲੀ<ref name="adultcontemporary2">{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=November 7, 2017|title=Shawn Mendes Is First Artist in AC Chart's History to Notch Three No. 1s Before Age 20|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8023330/shawn-mendes-ac-chart-three-number-ones-before-age-20|magazine=Billboard|access-date=23 September 2018}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਪੌਪ ਗੀਤ<ref name="popsongs2">{{Cite magazine|last=Trust, Gary|date=November 15, 2015|title=Shawn Mendes Is the First Artist to Land Four No. 1s on the Adult Pop Songs Chart Before Age 20|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8467895/shawn-mendes-first-artist-to-have-four-no-1s-adult-pop-songs|magazine=Billboard|access-date=23 September 2018}}</ref> ਚਾਰਟ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਸਿੰਗਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://abcnewsradioonline.com/music-news/2017/8/15/shawn-mendes-theres-nothing-holdin-me-back-tops-billboards-p.html|title=Shawn Mendes' "There's Nothing Holdin' Me Back" tops "Billboard's" Pop Songs chart&nbsp;— Music News|date=August 15, 2017|website=ABC News Radio|access-date=August 24, 2017|archive-date=ਜੂਨ 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626182046/http://abcnewsradioonline.com/music-news/2017/8/15/shawn-mendes-theres-nothing-holdin-me-back-tops-billboards-p.html|url-status=dead}}</ref> ਅਗਸਤ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਬਾਲਗ ਪੌਪ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰ-1 ਗੀਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ 20 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=August 28, 2017|title=Shawn Mendes First Artist Under 20 to Land Three No. 1s on Adult Pop Songs Chart|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7942259/shawn-mendes-three-no-1s-adult-pop-songs-before-20|magazine=Billboard|access-date=29 August 2017}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਬਾਲਗ ਸਮਕਾਲੀ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰ-1 ਗੀਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ,<ref>{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=November 7, 2017|title=Shawn Mendes Is First Artist in AC Chart's History to Notch Three No. 1s Before Age 20|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8023330/shawn-mendes-ac-chart-three-number-ones-before-age-20|magazine=Billboard|access-date=23 September 2018}}</ref> 50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਾਰਨਾਮਾ। ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ ''ਟਾਈਮ ਦੇ 2016 ਦੇ 30 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ'' ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="Time 2016">{{Cite web|url=http://time.com/4532104/most-influential-teens-2016/|title=The 30 Most Influential Teens of 2016|date=October 19, 2016|website=TIME Staff|publisher=Time|access-date=August 27, 2018|archive-date=ਜੁਲਾਈ 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708071040/http://time.com/4532104/most-influential-teens-2016/|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੇ ''[[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ]] ਦੇ [[ਫੋਰਬਸ 30 ਅੰਡਰ 30|30 ਅੰਡਰ 30]] 2016: ਸੰਗੀਤ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/30-under-30-2016/music/|title=Forbes 30 Under 30: Music|date=January 3, 2016|website=Forbes|access-date=January 4, 2016}}</ref> ਉਹ 2017 ਵਿੱਚ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' {{'}} 21 ਅੰਡਰ 21 ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਐਲਬਮਾਂ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿੰਗਲ "ਦੇਅਰ ਇਜ਼ ਨਥਿੰਗ ਹੋਲਡਿੰਗ ਮੀ ਬੈਕ" ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹੌਟ 100 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਚੋਟੀ ਦਾ 20 ਬਣ ਗਿਆ<ref>{{Cite magazine|date=September 28, 2017|title=21 Under 21 2017: Music's Next Generation|url=https://www.billboard.com/photos/7980786/21-under-21-shawn-mendes-lorde-khalid-camila|magazine=Billboard|access-date=13 October 2018}}</ref> '''<big>2018-2019: ''ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ''</big>''' [[ਤਸਵੀਰ:Shawn_Mendes_Performs_"In_My_Blood"_MTV_VMAs_in_2018_Part_4.jpg|right|thumb|ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ [[2018 MTV ਵੀਡੀਓ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ|2018 ਦੇ ਐਮਟੀਵੀ ਵੀਡੀਓ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿੱਚ " [[ਮੇਰੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ (ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ ਗੀਤ)|ਇਨ ਮਾਈ ਬਲੱਡ]] " ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।]] 22 ਮਾਰਚ, 2018 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤੀਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ<ref>{{Cite magazine|last=Leight|first=Elias|date=March 22, 2018|title=Hear Shawn Mendes' Raw New Song 'In My Blood'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/hear-shawn-mendes-raw-new-song-in-my-blood-205244/|magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸਿੰਗਲ " [[ਮੇਰੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ (ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ ਗੀਤ)|ਇਨ ਮਾਈ ਬਲੱਡ]] " ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸਿੰਗਲ " [[ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ|ਲੌਸਟ ਇਨ ਜਾਪਾਨ]] "<ref>{{Cite tweet|user=ShawnMendes}}</ref> "ਇਨ ਮਾਈ ਬਲੱਡ" ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਬਾਲਗ ਪੌਪ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਚਾਰਟ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਮੇਂਡੇਸ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਟ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="popsongs3">{{Cite magazine|last=Trust, Gary|date=November 15, 2015|title=Shawn Mendes Is the First Artist to Land Four No. 1s on the Adult Pop Songs Chart Before Age 20|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8467895/shawn-mendes-first-artist-to-have-four-no-1s-adult-pop-songs|magazine=Billboard|access-date=23 September 2018}}</ref> ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ [[ਖਲੀਦ (ਗਾਇਕ)|ਖਾਲਿਦ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ " [[ਜਵਾਨੀ (ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ ਗੀਤ)|ਯੂਥ]] " 3 ਮਈ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mymix106.com/shawn-mendes-and-khalid-release-youth/|title=Shawn Mendes and Khalid release 'Youth'|last=Tucker|first=Eric|date=May 7, 2018|website=Mix 106|access-date=January 22, 2018|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419050009/https://www.mymix106.com/shawn-mendes-and-khalid-release-youth/|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਦੀ [[ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ (ਐਲਬਮ)|ਸਵੈ-ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ]] 25 ਮਈ, 2018 ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ, ਉਸਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Brandle|first=Lars|date=April 26, 2018|title=Shawn Mendes Shares Artwork, Track List and Release Date for New Album|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8384050/shawn-mendes-shares-artwork-track-list-and-release-date-for-new-album|magazine=Billboard|access-date=April 26, 2018}}</ref> ਇਸਨੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘਰੇਲੂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਤੀਜਾ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਐਲਬਮ ਬਣਾਇਆ। ਇਸਨੇ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' 200 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰ-1 ਐਲਬਮਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|date=June 3, 2018|title=Shawn Mendes Scores No. 1 Album on Billboard 200 Chart|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8459028/shawn-mendes-album-billboard-200-chart-no-1|magazine=Billboard|access-date=June 4, 2018}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:QueenbdayRAH210418-28_(26886325387)_(cropped).jpg|left|thumb|ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿੱਚ [[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II]] ਦੇ 92ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੇਂਡੇਸ]] ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੌਰੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Jones|first=Abby|date=May 8, 2018|title=Shawn Mendes Announces Self-Titled International Arena Tour|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8455111/shawn-mendes-tour-dates-2019|magazine=Billboard|access-date=May 8, 2018}}</ref> ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2018 ਨੂੰ [[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II|ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II]] ਦੇ 92ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://news.sky.com/story/stars-like-tom-jones-and-kylie-minogue-shine-for-queens-92nd-birthday-party-11342015|title=Stars like Tom Jones and Kylie Minogue shine for Queen's 92nd birthday party|website=Sky News}}</ref> ਉਸਨੇ ਜੂਨ ''ਵਿੱਚ ਜੇਮਸ ਕੋਰਡਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿ ਲੇਟ ਲੇਟ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ'' ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਹਰ ਰਾਤ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਨਵੀਨਤਮ ਸਿੰਗਲ ਗਾਇਆ। <ref>{{Cite web|url=https://www.cbs.com/shows/late-late-show/news/1008442/shawn-mendes-is-moving-in/|title=Shawn Mendes Is Crashing With James Corden At The Late Late Show For A Week|website=[[CBS]]|access-date=23 September 2018}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਲਾਈਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਟ੍ਰੈਕ "ਨਰਵਸ",<ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=oN0qlGigpKg|title=Shawn Mendes:Nervous #LateLateShawn|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20180605061141/https://www.youtube.com/watch?v=oN0qlGigpKg&gl=US&hl=en|archive-date=2018-06-05|access-date=9 October 2018}}</ref> "ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਏ", <ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=6Diq5gWKHSE|title=Shawn Mendes:Lost In Japan #LateLateShawn|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20180606054806/https://www.youtube.com/watch?v=6Diq5gWKHSE&gl=US&hl=en|archive-date=2018-06-06|access-date=9 October 2018}}</ref> "ਪਰਫੈਕਟਲੀ ਰਾਂਗ", <ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=nc6pLSQGcHQ|title=Shawn Mendes:Perfectly Wrong #LateLateShawn|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20180608062642/https://www.youtube.com/watch?v=nc6pLSQGcHQ&gl=US&hl=en|archive-date=2018-06-08|access-date=9 October 2018}}</ref> ਅਤੇ ਜੂਲੀਆ ਮਾਈਕਲਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ "ਲਾਈਕ ਟੂ ਬੀ ਯੂ" ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=FnL0ubcralI|title=Shawn Mendes:Like to be You #LateLateShawn|website=YouTube|access-date=9 October 2018}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ''ਜਿੰਮੀ ਫੈਲਨ ਸਟਾਰਰਿੰਗ ਲੇਟ-ਨਾਈਟ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਦ ਟੂਨਾਈਟ ਸ਼ੋਅ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਲੌਸਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=xMTX50rb2LY|title=Shawn Mendes- Lost in Japan|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012160437/https://www.youtube.com/watch?v=xMTX50rb2LY&gl=US&hl=en|archive-date=2018-10-12|access-date=13 October 2018|dead-url=unfit}}</ref> ਉਸਨੇ, ਫੈਲੋਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬੈਂਡ [[ਜੜ੍ਹ|ਦ ਰੂਟਸ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੋਅ ਦੀ ''ਕਲਾਸਰੂਮ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਸ'' ਸੀਰੀਜ਼ ਲਈ "ਟਰੀਟ ਯੂ ਬੈਟਰ" ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਸਕਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://etcanada.com/news/374553/shawn-mendes-joins-jimmy-fallon-to-perform-treat-you-better-using-classroom-instruments-watch/|title=Shawn Mendes Joins Jimmy Fallon To Perform 'Treat You Better' Using Classroom Instruments — Watch!|last=Longmire|first=Becca|work=ET Canada|access-date=9 October 2018|archive-date=9 ਅਕਤੂਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009154731/https://etcanada.com/news/374553/shawn-mendes-joins-jimmy-fallon-to-perform-treat-you-better-using-classroom-instruments-watch/|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ iHeartRadio MMVAs 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੀਨਤਮ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਠ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ।<ref>{{Cite magazine|date=August 27, 2018|title=Shawn Mendes Dominates iHeartRadio MMVAs 2018|url=https://www.billboard.com/articles/news/8472211/shawn-mendes-dominates-2018-iHeartRadio-Much-Music-Video-Awards|magazine=Billboard|access-date=27 August 2018}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਯੂਟਿਊਬ ਸਟਾਰ ਕੇਸੀ ਨੀਸਟੈਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਲਘੂ ਫਿਲਮ YouTube ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸਪੌਟਲਾਈਟ ਸਟੋਰੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਂਡੇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਅਤੇ ਬੈਕਸਟੇਜ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਟੂਰ ਦੌਰਾਨ ਮੇਂਡੇਸ ਦੀ ਸੀਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਫੁਟੇਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.capitalfm.com/artists/shawn-mendes/documentary-watch-youtube-news/|title=Shawn Mendes' New Documentary Is Confirmed: Here's Where To Watch It|website=CapitalFM|access-date=23 September 2018}}</ref> ਆਗਾਮੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਲਈ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ ਟ੍ਰੇਲਰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=JHUCsvYlFHw|title=SHAWN MENDES – Artist Spotlight Story (Official Trailer)|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922181523/https://www.youtube.com/watch?v=JHUCsvYlFHw&gl=US&hl=en|archive-date=2018-09-22|access-date=23 September 2018|dead-url=unfit}}</ref> ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ, ''ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਜ਼ - ਕਲਾਕਾਰ ਸਪੌਟਲਾਈਟ ਸਟੋਰੀਜ਼'', 28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=ZYkvxtriIrI|title=SHAWN MENDES – Artist Spotlight Stories|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008233343/https://www.youtube.com/watch?v=ZYkvxtriIrI|archive-date=2018-10-08|access-date=9 October 2018|dead-url=unfit}}</ref> ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਂਡੇਸ ਅਤੇ ਨੀਸਟੈਟ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪੂਰਵਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਮੇਂਡੇਸ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੂਸੀ-ਜਰਮਨ ਡੀਜੇ [[ਜ਼ੈਡ]] ਦੁਆਰਾ "ਲੌਸਟ ਇਨ ਜਾਪਾਨ" ਦਾ ਰੀਮਿਕਸਡ ਸੰਸਕਰਣ, 27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Bein|first=Kat|date=September 27, 2018|title=Zedd Turns Shawn Mendes' 'Lost In Japan' Into a Neon Fantasy: Watch|url=https://www.billboard.com/articles/news/dance/8477169/zedd-remix-shawn-mendes-lost-in-japan|magazine=Billboard|access-date=9 October 2018}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ 9 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 2018 ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਗਲ ਦਾ ਰੀਮਿਕਸ ਸੰਸਕਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite magazine|last=Weatherby|first=Taylor|date=October 3, 2018|title=Shawn Mendes, Zedd & Camila Cabello To Perform at 2018 American Music Awards|url=https://www.billboard.com/articles/events/amas/8478128/shawn-mendes-camila-cabello-to-perform-2018-amas|magazine=Billboard|access-date=9 October 2018}}</ref> ਉਹ ਜ਼ੈਡ ਦੁਆਰਾ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=CpHHzv5xGBs|title=Shawn Mendes, Zedd – Lost in Japan (Live from the AMAs / 2018)|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010165727/https://www.youtube.com/watch?v=CpHHzv5xGBs&gl=US&hl=en|archive-date=2018-10-10|access-date=13 October 2018}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' "21 ਅੰਡਰ 21 2018" 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਐਲਬਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਚਾਰਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite magazine|date=October 12, 2018|title=21 Under 21 2018: Shawn Mendes, Juice WRLD, Noah Cyrus & More|url=https://www.billboard.com/photos/8478197/2018-21-under-21-shawn-mendes-lil-pump-billie-eilish-list|magazine=Billboard|access-date=13 October 2018}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਅਤੇ [[ਜ਼ੈਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਬੈਂਡ]] ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ [[CMT ਕਰਾਸਰੋਡਸ|CMT ਕਰਾਸਰੋਡਜ਼]] ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ੋਅ ਜੋ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਐਪੀਸੋਡ 24 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮਿਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਟੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂਡੇਸ ਅਤੇ ਜ਼ੈਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਬੈਂਡ ਨੇ ਨੌਂ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਗਾਏ ਅਤੇ [[ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ]] ਦੇ " [[ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ|ਮੈਨ ਇਨ ਦ ਮਿਰਰ]] " ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਮੈਂਡੇਸ ਅਤੇ ਜ਼ੈਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਬੈਂਡ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Kelly|first=Hunter|date=October 24, 2018|title=Shawn Mendes on Working With Zac Brown Band, Country-Pop Fusion|url=https://www.rollingstone.com/music/music-country/shawn-mendes-zac-brown-band-crossroads-746292/|magazine=Rolling Stone|access-date=25 October 2018}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:191125_Shawn_Mendes_at_the_2019_American_Music_Awards_(cropped).png|thumb|ਨਵੰਬਰ 2019 ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਂਡੇਸ]] 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੂੰ 2018 ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਸੀਕਰੇਟ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਸੰਗੀਤਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite magazine|last=Bajgrowicz|first=Brooke|date=November 2018|title=Victoria's Secret Fashion Show Performers Announced: Shawn Mendes, Halsey, The Chainsmokers & More|url=https://www.billboard.com/articles/news/8482734/victorias-secret-fashion-show-2018-performers|magazine=Billboard|access-date=3 November 2018}}</ref> ਉਸਨੇ 21 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ''ਐਲਬਮ (ਰੀਮਿਕਸ) ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ'' ਤਿੰਨ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰੀਮਿਕਸ ਈਪੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। EP ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਵੈ-ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਐਲਬਮ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਰੀਮਿਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ " [https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%A4%E0%A9%81%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%82%20%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%87%E0%A8%B0%E0%A9%87%20%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%A5%E0%A9%87%20%E0%A8%B8%E0%A9%80? Where Ware You in the Morning?]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} " Kaytranada ਦੇ ਨਾਲ, "Why" with Leon Bridges, ਅਤੇ " Youth " with Jessie Reyez .<ref>{{Cite magazine|last=Bajgrowicz|first=Brooke|date=December 21, 2018|title=Shawn Mendes Drops Remix EP Featuring Leon Bridges, Jessie Reyez & Kaytranada|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8491239/shawn-mendes-remix-ep|magazine=Billboard|access-date=21 December 2018}}</ref> 3 ਮਈ, 2019 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਗਲ " ਇਫ ਆਈ ਕੈਨਟ ਹੈਵ ਯੂ " ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite magazine|last=Spanos|first=Brittany|title=Song You Need to Know: Shawn Mendes, 'If I Can't Have You'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/shawn-mendes-if-i-cant-have-you-new-single-831360/|magazine=RollingStone|access-date=14 May 2019}}</ref> ਸਿੰਗਲ ਨੇ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹੌਟ 100 ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਰਟਿੰਗ ਸਿੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=May 13, 2019|title=Lil Nas X's 'Old Town Road' Rules Billboard Hot 100 for Sixth Week; Shawn Mendes, Logic & Eminem Debut in Top Fivepublisher=Billboard|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8511123/lil-nas-x-old-town-road-sixth-week-hot-100-number-one|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=14 May 2019}}</ref> ਇਸਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਖਰਲੇ 10 ਸਿੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/32758/shawn-mendes/|title=Official Charts: Shawn Mendes|publisher=Official Charts|access-date=14 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/news/2019/fourth-week-at-1-for-lil-nas-x-s-old-town-road|title=FOURTH WEEK AT #1 FOR LIL NAS X'S OLD TOWN ROAD, Debuts for Shawn Mendes, Logic and more!|publisher=ARIA Charts|access-date=14 May 2019}}</ref> 19 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ "ਇਫ ਆਈ ਕੈਨਟ ਹੈਵ ਯੂ" ਦਾ ਗ੍ਰੀਫਿਨ ਰੀਮਿਕਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Citation}}</ref> 21 ਜੂਨ, 2019 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਿਊਬਨ ਗਾਇਕਾ [[ਕਮੀਲਾ ਕਬੇਓ|ਕੈਮਿਲਾ ਕੈਬੇਲੋ]] ਦੇ ਨਾਲ " ਸੇਨੋਰੀਟਾ " ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/5416141/shawn-mendes-camila-cabello-single-2019/|title=Shawn Mendes, Camila Cabello release new song, video for 'Señorita' - National {{!}} Globalnews.ca|date=2019-06-21|website=globalnews.ca|language=en|access-date=2019-06-21}}</ref> ਇਹ ਗੀਤ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹੌਟ 100 ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਏ " ਆਈ ਨੋ ਵੌਟ ਯੂ ਡਿਡ ਲਾਸਟ ਸਮਰ " ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂਡੇਸ ਅਤੇ ਕੈਬੇਲੋ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|title=Shawn Mendes Chart History (Billboard Hot 100)|url=https://www.billboard.com/artist/shawn-mendes/chart-history/hsi/|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 18, 2019}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=July 2, 2019|title=Five Burning Questions: Billboard Staffers Discuss Shawn Mendes and Camila Cabello's 'Senorita' No. 2 Hot 100 Debut|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8518516/camila-cabello-shawn-mendes-senorita-five-burning-questions|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 18, 2019}}</ref> 26 ਅਗਸਤ, 2019 ਨੂੰ, "Señorita" ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਹੌਟ 100 'ਤੇ ਮੇਂਡੇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚਾਰਟ-ਟੌਪਿੰਗ ਸਿੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Citation}}</ref> ''ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਸ'' ਦਾ ਡੀਲਕਸ ਐਡੀਸ਼ਨ 27 ਜੁਲਾਈ, 2019 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ "ਇਫ ਆਈ ਕੈਨਟ ਹੈਵ ਯੂ" ਅਤੇ "ਸੇਨੋਰੀਟਾ" ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Citation}}</ref> '''<big>2020 : ''ਹੈਰਾਨੀ''</big>''' 30 ਸਤੰਬਰ, 2020 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ, ''ਵੰਡਰ'', 4 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਐਲਬਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿੰਗਲ, ਜਿਸਨੂੰ " ਵੰਡਰ " ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2020/music/news/shawn-mendes-wonder-1234788078/|title=Shawn Mendes Reveals New Album Title, Release Date|last=Countryman|first=Eli|date=September 30, 2020}}</ref> ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨਲ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਐਲਬਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ "Intro" ਵੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite magazine|last=Blistein|first=Jon|date=September 30, 2020|title=Shawn Mendes Details New Album 'Wonder'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/shawn-mendes-new-album-wonder-1069222/|magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> "ਵੰਡਰ" ਨੇ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਐਸ ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹਾਟ 100<ref>{{Cite web|url=https://www.iheartradio.ca/news/shawn-mendes-single-wonder-debuts-at-no-18-1.13698379|title=Shawn Mendes' Single 'Wonder' Debuts At No. 18|last=Média|first=Bell|website=www.iheartradio.ca|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112070857/https://www.iheartradio.ca/news/shawn-mendes-single-wonder-debuts-at-no-18-1.13698379|url-status=dead}}</ref> ਉੱਤੇ 18ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 13 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ''ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਸ: ਇਨ ਵੰਡਰ'', ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ 23 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] ਉੱਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Shaffer|first=Claire|date=October 13, 2020|title=Shawn Mendes Documentary 'In Wonder' Is Coming to Netflix|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/shawn-mendes-in-wonder-netflix-documentary-1074946/|magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਰੋਜਰਸ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ''"ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਸ: ਲਾਈਵ ਇਨ ਕੰਸਰਟ"'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਫਿਲਮ ਵੀ 25 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|date=November 25, 2020|title=Why Get Just One Shawn Mendes Netflix Movie This Week When You Could Have Two?|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9490406/shawn-mendes-netflix-concert-film|magazine=Billboard|language=en|access-date=2020-12-22}}</ref> 16 ਨਵੰਬਰ, 2020 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ''ਵੰਡਰ'' ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਿੰਗਲ " ਮੌਨਸਟਰ " ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਟਰੈਕ 'ਤੇ [[ਜਸਟਿਨ ਬੀਬਰ]] ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2020/11/18/shawn-mendes-says-justin-bieber-inspired-him-sing/6330402002/|title=Justin Bieber, Shawn Mendes address the pressures of being famous in 'Monster' video|last=Aversa|first=Ralphie|website=USA TODAY}}</ref> ਸਿੰਗਲ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ 20 ਨਵੰਬਰ, 2020 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|date=November 20, 2020|title=Shawn Mendes & Justin Bieber Face the 'Monster' Inside In Powerful New Single: Watch|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9487143/shawn-mendes-justin-bieber-monster/|magazine=Billboard|language=en|access-date=2020-11-21}}</ref> ਇਹ ਗੀਤ US ''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਹਾਟ 100<ref>{{Cite magazine|title=Shawn Mendes|url=https://www.billboard.com/artist/shawn-mendes/chart-history/hsi/|magazine=Billboard}}</ref> ਉੱਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ 2020 ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਬਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ "ਮੌਨਸਟਰ" ਲਾਈਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੇ "ਵੰਡਰ" ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite magazine|last=Blistein|first=Jon|date=November 23, 2020|title=Justin Bieber, Shawn Mendes Kick Off the 2020 American Music Awards With 'Monster'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/justin-bieber-shawn-mendes-2020-amas-1092189/|magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> 4 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, ਐਲਬਮ ''ਵੰਡਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸੀ। <ref>{{Cite magazine|date=December 14, 2020|title=Shawn Mendes Achieves Fourth No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Wonder'|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/9498963/shawn-mendes-wonder-tops-billboard-200-chart/|magazine=Billboard}}</ref> 6 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ''ਵੈਂਡਰ: ਦਿ ਐਕਸਪੀਰੀਅੰਸ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ,'' ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਸੈਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਐਲਬਮ ਦੇ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite magazine|date=December 2020|title=Shawn Mendes Announces 'Wonder: The Experience' Livestream Benefit Concert|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9492152/shawn-mendes-wonder-the-experience-livestream-benefit-concert/|magazine=Billboard}}</ref> 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਮੈਥਿਊ ਮੈਕਕੋਨਾਘੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਦ ਲੇਟ ਲੇਟ ਸ਼ੋਅ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ "ਡ੍ਰੀਮ" ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.insider.com/shawn-mendes-matthew-mcconaughey-friendship-origin-dms-video-2020-12|title=Shawn Mendes says his friendship with Matthew McConaughey began after he slid into the actor's DMs seeking life advice|last=Singh|first=Olivia|website=Insider}}</ref> 20 ਅਗਸਤ, 2021 ਨੂੰ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਟੈਨੀ ਦੇ ਨਾਲ " ਸਮਰ ਆਫ਼ ਲਵ " ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Mamo|first=Heran|date=August 9, 2021|title=Shawn Mendes Is Ready to Usher In a 'Summer of Love' With Tainy on New Song|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9612341/shawn-mendes-announces-summer-of-love-tainy-collab/|magazine=Billboard|access-date=August 19, 2021}}</ref> ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂਡੇਸ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ – ਉਸਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਬੈਨਰ ਦੁਆਰਾ, ਸਥਾਈ ਸਮਗਰੀ – ਸਕੁਏਅਰ ਐਨਿਕਸ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ ''ਲਾਈਫ ਇਜ਼ ਸਟ੍ਰੇਂਜ'' ਦੇ ਲੈਜੈਂਡਰੀ ਦੇ ਟੀਵੀ ਅਨੁਕੂਲਨ ਲਈ।<ref>{{Cite magazine|last=Kit|first=Borys|date=August 31, 2021|title=Shawn Mendes Joins TV Adaptation of ''Life Is Strange'' Video Game as Executive Producer|url=https://www.billboard.com/articles/news/television/9623003/shawn-mendes-life-is-strange-tv-series-executive-producer/|magazine=Billboard|access-date=September 1, 2021}}</ref> 23 ਸਤੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਰ: ਦ ਵਰਲਡ ਟੂਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 64 ਤਾਰੀਖਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ 14 ਮਾਰਚ, 2022 ਨੂੰ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਏਰੀਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Bowenbank|first=Starr|date=September 23, 2021|title=Shawn Mendes Unveils His 2022 Wonder: The World Tour Dates|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9635098/shawn-mendes-2022-wonder-world-tour-dates/|magazine=Billboard|access-date=September 23, 2021}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਅੱਸੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤੇ।<ref name="2022cancel">{{Cite magazine|last=Blistein|first=Jon|date=27 July 2022|title=Shawn Mendes Cancels Entire 'Wonder' World Tour to Focus on Mental Health: 'It Breaks My Heart'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/shawn-mendes-cancels-wonder-world-tour-mental-health-1388776/|magazine=Rolling Stone|access-date=27 July 2022}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="cancelTour2">{{Cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/shawn-mendes-cancels-wonder-world-tour-over-mental-health-1235187400/|title=Shawn Mendes Cancels Remaining 'Wonder' Tour Dates to Focus on Mental Health|last=White|first=Abbey|date=27 July 2022|work=The Hollywood Reporter|access-date=27 July 2022|quote=Mendes, “This doesn’t mean I won’t be making new music, and I can’t wait to see you on tour in the future”}}</ref> 30 ਨਵੰਬਰ, 2021 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ " ਇਟ ਵਿਲ ਬੀ ਓਕੇ " ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿੰਗਲ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ 1 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Rowley|first=Glenn|date=November 30, 2021|title=Shawn Mendes Teases Post-Breakup Single 'It'll Be Okay'|url=https://www.billboard.com/music/pop/shawn-mendes-itll-be-okay-teaser-1235003743/|magazine=Billboard|access-date=January 21, 2022}}</ref> 20 ਮਾਰਚ, 2022 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ SXSW 2022 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ " When You're Gone " ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite magazine|last=Lipshutz|first=Jason|date=March 20, 2022|title=Shawn Mendes Unveils New Song, Brings 'Wonder' on the Road in Billboard SXSW Showcase|url=https://www.billboard.com/music/pop/shawn-mendes-billboard-sxsw-showcase-recap-1235046266/|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=March 20, 2022}}</ref> == ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ == ਮੈਂਡੇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੌਪ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪੌਪ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="AllMusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/shawn-mendes-mn0003276902/discography|title=Shawn Mendes AllMusic|last=David Jeffries|website=[[AllMusic]]|access-date=November 11, 2017}}</ref><ref name="rsilluminate">{{Cite magazine|date=September 23, 2016|title=Shawn Mendes on Grown-Up New LP, John Mayer's Advice, Dream Acting Role|url=https://www.rollingstone.com/music/features/shawn-mendes-on-grown-up-illuminate-dream-acting-role-w441215|magazine=Rolling Stone|access-date=October 29, 2016|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030141319/http://www.rollingstone.com/music/features/shawn-mendes-on-grown-up-illuminate-dream-acting-role-w441215|dead-url=yes}}</ref> ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਜੌਨ ਮੇਅਰ, [[ਐਡ ਸ਼ੀਰਨ]], [[ਟੇਲਰ ਸਵਿਫ਼ਟ|ਟੇਲਰ ਸਵਿਫਟ]], ਜਸਟਿਨ ਟਿੰਬਰਲੇਕ, ਅਤੇ ਬਰੂਨੋ ਮਾਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mtv.co.uk/shawn-mendes/news/mtv-meets-shawn-mendes|title=MTV Meets: Shawn Mendes|last=Lynn|first=Jennifer|date=September 2, 2014|work=MTV|access-date=September 27, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.capitalfm.com/news/music/shawn-mendes-taylor-swift-time-100/|title=Shawn Mendes Honours Taylor Swift With Heartfelt Letter On How She's Inspired Him|date=April 17, 2019|access-date=December 22, 2020}}</ref><ref name="et can">{{Cite news|url=https://etcanada.com/news/169573/shawn-mendes-says-john-mayer-was-the-inspiration-behind-his-second-album/|title=Shawn Mendes Says John Mayer Was The Inspiration Behind His Second Album|date=September 23, 2016|work=ET Canada|access-date=April 4, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160925134219/http://etcanada.com/news/169573/shawn-mendes-says-john-mayer-was-the-inspiration-behind-his-second-album/|url-status=dead}}</ref> ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਕੇ ਰੇਗੇ ਸੰਗੀਤ, ਲੈਡ ਜ਼ੇਪੇਲਿਨ, ਗਾਰਥ ਬਰੂਕਸ, ਅਤੇ ਕੰਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.axs.com/news/q-a-shawn-mendes-talks-touring-musical-influences-and-having-a-no-1-al-55487|title=Q&A: Shawn Mendes talks touring, musical influences and having a No. 1 album|last=Pankey|first=William|date=May 27, 2015|work=AXS|access-date=September 27, 2015|archive-date=ਜੂਨ 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626232619/https://www.axs.com/news/q-a-shawn-mendes-talks-touring-musical-influences-and-having-a-no-1-al-55487|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ਮੇਅਰ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ<ref name="et can" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ ਟਿੰਬਰਲੇਕ, ਕਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਲਿਓਨ, [[ਕਾਨਯੇ ਵੈਸਟ|ਕੈਨੀ ਵੈਸਟ]], ਅਤੇ ਡੈਨੀਅਲ ਸੀਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Schiller|first=Rebecca|date=March 23, 2018|title=Shawn Mendes Talks Justin Timberlake-Inspired 'Lost in Japan,' Says He's 'Really Proud' of 'In My Blood': Watch|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8257664/shawn-mendes-interview-new-songs-in-my-blood-lost-in-japan-video|magazine=Billboard|access-date=March 23, 2018}}</ref> ''ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ'' ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਸਪੈਨੋਸ ਲਈ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵਿੱਚ "ਆਕਰਸ਼ਕ ਧੁਨੀ ਲੋਕ-ਪੌਪ ਧੁਨਾਂ" ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ,<ref name="rsilluminate" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਦੇ ਜੋਅ ਕੋਸਕਾਰੇਲੀ ਲਈ, "ਉਸਦਾ ਨਰਮ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਾਵੁਕ ਪੌਪ-ਰਾਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਵਿਨਜ਼ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਲਗ ਸਮਕਾਲੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।<ref name="tnyt">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/09/21/arts/music/shawn-mendes-illuminate-interview.html?_r=0|title=Shawn Mendes, Pop Idol, Is Not Banking on a Gimmick|date=September 20, 2016|website=The New York Times|access-date=October 18, 2016}}</ref> == ਬ੍ਰਾਂਡ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਮਾਡਲਿੰਗ == ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਵਿਲਹੇਲਮੀਨਾ ਮਾਡਲਸ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ।<ref name="Shawn Mendes">{{Cite web|url=https://models.com/people/shawn-mendes|title=Shawn Mendes|website=models.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.teenvogue.com/story/shawn-mendes-modeling-contract|title=Shawn Mendes Gets Modelling Contract|last=McCall|first=Tyler|date=January 5, 2016|website=[[Teen Vogue]]|access-date=February 27, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2721538/shawn-mendes-model-contract/|title=SHAWN MENDES IS A MODEL NOW&nbsp;— AND THESE PICS PROVE HE'S A NATURAL|last=Roth|first=Madeline|date=4 January 2016|website=MTV News|access-date=18 December 2018|archive-date=18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418085947/http://www.mtv.com/news/2721538/shawn-mendes-model-contract/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wilhelmina.com/talent/shawn-mendes-30074|title=Shawn Mendes – Model|website=www.wilhelmina.com|access-date=2022-11-22|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418085955/https://www.wilhelmina.com/talent/shawn-mendes-30074|dead-url=yes}}</ref> ਜੂਨ 2017 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ ਇਟਲੀ ਦੇ ਮਿਲਾਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ " [[ਆਰਮਾਨੀ|ਐਂਪੋਰੀਓ ਅਰਮਾਨੀ]] ਸਪਰਿੰਗ 2018" ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ ਰਨਵੇ 'ਤੇ ਚੱਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/emporio-armani-extends-partnership-shawn-mendes-1202693845/|title=Emporio Armani Extends Partnership With Shawn Mendes|date=June 6, 2018|publisher=WWD}}</ref> ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ ਇਤਾਲਵੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਮਾਰਟਵਾਚ, EA ਕਨੈਕਟੇਡ, ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਰਨਵੇਅ ਵਾਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂਡੇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀਡੀਓ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|date=June 17, 2017|title=Shawn Mendes Takes Turn on Emporio Armani Runway at Milan Fashion Week|url=https://www.billboard.com/articles/news/7833946/shawn-mendes-emporio-armani-milan-fashion-week|magazine=Billboard|access-date=28 October 2018}}</ref> ਅਗਸਤ 2017 ਵਿੱਚ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਸ ਸਿਗਨੇਚਰ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.iheartradio.ca/news/shawn-mendes-launches-signature-fragrance-1.3020144|title=Shawn Mendes Launches Signature Fragrance|website=iHeartRadio|access-date=9 November 2020|archive-date=1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201203917/https://www.iheartradio.ca/news/shawn-mendes-launches-signature-fragrance-1.3020144|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਸ਼ੌਨ ਸਿਗਨੇਚਰ II ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://tigerbeat.com/2018/08/shawn-mendes-fragrance-2/|title=Shawn Mendes Releases Shawn Signature II Fragrance|date=August 24, 2018|website=Tigerbeat|access-date=9 November 2020|archive-date=16 ਨਵੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116004445/https://tigerbeat.com/2018/08/shawn-mendes-fragrance-2/|url-status=dead}}</ref> 6 ਜੂਨ, 2018 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੂੰ ਐਂਪੋਰੀਓ ਅਰਮਾਨੀ ਦੇ ਪੂਰੇ "ਫਾਲ ਵਿੰਟਰ 2018-2019" ਵਾਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 2018 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਨਵੇਂ EA ਕਨੈਕਟਡ ਸਮਾਰਟਵਾਚਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite magazine|last=Weatherby|first=Taylor|date=July 17, 2018|title=Shawn Mendes Models New Emporio Armani Watches For EA Connected Campaign|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8465841/shawn-mendes-emporio-armani-watch-campaign-pics-ea-connected|magazine=Billboard|access-date=28 October 2018}}</ref> 16 ਫਰਵਰੀ, 2019 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕੈਲਵਿਨ ਕਲੇਨ ਦੀ #MyCalvins ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਨਵੀਨਤਮ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|date=February 16, 2019|title=Shawn Mendes Strips Down to His Underwear for Calvin Klein Campaign|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8498744/shawn-mendes-calvin-klein-underwear-photos|magazine=Billboard|access-date=2019-02-17}}</ref> 61ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਮਾਈਲਡਾਇਰੈਕਟਕਲੱਬ ਨੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਮੇਂਡੇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਮਾਈਆਂ "ਉਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।"<ref>{{Cite magazine|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=6 February 2019|title=Shawn Mendes to Launch SmileDirectClub Partnership With TV Spot During Grammys|url=https://variety.com/2019/music/news/shawn-mendes-smile-direct-club-partnership-1203130396/|magazine=Variety|access-date=28 February 2019}}</ref> ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਐਂਪੋਰੀਓ ਅਰਮਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੱਚਸਕ੍ਰੀਨ ਸਮਾਰਟਵਾਚਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬਲੈਕ-ਐਂਡ-ਵਾਈਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਂਡੇਸ ਬਾਕਸਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ "ਇਨ ਮਾਈ ਬਲੱਡ" ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Rowley|first=Glenn|date=28 February 2019|title=Shawn Mendes Shares Steamy Ad for Armani Watches: Watch|url=https://www.billboard.com/articles/news/8500503/shawn-mendes-armani-watch-ad-video-photos|magazine=Billboard|access-date=28 February 2019}}</ref> ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਧਾਰਤ ਫੂਡ ਚੇਨ, ਟਿਮ ਹੌਰਟਨਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=https://toronto.ctvnews.ca/why-shawn-mendes-is-taking-over-tim-hortons-coffee-cups-1.4570265|title=Why Shawn Mendes is taking over Tim Hortons coffee cups|date=August 29, 2019|publisher=toronto.ctvnews.ca}}</ref> ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰੂਟਸ ਕੈਨੇਡਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/shawn-mendes-roots-tim-hortons-880065/|title=Shawn Mendes' Latest Collaborations Are the Most Canadian Thing Ever|date=September 4, 2019|publisher=rollingstone.com}}</ref> == ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਥਿਤ ਕਾਰਨ == 2014 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ ਅਤੇ DoSomething.org ਨੇ "Notes from Shawn" ਨਾਮਕ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨੋਟ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੰਗਲ, "ਲਾਈਫ ਆਫ਼ ਦੀ ਪਾਰਟੀ" ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਵੈ-ਮਾਣ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.seventeen.com/celebrity/a24633/shawn-mendes-do-something-notes-from-shawn/|title=Join Shawn Mendes to Combat Low Self-Esteem & Spread LOVE!|last=Abel|first=Alex|date=August 28, 2014|work=seventeenmag|access-date=October 20, 2016}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ NotesFromShawn ਵਜੋਂ ਔਨਲਾਈਨ ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ $25,000 ਤੱਕ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ BlendApp ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਰ ਸਾਈਨਅੱਪ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਈ $1 ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.teenvogue.com/story/shawn-mendes-notes-from-shawn-campaign|title=How Shawn Mendes is Spreading Happiness with Little Notes|last=Kassoy|first=Ben|date=August 13, 2015|work=[[Teen Vogue]]|access-date=December 24, 2016}}</ref> ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ 2016 ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.teenvogue.com/story/shawn-mendes-notes-from-shawn-papermate-campaign|title=The One Note Shawn Mendes Wishes He Could Leave Everywhere He Goes|last=Webster|first=Emma Sarran|date=July 7, 2016|website=Teen Vogue|access-date=23 August 2017}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਵਾਅਦੇ ਦੀ ਪੈਨਸਿਲ|ਪੈਨਸਿਲਜ਼ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੋਮਾਈਜ਼]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਸਥਾ ਜੋ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, [[ਘਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ $25,000 ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.samaritanmag.com/musicians/shawn-mendes-wants-continue-making-difference-perhaps-go-africa|title=Shawn Mendes Wants To Continue Making a Difference, Perhaps Go to Africa|last=Bliss|first=Karen|date=November 11, 2015|work=SamaritanMag|access-date=October 20, 2016}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, [[ਮੱਧ ਮੈਕਸੀਕੋ ਭੂਚਾਲ|ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ]] ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ [[ਅਮਰੀਕੀ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਭੂਚਾਲ ਰਾਹਤ ਫੰਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਯਤਨਾਂ ਲਈ $100,000 ਦਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite magazine|last=Tenreyro|first=Tatiana|date=September 22, 2017|title=Shawn Mendes Teams Up With Red Cross For Mexico Earthquake Relief Campaign, $100,000 Already Donated|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/7973742/shawn-mendes-red-cross-mexico-earthquake-donated|magazine=Billboard|access-date=12 December 2017}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਜ਼ ਨੇ WE ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਓਮਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਅਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਗਾਮੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.omaze.com/experiences/hang-with-shawn-mendes?ref=shawn|title=Meet Shawn Mendes and Sit Front Row at His Show|access-date=30 September 2018|archive-date=30 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930034042/https://www.omaze.com/experiences/hang-with-shawn-mendes?ref=shawn|url-status=dead}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ [[ਸੈਂਟਰਲ ਪਾਰਕ]], ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਸਾਲਾਨਾ ਗਲੋਬਲ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/globalcitizen/news/how-watch-2018-global-citizen-festival-nyc-ncna913351|title=How to watch the 2018 Global Citizen Festival|access-date=30 September 2018}}</ref> ਉਸਨੇ ਜੈਨੇਲ ਮੋਨੇ, ਜੌਨ ਲੀਜੈਂਡ, ਅਤੇ ਜੈਨੇਟ ਜੈਕਸਨ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਘਾਟ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ। ਈਵੈਂਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]] ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੀਵ ਨੋ ਗਰਲ ਬੀਹਾਈਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਜਿਸਦਾ ਟੀਚਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਨਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=http://www.leavenogirlbehind.org/directors-message/|title=Leave No Girl Behind International|access-date=30 September 2018}}</ref> ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਮੇਂਡੇਸ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਜਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ! ਆਉ ਗੱਲ ਕਰੀਏ।"<ref>{{Cite web|url=https://etcanada.com/news/370734/shawn-mendes-urges-fans-to-join-him-in-supporting-leavenogirlbehind-ahead-of-global-citizen-performance/|title=Shawn Mendes Urges Fans To Join Him In Supporting #LeaveNoGirlBehind Ahead Of Global Citizen Performance|date=September 25, 2018|website=ET Canada|access-date=30 September 2018|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925224312/https://etcanada.com/news/370734/shawn-mendes-urges-fans-to-join-him-in-supporting-leavenogirlbehind-ahead-of-global-citizen-performance/|url-status=dead}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਟੈਡੀ ਗੀਗਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਕ ਬੈਂਡ [[ਕੁਈਨ (ਬੈਂਡ)|ਕਵੀਨ]] ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ ਬੋਵੀ]] ਦੁਆਰਾ " ਅੰਡਰ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ " ਦਾ ਇੱਕ ਕਵਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://etcanada.com/news/375923/shawn-mendes-teams-up-with-teddy-geiger-for-cover-of-queen-bowie-classic-under-pressure/|title=Shawn Mendes Teams Up With Teddy Geiger For Cover Of Queen-Bowie Classic 'Under Pressure'|date=October 11, 2018|website=ET Canada|access-date=14 October 2018|archive-date=12 ਅਕਤੂਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012054532/https://etcanada.com/news/375923/shawn-mendes-teams-up-with-teddy-geiger-for-cover-of-queen-bowie-classic-under-pressure/|url-status=dead}}</ref> ਸਿੰਗਲ ਰਾਣੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਕਵਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਣੀ ਦੀ ਬਾਇਓਪਿਕ ''ਬੋਹੇਮੀਅਨ ਰੈਪਸੋਡੀ'' ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/shawn-mendes-teddy-geiger-under-pressure-queen-david-bowie-736296/|title=Hear Shawn Mendes, Teddy Geiger Cover Queen's 'Under Pressure'|date=October 12, 2018|website=Rollong Stone|access-date=14 October 2018|archive-date=14 ਅਕਤੂਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014204318/https://www.rollingstone.com/music/music-news/shawn-mendes-teddy-geiger-under-pressure-queen-david-bowie-736296/|url-status=dead}}</ref> ਸਿੰਗਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਮਾਈ [[ਫਰੈਡੀ ਮਰਕਰੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬੈਂਡ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ, ਮਰਕਰੀ ਫੀਨਿਕਸ ਟਰੱਸਟ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ HIV/ਏਡਜ਼ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://abcnewsradioonline.com/music-news/2018/10/12/listen-now-shawn-mendes-covers-queens-under-pressure-to-bene.html|title=Listen now: Shawn Mendes covers Queen's "Under Pressure" to benefit fight against AIDS|website=ABC Radio|access-date=14 October 2018|archive-date=26 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626182042/http://abcnewsradioonline.com/music-news/2018/10/12/listen-now-shawn-mendes-covers-queens-under-pressure-to-bene.html|url-status=dead}}</ref> ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ, ਜਿਮ ਬੀਚ, ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂਡੇਸ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.peoplemagazine.co.za/celebrity-news/international-celebrities/shawn-mendes-teddy-geiger-cover-under-pressure-to-honour-freddie-mercury/|title=Shawn Mendes & Teddy Geiger Cover Under Pressure To Honour Freddie Mercury|website=People Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014204200/https://www.peoplemagazine.co.za/celebrity-news/international-celebrities/shawn-mendes-teddy-geiger-cover-under-pressure-to-honour-freddie-mercury/|archive-date=14 October 2018|access-date=14 October 2018}}</ref> 20 ਅਕਤੂਬਰ, 2018 ਨੂੰ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ "ਵੀ ਕੈਨ ਸਰਵਾਈਵ" ਈਵੈਂਟ ਲਈ ਦ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਬਾਊਲ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿਖੇ ਖਾਲਿਦ, ਐਨਐਫ, ਮਾਰਸ਼ਮੈਲੋ, ਮੇਘਨ ਟ੍ਰੇਨਰ ਅਤੇ ਏਲਾ ਮਾਈ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਯੰਗ ਸਰਵਾਈਵਲ ਕੋਲੀਸ਼ਨ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ "ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/star-youth/news/shawn-mendes-partners-footsteps-2082505|title=Shawn Mendes partners with Footsteps|date=2021-04-23|website=The Daily Star|language=en|access-date=2021-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://globalnews.ca/news/5827681/shawn-mendes-foundation-audience-charity/|title=Shawn Mendes launches foundation; $1M raised to support audience issues|date=August 28, 2019|publisher=globalnews.ca}}</ref> 8 ਜਨਵਰੀ 2020 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਜ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ, ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਰੂਰਲ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ, ਅਤੇ ਸਾਊਥ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਕੰਟਰੀ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ ਸਮੇਤ ਕਾਰਨਾਂ ਲਈ ਅਣਦੱਸੀ ਰਕਮ ਦਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-xl/lifestyle/celebs/shawn-mendes-donates-to-australia-wildfire-relief-efforts/ar-BBYLcod?li=BBKhQr3&ocid=wispr|title=Shawn Mendes donates to Australia wildfire relief efforts|website=www.msn.com|access-date=2020-01-09}}</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ ਮੇਂਡੇਜ਼ ਅਤੇ ਦ ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਸਿੱਕਕਿਡਜ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੋਵਿਡ-19 ਰਾਹਤ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ $175,000 ਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਸਿਹਤ ਖੋਜ, ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਫੰਡਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/monicamercuri/2020/03/25/shawn-mendes-foundation-donates-175000-to-torontos-sickkids-for-covid-19-relief/|title=Shawn Mendes' Foundation Donates $175,000 To Toronto's SickKids For COVID-19 Relief|website=Forbes|access-date=9 November 2020}}</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ iHeart ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਲਿਵਿੰਗ ਰੂਮ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ [[2019–20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ|COVID-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਭ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2020/tv/news/fox-iheart-living-room-concert-for-america-tv-review-1203548417/|title=Fox's 'iHeart Living Room Concert for America': TV Review|date=March 29, 2020|website=Variety|access-date=March 31, 2020}}</ref> ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਵਿੱਚ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ [[2019–20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਟੂਗੈਦਰ ਐਟ ਹੋਮ ਵਰਚੁਅਲ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/hollywood/camila-cabello-shawn-mendes-and-reese-witherspoon-urge-fans-to-donate-for-india-amid-covd-19-second-wave-7299376/|title=Camila Cabello, Shawn Mendes and Reese Witherspoon urge fans to donate for India amid Covid-19 second wave|date=2021-05-02|website=The Indian Express|language=en|access-date=2021-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.globalcitizen.org/en/content/shawn-mendes-camila-cabello-together-at-home/|title=Watch! Shawn Mendes and Camila Cabello Join 'Together At Home' With Instagram Live Performance: Review|date=March 20, 2020|website=Global Citizen|access-date=March 20, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/3163672/shawn-mendes-camila-cabello-one-world-together-at-home-what-a-wonderful-world/amp/|title=SHAWN MENDES AND CAMILA CABELLO BROUGHT A ROMANTIC, CANDLE-LIT DUET TO 'TOGETHER AT HOME': Review|date=April 4, 2020|website=Global Citizen|access-date=April 4, 2020|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 19, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419202132/http://www.mtv.com/news/3163672/shawn-mendes-camila-cabello-one-world-together-at-home-what-a-wonderful-world/amp/|url-status=dead}}</ref> ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ [[ਬਲੈਕ ਲਾਈਵਜ਼ ਮੈਟਰ]] ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਮਈ 2020 ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਕਮੀਲਾ ਕਬੇਓ|ਕੈਮਿਲਾ ਕੈਬੇਲੋ]] ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰਜ ਫਲਾਇਡ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਸਲੀ ਨਿਆਂ ਲਈ ਮਿਆਮੀ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਾਲੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ [[ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ|ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ]] ਉਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.etonline.com/camila-cabello-and-shawn-mendes-attend-protest-in-miami-following-george-floyds-death-147451?amp|title=Camila Cabello and Shawn Mendes Attend Protest in Miami Following George Floyd's Death: Review|date=May 31, 2020|website=Elle|access-date=May 31, 2020}}</ref> 22 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2021 ਨੂੰ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੁਲਾੜ ਅੱਡਾ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਐਕਸਪੀਡੀਸ਼ਨ 65 ਦੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਸਾ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ [[ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਆਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-celebrates-earth-day-by-showing-how-we-are-connectedbyearth|title=NASA Celebrates #ConnectedByEarth Day|last=Brown|first=Katherine|date=April 16, 2021|website=NASA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kg5uxKK-7lI|title=Earth Day Q&A with Astronauts in Space &#124; Hosted by Shawn Mendes|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016101402/https://www.youtube.com/watch?t=1112&v=kg5uxKK-7lI&feature=youtu.be|archive-date=2022-10-16|access-date=2022-11-22|dead-url=unfit}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=ShawnMendes|title=Join me tomorrow on #EarthDay at 11am EDT for a live convo about our planet with @NASA astronauts in space}}</ref> ਜੂਨ 2021 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ, ਕਈ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, [[ਅਮਰੀਕਨ ਕਾਂਗਰਸ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੇਂਡੇਸ ਸਮੇਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ "ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਏ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ"।<ref>{{Cite news|url=https://www.wrmf.com/ariana-grande-pink-halsey-taylor-swift-ed-sheeran-lady-gaga-more-urge-congress-to-pass-the-equality-act/|title=Ariana Grande, Pink, Halsey, Taylor Swift, Ed Sheeran, Lady Gaga & more urge Congress to pass the Equality Act|last=Meyers|first=Dave|date=22 June 2021|work=[[WRMF]]|access-date=22 June 2021}}</ref> ਮਈ 2021 ਵਿੱਚ, ਮੇਂਡੇਸ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2020|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਬੇਲੋ ਅਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਇਸ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ। ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ''ਗਿਵ ਇੰਡੀਆ'' ਸੰਸਥਾ ਰਾਹੀਂ $50,000 ਦਾਨ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/hrithik-roshan-joins-shawn-mendes-and-camila-cabello-to-raise-covid-19-relief-funds-for-india-donates-usd-15000-101620032314303.html|title=Hrithik Roshan joins Shawn Mendes and Camila Cabello to raise Covid-19 relief funds for India, donates USD 15,000|date=3 May 2021|work=[[Hindustan Times]]|access-date=28 January 2022}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮੈਂਡੇਸ [[ਚਿੰਤਾ ਵਿਕਾਰ|ਚਿੰਤਾ]] ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ਦੇ ਇੱਕ ਟਰੈਕ " ਇਨ ਮਾਈ ਬਲੱਡ " ਦੁਆਰਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਥੈਰੇਪੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ: ਮੈਂ ਇੱਕ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ... ਥੈਰੇਪੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਥੈਰੇਪੀ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਡਮਿਲ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਥੈਰੇਪੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ 'ਤੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਥੈਰੇਪੀ ਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ, ਫਿਰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਕਿ ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਸੀ। 2021 ਤੱਕ, ਮੇਂਡੇਸ ਡਾਊਨਟਾਊਨ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਡੋਮੀਨੀਅਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ [[ਲਿੰਗਕ ਅਨੁਸਥਾਪਨ|ਲਿੰਗਕਤਾ]] ਬਾਰੇ ਅਟਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਸਰਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਜੇ ਮੈਂ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਫੋਕਸ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਕਾਮੁਕਤਾ 'ਤੇ।"<ref>{{Cite news|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/shawn-mendes-responds-to-rumors-about-his-sexuality-w211236/|title=Shawn Mendes Responds to Rumors About His Sexuality|last=Real|first=Evan|date=24 June 2016|work=Us Weekly|access-date=27 November 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.them.us/story/shawn-mendes-is-heterosexual|title=Let Shawn Mendes Be Heterosexual in Peace|last=Brammer|first=John Paul|date=9 May 2018|work=them.|access-date=27 November 2018}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Doyle|first=Patrick|date=26 November 2018|title=Shawn Mendes: Confessions of a Neurotic Teen Idol|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/shawn-mendes-cover-interview-756847/|magazine=Rolling Stone|access-date=27 November 2018}}</ref> ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ ਕਿਊਬਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ [[ਕਮੀਲਾ ਕਬੇਓ|ਕੈਮਿਲਾ ਕੈਬੇਲੋ]] ਨਾਲ ਡੇਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ' ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="Capital 2019">{{Cite web|url=https://www.capitalfm.com/artists/shawn-mendes/camila-cabello-dating-relationship/|title=Inside Shawn Mendes and Camila Cabello's relationship|date=2019-09-12|website=Capital FM|access-date=2019-10-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2019/sep/13/camila-cabello-shawn-mendes-romance-real-j-lo-drake|title=Bad fauxmance: when celebrity couples become PR stunts|last=Cooper|first=Leonie|date=September 13, 2019|website=[[The Guardian]]|language=en-GB|access-date=October 10, 2019}}</ref><ref name="Bonner 2019">{{Cite web|url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/amp28551280/shawn-mendes-camila-cabello-relationship-timeline/|title=Shawn Mendes and Camila Cabello's Relationship Timeline|last=Bonner|first=Mehera|date=2019-07-30|website=Cosmopolitan.com|access-date=2019-10-10}}</ref> ਪਰ ਮੈਂਡੇਸ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ "ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਟੰਟ ਨਹੀਂ ਸੀ"।<ref name="Elle">{{Cite web|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a29122311/shawn-mendes-camila-cabello-kissing-date-fake-relationship-response/|title=Shawn Mendes Wants You To Know His Relationship With Camila Cabello Is 'Not A Publicity Stunt'|last=Bailey|first=Alyssa|date=2019-09-19|website=elle.com|access-date=2019-10-20}}</ref> ਜੋੜੇ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://people.com/music/shawn-mendes-camila-cabello-split/|title=Shawn Mendes and Camila Cabello Split After 2 Years of Dating: We 'Will Continue to be Best Friends'}}</ref> == ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਮੇਂਡੇਸ ਨੇ ਕਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ 18 ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਕੰਪੋਜ਼ਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ (SOCAN) ਅਵਾਰਡ, ਬਾਰਾਂ ਜੂਨੋ ਅਵਾਰਡ, ਗਿਆਰਾਂ MTV ਯੂਰਪ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ (EMA), ਅੱਠ iHeartRadio Much Music Video Awards (MMVA), ਪੰਜ BMI ਅਵਾਰਡ, ਤਿੰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ, ਜਿੱਤੇ। ਦੋ ਐਮਟੀਵੀ ਵੀਡੀਓ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵਾਕ ਆਫ ਫੇਮ ਤੋਂ ਐਲਨ ਸਲੇਟ ਆਨਰ। ਉਸਨੂੰ ਤਿੰਨ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਹੱਥ ਲਿਖਤ'' (2015) * ''ਰੋਸ਼ਨੀ'' (2016) * ''ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ'' (2018) * ''ਹੈਰਾਨੀ'' (2020) == ਟੂਰ == '''<big>ਸਿਰਲੇਖ</big>''' * ਸ਼ੌਨ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ (2014–2015) * ਸ਼ੌਨ ਮੈਂਡੇਸ ਵਰਲਡ ਟੂਰ (2016) * ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਟੂਰ (2017) * ਸ਼ੌਨ ਮੇਂਡੇਜ਼: ਦ ਟੂਰ (2019) * ਹੈਰਾਨੀ: ਵਿਸ਼ਵ ਟੂਰ (2022) '''<big>ਸਹਿ-ਸਿਰਲੇਖ</big>''' * ਜਿੰਗਲ ਬਾਲ ਟੂਰ 2014 (ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ) (2014) * ਜਿੰਗਲ ਬਾਲ ਟੂਰ 2015 (ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ) (2015) * ਜਿੰਗਲ ਬਾਲ ਟੂਰ 2018 (ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ) (2018) '''<big>ਸਪੋਰਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ</big>''' * ਆਸਟਿਨ ਮਾਹੋਨ: ਲਾਈਵ ਆਨ ਟੂਰ ( ਆਸਟਿਨ ਮਾਹੋਨ ) (ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ) (2014) * 1989 ਵਰਲਡ ਟੂਰ ( [[ਟੇਲਰ ਸਵਿਫ਼ਟ|ਟੇਲਰ ਸਵਿਫਟ]] ) (ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ) (2015) == ਹਵਾਲੇ == <references responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.shawnmendesofficial.com/}} * {{IMDB name|6658398}} l1jgcgqpw3u28yp6s8k5159qse8udat 0 150692 839935 743108 2026-05-24T02:00:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839935 wikitext text/x-wiki '''ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ''' [[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਟਕਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੀ. 9-10ਵੀਂ ਸਦੀ ''ਚਰੀਪਦ'' ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>"(T)he Charyapadas or ''dohas'' may be taken to be the starting point of Assamese language and literature." {{Harvcol|Sarma|1976}}</ref> ਬਨੀਕਾਂਤਾ ਕਾਕਤੀ ਨੇ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ- ਅਰਲੀ ਅਸਾਮੀ, [[Middle Assamese|ਮੱਧ ਅਸਾਮੀ]] ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਸਾਮੀ<ref>{{Harvcol|Kakati|1953}}</ref> — ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁੱਗ: ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ, 950-1300 ਈ == * ਚਰਯਪਦ * ਮੰਤਰ ਸਾਹਿਤ == ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ: 1300-1826 ਈ == * ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ: ਪੂਰਵ-ਸ਼ੰਕਰੀ ਸਾਹਿਤ, 1300-1490 ਈ * ਦੂਜਾ ਦੌਰ: ਸ਼ੰਕਰੀ ਸਾਹਿਤ, 1490-1700 ਈ * ਤੀਜਾ ਦੌਰ: ਸ਼ੰਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਾਹਿਤ, 1700-1826 ਈ == ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ: 1826 ਈਸਵੀ-ਮੌਜੂਦਾ == * ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ: ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਾਹਿਤ, 1826-1870 ਈ * ਦੂਜਾ ਦੌਰ: ਹੇਮਚੰਦਰ-ਗੁਣਾਭੀਰਾਮ ਬਰੂਆ ਦਾ ਦੌਰ, 1870-1890 ਈ. * ਤੀਜਾ ਦੌਰ: ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਯੁੱਗ ਜਾਂ ਬੇਜ਼ਬਰੂਆ ਦਾ ਯੁੱਗ, 1890-1940 ਈ. * ਚੌਥੀ ਮਿਆਦ: ਵਰਤਮਾਨ ਮਿਆਦ, 1940 ਈ.-ਮੌਜੂਦਾ == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੁਰਾਣੀ ਅਸਾਮੀ === ਅਸਾਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਵਾਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੀਨੀ ਭਿਕਸ਼ੂ-ਕਮ-ਯਾਤਰੀ [[ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ|ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ]] ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵਰਮਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਮਾਰ ਭਾਸਕਰ ਵਰਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕਾਮਰੂਪ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੂਪਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ|ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ]] ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ([[ਮਗਧ]]) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Asamiya Sahityar Ruprekha (10th ed.)|last=Neog|first=Maheswar|publisher=Chandra Prakash|year=2008|location=Guwahati}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਾਮਰੂਪ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਗਲਤੀਆਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰੀਵ ਪਾਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 8ਵੀਂ -10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਬੋਧੀ ਗਾਥਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਰਚੇਤਾ ਕਾਮਰੂਪ ''ਤੋਂ'' ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਸਾਮੀ ([[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਿਲੀ]] ਅਤੇ [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਉੜੀਆ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Harv|Sharma|1978|pp=0.24-0.29}}</ref> ''ਚਰਿਆਪਦਾਂ'' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਾਅਦ ਦੇ ''ਦੇਹ-ਬਿਕਰੋਰ ਗੀਤ'' ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਗਾਂ ਨੇ 15ਵੀਂ-16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ''ਬੋਰਗੇਟਸ'' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ।<ref name="Saikia 1997 5">{{Harv|Saikia|1997|p=5}}</ref> 12ਵੀਂ-14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਰਮਈ ਪੰਡਿਤ (''ਸੂਨਯ ਪੁਰਾਣ'' ), [[ਚੰਡੀਦਾਸ|ਬੋਰੂ ਚੰਡੀਦਾਸ]] (''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੀਰਤਨ''), ਸੁਕੁਰ ਮਾਮੂਦ (''ਗੋਪੀਚੰਦਰਰ ਗਣ''), ਦੁਰਲਵ ਮੁਲਿਕ (''ਗੋਵਿੰਦਚੰਦਰਰ ਗੀਤ'') ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ (''ਮੈਨਾਮਤਿਰ ਗਣ'') ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਸਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ''ਆਦਿ-ਰਸ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੰਕਰ ਅਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref name="Saikia 1997 5"/> ਇਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਭਰਿਆ। === ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ === ==== ਪੂਰਵ-ਸ਼ੰਕਰੀ ਸਾਹਿਤ (1300-1490 ਈ.) ==== ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ: ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ, ਅਤੇ ਕੋਰਲ ਗੀਤ। ===== ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ===== ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਅਸਾਮੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੇਮਾ ਸਰਸਵਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਚਰਿਤਾ'' ਅਤੇ ''ਹਰਾ ਗੌਰੀ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।''<ref name=":0">{{Cite book|title=Axomiya Xahityar Xamixhyatmak Itibritta (9th ed.)|last=Sarma|first=Satyendranath|publisher=Saumar Prakash|year=2009|location=Guwahati}}</ref> ''ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਚਰਿਤਾ'' ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ''ਗੌਰੀ ਸੰਵਾਦ'' ਵਿਚ ਹਰ-ਗੌਰੀ ਵਿਆਹ, ਕਾਰਤਿਕ ਦਾ ਜਨਮ ਆਦਿ ਦੀ ਮਿੱਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਵੀਰਤਨਾ ਸਾਰਵਤੀ ਦੀ ''ਜੈਦਰਥ-ਵਧਾ'' ; ਰੁਦਰ ਕੰਦਲੀ ਦੀ ''ਸਾਤਯਕੀ-ਪ੍ਰਵੇਸਾ'' ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਹਰੀਵਰ ਵਿਪ੍ਰ, ਕਾਮਤਾ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ, ਨੇ ''ਵਾਵਰੁਵਾਹਨਰ ਯੁੱਧ'' (ਮਹਾਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ),<ref>example of language:<br />''age yena manusye laware kharatari <br /> chaga buli baghar galata ache dhari <br /> manusye erante galara nere baghe'' <br />"if a man runs fast <br /> and catches hold of the neck of a tiger thinking it is only a goat <br /> and then tries to leave it, the tiger would not let him go"</ref> ''ਲਵ-ਕੁਸ਼ਾਰ ਯੁੱਧ'' (ਰਾਮਾਇਣ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ) ਅਤੇ ''ਤਾਮਰਦਵਾਜਰ ਯੁਧ'' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ''ਵਾਵਰੂਵਾਹਨਰ ਯੁੱਧ'', ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,<ref>References to ''camua'' (verse 176), ''cor'' (verse 57), and ''phura'' (verse 70) indicated that Vipra was either acquainted with the Ahom Kingdom, or even belonged there. </ref> ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਣਵੰਡੇ ਲਖੀਮਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਲਾਵਾ-ਕੁਸ਼ਰ ਯੁੱਧ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ''ਪੁਮਸਵਨ'' ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਮਤਾ ਦੇ ਦੁਰਲਭਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਉਹ ਹੈ ''ਸਪਤਕੰਡ ਰਾਮਾਇਣ'', ਜਿਸਦੀ ਰਚਨਾ ਮਾਧਵ ਕੰਦਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬਰਾਹਾ ਰਾਜੇ ਮਹਾਮਾਣਿਕਯ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨਾਗਾਓਂ ਜਾਂ ਗੋਲਾਘਾਟ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਖੇਤਰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੰਦਲੀ ਦੀ ਰਾਮਾਇਣ ਕੰਬਨ (ਤਾਮਿਲ, 12ਵੀਂ ਸਦੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀਰਤੀਵਾਸ (ਬੰਗਾਲੀ, 15ਵੀਂ ਸਦੀ), [[ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ|ਤੁਲਸੀਦਾਸ]] ([[ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚਰਿਤ ਮਾਨਸ|ਅਵਧੀ]], 16ਵੀਂ ਸਦੀ), ਬਲਰਾਮ ਦਾਸ (16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉੜੀਆ) ਆਦਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਤਕੰਡ ਰਾਮਾਇਣ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Rāmāyaṇa from Gangā to Brahmaputra|last=Goswāmī, Māmaṇi Raẏachama, 1942-2011.|date=1996|publisher=B.R. Pub. Corp|isbn=817018858X|location=Delhi|oclc=47208217}}</ref> ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ (ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਅਸਾਮੀ ਦੇ ਉਲਟ) ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੱਕ, ਅਗਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ। ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ "ਓਪਰੋਮਾਦੀ ਕੋਬੀ/ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ ਕਵੀ ''" ('' "ਅਨਿਰੰਤ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਕਵੀ") ਨੂੰ ਸੰਕਰਦੇਵਾ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>''purvakavi apramadi madhav kandali adi''<br /> '' pade virachila rama katha''<br /> ''hastira dekhiya lada sasa yena phure marga''<br /> '' mora bhaila tenhaya avastha.''</ref> ''ਮੈਟ੍ਰਿਕਲ'' ਕਾਵਿ ਦਾ ਪਦ ਰੂਪ (ਹਰੇਕ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 14 ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੋਹੇ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦੋ ਅੱਖਰ) ਅਸਾਮੀ ''ਕਾਵਿ'' ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਭਾਵੇਂ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਰਚਨਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰੰਗ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਦਲੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ''ਅਲੰਕਾਰਾ ਦੀਆਂ'' ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ''ਅਰਥਲੰਕਾਰਾ'' ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਸਥਾਨਕ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮੂਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਕਿ ''ਸ਼ਬਦਲੰਕਰਾ'' (ਅਲਿਟਰੇਸ਼ਨ ਆਦਿ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੂਰਵ-ਸ਼ੰਕਰੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਰੂਪ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਬਕੁਲ ਕਾਯਸਥ, ਨੇ ''ਕਿਤਾਬਤ ਮੰਜਰੀ (1434)'' ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਸਕਰ II ਦੁਆਰਾ [[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] ਵਿੱਚ ਲੀਲਾਵਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of India – Volume 23|last=Chopra|first=Pran Nath|publisher=Rima Publishing House|year=1992|pages=157}}</ref> ''ਕਿਤਾਬਤ ਮੰਜਰੀ'' [[ਅੰਕ ਗਣਿਤ|ਅੰਕਗਣਿਤ]], ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਬੁੱਕਕੀਪਿੰਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਖਾਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਟੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਟਾਕ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਬਕੁਲ ਕਾਯਸਥ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਕਾਯਸਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Proceedings and transactions of the All-India oriental conference – Volume 23|year=1969|pages=174}}</ref> ===== ਕੋਰਲ ਗੀਤ ===== ਓਜਾ-ਪਾਲੀ ਨਾਮਕ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਕੋਰਲ ਗੀਤ, ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ, ''ਪੰਚਾਲੀ'' ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Saikia 1997 8">{{harv|Saikia|1997|p=8}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ੰਕਰਦੇਵ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸੰਕਰਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸੰਕਰਦੇਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਓਜਾ-ਪਾਲੀ'' ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ: ''ਬਿਆਹ-ਗਵਾ'' ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ''ਮਾਰੋਈ'', ਜੋ ਕਿ ਸੱਪ ਦੇਵੀ [[ਮਨਸਾ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Saikia 1997 8"/> ਕਵੀ; ਪੀਤਾਂਬਰ, ਦੁਰਗਾਬਰ, ਮਾਨਕਰ ਅਤੇ ਸੁਕਵੀ ਨਰਾਇਣ; ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।<ref name="Saikia 1997 8"/> ==== ਸ਼ੰਕਰੀ ਸਾਹਿਤ (1490-1700 ਈ.) ====   ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰਦੇਵ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਯੁੱਗ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ [[Neo-Vaishnavism|ਨਵ-ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦੀ]] ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਏਕਸਰਨ ਨਾਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਦੇਵਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ (ਬੋਰਗੀਟ), ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ (ਅੰਕੀਆ ਨਾਟ, ਭਾਓਨਾ), ਨਾਚ ([[ਸਤੱਰੀਆ|ਸਤਰੀਆ]]), ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ (ਬ੍ਰਜਾਵਲੀ) ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰਦੇਵ ਨੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੰਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸੰਕਰਦੇਵ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਾਧਵਦੇਵ ਵਰਗੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਛੱਡਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Mahapurusism; name of religion preached by Sankaradeva is Eka-Sarana Hari-Nām Dharma, also referred to as Mahapurusism or Assam Vaisnavism. It is deeply rooted in Vedantic philosophy, as contained in the Bhagavata and the Gita. :: ATributeToSankaradeva |url=http://www.atributetosankaradeva.org/mahapurusiya.htm |access-date=2019-09-27 |website=www.atributetosankaradeva.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-09-11 |title=Sankardeva and the Neo-Vaishnavite Movement in Assam |url=https://www.sentinelassam.com/editorial/sankardeva-and-the-neo-vaishnavite-movement-in-assam/ |access-date=2019-09-27 |website=The Sentinel |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 January 2016 |title=Mahapurush Srimanta Sankardev {{!}} Krishnakshi Kashyap |url=https://www.sattriyakristi.com/shankar/ |access-date=2019-09-27 |language=en-US}}</ref> ਉਸਦਾ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ''ਕੀਰਤਨ-ਘੋਸ਼ਾ'' ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰਕ ਗਾਉਣ ਲਈ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''[[ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ|ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ]]'' ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਆਦਿ ਦਸਮਾ'' (ਕਿਤਾਬ X), ''ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ-ਉਪਾਖਯਾਨ'', ''ਭਗਤੀ-ਪ੍ਰਦੀਪ'', ''ਨਿਮੀ-ਨਵਸਿੱਧ-ਸੰਵਾਦ'', ''ਭਗਤੀ-ਰਤਨਾਕਰ'' (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਗਵਤ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ), ''ਅਨਾਦੀ-ਪਟਨਾ, ਗੁਣਮਾਲਾ'' ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਸਿਹਨਾ ਯਾਤਰਾ,'' ''ਰੁਕਮਣੀ ਹਰਣ'', ''ਪਟਨੀ ਪ੍ਰਸਾਦ'', ''ਕੇਲੀ ਗੋਪਾਲ'', ''ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯਾਤਰਾ'' ਅਤੇ ''ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਵਿਜਯਾ।''<ref name=":1">{{Cite book|title=An Unsung Colossus: An Introduction to the Life and Works of Sankardev|last=Barman|first=Sivnath|publisher=[[Forum for Sankaradeva Studies]]/ [[North Eastern Hill University]]|year=1999|location=Guwahati}}</ref><ref>{{Cite book|title=Mahapurusha Srimanta Sankaradeva|last=Borkakoti|first=Sanjib Kumar|publisher=Bani Mandir|year=2005|location=Guwahati}}</ref><ref>{{Cite book|title=Srimanta Sankaradeva : an epoch maker|last=Borkakoti|first=Sanjib Kumar|publisher=EBH Publishers (India)|year=2012|isbn=978-93-80261-47-8|location=Guwahati}}</ref> ਸੰਕਰਦੇਵਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਮਾਧਵਦੇਵਾ ਦਾ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ, ਨਾਮ ਘੋਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ|ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ]] 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਨਾਮ-ਘੋਸਾ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੀ ਘੋਸਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਛੰਦ ( ''ਘੋਸਾ'' ) ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ''ਗੁਰੂ ਭਾਤਿਮਾ,'' ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੰਕਰਦੇਵ ਦੀ ਉਸਤਤ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ''ਭਗਤੀ-ਰਤਨਾਵਲੀ'' ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂਪੁਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਮਾਧਵਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਮਲਿਕਾ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਂਡਾ ਦੀ ''[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਜਨਮ ਰਹਸਯ'' '','' 191 ਬੋਰਗੇਟਸ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=The Nama Ghosa of Madhavadeva (Madhabdeva, Madhavdev) :: ATributeToSankaradeva |url=http://www.atributetosankaradeva.org/namghosa.htm |access-date=2019-09-27 |website=www.atributetosankaradeva.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Bhakti Ratnavali of Madhavadeva :: ATributeToSankaradeva |url=http://atributetosankaradeva.org/Madhava_guru_ratnavali.htm |access-date=2019-09-27 |website=atributetosankaradeva.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Buy Bhakti Ratnavali from Chennaimath.org at lowest price |url=https://istore.chennaimath.org/product/bhakti-ratnavali/ |access-date=2019-09-27 |website=Ramakrishna Math iStore |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Literary Output of Madhavadeva (Madhabdeva, Madhavdev) :: ATributeToSankaradeva |url=http://atributetosankaradeva.org/Madhava_guru_lit.htm |access-date=2019-09-27 |website=atributetosankaradeva.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Guru Bhatima of Madhavadeva :: ATributeToSankaradeva |url=http://atributetosankaradeva.org/guru_bhatima.htm |access-date=2019-09-27 |website=atributetosankaradeva.org}}</ref> ਸੰਕਰਦੇਵ ਅਤੇ ਮਾਧਵਦੇਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਈ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਉਭਰੇ ਅਤੇ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅਨੰਤ ਕੰਡਾਲੀ ਦਾ ''ਮਹਾਰਾਵਣ'' ਵਧ, ਹਰੀਹਰਾ ''ਯੁੱਧ'', ''ਵ੍ਰਤਰਾਸੁਰਾ ਵਧ, ਕੁਮਾਰ ਹਰਣਾ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਨਾਮ ਵ੍ਰਤੰਤਾ ;'' ਰਾਮਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]], ''ਗੀਤਾ ਗੋਵਿੰਦਾ'' ਅਤੇ ''ਵਧ ਕਾਵਿਆਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ;'' ਰਤਨਾਕਰ ਕੰਦਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਘੋਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ; ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਕੰਦਲੀ ਦਾ ''ਕੁਮਾਰ ਹਰਣਾ'' ; ''ਗੋਪਾਲਦੇਵ'' ਦੁਆਰਾ ਜਨਮਜਾਤ੍ਰਾ, ''ਨੰਦੂਤਸਵ, ਗੋਪੀ-ਉਦਬ ਸੰਬਦ'' ਅਤੇ ''ਸਿਤਾਰ'' ਪਾਤਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼; ਰਾਮਚਰਨ ਠਾਕੁਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਰਤਨ ਘੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਕਲਨ; ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਠਾਕੁਰ ਦੁਆਰਾ ''ਨਵ ਘੋਸ਼, ਸੰਤਾਸਾਰ, ਬੁਰਹਾ-ਭਾਸ਼ਯ'' ਆਦਿ ਕਾਲ ਦੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ।<ref>{{Cite encyclopedia|last=Gogoi|first=Biswadip|title=Translation in Assamese: A Brief Account|url=https://www.academia.edu/34604056|encyclopedia=History of Translation in India|editor-first=Tariq |editor-last=Khan|pages=281–307|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Sua1AAAAIAAJ&q=Gopaldev+assam|title=The Truth unites: essays in tribute to Samar Sen|last=Sen|first=Samar Ranjan|date=1985|publisher=Subarnarekha|language=en}}</ref><ref name=":1" /><ref>{{Cite book|title=A study on Kāmrūpī, a dialect of Assamese.|last=Goswami, Upendranath.|date=1970|publisher=Dept. of Historical Antiquarian Studies, Assam|oclc=5354680}}</ref> ਭੱਟਾਦੇਵਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ, '''ਅਸਾਮੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ''' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title="Bhattacharya, Baikunthanatha Bhagavata", in Dutta, Amaresh (ed.), Encyclopaedia of Indian Literature|last=Sarma|first=Satyendranath|publisher=Sahitya Akademi|year=1987|location=New Delhi|pages=480}}</ref> ''ਕਥਾ ਭਾਗਵਤ, ਕਥਾ ਗੀਤਾ, ਭਕਤਿਰਤਨਾਵਲੀ, ਭਗਤੀ ਵਿਵੇਕਾ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ)'' ਆਦਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭੱਟਦੇਵ ਭੱਟਦੇਵ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਕਮਾਂਡ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ''ਭਾਗਵਤ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ।''<ref>{{Cite book|title="Early Assamese Prose", in Kakati, Banikanta (ed.), Aspects of Early Assamese Literature|last=Barua|first=B. K.|publisher=Gauhati University|year=1953|location=Gauhati|pages=129}}</ref><ref>{{Harvcol|Saikia|1997}}</ref> ==== ਸ਼ੰਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਾਹਿਤ (1700-1826 ਈ.) ==== ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਵ-ਵੈਸ਼ਨਵ ਕੇਂਦਰਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਰਘੂਨਾਥ ਮਹੰਤਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਥਾ-ਰਾਮਾਇਣ, ਅਦਭੁਤ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਸਤਰੁੰਜੋਏ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ- ਇਹ ਸਾਰੇ [[ਰਾਮਾਇਣ]] 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Devlok with Devdutt Pattanaik: 3|last=Pattanaik|first=Devdutt|publisher=Penguin Random House India Private Limited|year=2018}}</ref><ref>{{Cite book|title=Adbhuta Ramayana|last=Mahanta|first=Raghunatha|publisher=Gauhati University Press|year=1972|location=Gauhati}}</ref><ref>{{Cite book|title=Medieval Indian Literature: Surveys and selections|last=Paniker|first=K. Ayyappa|publisher=Sahitya Akademi|year=1997|isbn=81-260-0365-0|location=New Delhi|pages=16}}</ref> ਕਬੀਰਾਜ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ [[ਅਭਿਗਿਆਨਸ਼ਾਕੁੰਤਲਮ|ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ]] ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਕਬੀਰਾਜ ਚੱਕਰਵਤੀ ਦੀ ਗੀਤਾਰ ਪੁਥੀ ਵਿੱਚ ਅਹੋਮ ਰਾਜੇ ਰੁਦਰ ਸਿੰਘਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਕਵੀਚੰਦਰ ਦਵਿਜ ਦਾ ''ਧਰਮ ਪੁਰਾਣ'', ਬਿਸ਼ਨੂ ਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦਾ ''ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ, ਬੋਰਰੁਚੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਚਰਿਤ੍ਰ'', ਰਾਮਚੰਦਰ ਬੋਰਪਾਤਰਾ ਦਾ ''ਹੋਇਗਰੀਬ-ਮਾਧਵ ਕਾਹਿਨੀ,'' ਆਚਾਰੀਆ ਦਵਿਜ ਦਾ ''ਆਨੰਦ-ਲਹਾਰੀ,'' ਰੁਚੀਨਾਥ ਕੰਦਲੀ ਦਾ ਸੀ ''ਹੰਡੀ ਰੀ ਆਖਿਆਣ'' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੰਦ ਓਝਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀਹਸਥ ਮੁਕਤਾਵਲੀ ਅਤੇ [[ਡਾਂਸ]] ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਕਾਮਰਤਨ-ਤੰਤਰ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਕਵੀਰਾਜ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਸਵਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹਸਤੀਵਿਦਿਆਰਨਵ, ਰਾਜਾ ਸਿਵਾ ਸਿੰਘਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਬਰਕੈਥ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸੰਭੂਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ''ਗਜੇਂਦਰ-ਚਿੰਤਮੋਨੀ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰਜਖੜੀ ਦੈਵਜਨਾ ਦੁਆਰਾ ਘੋੜਾ ਨਿਦਾਨ, ਅਸਵਨੀਦਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nw_oDQAAQBAJ&q=Kabiraj+Chakravarti%E2%80%99s+translation+of+Brahmavaivarta+Puran&pg=PA305|title=UGC NET/JRF/SET History (Paper II & III) Facts At a Glance|last=Mishra|first=Dr Mani Bhushan|date=2015-01-23|publisher=Upkar Prakashan|isbn=9789350133231|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assamese Literature |url=http://lisindia.ciil.org/Assamese/Assa_lite.html |access-date=2019-09-28 |website=lisindia.ciil.org |archive-date=2019-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928080036/http://lisindia.ciil.org/Assamese/Assa_lite.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|title=Asomiya Sahityar Buranji, Pratham Khanda (2nd ed.)|last=Hazarika|first=Bisweswar|publisher=Anandaram Borooah Institute of Language, Art and Culture|year=2016|location=Guwahati}}</ref> ਅਹੋਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਗੰਦਬੀਆ ਬਰੂਆ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਲਿਖਾਕਰ ਬਰੂਆ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸੀ ਜੋ ਕਲਰਕਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Hemchandra Goswami, Descriptive Catalogue Of Assamese Manuscripts|pages=19}}</ref> === ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ === ਇਹ ਅਹੋਮ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵਾਰਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ( ''ਬੁਰੰਜੀ'' ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਅਹੋਮ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਅਹੋਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਤਹਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲ [[ਤਾਈ-ਕਾਦਾਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਤਾਈ-ਕਦਾਈ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਅਸਾਮੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਤਹਾਸ ਅਸਾਮੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਅਦਾਲਤੀ ਇਤਹਾਸ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਹ ਇਤਹਾਸ ਜਾਂ ਬੁਰੰਜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹੋਮ ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸਪੈਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ। ==== ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1836 ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਨੂੰ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਹੌਲੀ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਦਾਰ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅਸਾਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Social History of Assam.|last=Bose|first=M.L.|publisher=Ashok Kumar Mittal Concept Publishing Company|year=1989|location=New Delhi|pages=91}}</ref> ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਸਾਮੀ ਨੂੰ 1873 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਪੂਰਬੀ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਸਾਮੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਸਾਮ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਿਆਰੀ ਅਸਾਮੀ ਪੂਰਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ==== ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== ਆਧੁਨਿਕ ਅਸਾਮੀ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1819 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਸਾਮੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ [[ਬਾਈਬਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Asomiya Sahityar Buranji,Sastha Khanda (3rd ed.)|last=Borgohain|first=Homen|publisher=Anandaram BorooahInstitute of Language, Art and Culture|year=2015|location=Guwahati}}</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਿਆਰੀ [[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਮੀਆ]] ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬੀ ਅਸਾਮ ਦੀ ਸਿਬਸਾਗਰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਣੀ ਕਾਂਤਾ ਕਾਕਤੀ ਦੇ "ਅਸਾਮੀ, ਇਸਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ" (1941, ਸ਼੍ਰੀ ਖਗੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਦੱਤਾ ਬਰੂਹਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਐਲਬੀਐਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜੀਐਨ ਬੋਰਦੋਲੋਈ ਰੋਡ, ਗੁਹਾਟੀ-1, ਅਸਾਮ, ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ - "ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸਿਬਸਾਗਰ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਿਬਸਾਗਰ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ 1813 ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਸ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ 1836 ਵਿੱਚ ਸਿਬਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਅਸਮੀਆ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1846 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਅਰੁਣੋਦੋਈ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1848 ਵਿੱਚ, ਨਾਥਨ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਅਸਾਮੀ ਵਿਆਕਰਣ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨਰੀਜ਼ ਨੇ 1867 ਵਿੱਚ ਐਮ. ਬ੍ਰੋਨਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਪਹਿਲੀ ਅਸਾਮੀ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। [[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ [[ਅਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅਸਾਮੀ ਦੀ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ। 1848 ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਨਾਥਨ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Brown, Nathan (1848). </ref> ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਸਾਮ ਪ੍ਰਾਂਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ 1853 ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੋਫਟ ਮਿੱਲਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{Cquote|....ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਵਰਨਾਕੂਲਰ ਅਸਾਮੀ ਲਈ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇ ਬਦਲ ਦੀ। ਬੰਗਾਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਪੱਖਪਾਤ ਹੈ। …ਅਸਾਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਦਵਾਨ ਮਿਸਟਰ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਅਸਾਮੀ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਆਨੰਦਰਾਮ ਫੁਕਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਵਰਨਾਕੂਲਰ ਦੇ ਕੋਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਟਿਊਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਦੋ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸਿੱਖੇਗਾ ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਹੁਣ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਅਸਾਮੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।<ref>Mills, A.G. Moffat (1853). Report of A.G. Moffat Mills, Judge, Sudder Court, Mymensingh dated 24th July 1853, on the province of Assam</ref>}} ==== ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhasha.JPG|alt=|center]]   ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਦੌਰ ਅਸਾਮੀ ਰਸਾਲੇ ''ਜੋਨਾਕੀ'' (জোনাকী) (1889) ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਥ ਬੇਜ਼ਬਰੂਆ|ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਥ ਬੇਜ਼ਬਰੋਆ]] ਦੁਆਰਾ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਜੋਨਾਕੀ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1894 ਵਿੱਚ ਰਜਨੀਕਾਂਤਾ ਬੋਰਦੋਲੋਈ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਸਾਮੀ ਨਾਵਲ ''ਮਿਰਜੀਯੋਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ''।<ref>{{Cite web |title=Miri Jiyori - Rajanikanta Bordoloi |url=http://www.complete-review.com/reviews/indiareg/bordolr.htm |access-date=2019-09-27 |website=www.complete-review.com}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ [[ਜੋਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਗਰਵਾਲਾ]], [[ਬਿਰਿੰਚੀ ਕੁਮਾਰ ਬਰੂਆ]], [[ਹੇਮ ਬਰੂਆ]], [[ਅਤੁਲ ਚੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ]], ਮਫੀਜ਼ੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ, [[ਨਲਿਨੀ ਬਾਲਾ ਦੇਵੀ]], [[ਹੋਮਨ ਬੋਰਗੋਹੇਨ|ਨਵਕਾਂਤ]] [[ਨਬਕਾਂਤ ਬਰੂਆ|ਬਰੂਆ]], ਸਈਅਦ ਅਬਦੁਲ ਮਲਿਕ, [[ਮਾਮੋਨੀ ਰਾਇਸਮ ਗੋਸਵਾਮੀ|ਮਮੋਨੀ ਰਾਇਸੋਮ ਗੋਸਵਾਮੀ]] [[ਭਾਬੇਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਇਕੀਆ|,]] ਸੈਯਦ ਅਬਦੁਲ, ਸੈਯਦ ਨਾਨ ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਰਪੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਹੋਮਨ ਬੋਰਗੋਹੇਨ|ਬੋਰਗੋਹੈਨ]], [[ਬੀਰੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]], ਡੀ.ਕੇ. ਬਰੂਹਾ, ਨਿਰੂਪਮਾ ਬੋਰਗੋਹੈਨ, ਕੰਚਨ ਬਰੂਹਾ, [[ਸੌਰਭ ਕੁਮਾਰ ਚਲੀਹਾ]] ਅਤੇ ਹੋਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਾਗਰੋਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ [[ਜੋਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਗਰਵਾਲਾ]] ਦੇ ਪੂਰੇ ਕੰਮ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਗਰੋਦੀਆ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮੰਤ ਸ਼ੰਕਰਦੇਵ ਦੀ ‘ਗੁਣਮਾਲਾ’ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। 1917 ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦਾ ਗਠਨ ਅਸਾਮੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਦਮਨਾਥ ਗੋਹੇਨ ਬਰੂਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ==== ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ==== ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰੂਪਾ ਪਤੰਗੀਆ ਕਲੀਤਾ, ਪਰਸਮਿਤਾ ਸਿੰਘ, ਮੋਨਿਕੁੰਤਲਾ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਮੌਸੁਮੀ ਕੋਂਡੋਲੀ, ਮੋਨਾਲੀਸਾ ਸੈਕੀਆ, ਗੀਤਾਲੀ ਬੋਰਾਹ, ਜੂਰੀ ਬੋਰਾਹ ਬੋਰਗੋਹੇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮੋਹ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਅਰੇਂਦਮ ਬੋਰਕਾਟਾਕੀ, ਭਾਸਕਰ ਜੋਤੀ ਨਾਥ, ਦੇਬਾਭੂਸ਼ਨ ਬੋਰਾਹ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਨਗਾਓਂ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸਾਮੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਧੀ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਵਧੀਆਂ।<ref>{{Cite web |date=4 November 2020 |title=Sahitya Akademi organized webinar on trends in Assamese short stories - Sentinelassam |url=https://www.sentinelassam.com/guwahati-city/sahitya-akademi-organized-webinar-on-trends-in-assamese-short-stories-509811}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਅਸਾਮੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਮ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੂਚੀ * ਓਕਸੋਮਿਆ ਭਕਸਾ ਉਨਤੀ ਜ਼ਾਧਿਨੀ ਜ਼ੋਭਾ * [[Assamese Short Story|ਅਸਾਮੀ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ]] * ਅਸਾਮੀ ਕਵਿਤਾ * ਅਸਾਮੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ]] * ਅਸਾਮੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਅਸਾਮ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ * ਸਦਉ ਅਸਮ ਲੇਖਿਕਾ ਸਮਾਰੋਹ ਸੰਮਤੀ == ਨੋਟਸ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਹਵਾਲੇ ==   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ]] esjljga2ovsw2c562ngebhggqq2x3i0 0 151688 839972 637256 2026-05-24T09:57:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839972 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੱਤਾ | image = Aishwarya Dutta.jpg | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2015–ਮੌਜੂਦ | website = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੱਤਾ ('''[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ ਨਾਮ: '''Aishwarya Dutta)''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਤਾਮਿਜ਼ੁਕੂ ਐਨ ਓਂਡਰਾਈ ਅਜ਼ੁਥਵਮ'' (2015) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.cinereporters.com/aishwarya-dutta-in-bigg-boss-2/30770/|title=பிக்பாஸ் வீட்டிற்குள் நுழைந்த தமிழுக்கு எண் 1 ஐ அழுத்தவும் நாயகி - CineReporters|date=17 June 2018|work=- CineReporters|access-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618002732/https://www.cinereporters.com/aishwarya-dutta-in-bigg-boss-2/30770/|archive-date=18 June 2018|language=ta-IN}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੱਤਾ ਨੇ ਨ੍ਰਿਤਯਾਂਗਨ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਟਰੂਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਕਈ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਲਈ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਹਰਸ਼ਦ ਸਕਸੈਨਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/etcetera-beware-of-this-thief/article5204246.ece|title=Etcetera: Beware of this thief!|last=Raghavan|first=Nikhil|date=5 October 2013|work=The Hindu}}</ref> ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੱਤਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਕਤਲ ਰਹੱਸ ਫਿਲਮ, ''ਪਿਕਨਿਕ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਲ ਸੈਰ ਲਈ [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ|ਵਿਜ਼ਾਗ]] ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਹ ਫਿਲਮ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਗੂੜ੍ਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਨੋਟਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=2 August 2018 |title=Aishwarya Dutta's alleged lesbian video from B-grade movie shocks Bigg Boss Tamil fans |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-tamil-contestant-aishwarya-duttas-alleged-lesbian-video-b-grade-movie-surfaces-online-776724}}</ref> ਦੱਤਾ ਨੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਯੱਪਾ ਦੀ ''ਤਾਮਿਜ਼ੁਕੂ ਐਨ ਓਂਡਰਾਈ ਅਜ਼ੁਥਾਵਮ'' (2015) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਪਰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੇ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਕੁਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Review: Tamiluku En Ondrai Aluthavum is not exciting |url=http://www.rediff.com/movies/report/review-tamiluku-en-ondrai-aluthavum-is-not-exciting/20150220.htm}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tamizhuku Enn Ondrai Azhuthavum (aka) Tamizhuku En Ondrai Azhuthavum review |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies/tamizhuku-enn-ondrai-azhuthavum/tamizhuku-enn-ondrai-azhuthavum-review.html |website=behindwoods.com}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਅਮਾਇਰਾ ਦਸਤੂਰ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਸੁਰੇਸ਼ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਨਾਲ, 2015 ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡੈਬਿਊਟੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Debutants of 2015 - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/photo-features/debutants-of-2015/photostory/50363099.cms |website=The Times of India}}</ref> ਫਿਲਮ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਉਸਦੀ "ਪਸੰਦੀਦਾ" ਸੀ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ "ਠੋਸ" ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=6 May 2016 |title=Tamil is my favourite industry: Aishwarya Dutta |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/060516/tamil-is-my-favourite-industry-aishwarya-dutta.html}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੁਸੇਂਥੀਰਨ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ, ''ਪਯੂਮ ਪੁਲੀ'' (2015) ਵਿੱਚ [[ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ]] ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ "ਲਾਭਕਾਰੀ" ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Lucky to have worked in 'Paayum Puli': Aishwarya Dutta |url=http://www.sify.com/movies/lucky-to-have-worked-in-paayum-puli-aishwarya-dutta-news-others-pi5maghiieedh.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105173027/http://www.sify.com/movies/lucky-to-have-worked-in-paayum-puli-aishwarya-dutta-news-others-pi5maghiieedh.html |archive-date=5 January 2016}}</ref> ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਵਿਧਾਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਅਰੁਥਾਪਤੀ'' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਮੂਥਿਰਕਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ''ਸੱਤਮ'', ਪਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=18 December 2013 |title=Aishwarya Dutta signs her second |url=http://www.deccanchronicle.com/131218/entertainment-kollywood/article/aishwarya-dutta-signs-her-second |website=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 January 2016 |title=Samuthirakani becomes a hero after a long gap - Tamil Movie News |url=https://www.indiaglitz.com/samuthirakani-to-act-in-the-lead-role-in-satham-directed-by-rajadurai-tamil-news-149852}}</ref> ਉਹ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਅਰਿਵਾਜ਼ਗਨ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਫਿਲਮ ''ਆਰਥੂ ਸਿਨਮ'' (2016) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰੁਲਨੀਤੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਜੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Aishwarya Dutta in Tamil remake of 'Memories' |url=http://www.sify.com/movies/aishwarya-dutta-in-tamil-remake-of-memories-news-others-pjhlEidjafjhi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105170015/http://www.sify.com/movies/aishwarya-dutta-in-tamil-remake-of-memories-news-others-pjhlEidjafjhi.html |archive-date=5 January 2016 |website=Sify}}</ref> ਫਿਲਮ ਨੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਸਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |date=26 February 2016 |title=Aarathu Sinam review: A taut thriller like the original, Memories |url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/aarathu-sinam-review-a-taut-thriller-like-the-original-memories/story-dIdnRNQHJ542W1yyBnKvMN.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Review : Aarathu Sinam review:Watchable thriller (2016) |url=http://www.sify.com/movies/aarathu-sinam-review-watchable-thriller-review-tamil-qc0q7whidggcd.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160227011937/http://www.sify.com/movies/aarathu-sinam-review-watchable-thriller-review-tamil-qc0q7whidggcd.html |archive-date=27 February 2016 |website=sify.com}}</ref> ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ "ਮੁਕਤ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੁੜੀ" ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਐਸ.ਆਰ. ਪ੍ਰਭਾਕਰਨ ਦੇ ਐਕਸ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ''ਸਥਰਿਯਾਨ'' ਵਿੱਚ ਕੈਵਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਮੰਜੀਮਾ ਮੋਹਨ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Review : Sathriyan review-A gangster thriller which has its moments |url=http://www.sify.com/movies/sathriyan-review-a-gangster-thriller-which-has-its-moments-review-tamil-rgjq65decahgf.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609153321/http://www.sify.com/movies/sathriyan-review-a-gangster-thriller-which-has-its-moments-review-tamil-rgjq65decahgf.html |archive-date=9 June 2017 |website=sify.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 May 2017 |title=Aishwarya Dutta doesn't believe in nepotism |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/270517/aishwarya-dutta-doesnt-believe-in-nepotism.html}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰੀਲੀਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ''ਮਰੈਨਥਿਰੰਤੂ ਪਾਰਕੁਮ ਮਾਰਮਮ ਏਨਾ'' ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਉਸਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Aishwarya Dutta now in female-centric film |url=http://www.sify.com/movies/aishwarya-dutta-now-in-female-centric-film-news-others-pjol2whfijaca.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105171522/http://www.sify.com/movies/aishwarya-dutta-now-in-female-centric-film-news-others-pjol2whfijaca.html |archive-date=5 January 2016 |website=Sify}}</ref><ref>{{Cite web |title=Case Launched Against Aishwarya Dutta,Aishwarya Dutta,Tamizhuku Enn Onrai Aluthavum,'Paayum Puli,Marainthirunthu Paarkum Marmam Enna, Rakesh crafts, Mathiazhagan, PG Muthaiah, ECR,shooting, Junior artists,confessed, Producers council. .compliant, 3 lakh |url=http://tamilsaga.com/english/cinemadetail/880.html |access-date=2023-02-12 |archive-date=2023-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212101001/http://tamilsaga.com/english/cinemadetail/880.html |url-status=dead }}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਤਮਿਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ 2'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਉਪ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ।  == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 2014 | ''ਚਲੋ ਪਿਕਨਿਕ ਮਨਾਏਂ'' | | ਬੰਗਾਲੀ ( ''ਪਿਕਨਿਕ'' ਵਜੋਂ) ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਫਿਲਮ |- | rowspan="3" | 2015 | ''ਤਮਿਝੂਕੁ ਏਨ ਓਂਦ੍ਰੈ ਅਜ਼ੁਥਾਵੁਮ'' | ਹਰਿਣੀ | |- | ''ਪਾਯੁਮ ਪੁਲੀ'' | ਧਵਿਆ | |- | ''ਆਚਾਰਮ'' | ਨੰਧਿਨੀ | ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਦਿੱਖ |- | 2016 | ''ਅਰਥੁ ਸਿਨਾਮ'' | ਵਰਸ਼ਾ | |- | 2017 | ''ਸਤਰਿਯਾਨ'' | ਚੰਦਰਨ ਦੀ ਸਹੇਲੀ | |- | 2018 | ''ਮਰੈਣਥਿਰੰਤੁ ਪਾਰਕੁਮ ਮਰਮਮ ਏਨਾ'' | ਭਾਰਤੀ | |- | rowspan="7" | 2022 | ''ਕਾਢਲ ਨਾਲ ਕੌਫੀ'' | ਨੀਤੂ | |- | ''ਜੈਸਪਰ'' | ਸੀਮਾ | |- | style="background:#FFFFCC;" | ''ਕੇਤਵਣੁ ਪ੍ਰਤੀ ਏਦੁਥਾ ਨਲਵੰਦਾ ॥'' | ਫਿਲਮਾਂਕਣ <ref>{{Cite web |title=Mahat, Aishwarya team up for a romcom - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/mahat-aishwarya-team-up-for-a-romcom/articleshow/66796798.cms}}</ref> |- | style="background:#FFFFCC;" | ''ਅਲੇਕਾ'' | ਫਿਲਮਾਂਕਣ <ref>{{Cite web |title=Aari and Aishwarya Dutta's film titled Aleka - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/aari-and-aishwarya-duttas-film-titled-aleka/articleshow/67958385.cms}}</ref> |- | style="background:#FFFFCC;" | ''ਕੰਨੀ ਥੀਵੁ'' | ਫਿਲਮਾਂਕਣ <ref>{{Cite web |title=Varalaxmi, Subiksha, Aishwarya and Ashna in Kannitheevu - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/varalaxmi-subiksha-aishwarya-and-ashna-in-kannitheevu/articleshow/67626911.cms}}</ref> |- | style="background:#FFFFCC;" | ''ਪੋਲਧਾ ਉਲਗਿਲ ਬੇਅੰਗਾੜਾ ਖੇਡ'' | ਫਿਲਮਾਂਕਣ <ref>{{Cite web |title=Aishwarya Dutta plays lead in a comedy thriller based on gaming - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/aishwarya-dutta-plays-lead-in-a-comedy-thriller-based-on-gaming/articleshow/70676658.cms}}</ref> |- | style="background:#FFFFCC;" | ''ਮਿਲਿਰ'' | ਫਿਲਮਾਂਕਣ <ref>{{Cite web |title=Aishwarya Dutta's next has been titled Milir - Times of India |url=https://m.timesofindia.com/entertainment/tamil/movies/news/aishwarya-duttas-next-has-been-titled-milir/amp_articleshow/76231779.cms}}</ref> |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ ! ਨੋਟਸ |- | 2018 | ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ ਸੀਜ਼ਨ 2'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | rowspan="5" | ਵਿਜੇ ਟੀ.ਵੀ | ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ ਅੱਪ |- | 2019 | ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ ਸੀਜ਼ਨ 3'' | rowspan="3" | ਮਹਿਮਾਨ | |- | rowspan="2" | 2020 | ''ਮੂਰਤੂ ਸਿੰਗਲਜ਼'' | |- | ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ ਸੀਜ਼ਨ 4'' | ਵਰਚੁਅਲ ਮੀਟ ਦੁਆਰਾ |- | rowspan="2" | 2021 | ''ਬੀਬੀ ਜੋਡੀਗਲ ਸੀਜ਼ਨ 1'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | ਰਿਐਲਿਟੀ ਡਾਂਸ ਸ਼ੋਅ; ਫਾਈਨਲਿਸਟ |- | ''ਆਸ਼ਿਕ ਨਾਲ ਚੈਟ ਬਾਕਸ'' | rowspan="2" | ਮਹਿਮਾਨ | ਸੂਰਜ ਸੰਗੀਤ | ਗਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰੀਕ੍ਰਮ |- | 2022 | ''ਸਟਾਈਲਿਸ਼ ਤਮਿਲਚੀ: ਪੋਂਗਲ ਸਪੈਸ਼ਲ'' ''ਸ਼ੋਅ'' | ਸਟਾਰ ਵਿਜੇ | ਪੋਂਗਲ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸ਼ੋਅ |- | 2022 | ''ਓਓ ਸੋਲਰੀਆ ਓਓ ਓਮ ਸੋਲਰੀਆ'' | ਭਾਗੀਦਾਰ | ਸਟਾਰ ਵਿਜੇ | ਖੇਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ |- | 2022 | ''ਅੰਦਾ ਕਾ ਕਸਮ'' | ਭਾਗੀਦਾਰ | ਸਟਾਰ ਵਿਜੇ | ਖੇਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ |- |} === ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਪਲੇਟਫਾਰਮ ! ਨੋਟਸ |- | 2019 | ਮਦਰਾਸ ਮੀਟਰ ਸ਼ੋਅ | ਮਹਿਮਾਨ | ZEE5 | ਐਪੀਸੋਡ 4 <ref>{{Cite web |date=19 August 2020 |title=Episode 4 - Riythvika and Aishwarya Dutta's fun chat show |url=https://www.zee5.com/zee5originals/details/madras-meter-show/0-6-1947/episode-4-riythvika-and-aishwarya-duttas-fun-chat-show/0-1-256591 |access-date=17 December 2020 |website=Zee5.com}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] ctqw5s0dixwpo24idj0cz9u7qowoolm 0 152616 839936 772677 2026-05-24T02:17:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839936 wikitext text/x-wiki '''ਅੰਜੂ ਮਖੀਜਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anju Makhija''') ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] ਕਵੀ, [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਅਨੁਵਾਦਕ]] ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। == ਜੀਵਨੀ == ਅੰਜੂ ਮਖੀਜਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੂਨੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਨਕੋਰਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਮਾਂਟਰੀਆਲ|ਮਾਂਟਰੀਅਲ]] ਤੋਂ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਨਾਟਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਡੀਓ-ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਆਲ ਟੂਗੈਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਉਂਸਿਲ, ਦ ਪੋਇਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਲੇਖਣ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Profile on Katha List of Writers |url=http://www.katha.org/site/communities/translators |access-date=2023-02-18 |archive-date=2017-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625140631/https://www.katha.org/site/communities/translators/ |url-status=dead }}</ref> ਮਾਖੀਜਾ "''ਵਿਊ ਫ੍ਰਾਮ ਵੈਬ"'' ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਹ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਵੂਮੈਨ ਪੋਇਟਸ 1990-2007 ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ'',<ref>{{Cite web |title=Anthology of Contemporary Indian Poetry |url=http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Anju_Makhija.html |access-date=9 June 2016 |publisher=BigBridge.Org |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022619/http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Anju_Makhija.html |url-status=dead }}</ref> ''ਦ ਡਾਂਸ ਆਫ਼ ਦਾ ਪੀਕੌਕ : ਐਨਥੋਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਪੋਇਟਰੀ ਫਰਾਮ ਇੰਡੀਆ'',<ref name="brook">{{Cite news|url=http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|title=The Dance of the Peacock:An Anthology of English Poetry from India|last=Grove|first=Richard|access-date=5 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929050126/http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|archive-date=29 September 2018|publisher=Hidden Brook Press, Canada|issue=current}}</ref> 151 ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਝਾਅ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਹਿਡਨ ਬਰੁੱਕ ਪ੍ਰੈਸ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ।<ref name="press">{{Cite web |last=Press |first=Hidden Brook |title=Hidden Brook Press |url=http://hiddenbrookpress.com/ |access-date=5 January 2015 |publisher=Hidden Brook Press |archive-date=17 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217053047/http://hiddenbrookpress.com/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: "ਸੀਕਿੰਗ ਦਾ ਬੀਲਵਡ", 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਸੂਫ਼ੀ ਪੋਏਟ, ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼; ਪਿਕਲਿੰਗ ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਊ ਫ੍ਰਾਮ ਵੈੱਬ (ਕਵਿਤਾਵਾਂ); ਦ ਲਾਸਟ ਟ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ। ਉਸਨੇ ਵੰਡ, ਔਰਤਾਂ/ਯੁਵਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 4 ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਇਫ ਵਾਈਸ ਵੇਰ ਹਾਰਸਜ਼, ਦ ਲਾਸਟ ਟ੍ਰੇਨ (ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਪਲੇਅ ਰਾਈਟਿੰਗ ਅਵਾਰਡ '09 ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ), ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਦ ਲਾਰਡ ਯਾਮਾ, ਅਨਸਪੋਕਨ ਡਾਇਲਾਗਜ਼ (ਅਲੇਕ ਪਦਮਸੀ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਟੋਟਲ ਸਲੈਮਰ ਮਸਾਲਾ (ਮਾਈਕਲ ਲੌਬ ਨਾਲ)। ਮਖੀਜਾ 5 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਕਲੱਬ ਲਈ 'ਕਲਚਰ ਬੀਟ' ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਨਫਲੂਏਂਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਲੰਡਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਕਵਿਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਜਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। == ਅਵਾਰਡ == ਅੰਜੂ ਮਖੀਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ "''ਏ ਫਾਰਮਰਜ਼ ਗੋਸਟ"'' ਲਈ 1994 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੋਇਟਰੀ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ <nowiki>''</nowiki>ਕੈਨ ਯੂ ਅਨਸ੍ਵ੍ਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ?<nowiki>''</nowiki> ਲਈ ਚੌਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਵਿਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ 1993 ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਫ ਇਨਾਮ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਮਖੀਜਾ ਨੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ: ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਵਿਤਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ('94); ਬੀਬੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਤਰੀ ਕਵਿਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ('02); ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ('11)। ਉਹ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲੇਸ ਟਰੱਸਟ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ (ਯੂਕੇ), ਮਾਂਟਰੀਅਲ (ਕੈਨੇਡਾ) ਦਿੱਲੀ, ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ]] 5l6l5yoqt9uloqflfx2aqp6dmqphsrh 0 164144 839918 828560 2026-05-23T17:16:29Z Sonia Atwal 49604 /* */ 839918 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਵਨਾ ਦੇਹਰੀਆ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Bhawna Dehariya;''' ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1991) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/mind-rocks-2019-indore/story/india-today-mind-rocks-indore-2019-megha-parmar-bhawna-dehriya-mount-everest-1558716-2019-06-29|title=Megha Parmar, Bhawna Dehriya relive their death-defying journey from Madhya Pradesh to Mount Everest|date=29 June 2019|work=[[India Today]]|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 22 ਮਈ, 2019 ਨੂੰ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਸਿਖਰ]] ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="timesofindia">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/bhawna-dheriya-becomes-first-woman-from-madhya-pradesh-to-complete-mount-everest-summit/articleshow/69447396.cms|title=Bhawna Dheriya becomes first woman from Madhya Pradesh to complete Mount Everest summit {{!}} Bhopal News - Times of India|last=Singh|first=Ramendra|date=22 May, 2019|work=[[The Times of India]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 March, 2020 |title=Dehariya scales Oz highest peak on Holi |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114410/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |archive-date=2023-03-15 |access-date=2020-09-13 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en }}</ref> ਉਸ ਕੋਲ 15 ਅਗਸਤ, 2020 ( [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ]] ਖਿਤਾਬ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Singh |first=Ramendra |date=29 October, 2020 |title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book {{!}} Bhopal News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮ, ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਹੈ।<ref name="dailypioneer">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|title=Everest climber Bhawna Dehariya new vice president of Jan Parishad|date=28 August, 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪਰੈਲ, 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|url-status=dead}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਦੇਹਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1991 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms|title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book|last=Singh|first=Ramendra|date=29 October 2020|work=The Times of India}}</ref> ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਭੋਪਾਲ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ VNS ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਤੋਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ (MPEd)<ref>{{Cite web |last= |first= |title=MP girl mountaineer Bhawna Dehariya celebrates Diwali on Kilimanjaro, Africa's highest peak |url=https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=Window to News |language=en-gb |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120319/https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 }}</ref> ਅਤੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (BPE ਅਤੇ BPEd) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/mps-bhawna-completes-mt-everest-summit/articleshow/69446465.cms|title=MP's Bhawna completes Mt Everest summit - Times of India|work=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਚਿਤਰਕੂਟ ਗ੍ਰਾਮੋਦਯਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ ਤੋਂ [[ਨੈਚੁਰੋਪੈਥੀ|ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ]] ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 October 2020 |title=Everester Bhawna Dehariya creates Guinness World Records |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120320/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html }}</ref> ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ, ਨਕਲੀ ਖੇਡ ਚੜ੍ਹਾਈ (ਚਟਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ), [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]] ਅਤੇ ਸਾਫਟਬਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="dailypioneer1">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers|last=Sharma|first=Girish|date=16 March 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|url-status=dead}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ, ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ, [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਤੋਂ ਮੇਥਡਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ (MOI), ਐਡਵਾਂਸ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ (AMC), ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ (BMC) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Pioneer |first=The |title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |access-date=2021-10-04 |website=The Pioneer |language=en |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |url-status=dead }}</ref> ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 6593 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਮਾਊਂਟ ਮਨੀਰੰਗ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਦੇਹਰੀਆ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ, 8,848 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ 'ਤੇ]] ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == '''2020''' : * 15 ਅਗਸਤ 2020 (ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ]] ਧਾਰਕ। * 26 ਅਗਸਤ 2020 ਤੋਂ ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Hitendra |date=28 August 2020 |title=पर्वतारोही भावना डेहरिया बनीं जन परिषद की उपाध्यक्ष और ब्रांड एम्बेसडर |url=https://www.patrika.com/bhopal-news/mountaineer-bhavna-dehria-became-vice-president-and-brand-ambassador-6366850/ |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=Patrika News |language=hindi}}</ref> * ਫਰਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] [[ਕਮਲਨਾਥ]] ਦੁਆਰਾ 'ਦੇਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/feb/29/work-to-make-madhya-pradesh-safest-state-for-women-cm-kamal-nath-2110097.html|title=Work to make Madhya Pradesh safest state for women: CM Kamal Nath|date=29 February 2020|work=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/indore/need-to-change-mens-perspective-for-making-mp-safe-empowering-women-cm-kamal-nath-speaks-at-devi-awards|title=Need to change men's perspective for making MP safe & empowering women: CM Kamal Nath speaks at Devi Awards|work=[[Free Press Journal]]|language=en}}</ref> === ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ === * ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਾਫਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2017, ([[ਕੋਚੀ]]) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Jha |first=Sumit Kumar |date=2021-03-08 |title=Meet Bhawna Dehariya, pregnant mountaineer & Everest climber looking to scale her next summit |url=https://newsmeter.in/nation/meet-bhawana-dehariya-pregnant-mountaineer-everest-climber-looking-to-scale-her-next-summit-675209 |access-date=2021-04-16 |website=newsmeter.in |language=en}}</ref> * ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ, 2008 * 12ਵੀਂ ਜੂਨੀਅਰ (ਲੜਕੀਆਂ) ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2008-09 (ਕੋਚੀ) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] t615mfdeiz6mc75wc5jx8y5n70tzqbp 839919 839918 2026-05-23T17:17:33Z Sonia Atwal 49604 /* ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ */ 839919 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਵਨਾ ਦੇਹਰੀਆ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Bhawna Dehariya;''' ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1991) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/mind-rocks-2019-indore/story/india-today-mind-rocks-indore-2019-megha-parmar-bhawna-dehriya-mount-everest-1558716-2019-06-29|title=Megha Parmar, Bhawna Dehriya relive their death-defying journey from Madhya Pradesh to Mount Everest|date=29 June 2019|work=[[India Today]]|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 22 ਮਈ, 2019 ਨੂੰ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਸਿਖਰ]] ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="timesofindia">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/bhawna-dheriya-becomes-first-woman-from-madhya-pradesh-to-complete-mount-everest-summit/articleshow/69447396.cms|title=Bhawna Dheriya becomes first woman from Madhya Pradesh to complete Mount Everest summit {{!}} Bhopal News - Times of India|last=Singh|first=Ramendra|date=22 May, 2019|work=[[The Times of India]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 March, 2020 |title=Dehariya scales Oz highest peak on Holi |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114410/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |archive-date=2023-03-15 |access-date=2020-09-13 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en }}</ref> ਉਸ ਕੋਲ 15 ਅਗਸਤ, 2020 ( [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ]] ਖਿਤਾਬ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Singh |first=Ramendra |date=29 October, 2020 |title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book {{!}} Bhopal News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮ, ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਹੈ।<ref name="dailypioneer">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|title=Everest climber Bhawna Dehariya new vice president of Jan Parishad|date=28 August, 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪਰੈਲ, 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|url-status=dead}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਦੇਹਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ, 1991 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms|title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book|last=Singh|first=Ramendra|date=29 October, 2020|work=The Times of India}}</ref> ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਭੋਪਾਲ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ VNS ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਤੋਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ (MPEd)<ref>{{Cite web |last= |first= |title=MP girl mountaineer Bhawna Dehariya celebrates Diwali on Kilimanjaro, Africa's highest peak |url=https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=Window to News |language=en-gb |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120319/https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 }}</ref> ਅਤੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (BPE ਅਤੇ BPEd) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/mps-bhawna-completes-mt-everest-summit/articleshow/69446465.cms|title=MP's Bhawna completes Mt Everest summit - Times of India|work=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਚਿਤਰਕੂਟ ਗ੍ਰਾਮੋਦਯਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ ਤੋਂ [[ਨੈਚੁਰੋਪੈਥੀ|ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ]] ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 October 2020 |title=Everester Bhawna Dehariya creates Guinness World Records |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120320/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html }}</ref> ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ, ਨਕਲੀ ਖੇਡ ਚੜ੍ਹਾਈ (ਚਟਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ), [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]] ਅਤੇ ਸਾਫਟਬਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="dailypioneer1">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers|last=Sharma|first=Girish|date=16 March 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|url-status=dead}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ, ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ, [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਤੋਂ ਮੇਥਡਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ (MOI), ਐਡਵਾਂਸ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ (AMC), ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ (BMC) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Pioneer |first=The |title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |access-date=2021-10-04 |website=The Pioneer |language=en |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |url-status=dead }}</ref> ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 6593 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਮਾਊਂਟ ਮਨੀਰੰਗ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਦੇਹਰੀਆ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ, 8,848 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ 'ਤੇ]] ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == '''2020''' : * 15 ਅਗਸਤ 2020 (ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ]] ਧਾਰਕ। * 26 ਅਗਸਤ 2020 ਤੋਂ ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Hitendra |date=28 August 2020 |title=पर्वतारोही भावना डेहरिया बनीं जन परिषद की उपाध्यक्ष और ब्रांड एम्बेसडर |url=https://www.patrika.com/bhopal-news/mountaineer-bhavna-dehria-became-vice-president-and-brand-ambassador-6366850/ |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=Patrika News |language=hindi}}</ref> * ਫਰਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] [[ਕਮਲਨਾਥ]] ਦੁਆਰਾ 'ਦੇਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/feb/29/work-to-make-madhya-pradesh-safest-state-for-women-cm-kamal-nath-2110097.html|title=Work to make Madhya Pradesh safest state for women: CM Kamal Nath|date=29 February 2020|work=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/indore/need-to-change-mens-perspective-for-making-mp-safe-empowering-women-cm-kamal-nath-speaks-at-devi-awards|title=Need to change men's perspective for making MP safe & empowering women: CM Kamal Nath speaks at Devi Awards|work=[[Free Press Journal]]|language=en}}</ref> === ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ === * ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਾਫਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2017, ([[ਕੋਚੀ]]) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Jha |first=Sumit Kumar |date=2021-03-08 |title=Meet Bhawna Dehariya, pregnant mountaineer & Everest climber looking to scale her next summit |url=https://newsmeter.in/nation/meet-bhawana-dehariya-pregnant-mountaineer-everest-climber-looking-to-scale-her-next-summit-675209 |access-date=2021-04-16 |website=newsmeter.in |language=en}}</ref> * ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ, 2008 * 12ਵੀਂ ਜੂਨੀਅਰ (ਲੜਕੀਆਂ) ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2008-09 (ਕੋਚੀ) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] rt4qphiy8bv5fkqvr6mfl67eo8q4537 839920 839919 2026-05-23T17:18:12Z Sonia Atwal 49604 /* ਕੈਰੀਅਰ */ 839920 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਵਨਾ ਦੇਹਰੀਆ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Bhawna Dehariya;''' ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1991) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/mind-rocks-2019-indore/story/india-today-mind-rocks-indore-2019-megha-parmar-bhawna-dehriya-mount-everest-1558716-2019-06-29|title=Megha Parmar, Bhawna Dehriya relive their death-defying journey from Madhya Pradesh to Mount Everest|date=29 June 2019|work=[[India Today]]|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 22 ਮਈ, 2019 ਨੂੰ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਸਿਖਰ]] ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="timesofindia">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/bhawna-dheriya-becomes-first-woman-from-madhya-pradesh-to-complete-mount-everest-summit/articleshow/69447396.cms|title=Bhawna Dheriya becomes first woman from Madhya Pradesh to complete Mount Everest summit {{!}} Bhopal News - Times of India|last=Singh|first=Ramendra|date=22 May, 2019|work=[[The Times of India]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 March, 2020 |title=Dehariya scales Oz highest peak on Holi |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114410/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |archive-date=2023-03-15 |access-date=2020-09-13 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en }}</ref> ਉਸ ਕੋਲ 15 ਅਗਸਤ, 2020 ( [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ]] ਖਿਤਾਬ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Singh |first=Ramendra |date=29 October, 2020 |title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book {{!}} Bhopal News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮ, ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਹੈ।<ref name="dailypioneer">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|title=Everest climber Bhawna Dehariya new vice president of Jan Parishad|date=28 August, 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪਰੈਲ, 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|url-status=dead}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਦੇਹਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ, 1991 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms|title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book|last=Singh|first=Ramendra|date=29 October, 2020|work=The Times of India}}</ref> ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਭੋਪਾਲ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ VNS ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਤੋਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ (MPEd)<ref>{{Cite web |last= |first= |title=MP girl mountaineer Bhawna Dehariya celebrates Diwali on Kilimanjaro, Africa's highest peak |url=https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=Window to News |language=en-gb |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120319/https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 }}</ref> ਅਤੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (BPE ਅਤੇ BPEd) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/mps-bhawna-completes-mt-everest-summit/articleshow/69446465.cms|title=MP's Bhawna completes Mt Everest summit - Times of India|work=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਚਿਤਰਕੂਟ ਗ੍ਰਾਮੋਦਯਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ ਤੋਂ [[ਨੈਚੁਰੋਪੈਥੀ|ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ]] ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 October 2020 |title=Everester Bhawna Dehariya creates Guinness World Records |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120320/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html }}</ref> ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ, ਨਕਲੀ ਖੇਡ ਚੜ੍ਹਾਈ (ਚਟਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ), [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]] ਅਤੇ ਸਾਫਟਬਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="dailypioneer1">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers|last=Sharma|first=Girish|date=16 March 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|url-status=dead}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ, ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ, [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਤੋਂ ਮੇਥਡਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ (MOI), ਐਡਵਾਂਸ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ (AMC), ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ (BMC) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Pioneer |first=The |title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |access-date=2021-10-04 |website=The Pioneer |language=en |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |url-status=dead }}</ref> ਅਗਸਤ, 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 6593 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਮਾਊਂਟ ਮਨੀਰੰਗ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਈ, 2019 ਵਿੱਚ, ਦੇਹਰੀਆ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ, 8,848 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ 'ਤੇ]] ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == '''2020''' : * 15 ਅਗਸਤ 2020 (ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ]] ਧਾਰਕ। * 26 ਅਗਸਤ 2020 ਤੋਂ ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Hitendra |date=28 August 2020 |title=पर्वतारोही भावना डेहरिया बनीं जन परिषद की उपाध्यक्ष और ब्रांड एम्बेसडर |url=https://www.patrika.com/bhopal-news/mountaineer-bhavna-dehria-became-vice-president-and-brand-ambassador-6366850/ |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=Patrika News |language=hindi}}</ref> * ਫਰਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] [[ਕਮਲਨਾਥ]] ਦੁਆਰਾ 'ਦੇਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/feb/29/work-to-make-madhya-pradesh-safest-state-for-women-cm-kamal-nath-2110097.html|title=Work to make Madhya Pradesh safest state for women: CM Kamal Nath|date=29 February 2020|work=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/indore/need-to-change-mens-perspective-for-making-mp-safe-empowering-women-cm-kamal-nath-speaks-at-devi-awards|title=Need to change men's perspective for making MP safe & empowering women: CM Kamal Nath speaks at Devi Awards|work=[[Free Press Journal]]|language=en}}</ref> === ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ === * ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਾਫਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2017, ([[ਕੋਚੀ]]) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Jha |first=Sumit Kumar |date=2021-03-08 |title=Meet Bhawna Dehariya, pregnant mountaineer & Everest climber looking to scale her next summit |url=https://newsmeter.in/nation/meet-bhawana-dehariya-pregnant-mountaineer-everest-climber-looking-to-scale-her-next-summit-675209 |access-date=2021-04-16 |website=newsmeter.in |language=en}}</ref> * ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ, 2008 * 12ਵੀਂ ਜੂਨੀਅਰ (ਲੜਕੀਆਂ) ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2008-09 (ਕੋਚੀ) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 267mx59d1k4zahvy4ohtbrzgipguufq 839921 839920 2026-05-23T17:19:24Z Sonia Atwal 49604 /* ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ */ 839921 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਵਨਾ ਦੇਹਰੀਆ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Bhawna Dehariya;''' ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1991) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/mind-rocks-2019-indore/story/india-today-mind-rocks-indore-2019-megha-parmar-bhawna-dehriya-mount-everest-1558716-2019-06-29|title=Megha Parmar, Bhawna Dehriya relive their death-defying journey from Madhya Pradesh to Mount Everest|date=29 June 2019|work=[[India Today]]|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 22 ਮਈ, 2019 ਨੂੰ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੀ ਸਿਖਰ]] ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="timesofindia">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/bhawna-dheriya-becomes-first-woman-from-madhya-pradesh-to-complete-mount-everest-summit/articleshow/69447396.cms|title=Bhawna Dheriya becomes first woman from Madhya Pradesh to complete Mount Everest summit {{!}} Bhopal News - Times of India|last=Singh|first=Ramendra|date=22 May, 2019|work=[[The Times of India]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 March, 2020 |title=Dehariya scales Oz highest peak on Holi |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114410/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/dehariya-scales-oz-highest-peak-on-holi.html |archive-date=2023-03-15 |access-date=2020-09-13 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en }}</ref> ਉਸ ਕੋਲ 15 ਅਗਸਤ, 2020 ( [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ]] ਖਿਤਾਬ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Singh |first=Ramendra |date=29 October, 2020 |title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book {{!}} Bhopal News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮ, ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਹੈ।<ref name="dailypioneer">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|title=Everest climber Bhawna Dehariya new vice president of Jan Parishad|date=28 August, 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪਰੈਲ, 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everest-climber-bhawna-dehariya-new-vice-president-of-jan-parishad.html|url-status=dead}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਦੇਹਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ, 1991 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਤਾਮੀਆ, ਛਿੰਦਾਵਾੜਾ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/mp-climber-bhawna-makes-it-to-the-guinness-book/articleshow/78919190.cms|title=MP climber Bhawna Dehariya makes it to the Guinness Book|last=Singh|first=Ramendra|date=29 October, 2020|work=The Times of India}}</ref> ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਭੋਪਾਲ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ VNS ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਤੋਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ (MPEd)<ref>{{Cite web |last= |first= |title=MP girl mountaineer Bhawna Dehariya celebrates Diwali on Kilimanjaro, Africa's highest peak |url=https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=Window to News |language=en-gb |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120319/https://www.windowtonews.com/news.php?id=284695&cat_id=8 }}</ref> ਅਤੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (BPE ਅਤੇ BPEd) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/mps-bhawna-completes-mt-everest-summit/articleshow/69446465.cms|title=MP's Bhawna completes Mt Everest summit - Times of India|work=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਚਿਤਰਕੂਟ ਗ੍ਰਾਮੋਦਯਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ ਤੋਂ [[ਨੈਚੁਰੋਪੈਥੀ|ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ]] ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=29 October 2020 |title=Everester Bhawna Dehariya creates Guinness World Records |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html |url-status=dead |access-date=2021-04-16 |website=[[The Pioneer (India)]] |language=en |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416120320/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/everester-bhawna-dehariya-creates-guinness-world-records.html }}</ref> ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ, ਨਕਲੀ ਖੇਡ ਚੜ੍ਹਾਈ (ਚਟਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ), [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]] ਅਤੇ ਸਾਫਟਬਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="dailypioneer1">{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers|last=Sharma|first=Girish|date=16 March 2020|work=[[The Pioneer (India)|The Pioneer]]|language=en|access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html|url-status=dead}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਦੇਹਰੀਆ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ, ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ, [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਤੋਂ ਮੇਥਡਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ (MOI), ਐਡਵਾਂਸ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ (AMC), ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ (BMC) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Pioneer |first=The |title=Mountaineer Bhawna, a girl who crossed all barriers |url=https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |access-date=2021-10-04 |website=The Pioneer |language=en |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315114411/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/mountaineer-bhawna--a-girl-who-crossed-all-barriers.html |url-status=dead }}</ref> ਅਗਸਤ, 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 6593 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਮਾਊਂਟ ਮਨੀਰੰਗ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਈ, 2019 ਵਿੱਚ, ਦੇਹਰੀਆ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ, 8,848 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ 'ਤੇ]] ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == '''2020''' : * 15 ਅਗਸਤ, 2020 (ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ) ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ]] ਧਾਰਕ। * 26 ਅਗਸਤ, 2020 ਤੋਂ ਜਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Hitendra |date=28 August 2020 |title=पर्वतारोही भावना डेहरिया बनीं जन परिषद की उपाध्यक्ष और ब्रांड एम्बेसडर |url=https://www.patrika.com/bhopal-news/mountaineer-bhavna-dehria-became-vice-president-and-brand-ambassador-6366850/ |url-status=live |access-date=2021-04-16 |website=Patrika News |language=hindi}}</ref> * ਫਰਵਰੀ, 2020 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦੌਰ]] ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] [[ਕਮਲਨਾਥ]] ਦੁਆਰਾ 'ਦੇਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/feb/29/work-to-make-madhya-pradesh-safest-state-for-women-cm-kamal-nath-2110097.html|title=Work to make Madhya Pradesh safest state for women: CM Kamal Nath|date=29 February 2020|work=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/indore/need-to-change-mens-perspective-for-making-mp-safe-empowering-women-cm-kamal-nath-speaks-at-devi-awards|title=Need to change men's perspective for making MP safe & empowering women: CM Kamal Nath speaks at Devi Awards|work=[[Free Press Journal]]|language=en}}</ref> === ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ === * ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਾਫਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2017, ([[ਕੋਚੀ]]) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Jha |first=Sumit Kumar |date=2021-03-08 |title=Meet Bhawna Dehariya, pregnant mountaineer & Everest climber looking to scale her next summit |url=https://newsmeter.in/nation/meet-bhawana-dehariya-pregnant-mountaineer-everest-climber-looking-to-scale-her-next-summit-675209 |access-date=2021-04-16 |website=newsmeter.in |language=en}}</ref> * ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ, 2008 * 12ਵੀਂ ਜੂਨੀਅਰ (ਲੜਕੀਆਂ) ਸਾਈਕਲ ਪੋਲੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, 2008-09 (ਕੋਚੀ) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] gbg6ael18h7rpx28sp3rg8wh5b4ut69 0 165482 839967 673470 2026-05-24T08:48:22Z Sonia Atwal 49604 /* */ 839967 wikitext text/x-wiki ਸੱਯਦ '''ਜਾਬੀਰ ਰਜ਼ਾ''' (ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1955)<ref>{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ]]<ref name="cas">{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}</ref> ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Raza" /> ਉਹ ਨਾਲੰਦਾ, [[ਬਿਹਾਰ]] ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। == ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾ == ਐਸ. ਜਬੀਰ ਰਜ਼ਾ ਨੇ ਐਮਏ, <ref>{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty "Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications"]. Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University. Archived from [http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty the original] on 3 December 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਐਮ.ਫਿਲ <ref name="Raza">{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 "Profile"]. Aligarh Muslim University<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ। <ref name="cas" /> ਉਸਨੇ 1996 ਵਿੱਚ [https://web.archive.org/web/20130104104058/http://www.soas.ac.uk/southasianstudies/fellowship/ ਸਕੂਲ ਆਫ ਓਰੀਐਂਟਲ ਐਂਡ ਅਫਰੀਕਨ ਸਟੱਡੀਜ਼], [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ <ref name="Raza" /> == ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ == * [[ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ਦੇ [[ਜੱਟ|ਜਾਟ]] : ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ (ਸੀ. 5ਵੀਂ-12ਵੀਂ ਈ.) <ref>{{Cite book|title=The Jats of Punjab and Sind: Their Settlements and Migrations (c. 5th-12th AD)|last=Raza|first=S. Jabir|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=Raza|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52}}</ref> * ਮਾਰਸ਼ਲ ਜਾਟ: ਗਜ਼ਨਵੀ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=The+Martial+Jats|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52,63}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਜ਼ਨਵੀ ਮੂਲ <ref name="Sharma">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SRtuAAAAMAAJ&q=Raza|title=Prime ministers under the Mughals, 1526-1707|last=Sharma|first=Gauri|publisher=Kanishka Publishers|year=2006|isbn=8173918236|page=16|quote=33. Syed Jabir Raza, "Ghaznavid Origins of the Administrative Institutions of the Delhi Sultanat". ''P.I.H.C.,'' 1992, New Delhi, pp. 232-41.}}</ref> * [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫਤਰਾਂ ਲਈ ਐਪੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NXUMAQAAMAAJ&q=Raza|title=Proceedings of the Indian History Congress|last=Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|year=2007|edition=illustrated|volume=67|pages=xiii|quote=28. Epigraphic Evidence for Officials and Administrative Offices in the Delhi Sultanate S. Jabir Raza, Aligarh, AM-14253}}</ref> * ਪੂਰਵ-ਗ਼ੌਰੀ ਸਲਤਨਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ''ਇਕਤਾ'' ਪ੍ਰਣਾਲੀ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3068 RAZA, S. Jabir. ''Iqta' '' system in the pre-Ghurid kingdoms and its antecedents. ''Proceedings of the Indian History Congress: 54th Session (1993), Mysore.'' Delhi: Indian History Congress, 1994, pp. 707-713. [Iran & Afghanistan]}}</ref> * ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ [[ਗ਼ੌਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3069 RAZA, S. Jabir. The Afghans and their relations with the Ghaznavids and the Ghurids. ''Proceedings of the Indian History Congress, 55th Session, Aligarh, 1994.'' Delhi: Indian History Congress, Department of History, University of Delhi, 1995, pp. 784-791.}}</ref> * [[ਕੰਨੌਜ|ਕਨੌਜ]] ਤੱਕ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ]] ਦਾ ਫੌਜੀ ਰਸਤਾ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ryzXCMI7TmYC&q=S.+Jabir+Raza|title=Explorations in Indian History|last=U. P. History Congress|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=978-8179751671|editor-last=Rizavī|editor-first=Saiyada Najamula Razā|page=6|quote=Page 6: "12. Sultan Mahmud's Military Route to Kannauj — S. Jabir Raza. Page 16: "12. S. Jabir Raza, Department of History, Aligarh Muslim University, Aligarh (U.P.)|editor-last2=Jafri|editor-first2=Saiyid Zaheer Husain}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] nf3taupmwg7c3aodxli6vmmtn7g46yo 839968 839967 2026-05-24T08:49:59Z Sonia Atwal 49604 /* ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾ */ 839968 wikitext text/x-wiki ਸੱਯਦ '''ਜਾਬੀਰ ਰਜ਼ਾ''' (ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1955)<ref>{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ]]<ref name="cas">{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}</ref> ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Raza" /> ਉਹ ਨਾਲੰਦਾ, [[ਬਿਹਾਰ]] ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। == ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾ == ਐਸ. ਜਬੀਰ ਰਜ਼ਾ ਨੇ ਐਮਏ,<ref>{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty "Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications"]. Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University. Archived from [http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty the original] on 3 December 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਐਮ.ਫਿਲ <ref name="Raza">{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 "Profile"]. Aligarh Muslim University<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ<ref name="cas" /> ਉਸਨੇ 1996 ਵਿੱਚ [https://web.archive.org/web/20130104104058/http://www.soas.ac.uk/southasianstudies/fellowship/ ਸਕੂਲ ਆਫ ਓਰੀਐਂਟਲ ਐਂਡ ਅਫਰੀਕਨ ਸਟੱਡੀਜ਼], [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ <ref name="Raza" /> == ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ == * [[ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ਦੇ [[ਜੱਟ|ਜਾਟ]] : ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ (ਸੀ. 5ਵੀਂ-12ਵੀਂ ਈ.) <ref>{{Cite book|title=The Jats of Punjab and Sind: Their Settlements and Migrations (c. 5th-12th AD)|last=Raza|first=S. Jabir|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=Raza|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52}}</ref> * ਮਾਰਸ਼ਲ ਜਾਟ: ਗਜ਼ਨਵੀ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=The+Martial+Jats|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52,63}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਜ਼ਨਵੀ ਮੂਲ <ref name="Sharma">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SRtuAAAAMAAJ&q=Raza|title=Prime ministers under the Mughals, 1526-1707|last=Sharma|first=Gauri|publisher=Kanishka Publishers|year=2006|isbn=8173918236|page=16|quote=33. Syed Jabir Raza, "Ghaznavid Origins of the Administrative Institutions of the Delhi Sultanat". ''P.I.H.C.,'' 1992, New Delhi, pp. 232-41.}}</ref> * [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫਤਰਾਂ ਲਈ ਐਪੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NXUMAQAAMAAJ&q=Raza|title=Proceedings of the Indian History Congress|last=Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|year=2007|edition=illustrated|volume=67|pages=xiii|quote=28. Epigraphic Evidence for Officials and Administrative Offices in the Delhi Sultanate S. Jabir Raza, Aligarh, AM-14253}}</ref> * ਪੂਰਵ-ਗ਼ੌਰੀ ਸਲਤਨਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ''ਇਕਤਾ'' ਪ੍ਰਣਾਲੀ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3068 RAZA, S. Jabir. ''Iqta' '' system in the pre-Ghurid kingdoms and its antecedents. ''Proceedings of the Indian History Congress: 54th Session (1993), Mysore.'' Delhi: Indian History Congress, 1994, pp. 707-713. [Iran & Afghanistan]}}</ref> * ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ [[ਗ਼ੌਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3069 RAZA, S. Jabir. The Afghans and their relations with the Ghaznavids and the Ghurids. ''Proceedings of the Indian History Congress, 55th Session, Aligarh, 1994.'' Delhi: Indian History Congress, Department of History, University of Delhi, 1995, pp. 784-791.}}</ref> * [[ਕੰਨੌਜ|ਕਨੌਜ]] ਤੱਕ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ]] ਦਾ ਫੌਜੀ ਰਸਤਾ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ryzXCMI7TmYC&q=S.+Jabir+Raza|title=Explorations in Indian History|last=U. P. History Congress|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=978-8179751671|editor-last=Rizavī|editor-first=Saiyada Najamula Razā|page=6|quote=Page 6: "12. Sultan Mahmud's Military Route to Kannauj — S. Jabir Raza. Page 16: "12. S. Jabir Raza, Department of History, Aligarh Muslim University, Aligarh (U.P.)|editor-last2=Jafri|editor-first2=Saiyid Zaheer Husain}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] bbxwiyenx1chzdrvbisoz0wz5ml2il3 839969 839968 2026-05-24T08:52:02Z Sonia Atwal 49604 /* ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾ */ 839969 wikitext text/x-wiki ਸੱਯਦ '''ਜਾਬੀਰ ਰਜ਼ਾ''' (ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1955)<ref>{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ]]<ref name="cas">{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}</ref> ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Raza" /> ਉਹ ਨਾਲੰਦਾ, [[ਬਿਹਾਰ]] ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। == ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾ == ਐਸ. ਜਬੀਰ ਰਜ਼ਾ ਨੇ ਐਮਏ,<ref>{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty "Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications"]. Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University. Archived from [http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty the original] on 3 December 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਐਮ.ਫਿਲ <ref name="Raza">{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 "Profile"]. Aligarh Muslim University<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ<ref name="cas" /> ਉਸਨੇ 1996 ਵਿੱਚ [https://web.archive.org/web/20130104104058/http://www.soas.ac.uk/southasianstudies/fellowship/ ਸਕੂਲ ਆਫ ਓਰੀਐਂਟਲ ਐਂਡ ਅਫਰੀਕਨ ਸਟੱਡੀਜ਼], [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ<ref name="Raza" /> == ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ == * [[ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ਦੇ [[ਜੱਟ|ਜਾਟ]] : ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ (ਸੀ. 5ਵੀਂ-12ਵੀਂ ਈ.) <ref>{{Cite book|title=The Jats of Punjab and Sind: Their Settlements and Migrations (c. 5th-12th AD)|last=Raza|first=S. Jabir|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=Raza|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52}}</ref> * ਮਾਰਸ਼ਲ ਜਾਟ: ਗਜ਼ਨਵੀ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=The+Martial+Jats|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52,63}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਜ਼ਨਵੀ ਮੂਲ <ref name="Sharma">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SRtuAAAAMAAJ&q=Raza|title=Prime ministers under the Mughals, 1526-1707|last=Sharma|first=Gauri|publisher=Kanishka Publishers|year=2006|isbn=8173918236|page=16|quote=33. Syed Jabir Raza, "Ghaznavid Origins of the Administrative Institutions of the Delhi Sultanat". ''P.I.H.C.,'' 1992, New Delhi, pp. 232-41.}}</ref> * [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫਤਰਾਂ ਲਈ ਐਪੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NXUMAQAAMAAJ&q=Raza|title=Proceedings of the Indian History Congress|last=Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|year=2007|edition=illustrated|volume=67|pages=xiii|quote=28. Epigraphic Evidence for Officials and Administrative Offices in the Delhi Sultanate S. Jabir Raza, Aligarh, AM-14253}}</ref> * ਪੂਰਵ-ਗ਼ੌਰੀ ਸਲਤਨਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ''ਇਕਤਾ'' ਪ੍ਰਣਾਲੀ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3068 RAZA, S. Jabir. ''Iqta' '' system in the pre-Ghurid kingdoms and its antecedents. ''Proceedings of the Indian History Congress: 54th Session (1993), Mysore.'' Delhi: Indian History Congress, 1994, pp. 707-713. [Iran & Afghanistan]}}</ref> * ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ [[ਗ਼ੌਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3069 RAZA, S. Jabir. The Afghans and their relations with the Ghaznavids and the Ghurids. ''Proceedings of the Indian History Congress, 55th Session, Aligarh, 1994.'' Delhi: Indian History Congress, Department of History, University of Delhi, 1995, pp. 784-791.}}</ref> * [[ਕੰਨੌਜ|ਕਨੌਜ]] ਤੱਕ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ]] ਦਾ ਫੌਜੀ ਰਸਤਾ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ryzXCMI7TmYC&q=S.+Jabir+Raza|title=Explorations in Indian History|last=U. P. History Congress|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=978-8179751671|editor-last=Rizavī|editor-first=Saiyada Najamula Razā|page=6|quote=Page 6: "12. Sultan Mahmud's Military Route to Kannauj — S. Jabir Raza. Page 16: "12. S. Jabir Raza, Department of History, Aligarh Muslim University, Aligarh (U.P.)|editor-last2=Jafri|editor-first2=Saiyid Zaheer Husain}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] oa8ts2bphc9sbrf6evjjf8z1x2a10aa 839970 839969 2026-05-24T08:54:42Z Sonia Atwal 49604 /* ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ */ 839970 wikitext text/x-wiki ਸੱਯਦ '''ਜਾਬੀਰ ਰਜ਼ਾ''' (ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1955)<ref>{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ]]<ref name="cas">{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}</ref> ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Raza" /> ਉਹ ਨਾਲੰਦਾ, [[ਬਿਹਾਰ]] ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। == ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾ == ਐਸ. ਜਬੀਰ ਰਜ਼ਾ ਨੇ ਐਮਏ,<ref>{{Cite web |title=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications |url=http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty |archive-date=3 December 2012 |access-date=12 January 2013 |publisher=Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20121203052337/http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty "Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University >> Faculty/Publications"]. Centre Of Advanced Study - Department of History - Aligarh Muslim University. Archived from [http://www.cas-historydeptt-amu.com/faculty the original] on 3 December 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਐਮ.ਫਿਲ <ref name="Raza">{{Cite web |title=Profile |url=http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 |access-date=12 January 2013 |publisher=Aligarh Muslim University}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.amu.ac.in/dshowfacultydata2.jsp?did=96&eid=9650 "Profile"]. Aligarh Muslim University<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2013</span>.</cite></ref> ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ<ref name="cas" /> ਉਸਨੇ 1996 ਵਿੱਚ [https://web.archive.org/web/20130104104058/http://www.soas.ac.uk/southasianstudies/fellowship/ ਸਕੂਲ ਆਫ ਓਰੀਐਂਟਲ ਐਂਡ ਅਫਰੀਕਨ ਸਟੱਡੀਜ਼], [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਚਾਰਲਸ ਵੈਲਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ<ref name="Raza" /> == ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ == * [[ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ਦੇ [[ਜੱਟ|ਜਾਟ]] : ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ (ਸੀ. 5ਵੀਂ-12ਵੀਂ ਈ.)<ref>{{Cite book|title=The Jats of Punjab and Sind: Their Settlements and Migrations (c. 5th-12th AD)|last=Raza|first=S. Jabir|year=2004}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=Raza|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52}}</ref> * ਮਾਰਸ਼ਲ ਜਾਟ: ਗਜ਼ਨਵੀ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8BFuAAAAMAAJ&q=The+Martial+Jats|title=The Jats: their role & contribution to the socio-economic life and polity of north & north-west India|last=Suraj Mal Memorial Education Society Centre for Research and Publication|publisher=Originals|year=2006|isbn=8188629529|volume=2|page=52,63</ref> * ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਜ਼ਨਵੀ ਮੂਲ<ref name="Sharma">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SRtuAAAAMAAJ&q=Raza|title=Prime ministers under the Mughals, 1526-1707|last=Sharma|first=Gauri|publisher=Kanishka Publishers|year=2006|isbn=8173918236|page=16|quote=33. Syed Jabir Raza, "Ghaznavid Origins of the Administrative Institutions of the Delhi Sultanat". ''P.I.H.C.,'' 1992, New Delhi, pp. 232-41.}}</ref> * [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫਤਰਾਂ ਲਈ ਐਪੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NXUMAQAAMAAJ&q=Raza|title=Proceedings of the Indian History Congress|last=Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|year=2007|edition=illustrated|volume=67|pages=xiii|quote=28. Epigraphic Evidence for Officials and Administrative Offices in the Delhi Sultanate S. Jabir Raza, Aligarh, AM-14253}}</ref> * ਪੂਰਵ-ਗ਼ੌਰੀ ਸਲਤਨਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ''ਇਕਤਾ'' ਪ੍ਰਣਾਲੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3068 RAZA, S. Jabir. ''Iqta' '' system in the pre-Ghurid kingdoms and its antecedents. ''Proceedings of the Indian History Congress: 54th Session (1993), Mysore.'' Delhi: Indian History Congress, 1994, pp. 707-713. [Iran & Afghanistan]}}</ref> * ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ [[ਗ਼ੌਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qCh41lAvg8oC&pg=PA212|title=Afghanistan: A Bibliography|last=Bleaney|first=C. Heather|last2=Gallego|first2=María Ángeles|publisher=BRILL|year=2006|isbn=900414532X|page=212|quote=3069 RAZA, S. Jabir. The Afghans and their relations with the Ghaznavids and the Ghurids. ''Proceedings of the Indian History Congress, 55th Session, Aligarh, 1994.'' Delhi: Indian History Congress, Department of History, University of Delhi, 1995, pp. 784-791.}}</ref> * [[ਕੰਨੌਜ|ਕਨੌਜ]] ਤੱਕ [[ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ]] ਦਾ ਫੌਜੀ ਰਸਤਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ryzXCMI7TmYC&q=S.+Jabir+Raza|title=Explorations in Indian History|last=U. P. History Congress|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=978-8179751671|editor-last=Rizavī|editor-first=Saiyada Najamula Razā|page=6|quote=Page 6: "12. Sultan Mahmud's Military Route to Kannauj — S. Jabir Raza. Page 16: "12. S. Jabir Raza, Department of History, Aligarh Muslim University, Aligarh (U.P.)|editor-last2=Jafri|editor-first2=Saiyid Zaheer Husain}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] 2ztt5f1g0254dfb2gn4yn8ou5lrf0li 0 165493 839951 687124 2026-05-24T06:45:08Z Harry sidhuz 38365 839951 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Old Plow.jpg|right|250px|ਉਲਟਾਵਾਂ ਹਲ (ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ)]] ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵਾਹ ਕੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮਿੱਟੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਸਿੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਇਕ ਪੱਖੇ ਵਾਲੇ ਹਲ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਉਲਟਾਵਾਂ [[ਹਲ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕਹਿਰਾ ਉਲਟਾਵਾਂ ਹਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਲ ਦੀ ਵਾਹੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਲੀ ਪਰਤ ਹੇਠਾਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਉਪਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਫਸਲ ਦੇ ਵੱਢ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਬੀਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਹੀ ਉਲਟਾਵੇਂ ਹਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ/ਹੈ। ਇਹ ਵਾਹੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਫਸਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਚੇ, ਜੜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਖਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਰਲਾਉਣ ਲਈ, ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਰਲਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਟਾਂ ਤੇ ਬੀਜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਲਈ ਵੱਟਾਂ ਵੀ ਇਸ ਹਲ ਨਾਲ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ/ਹਨ। ਉਲਟਾਵੇਂ ਹਲ ਦਾ ਮੁੰਨਾ ਤਿੰਨ ਕੁ ਫੁੱਟ ਲੰਮਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਕੁ ਇੰਚ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਮੁਟਾਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਨੇ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੱਥੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁੰਨੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਾਲ ਕਾਬਲੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਨੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਣੇ ਪੱਖੇ ਵਾਲੇ ਹਲ ਨੂੰ ਕਾਬਲਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਲਿੱਪ ਲ ਕੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਸ, ਇਹ ਹੀ ਉਲਟਾਵਾਂ ਹਲ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਵਾਹੀ [[ਟਰੈਕਟਰ|ਟ੍ਰੈਕਟਰ]] ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਲਟਾਵੇਂ ਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]|pages=413}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> {{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] 0j4re6jed8gcpiljpqtuclf8fqixsx8 0 167586 839965 753074 2026-05-24T07:52:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839965 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Udaipur01.jpg|right|thumb|250x250px| [[ਉਦੈਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਪਿਚੋਲਾ ਝੀਲ ਮਹਿਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]] [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਉਦੈਪੁਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੀਲ ਸੰਭਾਲ ਯੋਜਨਾ (NLCP) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨਾਲ ਬਹਾਲੀ ਅਧੀਨ ਹਨ। <ref>http://www.worldlakes.org/uploads/Management_of_lakes_in_India_10Mar04.pdf Management of Lakes in Inda</ref> ਇਹ ਝੀਲਾਂ ਦੁਨਿਆ ਭਰ ਦੇ ਸੈਲਾਨਾਇਆਂ ਦਾ ਮੁਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਫਤੇਹ ਸਾਗਰ ਝੀਲ|ਫਤਿਹ ਸਾਗਰ ਝੀਲ]] * [[ਰੰਗ ਸਾਗਰ ਝੀਲ]] * [[ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ|ਪਿਚੋਲਾ ਝੀਲ]] * [[ਸਵਰੂਪ ਸਾਗਰ ਝੀਲ]] * [[ਦੂਧ ਤਲਾਈ ਝੀਲ|ਦੁਧ ਤਲਾਈ ਝੀਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Lakepalace-udaipur.jpg|center|thumb|800x800px| [[ਜਗ ਮੰਦਿਰ|ਜਗ ਮੰਦਰ]] ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਪੈਨੋਰਾਮਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Udaipur-panorama_2005-05-15.jpg|center|thumb|800x800px| ਸੁੱਕੀ [[ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ|ਝੀਲ ਪਿਚੋਲਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਉਦੈਪੁਰ ਪਨੋਰਮਾ]] == ਹਵਾਲੇ == <references responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.vedantawakeup.com/lakes-in-udaipur/ ਉਦੈਪੁਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230514145417/https://www.vedantawakeup.com/lakes-in-udaipur/ |date=2023-05-14 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਦੈਪੁਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 9g78jileicugdj37t4874v53awc9hww 0 167845 839950 680931 2026-05-24T06:43:13Z Harry sidhuz 38365 839950 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:National_Highway_21_(India).png|thumb| ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ 21]] '''ਕੁੱਲੂ ਮਨਾਲੀ ਸਰਕਟ''' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। [[ਕੁੱਲੂ]] ਮਨਾਲੀ ਸਰਕਟ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਐਂਟਰੀ ਪੁਆਇੰਟ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਠਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ ਨੰਬਰ 21 'ਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਈਵੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਾਲੀ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮਨਾਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ ਨੰਬਰ 21 ਹੈ। ਸਰਕਟ ਨੂੰ 4 ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: - * '''[[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]] ਟਰੇਲ''' * '''[[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਟ੍ਰੇਲ''' * '''[[ਕੁੱਲੂ]] ਵੈਲੀ ਟ੍ਰੇਲ''' * '''[[ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰਾ|ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ]] ਦੇ ਪਾਰ''' <ref>{{Cite web |title=Himachal Tourism Department |url=http://www.himachaltourism.gov.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324124730/http://himachaltourism.gov.in/ |archive-date=24 March 2010 |access-date=20 February 2020}}</ref> {| class="wikitable" !ਟ੍ਰੇਲਜ਼ ! ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ |- | ਸਤਲੁਜ ਟਰੇਲ | ਸਵਾਰਘਾਟ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਦੇਥਸਿਧ |- | ਬਿਆਸ ਟ੍ਰੇਲ | [[ਮੰਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੰਡੀ]], [[ਰਿਵਾਲਸਰ]], ਜੋਗਿੰਦਰਨਗਰ |- | ਕੁੱਲੂ ਵੈਲੀ ਟ੍ਰੇਲ | [[ਕੁੱਲੂ]], ਰਾਇਸਨ, [[ਨਗਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਨਗਰ]], ਮਨਾਲੀ |- | ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਦੇ ਪਾਰ | [[ਕੇਲਾਂਗ|ਕੀਲੋਂਗ]], [[ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |} == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20190315050915/http://www.hptdc.gov.in/ ਹਿਮਾਚਲ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ] [https://web.archive.org/web/20190315050915/http://www.hptdc.gov.in/ ਕੰ.] j3lc3eapfg5glm87xi25mgbd3fr201c 0 173894 839928 835123 2026-05-23T22:35:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839928 wikitext text/x-wiki {{Infobox summit meeting | name=2023 ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ | other_titles=15ਵਾਂ ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ | image= | alt=<!-- See [[Wikipedia:Alternative text for images]] --> | caption= | country={{flag|ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ}} | date=22 ਤੋਂ 24 ਅਗਸਤ 2023 | motto= | venues=ਸੈਂਡਟਨ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ | cities=[[ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ]] | participants={{BRA}}<br />{{RUS}}<br />{{IND}}<br />{{CHN}}<br />{{ZAF}}<br />'''ਸੱਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ''':<br />{{flag|ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੰਘ}}<br>[[ਅਰਬ ਮਗਰੇਬ ਯੂਨੀਅਨ]]<br />{{flag|ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ}}<br />{{flag|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ}} | chairperson={{flagicon|South Africa}} [[ਸਿਰਿਲ ਰਾਮਾਫੋਸਾ]] | follows=[[14ਵਾਂ ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ|14ਵਾਂ]] | precedes=[[ਬ੍ਰਿਕਸ|16ਵਾਂ]] | website={{URL|https://www.brics2023.gov.za}} | compactnav=yes | keypoints= | logo_size= | logo=15th BRICS summit logo.svg }} '''2023 ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ''' ਪੰਦਰਵਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸਾਲਾਨਾ [[ਬ੍ਰਿਕਸ]] ਸੰਮੇਲਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧ ਸੰਮੇਲਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ: [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]], [[ਰੂਸ]], [[ਭਾਰਤ]], [[ਚੀਨ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="reuters_2023-06-29" /><ref name="guardian_2023-05-30" /> ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਸਿਰਿਲ ਰਾਮਾਫੋਸਾ]] ਨੇ ਵੀ 67 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਮੇਲਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |date=2023-07-21|title=SA invites 70 heads of states to the BRICS summit, but Western leaders excluded|url=https://www.news24.com/citypress/politics/sa-invites-70-heads-of-states-to-the-brics-summit-but-western-leaders-excluded-20230721|access-date=2023-07-21 |website=City Press|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=South Africa invites leaders from all African countries to BRICS summit-Xinhua |url=https://english.news.cn/20230708/787c55d88a164fe0b7b038028e3da6d4/c.html |access-date=2023-07-08 |website=english.news.cn}}</ref><ref>{{cite web |date=2023-08-08 |title=South Africa announces 67 countries invited to BRICS, not France |url=https://english.almayadeen.net/news/politics/south-africa-announces-67-countries-invited-to-brics-not-fra |access-date=2023-08-08 |website=Al Mayadeen |language=en-US |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810201155/https://english.almayadeen.net/news/politics/south-africa-announces-67-countries-invited-to-brics-not-fra |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=2023-07-09|title=PM Hasina formally invited to attend BRICS Summit in South Africa|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/pm-hasina-formally-invited-attend-brics-summit-south-africa-662694|access-date=2023-07-21|website=The Business Standard|language=en-US}}</ref> == ਬ੍ਰਿਕਸ ਵਿਸਤਾਰ == ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |date=2023-04-23 |title=19 countries express interest in joining BRICS group |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/19-countries-express-interest-in-joining-brics-group/articleshow/99756285.cms |website=Times of India |agency=Bloomberg |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504235154/https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/19-countries-express-interest-in-joining-brics-group/articleshow/99756285.cms |archive-date=2023-05-04 |access-date=2023-07-04 }}</ref><ref>{{cite web |date=2023-05-24 |title=More than 30 countries want to join the BRICS |url=https://moderndiplomacy.eu/2023/05/24/more-than-30-countries-want-to-join-the-brics/ |website=Modern Diplomacy |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629074111/https://moderndiplomacy.eu/2023/05/24/more-than-30-countries-want-to-join-the-brics/ |archive-date=2023-06-29 |access-date=2023-07-04}}</ref> ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਿਰਿਲ ਰਾਮਾਫੋਸਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ [[ਅਰਜਨਟੀਨਾ]], [[ਮਿਸਰ]], [[ਇਥੋਪੀਆ]], [[ਈਰਾਨ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] ਨੂੰ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 1 ਜਨਵਰੀ 2024 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-08-24 |title=Brics countries agree major expansion as six countries invited to join |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/brics-2023-summit-new-members-saudi-uae-iran-b2398553.html |access-date=2023-08-24 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-08-24 |title=BRICS welcomes new members in push to reshuffle world order |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/brics-poised-invite-new-members-join-bloc-sources-2023-08-24/ |access-date=2023-08-24}}</ref> == ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂ == <gallery> File:Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (estreita).jpg|alt=ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਲੂਈਸ ਇਨਾਸੀਓ ਲੂਲਾ ਡਿਸਿਲਵਾ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|{{BRA}}<br />[[ਲੂਈਸ ਇਨਾਸੀਓ ਲੂਲਾ ਡਿਸਿਲਵਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] File:Сергей Лавров (14-02-2022) (cropped).jpg|alt=ਰੂਸੀ ਸਰਗੇਈ ਲਾਵਰੋਵ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ|{{RUS}}<br />[[ਸਰਗੇਈ ਲਾਵਰੋਵ]], [[ਰੂਸ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ|ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]]<ref>[Russia will be represented by its Foreign Minister Sergei Lavrov at the Johannesburg summit]</ref><ref>{{cite news |date=2023-07-19 |title=South Africa says Putin to stay away from BRICS summit |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/south-africa-putin-will-not-attend-brics-summit-by-mutual-agreement-2023-07-19/ |access-date=2023-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803032138/https://www.reuters.com/world/south-africa-putin-will-not-attend-brics-summit-by-mutual-agreement-2023-07-19/ |archive-date=2023-08-03}}</ref> File:Vladimir Putin (2020-02-20).jpg|alt=ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|{{RUS}}<br />[[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ]], [[ਰੂਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] (ਵਰਚੂਅਲੀ) File:PM Modi Portrait(cropped).jpg|alt=ਭਾਰਤ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|{{IND}}<br />[[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]], [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] File:Xi Jinping 2019.jpg|alt=ਚੀਨ ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|{{CHN}}<br />[[ਸ਼ੀ ਜਿਨਪਿੰਗ]], [[ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] File:2019 Reunião Informal do BRICS - 48142657142 (cropped).jpg|alt=ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਸਿਰਿਲ ਰਾਮਾਫੋਸਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੇਜ਼ਬਾਨ)|'''{{SAF}}'''<br />'''[[ਸਿਰਿਲ ਰਾਮਾਫੋਸਾ]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]''' '''(ਮੇਜ਼ਬਾਨ)''' </gallery> === ਹੋਰ ਹਾਜ਼ਰੀਨ === {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! scope="col" | ਦੇਸ਼ ! scope="col" | ਅਹੁਦਾ ! scope="col" | ਅਹੁਦੇਦਾਰ !Source |- |{{Flagcountry|Algeria}}|| ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ||ਲਾਜ਼ੀਜ਼ ਫਯਦ |<ref name="dzgov">{{cite web |last= |first= |date=23 May 2023 |title=Le Ministre des Finances prend part au sommet des BRICS à Johannesburg (Afrique du Sud) |url=https://www.mf.gov.dz/index.php/fr/activites-2/1241-le-ministre-des-finances-prend-part-au-sommet-des-brics-a-johannesburg-afrique-du-sud |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824163527/https://www.mf.gov.dz/index.php/fr/activites-2/1241-le-ministre-des-finances-prend-part-au-sommet-des-brics-a-johannesburg-afrique-du-sud |archive-date=24 Aug 2023 |access-date=24 Aug 2023 |website=www.mf.gov.dz |language=fr}}</ref> |- |{{Flagcountry|Bangladesh}}|| ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ||[[ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ]] |<ref>{{cite web |date=2023-08-24 |title=Bangladesh PM Sheikh Hasina holds bilateral meeting with Xi Jinping |url=https://www.indiablooms.com/world-details/SA/40017/bangladesh-pm-sheikh-hasina-holds-bilateral-meeting-with-xi-jinping.html |access-date=2023-08-24 |website=India Blooms |language=en |archive-date=2023-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824132125/https://www.indiablooms.com/world-details/SA/40017/bangladesh-pm-sheikh-hasina-holds-bilateral-meeting-with-xi-jinping.html |url-status=dead }}</ref> |- |{{Flagcountry|Belarus}}|| ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ||ਸਰਗੇਈ ਅਲੇਨਿਕ |<ref name="Belarus" /> |- |{{Flagcountry|Bolivia}}|| ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ||ਲੁਈਸ ਆਰਸ |<ref name="Bolivian" /> |- |{{Flagcountry|Cameroon}} |ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ |ਜੋਸਫ ਨਗੁਟ |<ref name=":2" /> |- |{{Flagcountry|China}}|| {{nowrap|ਵਣਜ ਮੰਤਰੀ}} ||ਵਾਂਗ ਵੇਂਤਾਓ |<ref name="reuters_2023-08-22" /> |- |{{Flagcountry|Cuba}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਮਿਗੁਏਲ ਡਿਆਜ਼-ਕੈਨਲ |<ref>{{Cite news |date=2023-08-24 |title=China's Xi vows to support Cuba in defending its national sovereignty |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/chinas-xi-vows-support-cuba-defending-its-national-sovereignty-2023-08-24/ |access-date=2023-08-24}}</ref> |- |{{Flagcountry|Egypt}} |ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ |ਮੁਸਤਫਾ ਮਦਬੋਲੀ |<ref name=":1" /> |- |{{Flagcountry|Eritrea}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਈਸਾਯਾਸ ਅਫਵਰਕੀ |<ref>{{cite web |date=2023-08-22 |title=BRICS Summit: President Isaias Departs for Johannesburg |url=https://tesfanews.net/eritrea-president-departs-brics-summit-2023-south-africa/ |access-date=2023-08-24 |website=TesfaNews |language=en-US |archive-date=2023-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826084831/https://tesfanews.net/eritrea-president-departs-brics-summit-2023-south-africa/ |url-status=dead }}</ref> |- |{{Flagcountry|Indonesia}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |[[ਜੋਕੋ ਵਿਡੋਡੋ]] |<ref>[https://www.bangkokpost.com/world/2632567 Indonesian president to attend BRICS summit in South Africa]</ref> |- |{{Flagcountry|Iran}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |[[ਇਬਰਾਹਿਮ ਰਾਇਸੀ]] |<ref>{{Cite web |url=https://ifpnews.com/iran-president-south-africa-15th-brics-summit/ |title=Iran President Arrives In South Africa To Attend 15th BRICS Summit - Iran Front Page |access-date=2023-08-25 |archive-date=2023-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826132137/https://ifpnews.com/iran-president-south-africa-15th-brics-summit/ |url-status=dead }}</ref> |- |{{Flagcountry|Malawi}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਲਾਜ਼ਰ ਚੱਕਵੇਰਾ |<ref name=":2" /> |- |{{Flagcountry|Nigeria}} |ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਕਾਸ਼ਿਮ ਸ਼ੈਟੀਮਾ |<ref>[https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/617189-shettima-to-represent-tinubu-at-brics-summit.html]</ref> |- |{{nowrap|{{Flagcountry|Sahrawi Arab Democratic Republic}}}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਬ੍ਰਹਮ ਘਾਲੀ |<ref>{{cite web |date=August 22, 2023 |title=The President of the Republic arrives in South Africa to participate in the BRICS summit |url=https://www.spsrasd.info/news/en/articles/2023/08/22/47336.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824090658/https://www.spsrasd.info/news/en/articles/2023/08/22/47336.html |archive-date=August 24, 2023 |access-date=August 22, 2023 |website=Sahara Press Service |language=en}}</ref> |- |{{Flagcountry|Saudi Arabia}} |ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ |ਫੈਜ਼ਲ ਬਿਨ ਫਰਹਾਨ ਅਲ ਸਾਊਦ |<ref name="Belarus" /> |- |{{Flagcountry|Tanzania}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਸਾਮੀਆ ਸੁਲੁਹੁ ਹਸਨ |<ref>{{Cite web |date=2023-08-24 |title=LIVE: President Samia attends BRICS Summit 2023 in South Africa |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/video/live-president-samia-attends-brics-summit-2023-in-south-africa--4345538 |access-date=2023-08-24 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |- |{{Flagcountry|United Arab Emirates}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਜ਼ੈਦ ਅਲ ਨਾਹਯਾਨ |<ref name=":2" /> |- |{{Flagcountry|Zambia}} |ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |ਹਕਾਇੰਦੇ ਹਿਚਿਲੇਮਾ |<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-08-24 |title=Zambia : President Hakainde Hichilema Urges BRICS Countries to Reform Global Capital Costs for Africa |url=https://www.lusakatimes.com/2023/08/24/president-hakainde-hichilema-urges-brics-countries-to-reform-global-capital-costs-for-africa/ |access-date=2023-08-24 |language=en-GB}}</ref> |} == ਵਿਵਾਦ == === ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ === ਮਾਰਚ 2023 ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਦਾਲਤ (ਆਈਸੀਸੀ) ਨੇ ਰੂਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="icc_putin_warrent" /> ਵਾਰੰਟ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੂੰ ICC ਦੇ ਹਸਤਾਖਰਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।<ref name="reuters_2023-06-29" /> ਮਈ 2023 ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (ANC),<ref name="da_opposition" /> ਸਾਰੇ ਸੱਦੇ ਗਏ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਤਿਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜੇ ਉਹ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੇ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਛੋਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਮਿਆਰੀ ਅਭਿਆਸ ਸੀ।<ref name="guardian_2023-05-30" /> ਜੂਨ 2023 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ, ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |last1=Carter |first1=Sarah |title=Debate over possible Putin visit heats up in South Africa amid U.S. "concern" over BRICS intentions |url=https://www.cbsnews.com/news/vladimir-putin-south-africa-icc-arrest-warrant-brics-summit-us-concern/ |website=CBS |date=2023-06-02 |access-date=2023-07-06}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2023 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ "ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੁਆਰਾ" ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਸਰਗੇਈ ਲਾਵਰੋਵ ਨੂੰ ਭੇਜਣਗੇ।<ref>{{cite news |last1=Peyton |first1=Nellie |last2=Miridzhanian|first2=Anait |date=2023-07-19 |title=South Africa says Putin agreed not to attend BRICS summit |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/south-africa-putin-will-not-attend-brics-summit-by-mutual-agreement-2023-07-19/ |access-date=2023-07-19}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|refs= <ref name=":1">{{cite web |date=2023-08-23 |title=Egypt's PM attends BRICS summit on behalf of President El Sisi |url=https://www.egypttoday.com/Article/1/126472/Egypt-s-PM-attends-BRICS-summit-on-behalf-of-President |website=EgyptToday |access-date=2023-08-23}}</ref> <ref name=":2">{{cite web |date=2023-08-21 |title=Heads of State arrive in SA ahead of BRICS Summit {{!}} SAnews |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/heads-state-arrive-sa-ahead-brics-summit |website=www.sanews.gov.za |language=en |access-date=2023-08-23}}</ref> <ref name="Belarus">{{cite web |date=2023-08-23 |title=Saudi FM meets with Belarus counterpart at BRICS summit |url=https://arab.news/r7285 |website=Arab News |language=en |access-date=2023-08-23}}</ref> <ref name="Bolivian">{{cite web |date=2023-08-24 |title=Bolivian President confirms his presence at Brics Summit |url=https://www.plenglish.com/news/2023/08/23/bolivian-president-confirms-his-presence-at-brics-summit/ |website=Prensa Latina |language=en |access-date=2023-08-24 |archive-date=2023-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824141327/https://www.plenglish.com/news/2023/08/23/bolivian-president-confirms-his-presence-at-brics-summit/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="da_opposition">{{cite web |last1=Giordano |first1=Elena |last2=Camut |first2=Nicolas |title=Arrest Putin, South Africa’s opposition urges government |url=https://www.politico.eu/article/vladimir-putin-south-africa-opposition-government-brics/ |website=Politico |date=2023-05-23 |access-date=2023-07-06}}</ref> <ref name="guardian_2023-05-30">{{cite web |last1=Wintour |first1=Patrick |date=2023-05-30 |title=South Africa grants Putin and Brics leaders diplomatic immunity for summit |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/30/south-africa-grants-putin-and-brics-leaders-diplomatic-immunity-for-summit |website=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619195033/https://www.theguardian.com/world/2023/may/30/south-africa-grants-putin-and-brics-leaders-diplomatic-immunity-for-summit |archive-date=2023-06-19 |access-date=2023-07-06}}</ref> <ref name="icc_putin_warrent">{{cite web |url=https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and |title=Situation in Ukraine: ICC judges issue arrest warrants against Vladimir Vladimirovich Putin and Maria Alekseyevna Lvova-Belova |website=[[International Criminal Court]] |language=en |date=17 March 2023 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317151628/https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and |url-status=live |access-date=18 March 2023}}</ref> <ref name="reuters_2023-08-22">{{cite news |title=BRICS divisions re-emerge ahead of critical expansion debate |author1=Bhargav Acharya |author2=Gabriel Araujo |date=2023-08-22 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/brics-leaders-meet-south-africa-bloc-weighs-expansion-2023-08-22/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822102309/https://www.reuters.com/world/brics-leaders-meet-south-africa-bloc-weighs-expansion-2023-08-22/ |archive-date=2023-08-22}}</ref> <ref name="reuters_2023-06-29">{{cite web |last1=du Plessis |first1=Carien |date=2023-06-29 |title=South Africa to host BRICS summit despite Putin arrest warrant |url=https://www.reuters.com/world/south-africa-host-brics-summit-despite-putin-arrest-warrant-2023-06-29/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704105647/https://www.reuters.com/world/south-africa-host-brics-summit-despite-putin-arrest-warrant-2023-06-29/ |archive-date=2023-07-04 |website=Reuters |access-date=2023-07-06}}</ref> }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{official website|https://www.brics2023.gov.za/home}} {{BRICS|state=autocollapse}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ]] t4vs2r4zxjzz6qyl0lu0srjypc3jrku 0 201057 839930 822253 2026-05-23T23:00:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839930 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building |building_name= ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਮਸਜਿਦ | native_name = {{langx|ur|اکبر آبادی مسجد}} |image = | image_upright = 1.4 |caption= ਪੁਰਾਣੀ ਮਸਜਿਦ |map_type = India Delhi central | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = [[ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ|ਕੇਂਦਰੀ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਸਥਾਨ |coordinates = {{coord|28.6499|77.2379|region:IN_type:landmark|format=dms|display=title,inline}} |country = [[ਭਾਰਤ]] |location = [[ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]] |religious_affiliation = [[ਇਸਲਾਮ]] {{small|(ਪੁਰਾਣਾ)}} |rite= |consecration_year= |status = [[ਮਸਜਿਦ]] {{small|(1650&ndash;1857)}} | functional_status = '''ਢਹੀ ਹੋਈ''' |leadership= |website= |architect= |architecture_type = {{nowrap|ਮਸਜਿਦ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ}} |architecture_style = {{ubl|ਹਿੰਦ-ਇਸਲਾਮਿਕ|[[ਮੁਗ਼ਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਮੁਗ਼ਲ]]}} |facade_direction= |year_completed = 1650 | founded_by = [[ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਮਹਲ]] | date_destroyed = {{nowrap|1857 {{small|([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ)}}}} |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਮਸਜਿਦ''' ({{Langx|ur|اکبر آبادی مسجد}}) ਇੱਕ [[ਮਸਜਿਦ]] ਸੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ|ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ]] [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ [[ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਮਹਲ]] ਨੇ 1650 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ]] * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite AV media |author=Beato, Felice |author-link=Felice Beato |year=1858 |title=Series of photography of Delhi |isbn= |publisher= |location= |page= }} * {{cite book |title=Asar al-Sanadid |trans-title=Traces of Ancient Rulers |lang= |author=Khan, Syed Ahmed |author-link=Syed Ahmed Khan |location=Delhi |year=1847 |publisher= |page= |isbn= }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{cite web |author= |title=Indian Mutiny and Akbarabadi Mosque |url=https://www.heritagetimes.in/indian-mutiny-and-akbarabadi-mosque |work=Heritage Times, India |date=14 May 2018 |access-date=8 January 2025 |format=Includes historical drawing and images from 2018 }} * {{cite web |author= |title=Akbarabadi Masjid |url=https://theislamicheritage.com/detail/Akbarabadi-Masjid- |work=The Islamic Heritage, India |date=n.d. |access-date=8 January 2025 |format=Includes historical drawings and images }} * {{cite web |author=Vasfi, Dr. Syed Ausaf Saied |title=Akbarabadi Mosque How Not To Become A Laughing Stock |url=https://radianceweekly.net/akbarabadi-mosque-how-not-to-become-a-laughing-stock/ |work=Radiance Weekly, India |date=2 September 2022 |access-date=8 January 2025 |archive-date=27 ਜਨਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127194840/https://radianceweekly.net/akbarabadi-mosque-how-not-to-become-a-laughing-stock/ |url-status=dead }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਸਜਿਦਾਂ]] l37jm92jfd97wztywux7k8cv0dqx767 0 202100 839932 827103 2026-05-23T23:43:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839932 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" tabindex="0" style="width: 22em; margin-bottom: 14px;" ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |'''ਡਾ. ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ''' |- ! colspan="2" scope="row" style="text-align:left" |[[ਤਸਵੀਰ:Anil kumar sharma PAU.jpg|center|frameless]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |- ! scope="row" |ਜਨਮ |9 ਫਰਵਰੀ |- !ਕਿੱਤਾ |ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਟੀ.ਵੀ.) |- ! scope="row" |ਰਿਹਾਇਸ਼ |[[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਪੰਜਾਬ |- | colspan="2" style="text-align:center;border-top: 1px solid right; font-size: 90%" |ਸਰੋਤ: [https://pauwp.pau.edu/dr-anil-kumar-sharma/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} '''ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Anil Kumar Sharma;''' ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ)<ref>{{Cite web |title=linkedin |url=https://in.linkedin.com/in/anil-sharma-9ab84a28}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹੈ। ਓਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਟੀ.ਵੀ.) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Punjab Agricultural University - PAU - Ludhiana, Punjab - INDIA - pau.edu |url=https://www.pau.edu/index.php?_act=manageLink&DO=firstLink&intSubID=97 |access-date=2025-11-25 |website=www.pau.edu |archive-date=2025-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911160715/https://www.pau.edu/index.php?_act=manageLink&DO=firstLink&intSubID=97 |url-status=dead }}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ == * ਡਾ. ਅਨਿਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ [[:en:United_States–India_Educational_Foundation|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਇੰਡੀਆ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਵੱਲੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ (DST) ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਸੰਚਾਰ ਮੀਡੀਆ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ - 2014 * ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ VANI ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਧਾਰਕ ਹਨ। * ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਡ ਬੋਰਡ ਗੇਮ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ GIZ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਜੇਤੂ। * ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ। * ਜੂਨ, 2004 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ CICR, ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਲੇ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਈ 40,000/- ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। * 18 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, 500 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, 800 ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਟਰੀਟ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ, PAU ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (600 ਐਪੀਸੋਡ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Research Gate |url=https://www.researchgate.net/profile/Anil-Sharma-13}}</ref><ref>{{Cite web |title=Anil Sharma |url=https://indianecologicalsociety.com/wp-content/uploads/2023/08/Anil-Sharma.pdf}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ]] bj9spt9o8udknl5xbpatecv8pk8loeb 4 203558 839917 839756 2026-05-23T17:07:15Z Kuldeep (Punjabi Wikimedians) 55242 /* 25 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਮੁਹਿੰਮ */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 839917 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੰਗੇ ਲੇਖ|ਲਿੰਕ]] :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :‘ਉਨ੍ਹਾਂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਆਪ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁ-ਵਚਨ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Geet Arts|Geet Arts]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Geet Arts|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:28, 9 ਮਈ 2026 (UTC) :ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। :ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ “you” ਵਰਗਾ ਇਕ ਤਟਸਥ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ “ਤੂੰ”, “ਤੁਸੀਂ”, “ਆਪ” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਕਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਮ ਲਿਖਤ, ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਪੜਨਾਂਵ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। :ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ” ਵਰਤਣਾ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੀਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। :ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ: :•ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਆਦਰਸੂਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। :• ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਜਿਵੇਂ “ਮਹਾਨ”, “ਪੂਜਨੀਕ”, “ਅਵਤਾਰੀ”, “ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ” ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਣ। :• ਨੀਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜਨਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ। :• ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਲਿਖਤ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਰਹੇ। :ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ — ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। :ਧੰਨਵਾਦ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Aman Arora PTL|Aman Arora PTL]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Aman Arora PTL|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:21, 9 ਮਈ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) *:ਸ਼ੁਕਰੀਆ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਇਸ ਸਵਾਲ ਲਈ. ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਰਹੇਗੀ। ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧੰਨਵਾਦ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:49, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ [[:en:Main_Page|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] ਦੇ '[[:en:Wikipedia:Manual_of_Style/Islam-related_articles|Manual of Style/Islam-related articles]]' ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੱਲ ਹੈ। :ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: :ਨੀਤੀਗਤ ਢਾਂਚਾ (Policy Framework): ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼' (Manual of Style) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੈਅ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵੀ ਟਕਰਾਅ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਆਵੇਗੀ। :ਸਾਡੇ ਮੌਜੂਦਾ '[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]]' ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ 'ਉਹ' ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਉਨ੍ਹਾਂ/ਉਹਨਾਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :ਇਹ ਨੀਤੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। :ਮੈਂ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Harry sidhuz|Harry sidhuz]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Harry sidhuz|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Harry sidhuz|Contribs]])</font>} 17:17, 1 ਮਈ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ! ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰ੍ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ/ਮੁਸਲਮਾਨ/ਸਿੱਖ/ਇਸਾਈ ਆਦਿ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ੈਲੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਹਨਾਂ/ਆਪ ਆਦਿ) ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖਿੱਤੇ ਜਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਲੀਡਰ ਲਈ ਸਿਰਫ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ (ਉਸ/ਓਹ ਆਦਿ) ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੈਟਾਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਲਾਈਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਖਰੜੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:47, 9 ਮਈ 2026 (UTC) *ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ! ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇ ਕਿ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ, ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਸੀ, ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹਨਾਂ ਸਬਦ ਠੀਕ ਹਨ ਜਿਵੇ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖ ਹੈ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵੇਲ਼ੇ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਉਸਦਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹੋਇਆ ਠੀਕ ਲੱਗੇਗਾ ਜੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gurtej Chauhan|Gurtej Chauhan]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gurtej Chauhan|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:02, 17 ਮਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 ਅੱਪਡੇਟ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਤੱਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Resources_and_Partnerships/India_General_Support_Project/Punjabi_Wikimedians_Annual_Plan_2026-27 ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ] ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਬੋਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਭ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 15:13, 20 ਮਈ 2026 (UTC) == 25 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਮੁਹਿੰਮ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਛ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 25 ਮਈ ਤੋਂ 7 ਜੂਨ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ 25 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ ਰਾਹੀਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। *ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ: https://w.wiki/P45L *ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ: https://w.wiki/HtyR -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:07, 23 ਮਈ 2026 (UTC) g6qkt9j5nfbq3g6421qp2702kray0x8 0 203915 839929 839166 2026-05-23T22:52:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839929 wikitext text/x-wiki 2026 ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਨਾਮ ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਮ ਐਂਟਰੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ: * ਨਾਮ, ਉਮਰ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਦੇਸ਼, ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ (ਜੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ), ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ (ਜੇ ਪਤਾ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ। {{TOC right}} == ਮਾਰਚ == === 21 === * ਡੈਨਿਸ ਕੌਂਡਰੀ, 74 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ( CWA, ਜਿਮ ਕਰੌਕੇਟ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ, WCW )। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * [[ਮਧੂਮਿਤਾ ਰਾਉਤ]], 59 ਸਾਲ, ਭਾਰਤੀ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਡਾ ਰੌਬਰਟਸ, 66, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕੈਂਸਰ। === 20 === * ਆਰਿਫ਼, 84 ਸਾਲ, ਈਰਾਨੀ ਗਾਇਕ।<ref>[https://www.radiozamaneh.com/883240/ درگذشت عارف عارف‌کیا: سلطان قلب‌ها نوروز جنگی را ندید] {{In lang|fa}}</ref> * ਲੀਨਾਸ ਬੈਨਿਸ, 27, ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਇਥਲੀਟ (2022)।<ref>[https://www.lrt.lt/naujienos/sportas/10/2873150/in-memoriam-lietuvos-biatlonininkai-gedi-komandos-draugo-banio-visada-liksi-musu-sirdyse In Memoriam. Lietuvos biatlonininkai gedi komandos draugo Banio: visada liksi mūsų širdyse] {{In lang|lt}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਨਿਕੋਲਸ ਬ੍ਰੈਂਡਨ, 54 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ( ''ਬਫੀ ਦ ਵੈਂਪਾਇਰ ਸਲੇਅਰ'', ''ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਮਾਈਂਡਸ'', ''ਸਾਈਕੋ ਬੀਚ ਪਾਰਟੀ'' )। * ਅਲੇਨ ਬ੍ਰਿਲੇਟ, 78 ਸਾਲ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.ansa.it/canale_scienza/notizie/biotech/2026/03/20/addio-ad-alain-brillet-fra-i-pionieri-della-ricerca-sulle-onde-gravitazionali_49c926e1-6cb7-428e-b059-eab9d0ce6126.html Addio ad Alain Brillet, fra i pionieri della ricerca sulle onde gravitazionali] {{In lang|it}}</ref> * ਰੌਜਰ ਬਰੂਲੋਟ, 79, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਪੋਰਟਸਕਾਸਟਰ ( ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਐਕਸਪੋਜ਼ )। * ਅਰਨੇਸਟੋ ਚੈਰਕੁਇਸ ਬਿਆਲੋ, 85 ਸਾਲ, ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਰਜਨਟੀਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://www.infobae.com/teleshow/2026/03/21/murio-ernesto-cherquis-bialo-el-adios-a-un-maestro-del-periodismo/ Murió Ernesto Cherquis Bialo: el adiós a un maestro del periodismo] {{In lang|es}}</ref> * ਫਿਲਾਰੇਟ ਡੇਨੀਸੇਂਕੋ, 97, ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਪਦ-ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕੀਵ ਦਾ ਮੁਖੀ (1995 ਤੋਂ)।<ref>[https://glavred.net/ukraine/serdce-ostanovilos-skonchalsya-pochetnyy-patriarh-pcu-filaret-10750544.html "Зупинилося серце": помер Почесний Патріарх ПЦУ Філарет] {{In lang|uk}}</ref> * ਸਟੀਵ ਗੇਨਸ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਂਸਰ। * ਬੋਜ਼ੋ ਕੋਪ੍ਰੀਵਿਕਾ, 75 ਸਾਲ, ਸਰਬੀਆਈ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਨਾਟਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।<ref>[https://nova.rs/kultura/preminuo-bozo-koprivica/ Preminuo Božo Koprivica] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਕੁਰਕਜ਼ਾਬ-ਪੋਮੀਆਨੋਵਸਕਾ, 85 ਸਾਲ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ।<ref>[https://www.radiokrakow.pl/aktualnosci/zmarla-aleksandra-kurczab-pomianowska-aktorka-rezyserka-i-pisarka/ Zmarła Aleksandra Kurczab-Pomianowska - aktorka, reżyserka i pisarka] {{In lang|pl}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * Isabelle Mergault, 67, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''You Are So Beautiful''), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/20/isabelle-mergault-realisatrice-comedienne-et-chroniqueuse-est-morte-a-l-age-de-67-ans_6672710_3382.html Isabelle Mergault, réalisatrice, comédienne et chroniqueuse, est morte à l’âge de 67 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨੈਨੀ, 68–69, ਈਰਾਨੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਟੇਸਾ ਰਿਚਰਡਸ, 75 ਸਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਾਕਟਰ, ਕੈਂਸਰ। (ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਿਸ਼ੇਲ ਰੋਲਾਂਡ, 78, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਓਨੋਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.sudouest.fr/vin/info-sud-ouest-bordeaux-l-oenologue-michel-rolland-est-mort-28366585.php Info sud ouest. Bordeaux : l’œnologue Michel Rolland est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੈਲਵਿਨ ਟੌਮਕਿੰਸ, 100, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ (''ਦ ਨਿਊਯਾਰਕਰ''), ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਰਿਕ ਯੰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਬੁਲਫਾਈਟਰ ਅਤੇ ਰੋਡੀਓ ਜੋਕਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 19 === * ਮਾਰਕੋ ਅਲੇਓਟੀ , 67, ਇਤਾਲਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।[it]<ref>[https://torino.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/marco_aleotti_morto_regista_porta_a_porta_torinese-425232127/ Marco Aleotti morto a 67 anni: fu regista di Porta a Porta e di tanti eventi in mondovisione] {{In lang|it}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਨਵਾਰੂਲ ਅਜੀਮ ਆਰਿਫ਼, 74, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਬੈਂਕਰ, ਸੀਯੂ <ਆਈਡੀ 2 ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਯੂਸੀ (2021-2024), ਐਸਆਈਬੀਐਲ <ਆਈਡੀ 1 ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ। * ਏਸ਼ੇਲ ਅਰਮੋਨੀ , 67, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।[he]<ref>[https://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1001538020 אשל ארמוני, מנכ"ל משרד הבינוי והשיכון לשעבר, הלך לעולמו] {{In lang|he}}</ref> * ਅੰਬਰਟੋ ਬੋਸੀ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਪੀ. (ID1), 2008 ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਐਮ. ਈ. ਪੀ., ਅਤੇ ਲੇਗਾ ਨੋਰਡ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/politica/2026/03/19/news/umberto_bossi_morto-15552072/amp/ È morto Umberto Bossi, fondatore della Lega] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਈਕਲ ਬਾਮਬਾਂਗ ਹਾਰਟੋਨੋ, 86, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬੈਂਕਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸਿਗਰੇਟ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਪਲੇਅਰ, ਪੌਲੀਟ੍ਰੋਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਡੀਜਰਮ ਦੇ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ (1963 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.cnbcindonesia.com/news/20260319144608-4-720262/berita-duka-michael-bambang-hartono-meninggal-dunia-siang-ini Berita Duka: Michael Bambang Hartono Meninggal Dunia Siang Ini] {{In lang|id}}</ref> * ਰੇਮੰਡ ਐਲ. ਈਥਿੰਗਟਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਲੀਓਨਟੋਲੋਜਿਸਟ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਫਿਨਾਜ਼ੀ ਐਗਰੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ।[it]<ref>[https://roma.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/alessandrofinazzi-agro_morto_rettore_tor_vergata-425233302/ È morto a 85 anni Alessandro Finazzi-Agrò, per dodici anni rettore dell'università di Tor Vergata] {{In lang|it}}</ref> * ਖਾਮਿਦ ਗੀਜ਼ਾਤੁਲਿਨ , 94, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[http://ufaras.ru/?p=33647 Ушел из жизни член-корреспондент РАН, доктор экономических наук, профессор Гизатуллин Хамит Нурисламович] {{In lang|ru}}</ref> * ਪੀਟਰ ਹਾਲਾਜ਼, 86, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://maszol.ro/kultura/Elhunyt-Halasz-Peter-neprajzkutato Elhunyt Halász Péter néprajzkutató- a Maszol.ro portálról] {{In lang|hu}}</ref> * ਨਿਕੋਲਸ ਹੇਸਮ, 73, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ (2021 ਤੋਂ) ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖੀ (2016 ਤੋਂ) । * ਗੈਰੀ ਲਿਓ, 81, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਰਗਬੀ ਲੀਗ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਾਲਮੈਨ ਟਾਈਗਰਜ਼) * ਸਿਲਵੀਨੋ ਲੌਰੋ, 67, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਵਿਟੋਰੀਆ ਸੇਤੁਬਲ, [[ਐੱਸ. ਐੱਲ. ਬੇਨਫ਼ੀਕਾ|ਬੇਨਫਿਕਾ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.abola.pt/noticias/morreu-silvino-2026031918041911185 Morreu Silvino] {{In lang|pt}}</ref> * ਜੂਨ ਮਾਤਸੁਮੋਤੋ, 75, ਜਾਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੋ ਵਾਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਉਪ ਮੁੱਖ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ (2008-2009), ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (2016-2017), ਪੇਟ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://nk.jiho.jp/article/300742 松本純元国家公安委員長が死去元衆院議員、日薬連盟特別参与] {{In lang|ja}}</ref> * ਸਾਲੇਹ ਮੁਹੰਮਦੀ, 19, ਈਰਾਨੀ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਫਾਂਸੀ. * [[ਚੱਕ ਨੌਰਿਸ]], 86, ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ, ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਕਰ, ਟੈਕਸਾਸ ਰੇਂਜਰ'', ਮਿਸਿੰਗ ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ, ਡ੍ਰੈਗਨ ਦਾ ਰਾਹ ਅਤੇ ਲੇਖਕ) । * ਮਿਨਚੋ ਪ੍ਰਜ਼ਾਨਿਕੋਵ , 88, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ [bg]<ref>[https://www.edna.bg/izvestni/napusna-ni-legendarniiat-sinoptik-mincho-praznikov-4683957 Напусна ни легендарният синоптик Минчо Празников] {{In lang|bg}}</ref> * ਜੋਏਲ ਪਾਬਲੋ ਸਾਲੂਦ, 62, ਫਿਲੀਪੀਨ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਫਿਲੀਪੀਨ ਸਟਾਰ'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ) * ਜੈਫ ਵੈੱਬ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਚੀਅਰਲੀਡਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਵਰਸਿਟੀ ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਚੀਅਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇੱਕ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਅਲੇਸ ਜ਼ੇਡਨਿਕ , 68, ਚੈੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[Ostrava|ਓਸਟਰਾਵਾ]] ਦੇ ਮੇਅਰ (2002-2006) ।[cs]<ref>[https://moravskoslezsky.denik.cz/zpravy_region/ales-zednik-primator-honorarni-konzul-ostrava-umrti-politika-dydzej-kontroverze.html Ostrava smutní: Zemřel bývalý primátor a honorární ruský konzul Aleš Zedník] {{In lang|cs}}</ref> === 18 === * ਅਬਦ ਅਲਘਾਨੀ ਅਬੂ ਅਲਾਜ਼ਮ, 83, ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਲੇਖਕ।[ar]<ref>[https://elaph.com/Web/Culture/2026/03/1591751.html وفاة الكاتب والمترجم المغربي عبد الغني أبو العزم] {{In lang|ar}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਬੂ ਸ਼ਾਹਲਾ, ਫਲਸਤੀਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਖਾਨ ਯੂਨਿਸ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਫੀਲਡ ਕਮਾਂਡਰ। * ਕੈਰੋਲੀ ਤਾਮਾਸ ਬਾਰਟਲ , 92, ਸਲੋਵਾਕ [[Premonstratensians|ਪ੍ਰੀਮੋਨਸਟ੍ਰੇਟੇਨਸੀਅਨ]] ਭਿਕਸ਼ੂ।[hu]<ref>[https://felvidek.ma/2026/03/19/szombaton-bucsuztatjak-bartal-karoly-tamas-emeritus-jaszovari-apatot/ Szombaton búcsúztatják Bartal Károly Tamás emeritus jászóvári apátot] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਕਰ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਸਾਈਕਲਿਸਟ (1964) * ਮਾਈਕ ਕਲੈਮਪਿਟ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID1), 2021 ਤੋਂ ਕੈਂਸਰ. * ਸੰਡੋਰ ਡੇਵਿਡ , 89, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।[hu]<ref>[https://www.origo.hu/sport/sport-egyeni/2026/03/gyasz-elhunyt-david-sandor-lapaj-sportriporter Gyász: elhunyt a magyar sportújságírás meghatározó alakja, Dávid Sándor] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਲੋਇਸ ਡੇਲਮੋਰ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਡਕੋਟਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1994-2018) * ਯਾਕੋਬ ਐਦਰੀ, 75, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (2003-2013), ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ (2006) ਅਤੇ ਨੇਗੇਵ ਅਤੇ ਗਲੀਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ [ID1]। * ਮੈਨੂਅਲ ਏਟੁਰਾ, 93, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਐਥਲੈਟਿਕ ਬਿਲਬਾਓ) । * ਟੌਮ ਜਾਰਜਨ, 88, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਿਟਨ ਦ ਲਾਈਨਾਂ, ਏ ਫਿਸ਼ ਕਾਲਡ ਵਾਂਡਾ, ਨੋਟਸ ਆਨ ਏ ਸਕੈਂਡਲ) * ਹੇਸੁਕੇ ਹਿਰੋਨਾਕਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ, ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਡੀਕੰਪੋਜੀਸ਼ਨ [[ਫ਼ੀਲਡਜ਼ ਤਗਮਾ|ਫੀਲਡਜ਼ ਮੈਡਲ]] ਜੇਤੂ (1970) ।<ref>[https://www.asahi.com/articles/ASV3L20SXV3LUTFL00QM.html 広中平祐さん死去　フィールズ賞受賞の数学者・元山口大学長] {{In lang|ja}}</ref> * ਰਿਕ ਹੋਗਾਬੋਮ, 47, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੰਪਾ ਦੇ ਮੇਅਰ (2026) * ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਜਨਨਾਤੀ, 93, ਈਰਾਨੀ ਮਰਜਾ '<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6777590/آیت-الله-العظمی-جناتی-شاهرودی-درگذشت آیت الله العظمی جناتی شاهرودی درگذشت] {{In lang|fa}}</ref> * ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਤਿਬ, 64-65, ਈਰਾਨੀ ਮੌਲਵੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਖੁਫੀਆ ਮੰਤਰੀ (2021 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਰੂਨ ਮੈਸਜ਼ [ਐਸਵੀ], 97, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਹੇਡਮੋਰਾ ਐਸਕੇ, ਲੇਕਸੈਂਡਸ ਆਈਐਫ, ਗੈਸ ਐਚਕੇ.[sv]<ref>[https://www.aftonbladet.se/sportbladet/hockey/a/Pdplk0/leksands-forsta-guldtranare-rune-mases-dod-blev-97-ar Tränarlegendaren Rune Mases är död – blev 97 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਪੀਟਰ ਥੌਮਸਨ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। * ਸੋਰਿਨ ਤੁਫਾਨ, 57, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰੂਲ ਕਾਂਸਤਾਨਟਾ) ਡੁੱਬ ਗਿਆ।<ref>[https://www.euronews.ro/articole/surse-sorin-tufan-fostul-mare-fotbalist-al-farului-si-stelei-printre-disparutii-in-incidentul-din-portul-midia Surse: Sorin Tufan, fostul mare fotbalist al Farului și Stelei, printre dispăruții în incidentul din Portul Midia] {{In lang|ro}}</ref> * ਫਿਨ-ਏਰਿਕ ਵਿਨਜੇ, 90, ਨਾਰਵੇਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.khrono.no/finn-erik-vinje-er-dod/1046534 Finn-Erik Vinje er død] {{In lang|nn}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਵ੍ਹਾਈਟ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਟੇਨਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 17 === * ਡੌਗ ਕੈਮਿਲੀ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਡੌਜਰਜ਼, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸੈਨੇਟਰਜ਼) * ਚੀਓਨ ਸ਼ਿਨ-ਇਲ , 82, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਵਪਾਰੀ।[ko] * ਲੋਰੇਨਾ ਕਲੇਅਰ ਫੈਸੀਓ, 82, ਕੋਸਟਾ ਰਿਕਨ ਘੋਡ਼ਸਵਾਰ, ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ (1998-2002), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://crhoy.com/nacionales/muere-lorena-clare-esposa-del-expresidente-miguel-angel-rodriguez/ Muere Lorena Clare, esposa del expresidente Miguel Ángel Rodríguez] {{In lang|es}}</ref> * ਜੌਨ ਕੋਲੀ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ। * ਅਨੀਬਲ ਕ੍ਰਿਸਟੋਬੋ, 54, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਕਵੀ।<ref>[https://elpais.com/cultura/2026-03-19/muere-anibal-cristobo-a-los-54-anos-un-gran-editor-precario.html Muere Aníbal Cristobo a los 54 años: un gran editor precario] {{In lang|es}}</ref> * ਜੈਕਬ ਡੇਰੇਚ-ਕ੍ਰਜ਼ੀਕੀ, 56, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2001-2005) ।<ref>[https://radiogorzow.pl/426904/nie-zyje-jakub-derech-krzycki/ Nie żyje Jakub Derech-Krzycki] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੋਮਿਨਿਕਾ ਐਲਿਸਚੇਰੋਵਾ , 23, ਚੈੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵਕ, ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.[cs]<ref>[https://www.irozhlas.cz/zpravy-domov/zemrela-dominika-elischerova-alias-mina-bylo-ji-23-let-influencerka-mela-nehodu_2603180629_jar Zemřela Dominika Elischerová alias Mína, bylo jí 23 let. Influencerka a zápasnice měla nehodu v Thajsku] {{In lang|cs}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਗੈਲੇ, 83, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.bio.u-szeged.hu/sztehirek/2026-marcius/elhunyt-galle-laszlo-professzor?objectParentFolderId=46632 Elhunyt Prof. Dr. Gallé László, az SZTE Ökológiai Tanszék alapítója] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੀ. ਐਮ. ਫਜ਼ਲੁਲ ਹੱਕ, 83, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1996-2006) । * ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਇਲੀਆ II, 93, ਜਾਰਜੀਅਨ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਹਾਈਰਚ, ਕੈਥੋਲਿਕਸ-ਪੈਟ੍ਰਿਆਰਚ ਆਫ ਆਲ ਜਾਰਜੀਆ (1977 ਤੋਂ ਗੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਖੂਨ ਵਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) । * ਲਿਊਬੋਮੀਰ ਕਲਿਸੁਰੋਵ , 82, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[bg]<ref>[https://paragraf.bg/pochina-doajenat-na-balgarskata-podvodna-fotografiya-lyubomir-klisurov/ Почина доайенът на българската подводна фотография Любомир Клисуров] {{In lang|bg}}</ref> * ਬੈਟੀਨਾ ਕੋਸਟਰ, 66, ਜਰਮਨ ਗਾਇਕਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ।<ref>[https://www.stiletv.it/news/117140/capaccio-paestum-addio-alla-cantante-sassofonista-e-attrice-tedesca-bettina-koster Capaccio Paestum: addio alla cantante, sassofonista e attrice tedesca Bettina Köster] {{In lang|it}}</ref> * ਰੇਨੇਲ ਕਰੂਜ਼, 37, ਅਮਰੀਕੀ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ। * 67 ਸਾਲਾ ਅਲੀ ਲਾਰੀਜਾਨੀ, ਈਰਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੁਪਰੀਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਕੱਤਰ, ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2008-2020), ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ (1992-1994), ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਮੇਸਨ, 100, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ (1987-1995), ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ (1972-1987) । * ਮਾਰਕ ਮੈਕਲੇਨੇ, 56, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (2021 ਤੋਂ) * 87 ਸਾਲਾ ਸਲਾਵਾ ਰਾਚੇਵਾ, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://nova.bg/news/view/2026/03/17/530614/отиде-си-слава-рачева-актрисата-дала-гласа-си-на-педя-човек-лакът-брада/ Отиде си Слава Рачева - актрисата, дала гласа си на Педя човек-лакът брада] {{In lang|bg}}</ref> * ਜ਼ਲਾਟਕੋ ਸਿਮੇਂਕ, 87, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1964) । * ਘੋਲਮਰੇਜ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨੀ, 61-62, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਬਸੀਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ (2019 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਲੈਰੀ ਸਟਾਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੰਸਾਸ ਸਿਟੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੇਟਸ, ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ ਪੈਡਰੇਜ਼) * ਸ਼ਮਸ ਸੁਮਨ, 59, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਜੋ''ਜੋਯਜੱਤਰਾ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਸੂ ਵੈਗਨਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੇਵਾਡਾ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1991-1995) === 16 === * ਮਾਰਸੇਲੋ ਅਰਾਜੋ, 78, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ (ਫੁੱਟਬਾਲ ਡੀ ਪ੍ਰਾਈਮੇਰਾ) <ref>[https://www.infobae.com/deportes/2026/03/16/murio-el-historico-relator-marcelo-araujo/ Murió Marcelo Araujo, el histórico periodista de Fútbol de Primera que revolucionó la forma de relatar en TV] {{In lang|es}}</ref> * 76 ਸਾਲਾ [[ਨਵਨਿੰਦਰ ਬਹਿਲ]], ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼'', ਹੋਟਲ ਸਾਲਵੇਸ਼ਨ, ''ਖੁਫੀਆ'' ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ) । * ਜੈਮੀ ਬਲੈਂਕਸ, 54, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਅਰਬਨ ਲੀਜੈਂਡ, ''ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਟਾਰਮ ਚੇਤਾਵਨੀ) * ਯਵੇਸ ਚੇਵਾਲਾਰਡ, 79, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.pf-13.com/P1220.aspx?IdPer=eaowxmjdY Avis de décès de Monsieur Yves Chevallard] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡੇਲਾਸ, 86, ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://actualitte.com/article/129976/edition/jean-delas-cofondateur-de-l-ecole-des-loisirs-est-mort Jean Delas, cofondateur de L'école des loisirs, est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡਰਫਲਰ, 101, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਓਰੇਗਨ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1988-1994), ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (2001-2003) ਅਤੇ ਓਰੇਗਨ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ <ਆਈਡੀ2। * ਪੈਟਰਿਕ ਡੇਵੋਲਫ, 75, ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.lefilmfrancais.com/cinema/175428/disparition-de-patrick-dewolf Disparition de Patrick Dewolf] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਲਜ਼ਾ ਗੋਏਵਾ , 97, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ।[bg]<ref>[https://www.segabg.com/category-culture/golyamata-bulgarska-hudozhnichka-elza-goeva-izduhna-na-97 Голямата българска художничка Елза Гоева издъхна на 97] {{In lang|bg}}</ref> * ਆਂਦਰੇ ਗੋਲਿਕੋਵ [ਰੂਸੀ], 80, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://m.5-tv.ru/news/5061083/umer-legendarnyj-akter-mhat-imeni-gorkogo-andrej-golikov-aii/ Умер легендарный актер МХАТ имени Горького Андрей Голиков] {{In lang|ru}}</ref> * ਜੇਮਜ਼ ਐਨ. ਹਾਰਡਿਨ ਜੂਨੀਅਰ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਜਰਮਨਵਾਦੀ। * ਈ. ਗ੍ਰੈਡੀ ਜੌਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਰਕਟ ਲਈ ਯੂਐਸ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਅਪੀਲਜ਼ ਦੇ ਜੱਜ (1982 ਤੋਂ) * ਡੋਲੋਰੇਸ ਕੀਨ, 72, ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ ਗਾਇਕ (ਡੀ ਡੈਨਨ) * ਸਰਗੇਈ ਮੈਕਸਿਮੈਂਕੋ, 71, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।[ru]<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 – 16.03.2026] {{In lang|ru}}</ref> * ਏਰਨੋ ਮੇਜ਼ਰੋਸ, 90, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਹਵਾ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.blikk.hu/aktualis/belfold/meszaros-erno-mta-meteorologus-halal-gyasz/skfgv6b Meghalt Mészáros Ernő] {{In lang|hu}}</ref> * ਅਲਫਰੈਡ ਜੇ. ਨੋਲ, 66, ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017-2019) <ref>[https://kurier.at/politik/inland/jurist-und-ex-poltiker-alfred-noll-verstorben/403141366 Jurist und Ex-Politiker Alfred Noll verstorben] {{In lang|de}}</ref> * ਜੁਆਨ ਓਚਾਗਾਵੀਆ ਲਾਰੈਨ [ਫਰੈਡ], 97, ਚਿਲੀਅਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।[fr]<ref>[https://www.osservatoreromano.va/it/news/2026-03/quo-063/morto-in-cile-il-padre-gesuita-juan-ochagavia-larrain.html Morto in Cile il padre gesuita Juan Ochagavía Larraín] {{In lang|it}}</ref> * ਐਰਿਕ ਓਵਰਮੀਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਬੌਸ਼'', ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ, ''[[ਦ ਵਾਇਰ]]'') * ਵੇਨ ਪਰਕਿਨਜ਼, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਗਿਟਾਰਿਸਟ, ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਓਵੇ ਪਿਹਲ, 87, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ। * ਮੋਨਰੋ ਪ੍ਰਾਈਸ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ। * ਓਰੀਅਨ ਸੈਮੂਅਲਸਨ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਡਬਲਯੂਜੀਐਨ) * ਕੀਕੀ ਸ਼ੇਪਾਰਡ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਅਪੋਲੋ ਵਿਖੇ ਸ਼ੋਅਟਾਈਮ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * 84 ਸਾਲਾ ਸੀਸਾਬਾ ਸਿਕਲੋਸ, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1990-1994) ।<ref>[https://24.hu/belfold/2026/03/16/siklos-csaba-jozsef-meghalt/ Meghalt Siklós Csaba József volt miniszter] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਸਟ੍ਰੈਨਸਕੀ, 78, ਚੈੱਕ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਚਸੀ ਵਿਟਕੋਵਿਸ, ਐਚਸੀ ਜ਼ਲਿਨ) ।<ref>[https://www.hc-vitkovice.cz/article/13642-Vitkovicka-rodina-smutni-Ve-veku-78-let-zemrel-Vladimir-Stransky Vítkovická rodina smutní: Ve věku 78 let zemřel Vladimír Stránský] {{In lang|cs}}</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਅਵੇਯੂ ਸਿਮੇ, ਘਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * ਮਾਰੇਕ ਟਰੌਂਬਸਕੀ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ।[pl]<ref>[https://bielsko.biala.pl/aktualnosci/60246/nie-zyje-prof-marek-trombski-odeszla-postac-wybitna-i-niezwykle-zasluzona-dla-bielska-bialej-foto Nie żyje prof. Marek Trombski. Odeszła postać wybitna i niezwykle zasłużona dla Bielska-Białej - foto] {{In lang|pl}}</ref> * ਬੌਬ ਤੁਲੀਅਸ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ (ਆਈ. ਐਮ. ਐਸ. ਏ.) === 15 === * ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੇਸੇਰਾ, 61, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ (2026) <ref>[https://rpp.pe/politica/elecciones/napoleon-becerra-candidato-presidencial-del-partido-de-los-trabajadores-y-emprendedores-fallecio-en-un-accidente-noticia-1680139 Falleció Napoleón Becerra, candidato presidencial del Partido de los Trabajadores y Emprendedores, tras un accidente de tránsito] {{In lang|es}}</ref> * ਅਬਦੁਲਰਹਮਾਨ ਅਲ-ਬਿਸ਼ੀ, 43, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਅਲ ਨਾਸਰ ਐਫ.ਸੀ.|ਅਲ-ਨਾਸਰ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੇਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਪਾਕੀ ਕੈਨਜ਼ੀ , 78, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2026/03/16/paki-canzi-nuovi-angeli-morto Addio a Paki Canzi, cantante e pianista dei Nuovi Angeli. Aveva 78 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਕਲਾਰਕ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਇਨ ਦ ਹੀਟ ਆਫ ਦ ਨਾਈਟ, ਦ ਆਊਟਲਾ ਜੋਸੀ ਵੇਲਜ਼, ਦ ''ਜੈਫ ਫੌਕਸਵਰਥੀ ਸ਼ੋਅ'') ਰੀਡ਼੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ। * ਕੇਨ ਕੋਲ, 82, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1964) ਅਤੇ ਕੋਚ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਕੋਰਟੀਜ਼ ਡੀ ਬੋਸਿਸ, 99, ਇਤਾਲਵੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.ilrestodelcarlino.it/ancona/cronaca/addio-allambasciatore-de-bosis-abito-daadcfe6 Addio all'ambasciatore De Bosis: abitò la Torre, emblema di Portonovo] {{In lang|it}}</ref> * ਲੇਨ ਡੀਟਨ, 97, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਾਸੂਸ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਆਈ. ਪੀ. ਸੀ. ਆਰ. ਈ. ਐੱਸ. ਐੱਫ. ਫਾਈਲ, ਐਨ ਐਕਸਪੈਸਿਵ ਪਲੇਸ ਟੂ ਡਾਈ, ਐਕਸ. ਪੀ. ਡੀ.) * ਬਿੱਲ ਡੈਮਪਸੇ, 83, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਡਾਈਟਜ਼, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਲੇਖਕ (ਹੈਲੋਃ ਦ ਫਲੱਡ) । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜਿਮ ਫਲੀਟਿੰਗ, 70, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਏਅਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਕਲਾਇਡ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਕਿਲਮਾਰਨਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਕਿਲਮਾਰਨੌਕ]]) । * ਵਾਲਟਰ ਫਰੀਨਾ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੋਕਰ ਖਿਡਾਰੀ।[it]<ref>[https://www.grinderlabpoker.it/addio-valter-farina-primo-braccialettato-wsop-italiano-storia/ Addio a Valter Farina, il primo braccialettato WSOP italiano nella storia del poker] {{In lang|it}}</ref> * ਕਿਰਕ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ, 77-78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਊਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰ (ਦ ''ਬੋਰਨ ਅਲਟੀਮੇਟਮ'', ''ਐਲ. ਏ. ਗੁਪਤ'', ''ਜੁਰਾਸਿਕ ਵਰਲਡ'') <ref>[https://www.tvazteca.com/azteca7/oscar/premios-oscar-2026-lista-artistas-que-aparecieron-en-el-in-memoriam/ In Memoriam Premios Oscar 2026: todos los actores, actrices y directores recordados en la gala] {{In lang|es}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੇਮਜ਼ ਐਮ. ਹਿਊਸਟਨ, 103, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਟਿਲਾ ਲੋਟੇ, 91, ਹੰਗਰੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰ।<ref>[https://magyarnemzet.hu/kultura/2026/03/lote-attila-jaszai-mari-dijas-szinesz Elhunyt Lőte Attila Jászai Mari-díjas színész] {{In lang|hu}}</ref> * ਇਰਮੇਲੀ ਮੈਕਲੇ, 83, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੌਪ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215726 Iskelmälaulaja Irmeli Mäkelä on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਏਜੀਡੀਓ ਮਾਰਜ਼ੋਨਾ, 81-82, ਇਤਾਲਵੀ ਕਲਾ ਸੰਗ੍ਰਾਹਕ।<ref>[https://www.faz.net/agenturmeldungen/dpa/kunstsammler-und-maezen-egidio-marzona-gestorben-200639184.html Kunstsammler und Mäzen Egidio Marzona gestorben]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|de}}</ref> * ਸਿਨਜ਼ੀਆ ਆਸਕਰ, 63, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.ilmattino.it/spettacoli/musica/morta_cinzia_oscar_annuncio_figlio_cantante_chi_era-9417541.html È morta Cinzia Oscar, lutto nel mondo della musica: «Sono morto insieme a te, mamma», le parole del figlio] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਰੈਂਡਰਿਆਮੰਡਰਾਟੋ, 67, ਮਾਲਾਗਾਸੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰੀ (2019-2021) ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ (2021) ।<ref>[https://midi-madagasikara.mg/richard-randriamandrato-lancien-ministre-de-leconomie-et-des-finances-nest-plus/ Richard Randriamandrato : L'ancien ministre de l'Économie et des Finances n'est plus]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਜਮਾਲ ਰੇਯਾਨ, 72, ਫਲਸਤੀਨੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (''ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ'') । * ਬਰੂਨੋ ਸਲੋਮੋਨ, 55, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ਸੀ, ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ça, ''ਮੈਡੇਲੀਨ ਕੋਲਿਨਜ਼'', ਤਮਾਰਾ.<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/15/bruno-salomone-acteur-dans-fais-pas-ci-fais-pas-ca-est-mort-a-l-age-de-55-ans_6671288_3382.html Bruno Salomone, acteur dans « Fais pas ci, fais pas ça », est mort à l'âge de 55 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਂਡਰੀ ਸਰਡਯੁਕ, 87, ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਮੰਤਰੀ (1996-1999) <ref>[https://amnu.gov.ua/pishov-z-zhyttya-akademik-namn-ukrayiny-andrij-myhajlovych-serdyuk/ Пішов з життя академік НАМН України] {{In lang|uk}}</ref> * ਸ਼ੋਸਾਨਾ ਸਟਰੋਕ, 34, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਾਰਕੁਨ। * ਵਾਕਾਸ਼ੀਮਾਜ਼ੂ ਮੁਤਸੂਓ, 69, ਜਪਾਨੀ ਸੂਮੋ ਪਹਿਲਵਾਨ।<ref>[https://www.nikkansports.com/battle/sumo/photonews/photonews_nsInc_202603150001936-0.html 元大関若嶋津の日高六男さん死去、69歳 現役時代は優勝2度 9年前に倒れ頭部手術受ける] {{In lang|ja}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਐਚ. ਵਾਲਡੇਕ, 69, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਾਰੀਅਸ ਵਾਈਡਰਿੰਸਕੀ , 74-75, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[pl]<ref>[https://zpaf.pl/aktualnosci/M-Widerynski-zmarl-15-03-2026/ Dotarła do nas smutna wiadomość: dziś, 15 marca 2026 zmarł Mariusz Wideryński] {{In lang|pl}}</ref> * ਯੂਜਨੀਅਸ ਵਾਈਜ਼ਨਰ [ਪਲ], 94, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।[pl]<ref>[https://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,601324,Eugeniusz-Wyzner-nekrolog.html Eugeniusz Wyzner roku zmarł] {{In lang|pl}}</ref> === 14 === * ਲਿਉਡਮੀਲਾ ਅਰਿਨੀਨਾ, 99, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਏ ਟੀਚਰ ਆਫ਼ ਸਿੰਗਿੰਗ, ਵੇਟਿੰਗ ਫਾਰ ਲਵ, ਗੈਸਟ ਫਰੌਮ ਦ ਫਿਊਚਰ) <ref>[https://news.ru/culture/skonchalas-izvestnaya-artistka-dolgozhitelnica Скончалась известная артистка из фильма «Гостья из будущего»] {{In lang|ru}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਬਾਬਾਯੇਵ, 74, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://mediaport.ua/pomer-pochesnyy-hromadianyn-kharkova-volodymyr-babaiev/ Помер почесний громадянин Харкова Володимир Бабаєв] {{In lang|uk}}</ref> * ਜੋਚੇਨ ਬਾਕਫੈਲਡ, 73, ਜਰਮਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1976) <ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/olympiasieger-aus-mv-boxer-jochen-bachfeld-gestorben,bachfeld-100.html Olympiasieger aus MV: Boxer Jochen Bachfeld gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਰਾਏ ਆਰ. ਬਰੇਰਾ ਸੀਨੀਅਰ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਟੈਕਸਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੱਤਰ (1968-1969) <ref>[https://www.expressnews.com/san-antonio-weather/article/roy-barrera-sr-san-antonio-trial-attorney-legend-22079640.php 'A legal legend': Roy Barrera Sr. was first Hispanic to lead San Antonio Bar Association] {{Subscription required}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਨਕੇ, 88, ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[hu]<ref>[https://aok.pte.hu/hu/hirek/hir/18313 Gyászhír – elhunyt dr. Benke József] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੇਨਸ ਬਲੌਰਟ, 87, ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਸਾਈਕੋਆਕੌਸਟਿਕਸ) * ਲੈਂਬਰਟੋ ਕਾਰਡੀਆ, 91, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਕੱਤਰ (1995-1996) <ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/e-morto-lamberto-cardia-a-palazzo-chigi-poi-presidente-della-consob_4ecad71a-629f-4386-9ea1-8b2f016501b9.html È morto Lamberto Cardia, il 'timoniere' nelle tempeste finanziarie] {{In lang|it}}</ref> * ਅਮੀਲੀਆ ਕੈਸਡੇਈ, 96, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1976-1979), ਵੇਨੇਟੋ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1985-1990) ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/morta-amelia-casadei-fu-parlamentare-e-consigliera-veneta-dc_c5df5292-a811-4f8e-a151-e91f14c3fdb1.html Morta Amelia Casadei, fu parlamentare e consigliera veneta Dc] {{In lang|it}}</ref> * ਬ੍ਰਾਇਨ ਕਲਾਰਕ, 87, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਐਂਗਲਰ, ਛਾਤੀ ਦੀ ਲਾਗ.<ref>[https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/brian-clarke-obituary-distinguished-angling-writer-86fkbk8dv Brian Clarke obituary: distinguished angling writer] {{Subscription required}}</ref> * ਲੋਵਰਕਾ ਕੋਰਾਲਿਕ , 58, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.hipzg.hr/preminula-lovorka-coralic-1968-2026/ Preminula dr. sc. Lovorka Čoralić 1968.-2026.] {{In lang|hr}}</ref> * ਗੇਮਾ ਕੁਏਰਵੋ, 91, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵੇਂਟੇ ਏ ''ਅਲੇਮੇਨੀਆ, ਪੇਪੇ'', ਦੋ ਮਰਦ ਅਤੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਐਕਵੀ ਨੋ ਹੇ ਕਵੀਨ ਵਿਵਾ.<ref>[https://www.lavanguardia.com/gente/20260314/11489982/gemma-cuervo-actriz-muere-aqui-no-hay-quien-viva.html Muere la actriz Gemma Cuervo a los 91 años] {{In lang|es}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਸੀਨ ਡੈਮੀਚੇਲ, 87, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ।<ref>[https://www.corsenetinfos.corsica/La-disparition-de-Francine-Demichel-juriste-et-universitaire-engagee-au-service-de-l-Universite-de-Corse_a89709.html La disparition de Francine Demichel, juriste et universitaire engagée au service de l'Université de Corse] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੂਰਦੀਨ ਜੌਦੀ , 92, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮੈਟ।[ar] * ਪਾਓਲੋ ਫਰਨਾਂਡੋ, 58, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਚਾਰ ਵਾਰ ਡਿਪਟੀ ਰਹੇ।<ref>[https://g1.globo.com/df/distrito-federal/noticia/2026/03/14/morre-ex-deputado-federal-do-df-professor-paulo-fernando.ghtml Morre Professor Paulo Fernando, ex-deputado federal do DF, aos 58 anos] {{In lang|pt}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਗਾਰੋ, 88, ਰੂਸੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/15-03-2026/umer-akter-komedii-kavkazskaya-plennica-ili-novye-priklyucheniya-shurika-i-kin-dza-dza-nikolai-garo/ Умер актер комедий «Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика» и «Кин-дза-дза!» Николай Гаро] {{In lang|ru}}</ref> * ਪਾਲ ਜੇਰੀਮੀਆ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੁਰਗਨ ਹੈਬਰਮਾਸ, 96, ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ (''ਸੰਚਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ'') <ref>[https://www.tagesspiegel.de/kultur/philosoph-und-soziologe-jurgen-habermas-im-alter-von-96-jahren-gestorben-15358274.html Philosoph und Soziologe: Jürgen Habermas im Alter von 96 Jahren gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਓਡ ਹੋਲਟਨ, 85, ਨਾਰਵੇਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-2005) ।<ref>[https://www.nrk.no/ostfold/tidligere-stortingspolitiker-odd-holten-er-dod-1.17812276 Tidligere stortingspolitiker Odd Holten er død] {{In lang|no}}</ref> * ਸਰਜ ਮੈਥਿਯੂ, 90, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1973-1976), ਸੈਨੇਟਰ (1977-2004) ।<ref>[https://www.leprogres.fr/politique/2026/03/14/serge-mathieu-ancien-senateur-du-rhone-est-decede-a-l-age-de-90-ans Serge Mathieu, ancien sénateur du Rhône entre 1977 et 2004, est décédé à l'âge de 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਸ਼ਿਗੇਕੀ ਮੋਰੀ, 88, ਜਾਪਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ|ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ]] ਤੋਂ ਬਚੇ ਵਿਅਕਤੀ। * ਸਰਜੀਓ ਮੇਰੁਸੀ, 83, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[it]<ref>[https://www.lastampa.it/novara/2026/03/14/news/morto_sergio_merusi_sindaco_lega_novara_politica-15545368/ Morto Sergio Merusi, primo sindaco leghista di Novara] {{In lang|it}}</ref> * ਹੈਨਰੀ ਨੋਵੋਸੂ, 62, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਬੈਂਕ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਗੇਟਵੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ) । * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਏ. ਸਿਮਜ਼, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, [[ਆਰਥਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨੋਬਲ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ (2011) * ਸਟੀਵ ਥੈਲ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਕੀਲ। * ਬਰਟੇ ਵੀਸ, 84, ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (1993-1997) ।<ref>[https://www.dr.dk/nyheder/seneste/tidligere-minister-birte-weiss-er-doed Tidligere minister Birte Weiss er død] {{In lang|da}}</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਬੀ. ਵਿਟਕੋਵਰ, 91, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ। * ਫਿਲ ਵੂਲਸ, 66, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਐਮ. ਪੀ.]] (1997-2010), ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਜਾਰਡਨ ਰਾਈਟ, 33, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ (''ਇਕੋ ਇਕ ਰਸਤਾ ਏਸੇਕਸ ਹੈ'', ਐਕਸ ਆਨ ਦ ਬੀਚ) * ਸੁੰਦਰਤਾ ਜ਼ਿਬੁਲਾ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2019-2024) === 13 === * ਜੌਨ ਐਲਫੋਰਡ, 54, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਗ੍ਰੇਂਜ ਹਿੱਲ, ਲੰਡਨ ਦਾ ਬਰਨਿੰਗ ਹਿੱਲ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਅਪਰਾਧੀ। * ਨਿਕ ਬੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ। * ਜਿਓਵਾਨੀ ਬੋਲਜ਼ੋਨੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸੈਂਪਡੋਰੀਆ, [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], [[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]]) ।[it]<ref>[https://www.genoaoggi.it/societa/palmares/addio-a-giovanni-bolzoni-lo-sconquasso-che-porto-il-genoa-in-a/ Addio a Giovanni Bolzoni: lo "Sconquasso" che portò il Genoa in A] {{In lang|it}}</ref> * ਬਿਲੀ ਕੈਂਪਬੈਲ, 81, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮਦਰਵੈਲ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈਲ, 64, ਵੈਲਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਮੋਟਰਹੈੱਡ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਜੋਖਮ, ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈੱਲ ਅਤੇ ਬੈਸਟਰਡ ਸੰਨਜ਼) ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਐਮੀ ਕੈਰ, 34, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਰੀਡਿੰਗ, ਉੱਤਰੀ ਇਲੀਨੋਇਸ ਹਸਕੀਜ਼, ਆਈ. ਐਲ. ਸੈਂਡਵਿਕਨ ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ) * ਫਰੈਂਸੀਨ ਡੇਸਕੈਰੀਜ਼, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.lapresse.ca/actualites/2026-03-13/pionniere-du-feminisme-au-quebec/la-sociologue-francine-descarries-n-est-plus.php La sociologue Francine Descarries n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਬ੍ਰਾਇਨ ਡੋਹਰਟੀ, 57, ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''[[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]]'', ਦ ''[[ਦ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਜਰਨਲ|ਵਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਜਰਨਲ]]'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਰੈਡਿਕਲਸ ਫਾਰ ਕੈਪੀਟਲਜ਼ਮ) * ਐਚ. ਜੇ. ਡੋਰਾ, 83, ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ। * ਪਾਲ ਆਰ. ਏਰਲਿਚ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਦ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਬੰਬ ਕੈਂਸਰ) । * ਐਨਵੋਈ ਐਲਨ, 12, ਫ੍ਰੈਂਚ ਥੋਰਬ੍ਰੇਡ ਰੇਸਹੌਰਸ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਰਾਲਫ਼ ਫਰੀਬਰਗ, 89, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਹੂਫ਼ਵੁਡਸਟੈਡਸਬਲਾਡੇਟ) ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1970-1979) ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215157 Toimittaja, suur­lähettiläs ja entinen SDP:n kansan­edustaja Ralf Friberg on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਐਨ ਗਲੱਕਮੈਨ, 98, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ। * ਸ਼ੁਜਾਤ ਹਾਸ਼ਮੀ, 75, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਰਿਸ'', ਖਾ''ਖ਼ਾਕ ਔਰ ਖ਼ੂਨ'', ''ਵੱਡਾ ਖਾਨ'') । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਰਿਨ, 73, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੰਟਮੈਨ (ਪੀਟਰ ਦ ਗ੍ਰੇਟ) <ref>[https://news.mail.ru/society/70149590/ Умер каскадер из фильма «ТАСС уполномочен заявить» Александр Карин] {{In lang|ru}}</ref> * ਸੁਲਤਾਨ ਅਲੀ ਕੇਸ਼ਤਮੰਦ, 90, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (ID2), 1989-1990 * ਮਾਰੀਅਨ ਕੀਲੇਕ, 84, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਪੋਗੋ ਸਜ਼ੈਕਸੀਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://pilkanozna.pl/nie-zyje-marian-kielec-legendarny-gracz-pogoni-szczecin-mial-84-lata/ Nie żyje Marian Kielec. Legendarny gracz Pogoni Szczecin miał 84 lata.] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਧੂ ਮਲਹੋਤਰਾ, 72, ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵਿਸ਼ਨਾਥ, ''ਸਤ੍ਤੇ ਪੇ ਸੱਤਾ'', ''ਕਯਾਮਤ'') । * ਬਿਲੀ ਮੈਕਕੁਲੋਫ, 90, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਆਰਸੇਨਲ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * İlber Ortaylı 78, ਤੁਰਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[20] * ਜੌਨ ਐਮ. ਪਰਕਿਨਜ਼, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਈਸਾਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ। * ਏਨਰਿਕ ਰੇਨਾ, 85, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (2003) <ref>[https://www.sportaragon.com/articulo/futbol-aragon/muere-enric-reyna-expresidente-fc-barcelona/20260313105300149320.html Muere Enric Reyna, expresidente del FC Barcelona] {{In lang|es}}</ref> * ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਰਿਬੇਰਾ ਸੈਂਜ਼ , 111, ਸਪੇਨੀ ਡਾਂਸਰ।[ca]<ref>[https://www.diaridegirona.cat/girona/2026/03/14/mor-mercedes-ribera-creadora-primera-127963851.html Mor Mercedes Ribera, fundadora de la primera escola de dansa a Girona] {{In lang|ca}}</ref> * ਜ਼ਿਗਮੰਡ ਰਿਟੋਕ, 96, ਹੰਗਰੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://mta.hu/mta_hirei/elhunyt-ritook-zsigmond-az-mta-rendes-tagja-115217 Elhunyt Ritoók Zsigmond, az MTA rendes tagja] {{In lang|hu}}</ref> * ਫ਼ਾਤਮਾ ਸਰਹਾਨ, 97, ਮਿਸਰੀ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://www.elbalad.news/6901678 وفاة المطربة الشعبية فاطمة سرحان.. ونادية مصطفى تنعى الراحلة] {{In lang|ar}}</ref> * ਜੌਨ ਏ. ਸ਼ਾਉਡ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਨਰਲ, ਸੁਪਰੀਮ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅਲਾਇਡ ਪਾਵਰਜ਼ ਯੂਰਪ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੋਕ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ * ਡੌਗ ਸ਼ਿਵਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਸੇਂਟਸ, ਅਟਲਾਂਟਾ ਫਾਲਕਨਜ਼, ਹਿਊਸਟਨ ਆਇਲਰਸ)। * ਈਲੀ ਸਿਲਡ, 83, ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਾਲ ਡੇਵਿਲ)।<ref>[https://www.ohtuleht.ee/melu/1153279/suri-pikaaegne-ugala-naitleja-eili-sild-torga Suri pikaaegne Ugala näitleja Eili Sild-Torga] {{In lang|et}}</ref> * ਗੋਰਡਨ ਵਾਲੇਸ, 82, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮੌਂਟਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਇਥ ਰੋਵਰਜ਼)। * ਵੁਲਫਰੇਡੋ ਵਾਈਲਡਪਰੇਟ ਡੀ ਲਾ ਟੋਰੇ, 92, ਸਪੇਨੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ <ref>[https://diariodeavisos.elespanol.com/esquelas/2026/03/13/40017/ Don Wolfredo Wildpret de la Torre] {{In lang|es}}</ref> * ਸਿਤੀ ਨੋਰਮਾ ਯਾਕੂਬ, 85, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ (2004-2006)। === 12 === * ਡੈਨੀਅਲ ਅਮੀ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://obituaries.montlawn.com/obituaries/daniel-amey-jr Daniel Irwin Amey, Jr.]</ref> * ਅਰਨੀ ਅਨਾਸਟੋਸ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WABC) ਅਤੇ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.cbsnews.com/newyork/news/ernie-anastos-dies-at-82/ Ernie Anastos, legendary NYC news anchor, dies at 82]</ref> * ਟੋਨੀ ਬਾਲਸਾਮੋ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕਬਜ਼)।<ref>[https://www.massapequafuneralhome.com/obituaries/Anthony-Balsamo?obId=47537753 Anthony Balsamo]</ref> * ਐਨਰਿਕਾ ਬੋਨਾਕੋਰਟੀ, 76, ਇਤਾਲਵੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ (ਨੌਨ ਏ ਲਾ ਰਾਏ) ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਯੂਅਰ ਵਾਈਸ ਇਜ਼ ਏ ਲਾਕਡ ਰੂਮ ਐਂਡ ਓਨਲੀ ਆਈ ਹੈਵ ਦ ਕੀ, ਦ ਸੈਂਸੁਅਲ ਮੈਨ), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.ansa.it/english/news/2026/03/12/italian-actress-tv-presenter-enrica-bonaccorti-dies-aged-76_f10e24df-470e-4235-b876-f8b6d17772d2.html Italian actress, TV presenter Enrica Bonaccorti dies aged 76]</ref> * ਟੌਮ ਬ੍ਰਾਊਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀਸੀ ਲਾਇਨਜ਼)।<ref>[https://cfjctoday.com/2026/03/16/lions-say-canadian-football-hall-of-famer-tom-brown-has-died-at-age-89/ Lions say Canadian Football Hall of Famer Tom Brown has died at age 89]</ref> * ਅਸੀਮ ਬੁਖਾਰੀ, 76, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਦਮਾਸ਼ ਗੁੱਜਰ)।<ref>[https://images.dawn.com/news/1195005/actor-asim-bukhari-passes-away-in-lahore Actor Asim Bukhari passes away in Lahore]</ref> * ਅਲ ਫੇਸਟਾ [ਇਹ], 68, ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਜੌਨ ਫਿਸ਼ਰ ਬਰਨਜ਼, 81, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼), ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਬਰੂਨੋ ਕੌਂਟਰਾਡਾ, 94, ਇਤਾਲਵੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/13/news/bruno_contrada_morto_super_poliziotto_misteri_mafia-425218469/amp/ Morto Bruno Contrada, il super poliziotto dei misteri di Palermo] {{in lang|it}}</ref> * ਜੋਰੀ ਲੂਏਲੋਫ ਫ੍ਰਾਈਡਮੈਨ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WMAQ)।<ref>[https://www.chicagotribune.com/2026/03/16/jorie-lueloff-obituary-newscaster/ Jorie Lueloff, long known as first female news anchor on Chicago TV, dies at 85]</ref> * ਰੇਨੀ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, ਬੈਰੋਨੈਸ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਈਫ ਪੀਅਰ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਾਰਡਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (2005–2024)।<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c0mgdennwd4o Baroness remembered as 'kind, caring person']</ref> * ਅਨਾਸਤਾਸੀਓਸ ਗੋਨਿਸ, 99–100, ਯੂਨਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (1993–1996)।<ref>[https://www.in.gr/2026/03/12/politics/epikairotita/pethane-o-proin-vouleytis-kai-epitimos-proedros-tou-elegktikou-synedriou-anastasios-gkonis/ Πέθανε ο πρώην βουλευτής και επίτιμος πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, Αναστάσιος Γκόνης] {{in lang|el}}</ref> * ਹਰੀਮੁਰਲੀ, 27, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਰਸਿਕਨ, ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ, ਅੰਨਾਨ ਥੰਪੀ), ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਪੈਟਰੋ ਹਾਸਿਯੂਕ, 75, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (2006–2012)।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਗੁਇਲਾਉਮ ਹੂਫੌਏਟ-ਬੋਇਗਨੀ, 88, ਆਈਵੋਰੀਅਨ ਬੈਂਕਰ।<ref>[https://www.aip.ci/332768/aip-necrologie-deces-de-guillaume-houphouet-boigny-fils-du-pere-fondateur-de-la-cote-divoire/ AIP/ Nécrologie: décès de Guillaume Houphouët-Boigny, fils du Père fondateur de la Côte d'Ivoire] {{in lang|fr}}</ref> * ਕੇਵਿਨ ਕੀਲੀ, 64, ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲਿਮੇਰਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (2009–2010), ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ।<ref>[https://www.live95fm.ie/news/live95-news/tributes-pour-in-for-passionate-former-limerick-mayor-kevin-kiely-following-his-passing/ Tributes pour in for 'passionate' former Limerick Mayor Kevin Kiely following his passing]</ref> * ਵਲੇਰੀ ਕਿਰਸ, 80, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://kultuur.postimees.ee/8362917/valeri-kirsi-vanasoidukite-ekspositsioon-sulges-uksed Valeri Kirsi vanasõidukite ekspositsioon sulges uksed] {{in lang|et}}</ref> * ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਲੇਮਸਲੇ, 73, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1997–2017)।<ref>[https://www.ladepeche.fr/2026/03/13/de-la-confederation-paysanne-a-lassemblee-disparition-de-patrick-lemasle-ancien-depute-de-la-haute-garonne-13271099.php De la Confédération paysanne à l'Assemblée : disparition de Patrick Lemasle, ancien député de la Haute-Garonne] {{in lang|fr}}</ref> * ਡੋਨਾਲਡ ਲਿਆਓ, 96, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਹਾਊਸਿੰਗ ਸਕੱਤਰ (1980–1985) ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (1985–1989)।<ref>[https://news.mingpao.com/pns/%E6%B8%AF%E8%81%9E/article/20260313/s00002/1773338931190 為公屋設計獨立廚廁 「華富邨之父」廖本懷辭世]</ref> * ਐਂਟੋਨ ਲੌਰੋ, 73, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997–2004), ਡਿਪਟੀ (2004–2009)। * ਬਰਨੀ ਲਿੰਚ, 72, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਯੂਰੋਗਲਾਈਡਰ) ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ("ਸਵਰਗ (ਮਸਟ ਬੀ ਦੇਅਰ)", "ਵੀ ਵਿਲ ਟੂਗੇਦਰ"), ਗਲੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.pontevedraviva.com/gl/xeral/morre-anton-louro-referente-psoe-pontevedres_515378_102.html Morre Antón Louro, referente do PSOE pontevedrés] {{in lang|gl}}</ref> * ਬਰਨਟ ਮੇਲੈਂਡ, 67, ਨਾਰਵੇਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬ੍ਰਾਈਨ, ਵਾਈਕਿੰਗ)।<ref>[https://www.abc.net.au/news/2026-03-17/bernie-lynch-eurogliders-founder-dies-of-cancer/106463680 Eurogliders founder Bernie Lynch dies age 72]</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟਾ ਮੈਗਨਸਨ, 91, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਮੌਤ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://www.theguardian.com/books/2026/mar/16/margareta-magnusson-swedish-death-cleaning-author-dies-age-92 Margareta Magnusson, Swedish 'death cleaning' author, dies age 92]</ref> * ਟ੍ਰੇਵਰ ਮੈਕਮਹੋਨ, 96, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ)।<ref>[https://www.thepost.co.nz/sport/360966592/trevor-mcmahon-who-was-new-zealands-oldest-surviving-test-cricketer-has-died-age-96 Trevor McMahon, who was New Zealand's oldest surviving test cricketer, has died at age 96]</ref> * ਬੌਬਾਕਰ ਔਲਦ ਮੈਸੌਦ, 80, ਮੌਰੀਟਾਨੀਅਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/mauritanian-anti-slavery-stalwart-boubacar-151816129.html Mauritanian anti-slavery stalwart Boubacar Ould Messaoud dead]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਜੈਨੀ ਮਰੇ, 75, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਘੰਟਾ)।<ref>[https://www.itv.com/news/2026-03-20/dame-jenni-murray-former-bbc-presenter-dies-aged-75 Dame Jenni Murray, former BBC presenter, dies aged 75]</ref> * ਹਜਾਲਮਾਰ ਐੱਚ. ਰਾਗਨਾਰਸਨ, 73, ਆਈਸਲੈਂਡਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੈਕ ਰੇਵੇਲ, 83, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/13/hjalmar_h_ragnarsson_latinn/ Hjálmar H. Ragnarsson látinn] {{in lang|is}}</ref> * ਫਹਿਦ ਬਿਨ ਮਹਿਮੂਦ ਅਲ ਸੈਦ, 85, ਓਮਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1979 ਤੋਂ)।<ref>[https://www.muscatdaily.com/2026/03/12/oman-mourns-the-passing-of-h-h-sayyid-fahd-bin-mahmoud/ Oman mourns the passing of H H Sayyid Fahd bin Mahmoud Al Said]</ref> * ਸੋਏਦਜਾਨਾ ਸਾਪੀ'ਈ [id], 95, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਬੈਂਡੁੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1978–1979)।<ref>[https://itb.ac.id/berita/obituari-selamat-jalan-prof-dr-soedjana-sapiie-ketua-rektorium-itb-periode-19781979/63344 Selamat Jalan Prof. Dr. Soedjana Sapi'ie, Ketua Rektorium ITB Periode 1978–1979] {{in lang|id}}</ref> * ਪੀਟਰ ਸਿਮ, 73, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਜਾਰਜ, ਆਨ ਦ ਵਾਟਰ)। * ਆਂਦਰੇਈ ਸੋਕਾਸੀ, 59, ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਵੇਟਲਿਫਟਰ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1984)। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://www.news.ro/sport/haltere-andrei-socaci-vicecampion-olimpic-in-1984-a-murit-la-59-de-ani-1922401612272026030922375539 Haltere: Andrei Socaci, vicecampion olimpic în 1984, a murit la 59 de ani] {{in lang|ro}}</ref> * ਪੈਟਰਿਕ ਟ੍ਰੇਮੇਜ, 71, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1995–1997)। (ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://presseagence.fr/paris-udi-patrick-tremege-nous-a-quittes/ PARIS : UDI – Patrick TREMEGE nous a quittés] {{in lang|fr}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਟ੍ਰਾਈਵਰਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://jjffh.com/tribute/details/1239/Robert-Trivers/obituary.html Robert Trivers]</ref> * ਯੂਲੀਅਨ ਵਰਾਬੇਟ, 70, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/muzica-dans-arte/a-murit-iulian-vrabete-basistul-trupeiholograf-id52670.html A murit Iulian Vrabete, basistul trupei Holograf] {{in lang|ro}}</ref> * ਜੋਆਚਿਮ ਵਾਂਕੇ, 84, ਜਰਮਨ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰੈਲੇਟ, ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1980–1994) ਅਤੇ ਅਰਫਰਟ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ (1994–2012)।<ref>[https://www.bistum-erfurt.de/presse_archiv/nachrichtenarchiv/detail/vestigia-christi-sequi-den-spuren-christi-folgen/ Zum Tod von Bischof em. Joachim Wanke] {{in lang|de}}</ref> === 11 === * ਜੀਨ-ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਬੋਕਲੇ, 54, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ilgiornaledellarte.com/Articolo/Addio-allartista-martinicano-JeanFrancois-Bocle- Addio all'artista martinicano Jean-François Boclé] {{In lang|it}}</ref> * ਰੋਨ ਡੇਲਾਨੀ, 91, ਆਇਰਿਸ਼ ਦੌਡ਼ਾਕ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1956) * ਵੈਲਨਟਿਨ ਗਨੋਸ਼ੇਵ, 74, ਰੂਸੀ ਸਰਕਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸਰਕ ਡੂ ਸੋਲੀਲ, ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਸਰਕਸ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ) ।<ref>[https://www.bfm.ru/news/600464 Умер цирковой режиссер Валентин Гнеушев] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਿਸ਼ੇਲ ਹੁਲਿਨ, 90, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/13/la-mort-du-philosophe-michel-hulin-grand-connaisseur-de-la-pensee-indienne_6671047_3382.html La mort du philosophe Michel Hulin, grand connaisseur de la pensée indienne] {{In lang|fr}}</ref> * ਜਿਯੋਂਗ ਚੀ-ਗਿਯੂਨ, 94-95, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਆਂ ਮੰਤਰੀ (1982) <ref>[https://www.hankyung.com/article/202603114831Y [부고] 정치근(전 법무부장관)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਨਿਆਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਝੱਕਰ, 71, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਐਨ. ਏ. (ID1), 2018-2023। * ਗਲੇਡਿਸ ਕੋਕੋਰਵੇ, 78, ਮੋਟਸਵਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2014-2019) । * ਲੇਵਿਸ ਲੇਹਰਮੈਨ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ। * ਨੇਵ ਮੈਕਈਵਾਨ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) । * ਲੂਸੀਆਨੋ ਮੈਗਨਾਲਬੋ, 82, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (1996-2006) ।<ref>[https://www.corriereadriatico.it/macerata/morto_magnalbo_notte_macerata_politico_senatore_alleanza_nazionale-9409357.html Addio all'ex senatore Luciano Magnalbò: politico, giornalista e scrittore maceratese] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਰਸੇਲੀਨੋ ਮੀਅਰੇਸ ਸੋਟੋਲੋਂਗੋ, 88-89, ਕਿਊਬਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ।<ref>[https://www.cibercuba.com/noticias/2026-03-12-u1-e43231-s27061-nid322907-fallece-marcelino-miyares-veterano-brigada-2506-lider Fallece Marcelino Miyares, veterano de la Brigada 2506 y líder democristiano del exilio cubano] {{In lang|es}}</ref> * ਸਾਲਿਹ ਮੁਸਲਿਮ, 75, ਸੀਰੀਆਈ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। * ਕੈਥਰੀਨ ਨੋਲਨ, 67, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ, ਕੈਂਸਰ * ਜੂਡੀ ਪੇਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪੇਟਨ ਪਲੇਸ'', ਦਿ ਯੰਗ ਵਕੀਲ, ''ਬ੍ਰਾਇਨ ਦਾ ਗੀਤ'') * ਰੌਬਿਨ ਪੀਜ਼ਰ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜੀ. ਸੀ. ਐਚ. ਕਿਊ.) ਨਾਗਰਿਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਐਮਰੀਟਸ। * ਵੈਂਡੀ ਪਲੇਫੇਅਰ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਪ੍ਰਿਜ਼ਨਸਰ) * ਕਿਰਿਲ ਪੌਪ ਹਰਿਸਤੋਵ, 58, ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਾਲ-ਕੈਨ-ਕੈਨ'') । * ਜੈਸੀ ਰੋਥ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਐਂਡੋਕਰੀਨੋਲੋਜਿਸਟ। * ਸੇਰੇਨਾ ਦਾ ਗੀਤ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ। * ਹੈਨਰੀਕ ਸਟ੍ਰੋਨਿਯਰਜ਼, 89, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕ੍ਰਾਕੋਸੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਟਾਲ ਮੀਲੇਕ) ।<ref>[http://www.90minut.pl/news/340/news3408900-Zmarl-Henryk-Stroniarz.html Zmarł Henryk Stroniarz] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਾਰਥਾ ਸੁੰਡਕੁਇਸਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਵਿਸ ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਟਿਵ, ਯੂਐਸਓ ਲਈ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1989-1992). * ਅਲੀ ਮੁਸੱਲਮ ਤਬਾਜਾ, ਈਰਾਨੀ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਕਮਾਂਡਰ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਗੈਰੀ ਵੈਗਨਰ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਫਿਲੀਜ਼, ਬੋਸਟਨ ਰੈਡ ਸੋਕਸ) * ਮਰੀਨਾ ਯੂਸਫ, 84, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ। === 10 === * ਮੋਹਿਉਦੀਨ ਅਹਿਮਦ, 75, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1986-1988), ਨਮੂਨੀਆ। * ਡੈਰੇਕ ਬੇਲੋਟੀ, 79, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸਾਊਥਐਂਡ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਗਿਲਿੰਘਮ, [[ਸਵਾਨਜ਼ੀ ਸਿਟੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਸਵੈਨਸੀਆ ਸਿਟੀ]]) * ਆਈਜੇਐਫ ਬਲੋਕਰ, 95, ਡੱਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੀ ਫਰੈੱਡ ਹੈਚ ਸ਼ੋਅ, ਜ਼ੇਗ 'ਐਨਜ਼ ਆਆ, ਵੈਨ ਓਕੇਲ ਦੇ ਡਿਸਕੋਹੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ) ।<ref>[https://noordkop247.nl/nieuws/ijf-blokker-barend-servet-op-95-jarige-leeftijd-overleden/ IJf Blokker (Barend Servet) op 95-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਅਬਦੁਲਵਹਾਬ ਦਾਰੌਸ਼, 82, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (1984-1999) ।<ref>[https://www.israelhayom.co.il/israelnow/article/20083652 ח"כ לשעבר עבד אל-והאב דראושה הלך לעולמו בגיל 82] {{In lang|he}}</ref> * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬ੍ਰਾਇਸ ਈਚੇਨੀਕ, 87, ਪੇਰੂ ਦੇ ਲੇਖਕ (ਏ ਵਰਲਡ ਫਾਰ ਜੂਲੀਅਸ, ਹੁਏਰਟੋ ਸੇਰਾਡੋ) । * ਪਾਸਕਲ ਈਦੋਹ ਅਗਬੋਵ, 55, ਟੋਗੋਲੇਸ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ।<ref>[https://interfaxpress.tg/necrologie-pascal-agbove-nest-plus/ Nécrologie : Pascal Agbove n'est plus]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਬੀਰੇਨ ਸਿੰਗ ਐਂਗਟੀ, 81, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2004-2019) । * ਲੁਕ ਗਿਆਰਡ, 69, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.actuabd.com/+Le-bedeiste-quebecois-Luc-Giard-nous-quitte-a-69-ans+ Le bédéiste québécois Luc Giard nous quitte à 69 ans]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਸੁਜ਼ਨ ਹਾਕ, 80, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਮਾਈਕਲ ਹੇਗ, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਹੌਬਿਟ'', ਐਲਿਸਜ਼ ਐਡਵੈਂਚਰਜ਼ ਇਨ ਵੰਡਰਲੈਂਡ) * ਜ਼ਡੇਨੇਕ ਹਮੇਲ, 79, ਚੈੱਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਯੂਐਸਕੇ ਪ੍ਰਾਹਾ, ਸਲੋਵਾਨ ਔਰਬਿਸ ਪ੍ਰਾਹਾ ਬੀਕੇ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.sport.cz/clanek/basketbal-zemrel-byvaly-reprezentant-a-uspesny-trener-narodniho-tymu-hummel-5416886 Zemřel bývalý trenér reprezentace Hummel] {{In lang|cs}}</ref> * ਅਲੋਜ਼ਜ਼ ਇਹਾਨ, 64, ਸਲੋਵੇਨੀਅਨ ਇਮਿਊਨੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਵਲੇਰੀਉ ਇਰੀਮੇਸਕੂ, 85, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਲੱਬ, ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਕਲੱਬ ਡੀ 'ਐਂਗੌਲੇਮ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://evz.ro/doliu-in-sportul-romanesc-fostul-antrenor-de-rugby-valeriu-irimescu-a-murit-la-85-de-ani.html Doliu în sportul românesc. Fostul antrenor de rugby Valeriu Irimescu a murit la 85 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੋਇਡ ਜੋਨਸ, 74, ਵੈਲਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ। * ਕਿਮ ਯੋਂਗ-ਚਾਏ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੌਓਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੇਅਰ (1996-1998) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310159900505 JP가 신뢰한 원내총무...김용채 전 건설교통부 장관 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਓਰਹਾਨ ਕੇਨਾਕ, 56, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੇਇਕਟਾਸ, ਟ੍ਰੈਬਜ਼ੋਨਸਪੋਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.hurriyet.com.tr/sporarena/trabzonsporun-yardimci-antrenoru-orhan-kaynak-hayatini-kaybetti-43125860 Trabzonspor'un yardımcı antrenörü Orhan Kaynak hayatını kaybetti] {{In lang|tr}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਕਿਸ, 75, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੱਜ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ਼ (1998-2016) <ref>[https://ajk.pte.hu/hu/hirek/gyaszhir-11 Gyászhír] {{In lang|hu}}</ref> * ਹਰਮਨ ਕੁਲਕੇ, 87, ਜਰਮਨ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ। * ਲੀ ਸਾਂਗ-ਹੀ, 80, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (2008-2009) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310117400504 이상희 전 국방부 장관 별세...향년 80세] {{In lang|ko}}</ref> * ਮੂਨ ਯੋਂਗ-ਜੂ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1981-1985) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260311076300505 [부고] 문용주(전 국회의원)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਜਿਓਰਗੋਸ ਪੈਨੋਸੋਪੌਲੋਸ, 84, ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਮੇਨੀਆ'', ਲਵ ਮੀ ਨੋਟ?<ref>[https://www.tovima.gr/2026/03/10/society/pethane-o-giorgos-panousopoulos-o-ellinas-kinimatografistis-pou-simadepse-tin-eikona-stin-ellada/ Πέθανε ο Γιώργος Πανουσόπουλος - Ο σκηνοθέτης που σημάδεψε την εικόνα στην Ελλάδα] {{In lang|el}}</ref> * ਰਾਓਲ ਡੇਲ ਪੋਜੋ [ ਸ੍ਪੈਨਿਸ਼], 89, ਸਪੇਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।[es]<ref>[https://www.infobae.com/espana/2026/03/10/muere-el-periodista-raul-del-pozo-a-los-89-anos/ Muere el periodista Raúl del Pozo a los 89 años] {{In lang|es}}</ref> * ਵਿਕਟਰ ਸ਼ਰੇਡਰ, 74, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2011-2021) ।<ref>[https://omsk.aif.ru/incidents/umer-byvshiy-mer-omska-viktor-shreyder-na-75-godu-zhizni Мэр Омска выразил соболезнования с связи со смертью Виктора Шрейдера] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਨੇਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਜੈਟਸ) * ਠੱਕਲੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ, 72, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਜੇਨਾ ਨੱਚਥਰਾਮ'', ਵਿਟਨੇਸ, ''ਅਦੁਤਥੂ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ) । * ਮੇਲਵਿਨ ਸਟੇਨਬਰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1987-1995) ਅਤੇ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1967-1987) । * ਫੁਮੀਕੋ ਤਾਕੇਸ਼ਿਤਾ , 69, ਜਪਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ।[ja]<ref>[https://www.yomiuri.co.jp/national/20260315-GYT1T00082/ 絵本作家の竹下文子さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਲੁਕ ਵੈਨ ਡੇਰ ਕੇਲਨ, 77, ਬੈਲਜੀਅਨ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਜ਼ਾਲੇਕ [਷੍], 30, ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਾ [[Reggaeton|ਰੈਗੇਟਨ]] ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ।[es]<ref>[https://www.elheraldo.co/colombia/2026/03/11/en-accidente-de-transito-muere-el-cantante-barranquillero-zalek/ En accidente de tránsito muere el cantante barranquillero Zalek] {{In lang|es}}</ref> === 9 === * ਅੰਬਰਟੋ ਅਲੇਮੰਡੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/torino/2026/03/10/news/morto_umberto_allemandi_editore_arte-15539010/ Morto l'editore Umberto Allemandi, addio al signore dell'arte] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਬੋਜੁਲਿਚ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋ ਖਿਡਾਰੀ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਟਰਫੀਲਡ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਹਾਇਕ (ਐਫ. ਏ. ਏ. ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ), ਵਾਟਰਗੇਟ ਘੁਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ। * ਤਮਾਲ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ, 80, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਚੁਣੌਤੀ'', ''ਚੰਦਰ ਪਹਾਡ਼'', ''ਬਿੰਦਾਸ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਪੈਟਰੀਸ਼ੀਆ ਕਲਾਰਕ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਲੇਖਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਮੇਰਿਲ ਕੁੱਕ, 79, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997-2001) * ਮਾਰੀਓ ਡੀ 'ਐਕਵਿਸਟੋ, 95, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/politica/2026/03/09/news/morto_mario_d_acquisto_democrazia_cristiana-425209444/ Morto Mario D'Acquisto, l'ultimo dirigente della Dc di Andreotti e Lima] {{In lang|it}}</ref> * ਟੌਮੀ ਡੀਕਾਰਲੋ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਬੋਸਟਨ) ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ. * ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਡੋਵਾਚ, 52, ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜੀ ਪਾਇਲਟ, ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਹੀਰੋ (2025) <ref>[https://sud.ua/uk/news/ukraine/355359-komandir-39-y-brigady-takticheskoy-aviatsii-aleksandr-dovgach-pogib-vo-vremya-boevogo-zadaniya-na-vostoke Командир 39-ї бригади тактичної авіації Олександр Довгач загинув під час бойового завдання на Сході] {{In lang|uk}}</ref> * ਪਿਏਰੇ ਅਲ-ਰਾਇ, 50, ਲੇਬਨਾਨੀ ਮੈਰੋਨਾਈਟ ਪਾਦਰੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ।<ref>[https://www.vaticannews.va/fr/eglise/news/2026-03/bombardements-au-liban-le-pere-pierre-el-raii-tue.html Bombardements au Liban, le père Pierre El Raii tué] {{In lang|fr}}</ref> * ਬਲੇਕ ਐਮਨਜ਼, 81, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਦੇਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਫਨੀ ਫਾਰਮ, ਚੇਨ ਰਿਐਕਸ਼ਨ) * 55 ਸਾਲਾ ਇੰਗਿਨ ਫਿਰਾਤ, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਾਈਪਾ, ਮਾਲਡੋਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ, ਕੀਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * ਗਾਬਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਚਾਕੈਓਸ ਯੂਕੇ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸੀਜ਼ਰ ਗੁਟੀਰੇਜ਼ ਪੇਨਾ, 69, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://peruenergia.com.pe/cesar-gutierrez-pena-figura-del-sector-energia-fallece-a-los-69-anos/ César Gutiérrez Peña, figura del sector energía, fallece a los 69 años] {{In lang|es}}</ref> * ਹੀਓਰਿਜ਼ ਹੇਲੇਨਕਾਂਕਾ, 89, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://nashaniva.com/389919 Памёр прафесар Георгій Галенчанка — гісторык, які вярнуў Скарыну сапраўднае імя] {{In lang|be}}</ref> * ਮਾਰਜਨ ਜੇਵਨੀਕਰ , 76, ਸਲੋਵੇਨੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।[sl]<ref>[https://www.noviglas.eu/poslovil-se-je-marjan-jevnikar/ Poslovil se je Marjan Jevnikar] {{In lang|sl}}</ref> * ਜੋਸੇਫ ਕ੍ਰੈਟੋਚਵਿਲਾ , 80, ਚੈੱਕ ਕੈਮਿਸਟ।[cz]<ref>[https://www.cskb.cz/2026/03/09/smutecni-oznameni-rndr-josef-kratochvila/ Smuteční oznámení – RNDr. Josef Kratochvíla] {{In lang|cs}}</ref> * ਕਲੌਸ ਕ੍ਰਿਬਬੇਨ, 88, ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸ਼ਲੇਸਵਿਗ-ਹੋਲਸਟੀਨ ਦੇ ਲੈਂਡਟੈਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1975-1996) ।<ref>[https://hamburgertrauer.de/traueranzeige/klaus-kribben/videoanzeige Klaus Kribben] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੀਸਾ ਕੁਰਦੀਅਨ [ਹਾਇ], 82, ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[hy]<ref>[https://kino.mail.ru/news/118678-umerla-operator-multfilma-v-sinem-more-v-beloj-pene-alisa-kyurdian/ Умерла оператор мультфильма «В синем море, в белой пене» Алиса Кюрдиан] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਲਨ ਲੀਗਰ, 78, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੀਰੀਅਲ ਕਾਤਲ। * ਯੂਕੀ ਮੈਦਾ , 52, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਵ ਹਿਨਾ, ਸ਼ਿਨ ਕੋਇਹੀਮ ਮੁਸੋ, ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਰਜ਼ਃ ਆਰਮਾਦਾ. [ja]<ref>[https://encount.press/archives/959203/ 前田ゆきえさんが死去、52歳 2月末に声優引退] {{In lang|ja}}</ref> * ਮੌਰੀਸੀਓ ਨਾਨੀ, 46, ਉਰੂਗੁਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਵਾਂਡਰਰਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.montevideo.com.uy/Deportes/Fallecio-Mauricio-Nanni-exfutbolista-y-gerente-deportivo-del-Montevideo-Wanderers-uc955422 Falleció Mauricio Nanni, exfutbolista y gerente deportivo del Montevideo Wanderers] {{In lang|es}}</ref> * 53 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਨੇਕਰਾਸੋਵ, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਡੈਨਮੋ ਮਾਸਕੋ|ਡਾਇਨਾਮੋ ਮਾਸਕੋ]], ਖਿਮਕੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://veteranfcdynamo.ru/ushyol-iz-zhizni-sergej-nekrasov/ Ушёл из жизни Сергей Некрасов] {{In lang|ru}}</ref> * ਫੈਸਟਸ ਓਨਿਗਬਿੰਡੇ, 88, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ|ਕੇ. ਐਨ. ਪਨਿਕਰ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ। * ਕਾਵੂਰੀ ਸਾਂਬਾ ਸ਼ਿਵਾ ਰਾਓ, 82, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਕੱਪਡ਼ਾ ਮੰਤਰੀ<ref>[https://zeenews.india.com/telugu/vijayawada-city-news/ex-central-minister-died-kavuri-samba-siva-rao-died-due-to-ill-health-ta-292344 Kavuri Samba Siva Rao Died: కేంద్ర మాజీ మంత్రి కావూరి సాంబశివ రావు కన్నుమూత.. పలువురు సంతాపం..] {{In lang|te}}</ref> * ਲਿਓਸ ਸਿਮੈਨਕ, 79, ਚੈੱਕ-ਜਰਮਨ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://krkonossky.denik.cz/zpravy_region/zemrel-cestovatel-leos-simanek-dobrodruh-z-podkrkonosi-prozil-zivot-plny-vyprav.html Zemřel cestovatel Leoš Šimánek. Dobrodruh z Podkrkonoší prožil život plný výprav] {{In lang|cs}}</ref> * ਫਿਲ ਸਮਰਿੱਲ, 78, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], [[ਹਡਰਜ਼ਫ਼ੀਲਡ ਟਾਊਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਹਡਰਸਫੀਲਡ ਟਾਊਨ]]) * 51 ਸਾਲਾ ਜਨੇ ਟੂਓਮੇਲਾ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.expressen.se/nyheter/sverige/den-leende-styckmordaren-janne-tuomela-har-dott/ Den leende styckmördaren Janne Tuomela har dött] {{In lang|sv}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਵਲਾਸੇਂਕੋ, 77, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਡਾਕਟਰ।[uk]<ref>[https://www.myvin.com.ua/news/46556-pomer-profesor-vinnytskoho-torhovelno-ekonomichnoho-instytutu-volodymyr-vlasenko Помер професор Вінницького торговельно-економічного інституту Володимир Власенко] {{In lang|uk}}</ref> * ਵੈਂਗ ਜਿਨਸ਼ਾਨ, 81, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਟੀ ਸਕੱਤਰ (2007-2010) ਅਤੇ ਅਨਹੁਈ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (2003-2007) ।<ref>[https://www.bjnews.com.cn/detail/1773099147129520.html 王金山同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਵਿਲੀ ਐਂਥਨੀ ਵਾਟਰਸ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਓਪੇਰਾ ਕੰਡਕਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਓਪੇਰਾ) । === 8 === * ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨਕੀਬ ਅਲ-ਅਤਾਸ, 94, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਬੀ. ਵੋਂਗਰ, 94, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (''ਟੋਟੇਮ ਅਤੇ ਓਰੇ'') <ref>[https://www.blic.rs/vesti/drustvo/umro-sreten-bozic-cuveni-srpski-pisac-koji-je-osvojio-svet/wf5j4tq Umro čuveni srpski pisac Krcun ga ostavio bez posla, on peške stigao do Pariza i postao legenda! Evo ko je bio Sreten Božić koji je osvojio svet] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਬੂ ਅਲ ਕਾਸਿਮ ਬਾਬਿਆਨ, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਜਨਰਲ, ਖਤਾਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਹੰਸ-ਜਾਰਜ ਬੈਕਹੌਸ, 96-97, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://www.ca-ira.net/abschied-von-hans-georg-backhaus/ Abschied von Hans-Georg Backhaus] {{In lang|de}}</ref> * ਮੈਰਿਕਲਾ ਬੋਗਿਓ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/2026/03/09/morta-regista-maricla-boggio È morta la regista Maricla Boggio, pioniera del documentario sociale] {{In lang|it}}</ref> * ਫਿਲਿਪ ਬੋਰਨ, 72, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਬਾਇਓਇਨਫੋਰਮੈਟੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਮੈਸੋਥੈਲੀਓਮਾ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਕੈਂਪ, 87, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਸਪਾਨਯੋਲ, ਕੈਟੇਲੋਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸੈਂਟਸ) <ref>[https://www.elpuntavui.cat/esports/article/52-futbol-catala/2626063-mor-antoni-camps-iconic-futbolista-catala-dels-setanta.html Mor Antoni Camps, icònic futbolista català dels setanta] {{In lang|ca}}</ref> * ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਕੋਜੋਕਾਰੀਉ, 60, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਤੀਨਾ ਬਾਇਆ ਮਾਰੇ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://rugbyromania.ro/fostul-mare-international-constantin-cojocariu-s-a-stins-din-viata/ Fostul mare internațional, Constantin Cojocariu, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੁਫਿਆ ਅਲ-ਦੁਲੈਮੀ, 87, ਇਰਾਕੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://shafaq.com/ar/مجتـمع/الموت-يغيب-حياة-الكاتبة-العراقية-لطيفة-الدليمي وفاة الكاتبة والروائية العراقية لطيفة الدليمي عن عمر ناهز 86 عاماً] {{In lang|ar}}</ref> * ਜ਼ੇਫ ਐਲਿਸ, 37, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਪਰ। * ਅਲਬਰਟ ਫਲਾਲੇਵ, 95, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[https://kras.mk.ru/social/2026/03/09/ushyol-iz-zhizni-byvshiy-rektor-krasnoyarskogo-peduniversiteta-albert-falaleev.html Ушёл из жизни бывший ректор Красноярского педуниверситета Альберт Фалалеев] {{In lang|ru}}</ref> * ਕਰਜ਼ੀਆ ਫੇਰਾਰੀ , 96, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://www.milanotoday.it/attualita/curzia-ferrari-morta.html Curzia Ferrari è morta. È stata una giornalista e scrittrice, famosa per le traduzioni dei poeti russi] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਗਲਾਘੇਰ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਆਰ. ਐਫ. ਸੀ.) ਮੋਟਰ ਨਿਊਰੋਨ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਮੁਹੰਮਦ ਹੰਸਲ, 78, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਰੈਫਰੀ।<ref>[https://www.aps.dz/fr/sports/sport-collectif/mmhxa1oq-l-ancien-arbitre-international-mohamed-hansal-inhume-au-cimetiere-d-ain-el-beida L'ancien arbitre international Mohamed Hansal inhumé au cimetière d'Aïn El-Beïda] {{In lang|fr}}</ref> * ਦਿਲਵਰਥ ਕਰਾਕਾ, 75, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਹਰਬਸ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ) (ਇੱਕ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਡੇਵਿਡ ਕੀਨ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (1984-2011) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2011-2013), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ। * ਵਾਲਿਦ ਖਲੀਦੀ, 100, ਫਲਸਤੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.palestine-studies.org/ar/node/1658684 رحيل وليد الخالدي الرئيس الفخري لمؤسسة الدراسات الفلسطينية وأحد مؤسسيها (1925 - 2026)] {{In lang|ar}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਲੇਗੇਟ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ (2003) * ਆਰਟੁਰੋ ਲੋਪੇਜ਼, 90, ਬੋਲੀਵੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚਾਕੋ ਪੈਟਰੋਲੇਰੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://brujuladigital.net/deportes/2026/03/08/murio-arturo-lopez-nuestro-arquero-campeon-del-63-58102 Murió Arturo López, nuestro arquero campeón del 63] {{In lang|es}}</ref> * ਸਲਾਵੋਲਜੁਬ ਮਾਰਜਾਨੋਵਿਕ, 71, ਸਰਬੀਆਈ ਸ਼ਤਰੰਜ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ।<ref>[https://www.rts.rs/sport/ostali-sportovi/5902979/slavoljub-marjanovic-sahovski-savez-srbije-2026.html Преминуо велемајстор и један од најуспешнијих српских шахиста Славољуб Марјановић] {{In lang|sr}}</ref> * ਫਹਾਦ ਅਲ-ਮੇਜ਼ਮੇਦ, 33, ਕੁਵੈਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਅਲ ਕਾਦਸੀਆ ਐਸ. ਸੀ., ਅਲ-ਸਲਮੀਆ ਐਸ. * ਮੰਤਾਨਾ ਮੋਰਾਕੁਲ, 102, ਥਾਈ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.naewna.com/entertain/951476 สิ้นศิลปินแห่งชาติ 'มัณฑนา โมรากุล'ด้วยโรคชราสิริอายุ 103 ปี] {{In lang|th}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਨੋਰਵੇਲ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ। * ਡੇਵਿਡ ਰੋਕਨੀ, 94, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਰਨਲ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸ਼ੇਨ ਰੂਟ, 53, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਡਰੰਮਰ (ਬਲੱਡ ਡਸਟਰ) । * ਰੇ ਸ਼ੋਨਕੇ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਡੱਲਾਸ ਕਾਉਬਾਇਸ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰੈਡਸਕਿਨਸ, ਕੈਂਸਰ) । * ਜਰਜ਼ੀ ਸਿਜ਼ਮੈਨਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1972-1985) ।<ref>[https://mhprl.pl/jerzy-szymanek-1937-2026-w-sluzbie-ruchu-ludowego-i-rzeczypospolitej/ Jerzy Szymanek (1937–2026). W służbie ruchu ludowego i Rzeczypospolitej] {{In lang|pl}}</ref> * ਮੌਲਾਨਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਤਾਰੀ, 86, ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ। === 7 === * ਵਿਦੀ ਅਲਦੀਆਨੋ, 35, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਗੁਰਦੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20260307174639-234-1335438/vidi-aldiano-meninggal-dunia/ Vidi Aldiano Meninggal Dunia] {{In lang|id}}</ref> * ਐਡੁਆਰਡ ਅਪਾਲਕੋਵ, 56, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਾਇਨਾਮੋ ਸਟਾਵਰੋਪੋਲ, ਬੇਲਸ਼ਿਨਾ ਬੋਬਰੂਸ.<ref>[https://dynamost.ru/news/umer-eduard-apalkov Умер Эдуард Апальков] {{In lang|ru}}</ref> * ਅਬੋਲਗਸੀਮ ਬਾਬੇਅਨ, ਈਰਾਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦੇ ਫੌਜੀ ਦਫਤਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਖਾਤਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਾਦੋਕ ਬੇਲੈਡ, 87, ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.leaders.com.tn/article/37841-le-doyen-sadok-belaid-est-decede-l-erudition-et-l-ingeniosite-de-l-architecture-instituionnelle Le doyen Sadok Belaid est décédé : l'érudition et l'ingeniosité de l'architecture instituionnelle] {{In lang|fr}}</ref> * ਮੈਰੀ-ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਬੌਟਨੇਟ, 77, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਈਪੀ (2014-2019) <ref>[https://www.lejournaldici.com/actualite-23395-albi-deces-de-marie-christine-boutonnet-ancienne-deputee-europeenne-du-rn Albi. Décès de Marie-Christine Boutonnet, ancienne députée européenne du RN] {{In lang|fr}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਬ੍ਰਿਗਾਤੀ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਜੋਏ ਡੀ ਅਤੇ ਸਟਾਰਲਿਟਰਜ਼, ਦਿ ਰਾਰਾਸਕਲਜ਼) * ਰੋਸਟਿਸਲਾਵ ਚੈਪੀਕ, 88, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1998) ।<ref>[https://www.volyn.com.ua/news/303690-pomer-vidomyi-volynskyi-polityk-narodnyi-deputat-ii-sklykannia-rostyslav-chapiuk Помер відомий волинський політик, народний депутат ІІ скликання Ростислав Чапюк] {{In lang|uk}}</ref> * ਨਿਕ ਸੀਆਨਸੀਓ, 79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਵੇਟਲਿਫਟਰ (1972) * ਜੈਮੀ ਡਨ, 75, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਠਪੁਤਲੀ (ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ) * ਡੌਨੀਡੋਨੀ ਫਤਹ, 76, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਰੱਬ ਦੀ ਬਰਕਤ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਸਰਕੋਪੀਨੀਆ, ਨਾਡ਼ੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ) ।<ref>[https://entertainment.kompas.com/read/2026/03/07/123417266/sebelum-meninggal-donny-fattah-god-bless-berjuang-melawan-3-penyakit Sebelum Meninggal, Donny Fattah God Bless Berjuang Melawan 3 Penyakit] {{In lang|id}}</ref> * ਰੋਜ਼ ਮੈਰੀ ਹੇਕ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1991-2004) * ਇਆਨ ਹੰਟਲੇ, 52, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ (ਸੋਹਮ ਕਤਲ) ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। * ਐਡੀ ਇਲਿੰਗਵਰਥ, 87, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵਿਕਟੋਰੀਆ) * ਸਮੀਰ ਕਰਾਬਾਸੀਕ, 59, ਬੋਸਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਕੈਨੋਇਸਟ (1996) <ref>[https://www.klix.ba/sport/ostali-sportovi/preminuo-samir-karabasic-kamaco-predstavnik-bih-na-olimpijskim-igrama-1996-godine/260307036 Preminuo Samir Karabašić Kamačo, predstavnik BiH na Olimpijskim igrama 1996. godine] {{In lang|bs}}</ref> * ਵਾਲਟਰ ਮਾਰਟੀਨੋ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਡਰੰਮਰ (ਗੋਬਲਿਨ) <ref>[https://www.elbapress.it/2026/03/07/la-scomparsa-di-walter-martino-maestro-della-batteria/ La scomparsa di Walter Martino, maestro della batteria] {{In lang|it}}</ref> * ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਮੈਕਡੋਨਲਡ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਅਤੇ ਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ (ਆਈ-ਫੀਲ-ਲਾਈਕ-ਆਈ ਐਮ-ਫਿਕਸਿਨ-ਟੂ-ਡਾਈ ਰਾਗ) ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਔਗੀ ਮੇਅਰਸ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਰ ਡਗਲਸ ਕੁਇੰਟੇਟ, ਟੈਕਸਾਸ ਟੋਰਨਾਡੋਸ) । * ਟਰੌਏ ਮਰੇ, 63, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬਲੈਕਹਾਕਸ, ਵਿਨੀਪੈਗ ਜੈਟਸ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਅਵਲਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ, ਸਟੈਨਲੇ ਕੱਪ ਚੈਂਪੀਅਨ (1996) ਕੈਂਸਰ। * ਕੈਮਰੂਨ ਓਨਟਕੋ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀ. ਸੀ. ਲਾਇਨਜ਼) । * ਵਿਸੇਂਟ ਪਨਿਆਗੁਆ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://basketmaniatenerife.es/necrologicas/muere-a-los-78-anos-vicente-paniagua-leyenda-del-baloncesto-espanol/ Muere a los 78 años Vicente Paniagua, leyenda del baloncesto español] {{In lang|es}}</ref> * ਨੀਨਲ ਪੈਟਰੋਵਾ , 101, ਰੂਸੀ ਬੈਲੇ ਡਾਂਸਰ।[ru]<ref>[https://www.mariinsky.ru/news1/2026/march/5/ Не стало балерины Нинель Александровны Петровой] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਾਲਟਰ, 49, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ (ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਅਤੇ ਰਗਬੀ ਲੀਗ (ਲੰਡਨ ਬ੍ਰੋਂਕੋਸ ਖਿਡਾਰੀ) । * ਨੂਨੋ ਮੋਰਾਇਸ ਸਾਰਮੇਂਟੋ, 65, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੰਤਰੀ (2002-2005), ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2005-2009) ।<ref>[https://www.jn.pt/nacional/artigo/morreu-nuno-morais-sarmento-antigo-ministro-da-presidencia/18059530 Morreu Nuno Morais Sarmento, antigo ministro da Presidência] {{In lang|pt}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, 85, ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ। * ਸ਼ੈਲਡਨ ਵੇਨਿਗ, 98, ਅਮਰੀਕੀ ਵਪਾਰੀ, ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ। === 6 === * ਗਰਦਾ ਐਂਟੀ, 96, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.corren.se/kultur/kisa/artikel/kanda-forfattaren-gerda-antti-ar-dod-det-kanns-tungt/lqm6gopr Författaren Gerda Antti har gått bort – blev 96 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਨਾਰਾਇਣ ਬਰੇਥ, 68, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਲਫ ਬਿਰਖੋਲਜ਼ਰ, 76, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[1. ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਕਲਨ|1. ਐਫਸੀ ਕੋਲਨ]], ਕੇਐਸਵੀ ਹੇਸਨ ਕਾਸੇਲ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਐਫਐਸਵੀ ਫਰੈਂਕਫਰਟ) <ref>[https://fc.de/aktuelles/news/fc-trauert-um-ehemaligen-torwart-rolf-birkhoelzer FC trauert um ehemaligen Torwart Rolf Birkhölzer] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੁਲੀਚੇਂਕੋ, 84, ਰੂਸੀ-ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਐਸਪੇਰਾਂਟਿਸਟ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਲਾਵਿਕ ਸੂਖਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ।<ref>[https://inslav.ru/event/ushel-iz-zhizni-ad-dulichenko Ушел из жизни А.Д. Дуличенко] {{In lang|ru}}</ref> * ਗਾਇਲਾ ਗੋਬੀ ਫੇਹਰ, 82, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.vajma.info/cikk/kultura/17018/Elhunyt-Gobby-Feher-Gyula.html Elhunyt Gobby Fehér Gyula] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਕਾਰਵਾਜਲ, 88, ਸਪੇਨੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.omnesmag.com/it/notizie/muore-francisco-fernandez-carvajal/ Muore Francisco Fernández Carvajal, autore di 'Hablar con Dios' ed ex direttore della rivista 'Palabra'] {{In lang|it}}</ref> * ਪਾਸਕਵੇਲ ਫਿਓਰ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]], ਉਦਿਨੀਜ਼) <ref>[https://www.ilmattino.it/sport/sscnapoli/napoli_morto_pasquale_fiore_storico_secondo_portiere_azzurro_degli_anni_70-9400594.html Napoli, morto Pasquale Fiore: storico secondo portiere azzurro degli anni '70] {{In lang|it}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਵਿਟੋ ਗੈਜ਼ਾ, 66, ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://palermo.repubblica.it/societa/2026/03/06/news/morto_vito_gaiezza_musicista_palermitano-425204393/ Morto Vito Gaiezza, musicista palermitano a tutto tondo. Aveva 66 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਥਾਮਸ ਜੈਂਟੀਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਜੌਹਰੀ। * ਜੌਰਜੀਓ ਗੋਸੇਟੀ, 70, ਇਤਾਲਵੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/2026/03/06/e-morto-giorgio-gosetti-storico-critico-cinematografico-a-lungo-allansa_49afa63e-34b2-4f93-ae7a-ca2cdbed06ce.html Addio a Giorgio Gosetti, il cinema come vita, vocazione e sguardo al futuro] {{In lang|it}}</ref> * ਕੋਲੀਨ ਹਨਬੂਸਾ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯੂਐਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (ID2), ਕੈਂਸਰ * ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਦੌਡ਼ਾਕ, 76 ਸਾਲਾ ਨਾਥਨ ਹੇਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। * ਆਂਦਰੇ ਕਬੀਲੇ, 87, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਨੀਮਸ ਓਲੰਪਿਕ) <ref>[https://www.objectifgard.com/actualites/nimes-olympique-la-legende-andre-kabile-est-decedee-160567.php Nîmes Olympique La légende André Kabile est décédée] {{In lang|fr}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਂਡਕੋਵ, 76, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1996) <ref>[https://ulan.mk.ru/social/2026/03/06/ushel-iz-zhizni-deputat-gosdumy-ot-buryatii-pervogo-sozyva.html Ушел из жизни депутат Госдумы от Бурятии первого созыва] {{In lang|ru}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਲੀਰੀ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1967-1973) * ਜਾਨ ਲੇਨਫਰਿੰਕ, 80, ਡੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ।<ref>[https://www.nu.nl/media/6388417/voormalig-tv-presentator-jan-lenferink-80-overleden.html Voormalig tv-presentator Jan Lenferink (80) overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀਓ ਮਾਰਸੀਨਾ, 80, ਇਤਾਲਵੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਕੀਓਮਾ'', ''ਵੈਟੀਕਨ ਸਾਜ਼ਿਸ਼'', ਟੋਰਨੈਡੋਃ ਦ ਲਾਸਟ ਬਲੱਡ) <ref>[https://alphabetcity.it/2026/03/06/tony-marsina-e-morto-chi-era-lattore-cattivo-del-cinema-di-genere-eta-film-e-addio-a-nardo/ Tony Marsina è morto: chi era l'attore "cattivo" del cinema di genere, età, film e addio a Nardò] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260306202349/https://alphabetcity.it/2026/03/06/tony-marsina-e-morto-chi-era-lattore-cattivo-del-cinema-di-genere-eta-film-e-addio-a-nardo/ |date=2026-03-06 }} {{In lang|it}}</ref> * ਲੋਲੋ ਮਤਾਲਾਸੀ ਮੋਲੀਗਾ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ (2013-2021) । * ਥੈਡਿਅਸ ਮੋਸਲੀ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ। * ਗੋਵਿੰਦ ਪਰਮਾਰ, 72, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਐਮ. ਐਲ. ਏ. (ID1), 2017 ਤੋਂ. * ਪੈਟਰਿਕ ਪਾਸਕੁਲੀ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹੋਬੋਕੇਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦਾ ਮੇਅਰ (1988-1993) * ਐਂਟੋਨੀਓ ਪੁੱਡੂ, 81, ਇਤਾਲਵੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼।<ref>[https://www.unionesarda.it/sport/lo-sport-sardo-piange-la-scomparsa-a-81-anni-di-tonino-puddu-h7f9fhvf Lo sport sardo piange la scomparsa a 81 anni di Tonino Puddu] {{In lang|it}}</ref> * ਐਲਨ ਰਿਜ, 91, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪੱਛਮੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (1968-1980) <ref>[https://www.broomead.com.au/news/broome-advertiser/former-liberal-kimberley-mla-keith-alan-ridge-dies-aged-91--c-21909979 Former Liberal Kimberley MLA Keith Alan Ridge dies aged 91] {{Subscription required}}</ref> * ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਰੁਨਯੋਨ, 65, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਐਨਥਰ ਵਰਲਡ, ਘੋਸਟਬਸਟਰਸ, ਚਾਰਲਸ ਇਨ ਚਾਰਜ਼ ਕੈਂਸਰ) * ਨੋਰਮਾ ਸੀ. ਰਸਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1981-1983) * ਇੰਗ੍ਰਿਡ ਸਮਿਥੂਸਨ, 66, ਜਰਮਨ ਓਪਰੇਟਿਕ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ।<ref>[https://www.aachen-gedenkt.de/traueranzeige/ingrid-schmithuesen Ingrid Schmithüsen] {{In lang|de}}</ref> * ਤ੍ਸੁਤੋਮੂ ਸ਼ਿਬਯਾਮਾ, 84, ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (''ਡੋਰੇਮੋਨ'') ਫੇਫਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਟੀਅਰਨੀ ਥਾਈਸ, 59, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਅਕ। * ਕ੍ਰਿਸਟੋਸ ਵਲਾਵਾਨਿਡਿਸ, 81, ਯੂਨਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਦਮਾਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ'', ''ਲੋਫਿੰਗ ਅਤੇ ਛਲਾਵਰਣ'', ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ... ਸਿਲੀਕਾਨ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਕਵੀ) ।<ref>[https://www.cnn.gr/style/politismos/story/522807/pethane-o-ithopoios-xristos-valavanidis-se-ilikia-81-eton Πέθανε ο ηθοποιός Χρήστος Βαλαβανίδης σε ηλικία 81 ετών] {{In lang|el}}</ref> * ਹੰਸ ਵੈਗਨਰ, 62, ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਡੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2006) <ref>[https://www.albrandswaard.nl/actueel/oud-burgemeester-van-albrandswaard-hans-wagner-overleden/ Oud-burgemeester van Albrandswaard Hans Wagner overleden]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|nl}}</ref> === 5 === * ਰੇਨਾਲਡੋ ਅਲੇਉਇਆ, 53, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਹਿਆ, ਐਸਪੇਰਾਂਸ, ਸੀਅਰ) ਕਾਰਡੀਓਰੇਸਪਿਰੇਟਰੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ।<ref>[https://diariodonordeste.verdesmares.com.br/jogada/morre-reinaldo-aleluia-ex-jogador-do-ceara-aos-53-anos-de-idade-1.3747754 Morre Reinaldo Aleluia, ex-jogador do Ceará, aos 53 anos de idade] {{In lang|pt}}</ref> * ਸੇਸਿਲ ਐਲ. ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1963-1979) * ਬੌਬੀ ਕਮਿੰਸ, 74, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਗੈਂਗਸਟਰ। * ਮੌਰਿਸ ਜੇ. ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2002-2003) * ਪੇਡਰੋ ਫ੍ਰੀਡਬਰਗ, 90, ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://elpais.com/mexico/2026-03-05/muere-pedro-friedeberg-maestro-mexicano-del-surrealismo.html Muere Pedro Friedeberg, maestro mexicano del surrealismo] {{In lang|es}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀ ਘੰਡੌਰ, 83, ਲੇਬਨਾਨੀ ਲੇਖਕ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗੁੱਟ, 78, ਰੂਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://superomsk.ru/news/159146-obyavleno_o_smerti_sozdatelya_fakulteta_kompyutern/ Объявлено о смерти создателя факультета компьютерных наук ОмГУ] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਚ. ਐਚ. ਹਾਮਿਦ, 83, ਭਾਰਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (1960) * ਬੌਬ ਹਾਰਲਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ (ਗ੍ਰੀਨ ਬੇ ਪੈਕਰਸ) * [[ਟੋਨੀ ਹੋਰ|ਸਰ ਟੋਨੀ ਹੋਰ]], 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਕੁਇਕਸੋਰਟ, ਕੁਇੱਕਸੀਲੈਕਟ, ਹੋਰ ਲੌਜਿਕ) * ਜਰਜ਼ੀ ਜੋਜ਼ੇਫਿਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-1991) ।<ref>[https://www.portel.pl/wiadomosci/zmarl-jerzy-jozefiak/148303 Zmarł Jerzy Józefiak] {{In lang|pl}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਉਲਾਦਜ਼ਿਮਿਰ ਕਾਰੀਜ਼ਨਾ, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦਾ ਕਵੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ) <ref>[https://belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-narodnyj-poet-chlen-sojuza-pisatelej-belarusi-vladimir-karizna-768015-2026/ Ушел из жизни народный поэт, один из авторов Государственного гимна Республики Беларусь Владимир Каризна] {{In lang|ru}}</ref> * ਆਂਦਰੇਸ ਕੈਟੋਨਾ, 88, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1960) <ref>[https://olimpia.hu/hirek/elhunyt-katona-andras-bronzermes-fair-play-dijas-vizilabdazo Elhunyt Katona András bronzérmes, Fair Play-díjas vízilabdázó]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|hu}}</ref> * ਯੋਨੀਕੋ ਕਿਟਾਗਾਵਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਕਿਨੀਕੂਮਨ, ''ਟਾਈਗਰ ਮਾਸਕ'', ਸੈਲੀ ਦ ਵਿਚ ਨਮੂਨੀਆ) । * ਬਰਨਾਰਡ ਲਾਫਾਯੇਟ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਮਾਰਗਰੇਟ ਲਾਮੌਰ, 69, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਲੌਡਲਮੇਜ਼ੋ ਦੇ ਮੇਅਰ (2001-2025) ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ (2002-2012) ।<ref>[https://www.letelegramme.fr/finistere/ploudalmezeau-29830/marguerite-lamour-ex-maire-de-ploudalmezeau-et-patronne-des-pompiers-finisteriens-est-decedee-a-lage-de-69-ans-6996691.php Marguerite Lamour, ex-maire de Ploudalmézeau et patronne des pompiers finistériens, est décédée à l'âge de 69 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੇਨ ਲਾਪੋਟਾਇਰ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪਿਆਫ'', ਲਵ ਹਰਟਸ, ''ਰੇਬੇਕਾ'' ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ (1981) * ਜੋਨ ਲੈਟਜ਼ਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਲੋਬੋ ਐਂਟੂਨਸ, 83, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ (ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਭੂਮੀ, ਫੈਡੋ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਿਨੋਆ) । * ਕੈਰੇਲ ਮਾਲੀ, 95, ਚੈੱਕ ਵਕੀਲ, [[ਚਾਰਲਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1995-1999) ।<ref>[https://www.ceska-justice.cz/2026/03/zemrel-emeritni-rektor-univerzity-karlovy-karel-maly/ Zemřel emeritní rektor Univerzity Karlovy Karel Malý] {{In lang|cs}}</ref> * ਜੈਕ ਮਿਸ਼ੇਲ, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2184546/jacquesl-michel-deces-mort-chanteur L'auteur-compositeur-interprète Jacques Michel est décédé] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੋਆਕਿਨ ਪਲਾਸਿਨ, 51, ਸਪੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਆਰਾਗੋਨ ਦੇ ਕੋਰਟੇਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2011 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.eldiariodehuesca.com/actualidad/fallece-joaquin-palacin-presidente-chunta-aragonesista-pasion-politica-excelencia-humana_41302_102.html Fallece Joaquín Palacín, presidente de Chunta Aragonesista, pasión política y excelencia humana] {{In lang|es}}</ref> * ਕੋਰੀ ਪਾਰਕਰ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਿਲੌਕਸੀ ਬਲੂਜ਼'', ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ 13th: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਸ ਕੈਂਸਰ. * ਈਗਰਾ ਲੇਵਿਸ ਰੌਬਰਟਸ, 86, ਵੈਲਸ਼ ਲੇਖਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਮਿਹੈਲ ਸੇਚੀਚਿਨ, 82, ਮੋਲਡੋਵਨ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ, ਮਾਰੀਆ ਬੀਸੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (1990-1992) ।<ref>[https://aquarelle.md/dirijorul-si-artistul-poporului-din-r-moldova-mihail-secichin-s-a-stins-din-viata-94900 Dirijorul și artistul poporului din R. Moldova, Mihail Secichin, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਏਲੀ ਸ਼ਮੀਰ, 91-92, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://modaotevel.co.il/אליהו-שמיר-ז״ל/ אליהו שמיר ז״ל] {{In lang|he}}</ref> * ਜੈਨਿਸ ਸਟ੍ਰੀਕਸ, 89, ਲਾਤਵੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਏ ਲਿਮੋਸਿਨ ਦ ਕਲਰ ਆਫ਼ ਮਿਡਸਮਰਜ਼ ਈਵ, ਸਿਲਵੇਕਾ ਬੇਅਰਨਸ. <ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kino-foto-un-tv/05.03.2026-89-gadu-vecuma-muziba-devies-izcilais-latviesu-kinorezisors-janis-streics.a637580/ 89 gadu vecumā mūžībā devies izcilais latviešu kinorežisors Jānis Streičs] {{In lang|lv}}</ref> * ਲੀ ਟਰਨਰ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਡਰੀਮ ਵੀਵਰਜ਼) * ਮਸਾਰੂ ਉਰਾਤਾ, 100, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID2), 1992-1998. <ref>[https://www.jiji.com/jc/article?k=2026030601108 元自民党参院議員の浦田勝さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਸੈਂਡੀ ਵਰਨਿਕ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਏ. ਐਲ. ਐਫ., ਹੈਪੀ ਗਿਲਮੋਰ, ''ਡੈਫ ਕਾਮੇਡੀ ਜੈਮ'') * ਡੇਵਿਡ ਵਾਈਲਡ, 75, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲਬਰਟ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, 94, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਏਜੰਟ। === 4 === * ਕੈਥਰੀਨ ਸੀ. ਬਲੇਕ, 75, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਅਤੇ ਜੱਜ (1995 ਤੋਂ) ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ।<ref>[https://www.mdd.uscourts.gov/catherine-c-blake-district-judge Catherine C. Blake, District Judge]</ref> * ਜਾਨੂਸ ਸੇਗਲਿਸਕੀ, 76, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1972) <ref>[https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Zmarl-Janusz-Ceglinski-koszykarz-Wybrzeza-olimpijczyk-z-Monachium-n215660.html Zmarł Janusz Cegliński, koszykarz Wybrzeża, olimpijczyk z Monachium] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੈਨਿਸ ਕੋਮੇਟੀ, 76, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਖੇਡ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) <ref>[https://www.espn.com/afl/story/_/id/48094461/afl-legendary-sports-commentator-dennis-cometti-dies-aged-76 Legendary sports commentator Dennis Cometti dies aged 76]</ref> * ਲਾਇਲ ਕਾਨਵੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ<ref>[https://www.toughpigs.com/lyle-conway/ RIP Puppet Designer Lyle Conway]</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੈਕੀ ਕਪਿਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋਲਫਰ।<ref>[https://www.cpcleburne.com/obituaries/jackie-cupit Jackie Cupit]</ref> * ਵਸੀਲੀਓਸ ਡੈਨੀਅਲ, 87, ਯੂਨਾਨੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਪਨਾਥਿਨਾਇਕੋਸ, ਓਲੰਪਿਆਕੋਸ ਵੋਲੋਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.sport24.gr/football/pethane-o-vasilis-daniil/ Πέθανε ο Βασίλης Δανιήλ] {{In lang|el}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਹਿਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦਰਵੇਸ਼, 83, ਮਿਸਰੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ।<ref>[https://www.ghadnews.net/2026/03/04/وفاة-الناقد-الأدبي-د-أحمد-درويش-عن-عمر-ي/ وفاة الناقد الأدبي د.أحمد درويش عن عمر يناهز 84 عاما] {{In lang|ar}}</ref> * ਲੂਈਸ ਡੇਲ ਕੈਸਟੀਲੋ ਐਸਟਰਾਡਾ, 90, ਉਰੂਗੁਆਈ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1988-1999) ਅਤੇ [[Diocese of Melo|ਮੇਲੋ]] ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ [ID2]।<ref>[https://www.montevideo.com.uy/Noticias/Fallecio-a-los-90-anos-el-obispo-Luis-del-Castillo-figura-central-de-la-Iglesia-uruguaya-uc954859 Falleció a los 90 años el obispo Luis del Castillo, figura central de la Iglesia uruguaya] {{In lang|es}}</ref> * ਰੋਸਰੀਓ ਡੀ ਵਿੰਸੈਂਜੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਇੰਟਰ ਮਿਲਣ|ਇੰਟਰ ਮਿਲਾਨ]], [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], ਯੂ. ਸੀ. ਸੰਪਦੋਰੀਆ) <ref>[https://www.adnkronos.com/sport/calcio-addio-al-leggendario-portiere-di-vincenzo-gioco-con-inter-lazio-genoa-e-samp_2uxYjdgezYkx748GYrxVUQ Calcio, addio al leggendario portiere Di Vincenzo: giocò con Inter, Lazio, Genoa e Samp] {{In lang|it}}</ref> * ਅਨੀਸ ਦਜਾਦ, 51, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ (ਲਾ ਵੀ ਡੀ 'ਪ੍ਰੈੱਸ. <ref>[https://www.24hdz.dz/anis-djaad-realisateur-voix-singuliere-cinema-algerie/ Décès du réalisateur Anis Djaâd, une voix singulière du cinéma algérien] {{In lang|fr}}</ref> * ਹੇਲੇਨ ਡੋਰਲਾਕ, 90, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/04/helene-dorlhac-de-borne-secretaire-d-etat-sous-giscard-et-mitterrand-est-morte-a-90-ans_6669558_3382.html Hélène Dorlhac de Borne, secrétaire d'Etat sous Giscard et Mitterrand, est morte à 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਚ. ਕੇ. ਦੁਆ, 88, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]]'', ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]''[[ਰਾਜ ਸਭਾ|ਐਮ. ਪੀ.]] (2009-2015) <ref>[https://www.tribuneindia.com/news/delhi/hk-dua-former-editor-in-chief-of-the-tribune-passes-away/ HK Dua, former Editor-in-Chief of The Tribune, passes away]</ref> * ਰੋਨੀ ਐਲਡਰਿਜ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1989-2001) ।<ref>[https://ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2026/03/05/former-activist-and-city-councilmember-ronnie-eldridge-dies Former activist and City Councilmember Ronnie Eldridge dies]</ref> * ਲੂ ਹੋਲਟਜ਼, 89, ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਕਾਲਜ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨੋਟਰੇ ਡੈਮ ਫਾਈਟਿੰਗ ਆਇਰਿਸ਼, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਰੇਜ਼ਰਬੈਕਸ, ਐਨਸੀ ਸਟੇਟ ਵੁਲਫਪੈਕ ਅਤੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਸਟਰ) ।<ref>[https://chicago.suntimes.com/college-sports/2026/03/04/former-notre-dame-football-coach-lou-holtz-dies-at-age-89 Former Notre Dame football coach Lou Holtz dies at age 89]</ref> * ਤੋਸ਼ੀਕਾਜ਼ੂ ਕਾਵਾਸਾਕੀ, 70, ਜਪਾਨੀ ਪੇਪਰ ਫੋਲਡਰ ਅਤੇ ਓਰੀਗਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ।<ref>[https://origami.jp/m_kawasaki/ 川崎敏和さん逝去] {{In lang|ja}}</ref> * ਜਾਰਜ ਕੋਚ, 54, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰਚੂਨ ਡਸਲਡੋਰਫ, ਐਮਐਸਵੀ ਡੁਇਸਬਰਗ, 1. ਐਫਸੀ ਕੈਸਰਸਲਾਉਟਰਨ ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.focus.de/sport/ex-torwart-georg-koch-nach-schwerer-krankheit-gestorben_8d5706fe-08a2-42f7-bf9d-5c89f9018479.html Ex-Torwart Georg Koch nach schwerer Krankheit gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮੋਸੀਓਆ ਲੇਕੋਟਾ, 77, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (1999-2008) ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ ਸਟੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ (1994-1996), ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.enca.com/news-top-stories/cope-co-founder-and-leader-mosiuoa-lekota-has-died COPE co-founder and leader Mosiuoa Lekota has died]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਲੋ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ।<ref>[https://www.purdue.edu/newsroom/2026/Q1/phil-low-purdue-drug-discovery-scholar-and-impactful-innovator-whose-discoveries-saved-lives-dies-at-78/ Phil Low, Purdue drug discovery scholar and impactful innovator whose discoveries saved lives, dies at 78]</ref> * ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ-ਚਾਈਲਡਜ਼, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਵਸਰਾਵਿਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ ਚਾਈਲਡਜ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://cnycentral.com/news/local/victoria-mackenzie-childs-co-founder-of-iconic-pottery-brand-dead-at-77 Victoria Mackenzie-Childs, co-founder of iconic pottery brand dead at 77]</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਏ. ਮੈਕਡੋਨਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (2001-2004) ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਦੇ ਸਪ੍ਰਿੰਗਫੀਲਡ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ [ID2], ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.westernmassnews.com/2026/03/05/former-springfield-bishop-timothy-mcdonnell-passes-away/ Former Springfield Bishop Timothy McDonnell passes away]</ref> * ਰਸਲ ਡਬਲਯੂ. ਮੇਅਰ ਜੂਨੀਅਰ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਗੂਮਮੈਨ (1966-1974) ਅਤੇ ਸੇਸਨਾ (ID3), <ref>[https://aviationweek.com/business-aviation/aircraft-propulsion/aviation-legend-russ-meyer-jr-dies-93 Aviation Legend Russ Meyer Jr. Dies At 93]</ref> * ਵੀ. ਆਰ. ਮੁਥੂ, 72, ਭਾਰਤੀ ਤਿਲ ਤੇਲ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਇਦਯਾਮ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1987 ਤੋਂ) <ref>[https://www.uniindia.com/industrialist-v-r-muthu-the-brain-behind-idhayam-oil-brand-is-no-more/south/news/3762170.html Industrialist V.R.Muthu, the brain behind Idhayam oil brand is no more]</ref> * ਅਨਾ ਲੁਈਸਾ ਪੇਲੂਫੋ, 96, ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਾਸ ਸੇਨੋਰਿਟਸ ਵਿਵਾਂਕੋ, ''ਦ ਫੈਂਟਮ ਆਫ਼ ਦ ਅਪਰੇਟਾ'', ਪੇਪਰ ਫਲਾਵਰਜ਼) ।<ref>[https://www.nmas.com.mx/entretenimiento/muere-ana-luisa-peluffo-actriz-mexicana-cine-de-oro-telenovelas-sonadoras-lazos-de-amor/ Muere Ana Luisa Peluffo, Actriz Mexicana del Cine de Oro y Telenovelas] {{In lang|es}}</ref> * ਸੋਲੀ ਫਿਲੈਂਡਰ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੇਵਿਲਜ਼ ਪੀਕ) ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://sahistory.org.za/people/soli-philander Soli Philander]</ref> * ਬੋਰਿਸ ਪੋਡਕੋਰੀਤੋਵ, 77, ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਲਗਾ ਫਰੂਨਜ਼, [[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ|ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://sport.akipress.org/news:2426067 Умер заслуженный тренер Кыргызской ССР по футболу Борис Подкорытов] {{In lang|ru}}</ref> * ਬਰਨਾਰਡ ਰੈਂਡਸ, 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://www.schott-music.com/en/blog/in-memoriam-bernard-rands-1934-2026 In Memoriam: Bernard Rands (1934-2026)]</ref> * ਏਰੀ ਸਲੀਨ, 79, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਓਲੰਪਿਕ ਹਰਡਲਰ ਅਤੇ ਸਪ੍ਰਿੰਟਰ (1972) <ref>[https://yle.fi/a/74-20213614 Aitajuoksija Ari Salin, 79, on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਮੌਟਾ ਪੇਂਡਾ, ਕੈਮਰੂਨ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ <ref>[https://www.lebledparle.com/le-comedien-mouta-penda-est-mort-a-douala/ "Le comédien Mouta Penda est mort à Douala] {{In lang|fr}}</ref> * ਸੋਂਗ ਪਿੰਗ, 108, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਗਠਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ (1987-1989), ਸਟੇਟ ਕਾਊਂਸਲਰ (1983-1988), ਅਤੇ ਗਾਂਸੂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (1977-1979) ।<ref>[https://www.news.cn/politics/20260304/fba0f7b6626a4e81b20cf589c77bc140/c.html 宋平同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਸ਼ੇਖ ਮਹਿਬੂਬ ਸੁਭਾਨੀ, 71, ਭਾਰਤੀ ਨਾਦਾਸਵਰਮ ਖਿਡਾਰੀ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Tiruchirapalli/nadaswaram-exponent-sheik-mahaboob-subhani-passes-away/article70703312.ece Nadaswaram exponent Sheik Mahaboob Subhani passes away]</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਥੋਰਸਨ, 93, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਜਿਮਨਾਸਟ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1952) <ref>[https://www.gp.se/sport/os-guldmedaljoren-william-thoresson-fran-goteborg-ar-dod.9c19c60b-0604-4c5a-8679-f53196d68025 OS-guldmedaljören William Thoresson från Göteborg är död] {{In lang|sv}}</ref> * ਜੋਸਫ਼ ਟੀ. ਥ੍ਰੈਸਟਨ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਨੇਵੀ ਸਿਸਟਮ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.givnish.com/obituaries/joseph-threston/#!/Obituary Joseph Thomas Threston]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਟਰੱਸਟਮ, 85, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਲਾਖਣਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://toiotautahi.org.nz/whats-happening/farewell-philip-trusttam/ Farewell, Philip Trusttum]</ref> * ਏਕਤੇਰਿਨਾ ਵੇਦੁਨੋਵਾ, 45, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਸਕਲੀਫੋਸੋਵਸਕੀ'') ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/07/1181424-aktrisa-ekaterina-vedunova Актриса Екатерина Ведунова и ее дочь погибли в ДТП] {{In lang|ru}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸ ਵ੍ਹੀਲਰ, 52, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ੈੱਫ।<ref>[https://people.com/british-tv-chef-chris-wheeler-dies-11920228 British TV Chef Dies as Culinary Stars Share Tributes to the 'Extraordinary' Man]</ref> === 3 === * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬੇਂਗਜ਼ਨ, 90, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਡਾਕਟਰ, ਸਿਹਤ ਸਕੱਤਰ (1986-1992) <ref>[https://www.rappler.com/philippines/former-health-secretary-alfredo-bengzon-dies/ Former health secretary Dr. Alran Bengzon dies at 90]</ref> * ਰਾਏ ਬੁੱਕ ਬਿੰਡਰ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://stpetecatalyst.com/st-pete-blues-guitar-legend-roy-book-binder-dies/ St. Pete blues guitar legend Roy Book Binder dies]</ref> * ਜੈਕ ਚੈਂਬਰਜ਼, 87, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.legacy.com/ca/obituaries/theglobeandmail/name/john-chambers-obituary?id=60959610 John Chambers]</ref> * ਵਿਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, 81, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''[[ਦੇਵਦਾਸ (2002 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਵਦਾਸ]]'', ''ਚੇਨ ਕੁਲੀ ਕੀ ਮੈਂ ਕੁਲੀ'', ਗੁਜ਼ਾਰੀਸ਼) ।<ref>[https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2026/Mar/04/devdas-actor-vijay-crishna-no-more Devdas actor Vijay Crishna passes away]</ref> * 97 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਦੁਵਾਕਿਨ, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯਹੂਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਓਬਲਾਸਟ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1971-1985) <ref>[https://dzen.ru/a/aaoUd1YrWnb-BNWD Ушел из жизни один из бывших руководителей ЕАО Сергей Дувакин] {{In lang|ru}}</ref> * ਟੇਟੈਡ ਐਮੀਰੀ, 78-79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਕਾਊਂਟਡਾਊਨ, ਫਾਸਟ ਫਾਰਵਰਡ, ''ਕੈਥ ਅਤੇ ਕਿਮ'' ਕੈਂਸਰ) ।<ref>[https://tvtonight.com.au/2026/03/vale-ted-emery.html Vale: Ted Emery]</ref> * ਡੇਵਿਡ ਯੂਜੀਨ ਫੇਲਹਾਉਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1990-2015) ।<ref>[https://victoriadiocese.org/our-bishop Bishop Emeritus David E. Fellhauer]</ref> * ਐਲਵਿਨ ਗ੍ਰੀਨ, 48, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.henryhandfuneralhome.com/obituary/alvin-michael-greene Alvin Michael Greene of Manning, South Carolina]</ref> * ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, 45 ਸਾਲਾ ਨੈਨਸੀ ਗਰੇਵਾਲ, ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[https://www.cbc.ca/news/canada/windsor/windsor-lasalle-homicide-9.7116485 Social media account touting Khalistani extremism claims responsibility for death of Windsor, Ont., woman]</ref> * ਗੁਸਤਾਵ ਗਨਸਨਹੀਮਰ, 91, ਜਰਮਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਚਰਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.mainpost.de/schweinfurt/stadtschweinfurt/schweinfurt-gustav-gunsenheimer-ist-kurz-vor-seinem-92-geburtstag-gestorben-113633957 Gustav Gunsenheimer ist kurz vor seinem 92. Geburtstag gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮਸਾਕੋ ਇਕੇਦਾ, 87, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਗਲੈਕਸੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ 999, ਐਮ ਫਾਰ ਦਿ ਐਸ!<ref>[https://www.oricon.co.jp/news/2441028/ 声優・池田昌子さん死去 87歳 「銀河鉄道999」メーテル、オードリー・ヘプバーンの吹き替え担当【報告全文】] {{In lang|ja}}</ref> * ਪੈਟਰਿਸ ਜੀਨਰ, 81, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਉੱਕਰੀ.<ref>[https://www.simplifia.fr/avis-de-deces/patrice--jean-marie--valere-jeener-1090558 Monsieur Patrice, Jean-Marie, Valère Jeener] {{In lang|fr}}</ref> * 89 ਸਾਲਾ ਉਨ੍ਨੀ-ਲੀਜ਼ ਜੋਨਸਮੋਇਨ, ਨਾਰਵੇਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://snl.no/Unni-Lise_Jonsmoen Unni-Lise Jonsmoen] {{In lang|no}}</ref> * ਬਿਲੀ ਲਿਓਨ ਕੀਅਰਸ, 53, ਅਮਰੀਕੀ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਘਾਤਕ ਟੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ.<ref>[https://www.tcpalm.com/story/news/local/florida/2026/03/03/billy-kearse-executed-for-killing-fort-pierce-officer-danny-parrish-1991-death-row-florida-murder/88907537007/ Billy Kearse executed for killing Fort Pierce Officer Danny Parrish]</ref> * ਜ਼ਸੋਲਟ ਕਰੇਸਟਲੀ, 91, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ।<ref>[https://www.mediafax.ro/cultura-media/a-murit-zsolt-kerestely-compozitorul-avea-91-de-ani-23696626 A murit Zsolt Kerestély. Compozitorul avea 91 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ-ਖਲੀ, 88, ਸੀਰੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਖੁਫੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ (1970-1987) ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ <ref>[https://www.newarab.com/news/notorious-syrian-intel-chief-muhammad-al-khouli-dies-beirut Notorious Syrian Air Force Intelligence chief Muhammad al-Khouli dies in Beirut]</ref> * ਕੈਰਲ ਕਿਟਮੈਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.nytimes.com/2026/03/18/arts/carol-kitman-dead.html Carol Kitman, 96, Dies; Photographer Documented the Vindman Twins] {{reg}}</ref> * ਮੁਜਾਹਿਦ, 30, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ।<ref>[https://www.thoroughbreddailynews.com/dewhurst-winner-and-italian-champion-sire-mujahid-dies-at-30/ Dewhurst Winner and Italian Champion Sire Mujahid Dies at 30]</ref> * ਕਲੌਸ ਮੂਲਰ, 81, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ <ref>[https://www.jungewelt.de/artikel/518933.nachruf-der-streitbare.html Der Streitbare] {{In lang|de}}</ref> * ਫਰਨਾਂਡੋ Óਨੇਗਾ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਣ ਲੇਖਕ (ਪੁਏਡੋ ਪ੍ਰੋਮੀਟਰ ਵਾਈ ਪ੍ਰੋਮੇਟੋ) ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੰਚਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.elmundo.es/television/medios/2026/03/03/69a725ade85ece235f8b458e.html Muere Fernando Ónega, el arquitecto del relato político de la Transición] {{In lang|es}}</ref> * ਬੌਬ ਰੋਸੇਨਫਾਰਬ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ (''ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ'', ਕੌਣ ਬੌਸ ਹੈ?<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/bob-rosenfarb-dead-whos-the-boss-step-by-step-1236522484/ Bob Rosenfarb, Writer-Producer on 'Who's the Boss?' and 'Step by Step,' Dies at 74]</ref> * ਪੀਟਰ ਸ਼ਨਾਇਡਰ, 85, ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ (ਬਰਲਿਨ ਨੌਆ.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/kultur/peter-schneider-tot-nachruf-volker-schloendorff-li.3440988 „Er wusste um seine vielen Freunde"] {{In lang|de}}</ref> * ਵੈਲਨਟਿਨ ਸ਼ਚੇਰਬਕੋਵ, 89, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਸੰਘ ਦਾ ਸੋਵੀਅਤ|ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1979-1984) <ref>[https://kokshetau.asia/aqmolanews/nekrolog-2/ Некролог]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|ru}}</ref> * ਕੇ. ਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, 89, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1971-1996) ।<ref>[https://www.newindianexpress.com/story/states/kerala/2026/Mar/03/former-union-minister-k-p-unnikrishnan-passes-away-at-90 Former Union Minister K P Unnikrishnan passes away at 90]</ref> * ਗੈਬਰੀਏਲ ਵਿਐਨੇਲੋ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਓਲੰਪੀਆ ਮਿਲਾਨੋ, ਰੇਅਰ ਵੇਨੇਜ਼ੀਆ, ਵਾਰੇਸ.<ref>[https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1938711/gabriele-vianello-dies-at-87-olimpia-milano-euroleague/ Olimpia Milano's EuroLeague champion Gabriele Vianello dies at 87]</ref> * ਲਾਸਲੋ ਵਿੰਸ, 74, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1998-2014) ।<ref>[https://www.csongrad.hu/elhunyt-vincze-laszlo-volt-orszaggyulesi-kepviselo/ Elhunyt Vincze László volt országgyűlési képviselő] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਂਡਰਿ W ਵਾਟਸਨ, 64, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਐਸਟਨ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (2008-2014) ਅਤੇ ਗਿਲਡਫੋਰਡ (2014 ਤੋਂ) ਹਾਊਸ ਆਫ ਲਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2022 ਤੋਂ) ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.altonherald.com/news/tributes-paid-as-bishop-of-guildford-andrew-watson-dies-aged-64-after-cancer-diagnosis-884230 Tributes paid as Bishop of Guildford Andrew Watson dies aged 64 after cancer diagnosis]</ref> * ਐਂਡਰੀਆ ਵੀਸ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਰੱਬੀ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.jta.org/2026/03/04/obituaries/andrea-weiss-trailblazing-reform-movement-rabbi-who-merged-scholarship-and-activism-dies-at-60 Andrea Weiss, trailblazing Reform rabbi who merged scholarship and activism, dies at 60]</ref> * ਵੈਲੇਨਟੀਨਾ ਯੇਸ਼ਚੇਂਕੋ, 79, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1990-1994) ।<ref>[https://unn.ua/news/pomerla-narodna-deputatka-pershoho-sklykannia-valentyna-yeshchenko Померла народна депутатка першого скликання Валентина Єщенко] {{In lang|uk}}</ref> === 2 === * ਜੋਸ ਲੁਈਸ ਅਲਵਾਰੇਜ਼, 65, ਚਿਲੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਿਪੋਰਟਸ ਲਾ ਸੇਰੇਨਾ, ਕੋਲੋ-ਕੋਲੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/deportes/futbol/futbol-nacional/2026/03/02/muere-jose-pele-alvarez-exdelantero-colo-colo.shtml Muere José "Pelé" Álvarez, exdelantero de Colo Colo: fue cuatro veces campeón con los albos] {{In lang|es}}</ref> * ਨਤਾਲ ਅਮੋਡੀਓ, 92, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1979-1992) ।<ref>[https://www.lasicilia.it/news/politica/3020558/pozzallo-piange-la-scomparsa-dell-on-natalino-amodeo-figura-iconica-della-politica-locale.html Pozzallo piange la scomparsa dell'on. Natalino Amodeo, figura iconica della politica locale] {{In lang|it}}</ref> * ਜਹਾਂਆਰਾ ਆਰਜ਼ੂ, 93, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਵੀ।<ref>[https://www.daily-sun.com/bangladesh/860934/ekushey-padak-winning-poet-jahanara-arju-passes-away-at-93 Ekushey Padak-winning poet Jahanara Arju passes away at 93]</ref> * ਕੇਵਿਨ ਐਸ਼ਕ੍ਰਾਫਟ, 81, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਲੇਹ, ਵਾਰਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਸੈਲਫੋਰਡ) <ref>[https://warringtonwolves.com/news/2026/march/Obituary-Kevin-Ashcroft/ Obituary | Kevin Ashcroft]</ref> * ਜਾਰੋਸਲਾਵ ਬਲਾਜ਼ਕੇ, 87, ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।[cz]<ref>[https://www.proglas.cz/o-nas-a-s-nami/aktuality-z-proglasu/odesel-jaroslav-blazke/ Odešel Jaroslav Blažke] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਬੋਹਰਾ, 79, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਤੇਜਾ'', ਹਿਊਮ ਤੁਮਸੇ ਪਿਆਰ ਕਿਤਨਾ) ।<ref>[https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/karanvir-bohra-dad-producer-mahendra-bohra-passes-away-article-153749849 Karanvir Bohra's Dad, Producer Mahendra Bohra, Passes Away]</ref> * ਐਲਿਸ ਚੀਅਨ ਚਾਂਗ, 75, ਤਾਈਵਾਨੀ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਟਿਸਟ।<ref>[https://www.cdn-news.org/news/N2603050001 奠基PCR商用化，關鍵推手錢嘉韻教授安息主懷上帝引領的精采人生] {{In lang|zh}}</ref> * ਸਿਡਨੀ ਡੋਰਸੀ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ੈਰਿਫ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ।<ref>[https://www.fox5atlanta.com/news/former-dekalb-sheriff-convicted-murderer-sidney-dorsey-has-died Former DeKalb sheriff, convicted murderer Sidney Dorsey has died]</ref> * ਉਮਰ ਜ਼ਾਬਰਾਲੋਵ, 67, ਰੂਸੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (2004-2009), ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ।<ref>[https://meduza.io/news/2026/03/02/baza-i-mash-biznesmen-umar-dzhabrailov-pokonchil-s-soboy Бизнесмен Умар Джабраилов покончил с собой] {{In lang|ru}}</ref> * ਲੇਨ ਗੈਰੀ, 84, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਕੁਆਰਮੈਨ ਨਮੂਨੀਆ) ।<ref>[https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/quarrymens-len-garry-dies-aged-33514245 The Quarrymen's Len Garry dies aged 84 as tributes paid to legend who played with Lennon and McCartney]</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਗਨ, 58, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਫ੍ਰੀਕੀ ਫ੍ਰਾਈਡੇ, ਸਕਾਈ ਹਾਈ, ''ਕਰੂਏਲਾ'') ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੈਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/andrew-gunn-dead-disney-producer-1236518932/ Andrew Gunn, Producer Behind Disney Hits 'Freaky Friday,' 'Sky High,' Dies at 58]</ref> * ਇਵਾਨ ਹਾਲ, 93, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/ivan-hall-impassioned-architectural-historian-060000152.html Ivan Hall, impassioned architectural historian who joined the Georgian Group aged 12]</ref> * ਡਗਲਸ ਹੈਮਬਿੱਜ, 98, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਲੇਡੋਨੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1969-1980) ਅਤੇ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ (1980-1993) ।<ref>[https://www.vancouver.anglican.ca/news/letter-from-archbishop-stephens Letter from Archbishop Stephens]</ref> * ਸਟੀਫਨ ਹਿਬਰਟ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਪਲਪ ਫਿਕਸ਼ਨ, ਟਰੂ ਜੈਕਸਨ, ਵੀਪੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ (ਲੇਟ ਨਾਈਟ ਵਿਦ ਡੇਵਿਡ ਲੈਟਰਮੈਨ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.tmz.com/2026/03/06/stephen-hibbert-dead/ 'Pulp Fiction's The Gimp Stephen Hibbert Dead at 68]</ref> * ਪੈਟ ਹਾਈਲੈਂਡ, 84, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਜੌਕੀ ਅਤੇ ਘੋਡ਼ੇ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਰ।<ref>[https://www.racingvictoria.com.au/news/2026/03/02/vale-pat-hyland Vale Pat Hyland]</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਲਿਆਡਾ, 68, ਰੂਸੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਡਬਲ ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.teatral-online.ru/news/39730/ Умер Николай Коляда] {{In lang|ru}}</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਡੀ. ਲਿਓਨਾਰਡ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ (1992 ਤੋਂ) <ref>[https://www.fjc.gov/history/judges/leonard-timothy-d Leonard, Timothy D.]</ref> * ਹੁਸੈਨ ਮਕਲੇਡ, ਲੇਬਨਾਨੀ [[ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ]] ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਮੁਖੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ <ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-it-killed-head-hezbollahs-intelligence-headquarters-2026-03-02/ Israeli military says it killed head of Hezbollah's intelligence headquarters]</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਮਿਗਲੀਓਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://ptsem.edu/about/the-quad/news/princeton-seminary-mourns-the-passing-of-professors-migliore-and-hendrix/ In Memoriam: Professors Migliore and Hendrix]</ref> * ਇਰਾਕੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, 66 ਸਾਲਾ ਯਾਨਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>[https://www.frontlinedefenders.org/en/case/iraq-killing-woman-human-rights-defender-and-feminist-yanar-mohammed Iraq: killing of woman human rights defender and feminist Yanar Mohammed]</ref> * ਹੇਲੇਨ ਮੌਚਾਰਡ-ਜ਼ੈ, 85, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.memorialdelashoah.org/en/hommage-helene-mouchard-zay.html Tribute to Hélène Mouchard-Zay, founding president of the CERCIL– Memorial Museum for Children of the Vel d'Hiv, passed away on Monday, March 2 in Orléans, at the age of 85]</ref> * ਓਂਗ ਕੋਕ ਹੈ, 80, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.starcherish.com/profile/obituaries/50737 Professor Ong Kok Hai]</ref> * ਕੋਹੀ ਓਟਸੁਕਾ, 66, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2001-2024), ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ।<ref>[https://mainichi.jp/articles/20260304/k00/00m/040/366000c 元参院議員の大塚耕平氏が死去 66歳 日銀職員経て民主党で初当選] {{In lang|ja}}</ref> * ਚੇਜ਼ ਪਿਸਟਨ, 42, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.si.com/onsi/racing-america/news/chase-pistone-former-nascar-competitor-dies-aged-42 Chase Pistone, Former NASCAR Competitor, Dies Aged 42]</ref> * ਪਾਕੇਟਸ ਵਾਰਹੋਲ, 33, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੈਪਚਿਨ ਮੰਕੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ctvnews.ca/toronto/article/pockets-warhol-a-painting-monkey-who-raised-money-for-charity-dies-at-ontario-sanctuary/ Pockets Warhol, a painting monkey who raised money for charity, dies at Ontario sanctuary]</ref> * ਬਿਲੀ ਰਾਫਰ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟਾਕ ਕਾਰ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.jayski.com/2026/03/05/sad-news-bill-rafter/ Sad News – Bill Rafter]</ref> * ਜੌਨ ਰੇਸਮੈਨ, 70, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕੰਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017 ਤੋਂ) <ref>[https://sunflowerstatejournal.com/olathe-lawmaker-passes-away/ Olathe lawmaker passes away]</ref> * ਬੇਨੇਡੇਟੋ ਸਾਂਤਾਪੋਲਾ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਗੁੰਡਾ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/02/news/mafia_nitto_santapaola_morto-425195922/ Mafia, è morto il boss Nitto Santapaola nel carcere di Milano] {{In lang|it}}</ref> * ਸੁਤਰੀਸਨੋ, 90, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (1993-1998), ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ (1988-1993), ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ (1986-1988) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।<ref>[https://jakartaglobe.id/news/indonesias-sixth-vice-president-try-sutrisno-passes-away-at-90 Indonesia's Sixth Vice President Try Sutrisno Passes Away at 90]</ref> * ਓਲੀਵਰ ਥਿਲ, 55, ਡੱਚ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://architectenweb.nl/nieuws/artikel.aspx?id=60590 Architect Oliver Thill op 55-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਸਲਾਵਾ ਸੁਕਰਮੈਨ, 85, ਰੂਸੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਲਿਕੁਇਡ ਸਕਾਈ) ।<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/02-03-2026/umer-za-nedelyu-do-dnya-rojdeniya-rejisser-filma-bednaya-liza-slava-cukerman/ Умер за неделю до дня рождения режиссер фильма «Бедная Лиза» Слава Цукерман] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਾਈਕ ਵਰਨਨ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਅਲਬਾਟ੍ਰਾਸ, "ਹੋਕਸ ਪੋਕਸ") ਸੰਗੀਤ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਮਾਲਕ (ਨੌਰਟਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਸਟੂਡੀਓਜ਼) <ref>{{Cite web |url=https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |title=Mike Vernon, Legendary Producer and British Blues Champion Has Died Aged 81 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308064438/https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |url-status=dead }}</ref> * ਯੂਜਨੀਓ ਵਿਆਲ, 86, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lastampa.it/alessandria/2026/03/02/news/morto_eugenio_viale_bistefani_parlamentare_forza_italia_casale_monferrato-15528923/ Addio a Eugenio Viale, fu titolare della Bistefani di Casale e parlamentare di Forza Italia] {{In lang|it}}</ref> * ਜਨਾਰਦਨ ਵਾਘਮਾਰੇ, 91, ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2008-2014) <ref>[https://www.thehindu.com/news/national/maharashtra/ex-parliamentarian-and-academician-janardan-waghmare-dies/article70694067.ece Ex-parliamentarian and academician Janardan Waghmare dies]</ref> * ਡੇਵਿਡ "ਡਾਇਮੰਡ ਡੇਵ" ਵਾਈਟੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://missionlocal.org/2026/03/remembering-diamond-dave/ Remembering 'Diamond' Dave Whitaker, 88, San Francisco's common thread]</ref> === 1 === * ਯੂਜੀਨੀਆ ਬਾਲਸੇਲਜ਼, 82, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lavanguardia.com/cultura/20260301/11478554/muere-82-anos-eugenia-balcells-artista-visual-medalla-merito-bellas-artes.html Muere a los 82 años Eugènia Balcells, artista visual y Medalla al Mérito en las Bellas Artes] {{In lang|es}}</ref> * [[ਜੀਲਾਨੀ ਬਾਨੋ|ਜਿਲਾਨੀ ਬਾਨੋ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/renowned-urdu-writer-jeelani-bano-passes-away-at-90/article70692446.ece Renowned Urdu writer Jeelani Bano passes away at 90]</ref> * ਮਾਰਕ ਬਿੱਟਨਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ<ref>{{Cite web |url=https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |title=Mark Bittner, Writer and Musician Known for 'The Wild Parrots of Telegraph Hill,' Dies at 74 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325084834/https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |url-status=dead }}</ref> * ਜੈਕੋਪੋ ਕਾਮਾਗਨੀ, 48, ਇਤਾਲਵੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ।<ref>[https://bleedingcool.com/comics/marvel-comics-artist-jacopo-camagni-died-this-morning-at-the-age-of-48/ Marvel Comics Artist Jacopo Camagni Died This Morning At The Age Of 48]</ref> * ਵਸੀਲੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਮਾਓ, 88, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਕੋਚ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://rugbyromania.ro/s-a-stins-din-viata-vasile-constantin-mao-unul-dintre-pilonii-pe-care-s-a-construit-rugby-ul-romanesc/ S-a stins din viață Vasile Constantin Mao, unul dintre pilonii pe care s-a construit rugby-ul românesc] {{In lang|ro}}</ref> * ਡੇਵਿਡੀ ਓਡਸਨ, 78, ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1991-2004), ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ [ID3], ਅਤੇ ਰਿਕਜਾਵਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (1982-1991) ।<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-02-david-oddsson-er-latinn-468372 Davíð Oddsson er látinn] {{In lang|is}}</ref> * ਡੈਗਫਿਨ ਫੋਲੇਸਲ, 93, ਨਾਰਵੇਈ-ਜੰਮਪਲ ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://philosophy.stanford.edu/news/memoriam-professor-dagfinn-follesdal In Memoriam: Professor Dagfinn Føllesdal]</ref> * ਆਂਦਰੇਜ਼ ਗਾਸੀਨੀਕਾ-ਜੋਜ਼ਕੋਵੀ, 79-80, ਪੋਲਿਸ਼ ਪਹਾਡ਼ੀ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।<ref>[https://wiadomosci.gazeta.pl/polska/7,198072,32635119,andrzej-gasienica-jozkowy-nie-zyje-topr-zegna-legende.html Andrzej Gąsienica-Józkowy nie żyje. TOPR żegna legendę] {{In lang|pl}}</ref> * ਸੁਜ਼ਾਨ ਗਨਜ਼ਬਰਗਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.legacy.com/us/obituaries/name/suzanne-gunzburger-obituary?id=60916008 Suzanne Gunzburger]</ref> * ਕੋਡੀ ਖੋਰਕ, 35, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਪਤਾਨ।<ref>[https://www.mywinterhaven.com/m/newsflash/home/detail/176 Winter Haven Honors the Life and Service of Captain Cody A. Khork]</ref> * ਯੂਰੀ ਕੋਰੋਲੇਵ, 91, ਰੂਸੀ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸੇਵਰਸਟਲ ਚੇਰੇਪੋਵੇਟਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ) ।<ref>[https://iz.ru/2051324/skonchalsia-chlen-zala-slavy-mezhdunarodnoi-federatcii-khokkeia-iurii-korolev-izi Скончался член зала славы Международной федерации хоккея Юрий Королев] {{In lang|ru}}</ref> * ਸਲਾਵੋ ਕ੍ਰੁਮੋਵ, 50, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2023-2024) ।<ref>[https://eurocom.bg/2026/03/01/pochina-deputatat-ot-vazrazhdane-slavcho-krumov/ Почина депутатът от „Възраждане" Славчо Крумов] {{In lang|bg}}</ref> * ਵਿਆਚੇਸਲਾਵ ਕਲੇਪਿਕੋਵ, 76, ਯੂਕਰੇਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.sq.com.ua/ukr/novini/02.03.2026/pomer-vidomii-xarkivskii-fizik Помер відомий харківський фізик] {{In lang|uk}}</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟ ਅਲੀਯਤੁਲ ਮੈਮੁਨਾਹ, 47, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.antaranews.com/berita/5445274/ketua-kpai-margaret-aliyatul-maimunah-meninggal-dunia-minggu Ketua KPAI Margaret Aliyatul Maimunah meninggal dunia, Minggu] {{In lang|id}}</ref> * ਰਿਨੋ ਮਾਰਚੇਸੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਏਸੀਐਫ ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ|ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ]], [[ਇਟਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਜੁਵੇਂਟਸ]]) <ref>[https://www.metropolisweb.it/2026/03/01/morto-rino-marchesi-alleno-maradona-platini/ Morto Rino Marchesi, allenò Maradona e Platini] {{In lang|it}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਜਾਨਸਨ ਮੈਕਫੈਲ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਸੇਂਟ ਆਗਸਟੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.ccdaily.com/2026/03/newsmakers-351/ Newsmakers]</ref> * ਕੇਥੇ ਮੇਨਜ਼ਲ-ਜੋਰਡਨ, 109, ਜਰਮਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.thueringer-allgemeine.de/lokales/erfurt/article411349981/aelteste-erfurterin-gestorben-im-stadtbild-finden-sich-ihre-spuren.html Älteste Erfurterin gestorben: Im Stadtbild finden sich ihre Spuren] {{In lang|de}}</ref> * ਅਰਨੌਡ ਨਗੂਫੈਕ, 38, ਕੈਮਰੂਨ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://actucameroun.com/2026/03/01/necrologie-le-journaliste-de-canal-2-international-arnaud-nguefack-est-mort/ Nécrologie : le journaliste de Canal 2 International Arnaud Nguefack est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕਲੇਮੈਂਟ ਓਬਰੇਰੀ, 59, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ (ਆਯਾ ਡੀ ਯੋਪੋਗੋਂ) ।<ref>[https://www.nouvelobs.com/culture/20260302.OBS112821/clement-oubrerie-dessinateur-de-aya-de-yopougon-est-mort.html Clément Oubrerie, dessinateur de « Aya de Yopougon », est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੇਵਿਲ ਪੀਟ, 78, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.odt.co.nz/news/dunedin/conservationist-author-deeply-loving-man Conservationist, author a 'deeply loving' man]</ref> * ਜੋਸੇਪ ਪੇਰਾਰਨੋ, 97, ਸਪੇਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.catalunyacristiana.cat/mor-el-teoleg-josep-perarnau-espelt-autor-dels-documents-del-concili-vatica-ii Mor el teòleg Josep Perarnau Espelt, autor dels primers 'Documents del Concili Vaticà II'] {{In lang|ca}}</ref> * ਬੌਬ ਪਾਵਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.wbls.com/news/bob-power-legendary-music-engineer-and-producer-passes-away-at-74/ Bob Power, Legendary Music Engineer And Producer, Passes Away At 74]</ref> * ਰੇਮੀ ਸ਼ਿਯੂਰਰ, 91, ਸਵਿਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1991-2003) ।<ref>[https://www.rtn.ch/rtn/Actualite/Region/20260302-Remy-Scheurer-s-en-est-alle.html Rémy Scheurer s'en est allé] {{In lang|fr}}</ref> * ਲੁਬੋਮੀਰ ਸਿਕ, 98, ਚੈੱਕ ਖੇਤਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.idnes.cz/olomouc/zpravy/lubomir-sik-zemrel-litovel-kronika-druha-svetova-valka.A260305_104207_olomouc-zpravy_hava Kvůli původu ho utlačovali, matku věznili. Zemřel kronikář Šik, vzor a persona Litovle] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਾਈਕ ਸਮਿਥ, 59, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ([[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]]) <ref>[https://www.heraldscotland.com/sport/25904398.cleared-scotland-cricket-legend-reacts-hall-fame-reinstatement/ Scotland cricket legend back in Hall of Fame after accusations]</ref> * ਜੇ. ਸਟ੍ਰਾਸ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਮੋਰਲਾਕਸ) <ref>[https://www.verdammnis.com/news/johann-strauss-de-morlocks-n-est-plus Johann Strauss de Morlocks n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੇਨਿਥ ਟ੍ਰੌਡ, 90, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਪੈਨੀਜ਼ ਫਰੌਮ ਹੈਵਨ) <ref>[https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2026/mar/03/kenith-trodd-obituary Kenith Trodd obituary]</ref> * ਜੋਨਾਥਨ ਟਾਈਲਰ, 85, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.yorkpress.co.uk/news/25927478.tributes-former-sheriff-york-green-jonathan-tyler/ Tributes for former Sheriff of York and Green Jonathan Tyler]</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟਜ਼ੋਨੀਸ, 88, ਯੂਨਾਨੀ-ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.momus.gr/en/news/momus-apohaireta-ton-alexandro-tzoni MOMUS bids farewell to Alexander Tzonis]</ref> * ਜਾਰਜੀ ਵੇਲਿਨੋਵ, 68, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚੇਰਨੋ ਮੋਰ, ਸੀਐਸਕੇਏ ਸੋਫੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.bgonair.bg/a/7-sport/411551-pochina-legendata-na-tsska-georgi-velinov Почина легендата на ЦСКА - Георги Велинов] {{In lang|bg}}</ref> * ਜਿਰੀਨਾ ਵੇਸਲਸਕਾ , 82, ਚੈੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।[cz]<ref>[https://www.nulk.cz/2026/03/03/†-zemrela-jirina-veselska/ † Zemřela Jiřina Veselská] {{In lang|cs}}</ref> * ਗੈਰੀ ਵਾਕਰ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਸਟੈਂਡੇਲਜ਼, ਦ ਵਾਕਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) <ref>[https://www.hitzound.com/rip-gary-walker-overleden-the-walker-brothers/ RIP : Gary Walker overleden (The Walker Brothers)] {{In lang|nl}}</ref> * ਵੋਂਗ ਕਿਊ-ਕਿਟ, 81, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ।<ref>[https://shaolin.org/images-home/funeral1.jpg Obituary]</ref> * ਯੂਕੀ ਬੀ, 56, ਡੱਚ ਰੈਪਰ।<ref>[https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5573354/nederlandse-rapper-yukkie-b-56-overleden Nederlandse rapper Yukkie B op 56-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਵਾਦਿਮ ਜ਼ੇਲੀਚੇਨੋਕ, 70, ਰੂਸੀ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਕੋਚ।<ref>[https://life.ru/p/1847184 Ушёл из жизни экс-тренер сборных СССР и России по лёгкой атлетике Виктор Зеличенок] {{In lang|ru}}</ref> == ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ == * [[ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] * [[ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2026]] 5qr490eqlwvv96xyn59231uijgcf3ro 0 204652 839927 839870 2026-05-23T22:32:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 839927 wikitext text/x-wiki {{Short description|Blended Scotch Whisky}} {{Infobox beverage | name = 100 Pipers | image = 100 Pipers logo.jpg | caption = | type = [[Blended whiskey|Blended]] [[Scotch whisky|Scotch Whisky]]<ref>{{cite web|url=http://madhuloka.com/index.php?route=product/product&product_id=1898|title=Seagrams 100 Pipers Deluxe Scotch Whisky 750ML|work=madhuloka.com|accessdate=7 May 2015|archive-date=18 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518102316/http://madhuloka.com/index.php?route=product/product&product_id=1898|url-status=dead}}</ref> | abv = 42.8% | proof = | manufacturer = [[Pernod Ricard]]<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/pernod-ricard-launches-limited-edition-of-blenders-pride/article6426678.ece|title=Pernod Ricard launches limited edition of Blenders Pride|author=PTI|work=The Hindu Business Line|date=19 September 2014 |accessdate=7 May 2015}}</ref> | distributor = | origin = [[Scotland]] (bottled in India)<ref name="thehindubusinessline1">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-marketing/seagram-identifies-5-core-brands-to-build-spirits-biz/article2173196.ece |title=Seagram identifies 5 core brands to build spirits biz |work=[[Business Line]] |date=31 March 2005}}</ref><ref name="WhiskyExchange">[https://www.thewhiskyexchange.com/P-7548.aspx 100 Pipers] The Whisky Exchange website</ref> | introduced = 1965; [[Seagram|Seagram Distillers]] | discontinued = | flavour = | ingredients = | variants = | related = {{unbulleted list|[[Black Dog Scotch Whisky|Black Dog]]|[[Blenders Pride]]|[[Imperial Blue (whisky)|Imperial Blue]]|[[Royal Stag]]}} | website = [http://pernod-ricard.com/217/brands/see-all-brands/local-brands/100-pipers 100 Pipers] }} '''100 ਪਾਈਪਰਸ''' ਪਰਨੋਡ ਰਿਕਾਰਡ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਕੌਚ ਵਿਸਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੈ।<ref name="Whiskyology">{{Cite web |title=100 Pipers |url=https://whiskyology.com/en/brand/100-pipers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073520/https://whiskyology.com/en/brand/100-pipers |archive-date=18 May 2015 |access-date=8 May 2015 |website=Whiskyology}}</ref> 100 ਪਾਈਪਰਸ ਵਿਸਕੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਬੋਤਲਬੰਦ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Canteen Stores Department |url=http://csdindia.gov.in/products.aspx?pid=522 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916030935/http://csdindia.gov.in/products.aspx?pid=522 |archive-date=2019-09-16 |access-date=2020-06-06}}</ref> 100 ਪਾਈਪਰਸ 25 ਤੋਂ 30 ਸਰੋਤ ਵਿਸਕੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜੋ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="scotchwhisky">{{Cite web |title=100 Pipers Blended Scotch Whisky |url=http://www.scotchwhisky.net/blended/100pipers.htm |access-date=7 May 2015 |website=scotchwhisky.net}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਆਲਟ ਏ ਬਹਿਆਨੇ ਡਿਸਟਿਲਰੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਰਨੋਡ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵੀ ਹੈ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], ਹੋਰ [[ਏਸ਼ੀਆ|ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pernod">{{Cite web |title=100 Pipers - Pernod Ricard |url=http://pernod-ricard.com/217/brands/see-all-brands/local-brands/100-pipers |access-date=7 May 2015 |website=pernod-ricard.com |archive-date=18 ਮਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518000518/http://pernod-ricard.com/217/brands/see-all-brands/local-brands/100-pipers |url-status=dead }}</ref> ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ "ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਦੋ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿਸਕੀ" ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ "ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵ੍ਹਿਸਕੀ" ਹੈ।<ref name="Pernod" /> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:The_Hundred_Pipers_-_sheet_music_cover_c.1852.jpg|left|thumb|214x214px|ਸੌ ਪਾਈਪਰਸ ਗੀਤ-ਸ਼ੀਟ ਸੰਗੀਤ ਕਵਰ ਸੀ. 1852, ਗੀਤ 1745 ਦੇ ਜੈਕੋਬਾਈਟ ਦੇ ਉਭਾਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ&nbsp;1745 ਦਾ ਜੈਕੋਬਾਈਟ ਦਾ ਉਭਾਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:The_Battle_of_Culloden.jpg|thumb|ਜੈਕੋਬਾਈਟਸ ਅਤੇ "ਰੈੱਡਕੋਟਸ" ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਲੋਡਨ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ]] ਇਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੇਲਟਿਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੈਗਪਾਈਪਰਾਂ ਦੀ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। "100 ਪਾਈਪਰਸ" ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ "ਦ ਹੰਡਰਡ ਪਾਈਪਰਸ 'ਦੇ ਗੀਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 100 ਬੈਗਪਾਈਪਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬੋਨੀ ਪ੍ਰਿੰਸ ਚਾਰਲੀ ਦੇ 1745 ਦੇ ਜੈਕੋਬਾਈਟ ਵਿਦਰੋਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।<ref name="Pernod"/> == ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਮੌਜੂਦਗੀ == ਇਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨਲ ਸਲੋਗਨ ਟਰੂ ਲੀਜੈਂਡ ਨਾਲ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pernod India">{{Cite web |title=Pernod Ricard India |url=http://www.pernod-ricard-india.com/Brand.aspx?ID=10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426235356/http://www.pernod-ricard-india.com/Brand.aspx?ID=10 |archive-date=2015-04-26 |access-date=7 May 2015}}</ref> ਵੈੱਬਸਾਈਟ RankingtheBrands.com ਨੇ 100 ਪਾਈਪਰਸ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮੁੱਲ ਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ 75 ਵੇਂ ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 10,000 ਸਪਿਰਟ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ 81 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Power 100 Spirits & Wine 2011 |url=http://www.rankingthebrands.com/The-Brand-Rankings.aspx?rankingID=136&year=307 |access-date=7 May 2015 |website=RankingTheBrands.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Power 100 Spirits & Wine 2014 |url=http://www.rankingthebrands.com/The-Brand-Rankings.aspx?rankingID=136&nav=category |access-date=7 May 2015 |website=RankingTheBrands.com}}</ref> === ਭਾਰਤ === 100 ਪਾਈਪਰਸ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ "ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਕ" ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=100 Pipers India Music Week |url=http://www.indiamusicweek.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083606/http://www.indiamusicweek.com/ |archive-date=18 May 2015 |access-date=8 May 2015 |website=IndiaMusicWeek}}</ref><ref>{{Cite web |title=Seagram's 100 Pipers India Music Week |url=http://www.bluefrog.co.in/events/seagrams-100-pipers-india-music-week-spud-box-mumbai-skyrabbit-mumbai-supersonics-kolkata-bla |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206112951/http://www.bluefrog.co.in/events/seagrams-100-pipers-india-music-week-spud-box-mumbai-skyrabbit-mumbai-supersonics-kolkata-bla |archive-date=6 December 2013 |access-date=8 May 2015 |website=BlueFrog}}</ref><ref name="Pernod"/> === ਥਾਈਲੈਂਡ === ਇਹ ਵਿਸਕੀ [[ਥਾਈਲੈਂਡ|ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸਕੀ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="Whiskyology"/><ref name="WeAre">{{Cite web |last=Barrett |first=Rachael |title=100 Pipers Limited Edition |url=http://www.wearewonderworks.com/100-pipers-limited-edition-by-rachael-barrett-1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518072437/http://www.wearewonderworks.com/100-pipers-limited-edition-by-rachael-barrett-1/ |archive-date=18 May 2015 |access-date=8 May 2015 |website=WeAreWonderWorks}}</ref> 100 ਪਾਈਪਰਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸੀਮਤ-ਐਡੀਸ਼ਨ "ਨਾਈਟ ਬੋਤਲ" 2015 ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ-ਥੀਮ ਵਾਲੀ ਸਿਲੀਕੋਨ ਰੈਪ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਤਲ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="WeAre" /> == ਪੁਰਸਕਾਰ == ਇਹ ਵਿਸਕੀ ਨੇ "ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਪਿਰਟਸ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਸਾਲ 2014" ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=19 May 2014 |title=The Asian Spirits Masters 2014 Results |url=http://www.thespiritsbusiness.com/2014/05/the-asian-spirits-masters-2014-results/ |access-date=7 May 2015 |website=TheSpiritsBusiness}}</ref><ref name="Pernod"/> == ਹਵਾਲੇ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}{{Alcoholic drinks}}{{Pernod Ricard}} 4dtmz4g2l0m2h4ah035jldkyuiioxum 3 204654 839915 2026-05-23T15:25:43Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 839915 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harpreet kaura}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:25, 23 ਮਈ 2026 (UTC) hh2vugigekbry54kvueknf30j1kmq4k