ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic ਭਾਰਤ 0 1067 840154 839702 2026-05-29T11:37:46Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 840154 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ | common_name = ਭਾਰਤ | native_name = <!--ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ [[WP:Manual of Style/India-related articles#Indic scripts in leads and infoboxes]].--> {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<br />{{smaller|(see [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ|ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ]])}} | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = ਲੇਟਵੇਂ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਡੂੰਘੇ ਭਗਵੇਂ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹਰੀਜੱਟਲ ਬੈਂਡ। ਚਿੱਟੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਸਪੋਕਸ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੇਵੀ-ਨੀਲਾ ਪਹੀਆ ਹੈ। | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ 24-ਸਪੋਕ ਵ੍ਹੀਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ|ਮੋਹਰ]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]"|italics=off}}<br />"I Bow to Thee, Mother"{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੀਤ ''ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'', ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਨੂੰ ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।{{sfn|Constituent Assembly of India|1950}}<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ਸਤਿਅਮੇਵ ਜਯਤੇ]]"|italics=off}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[ਜਨ ਗਣ ਮਨ]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | national_languages = ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name="Times News Network" /><ref name="NoneNtl" /><ref name="Press Trust of India" /> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਗਲੋਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | map_caption = ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ; ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | capital = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ਮੁੰਬਈ]] (ਸ਼ਹਿਰ ਉਚਿਤ) * [[ਦਿੱਲੀ]] (ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ) }} | official_languages = {{hlist |[[ਹਿੰਦੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]{{efn|[[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ XVII]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਰੀ ਹਿੰਦੀ|ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ।{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=[[Department of Official Language]] via [[Government of India]] |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਰਾਜ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ|{{nowrap|ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ}}]]<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ (ਭਾਰਤ)|ਬੋਡੋ]] | [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] | [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | [[ਹਿੰਦੀ]] | [[ਕੰਨੜ]] | [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] | [[ਕਕਬਰਕ]] | [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] | [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]] | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]] | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | [[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]] | [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]] | [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] | [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]] | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] | [[ਉਰਦੂ]] }} }} | languages_type = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | languages = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|447 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. [[Ethnologue]] lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=[[Ethnologue]] by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | government_type = [[ਸੰਘਵਾਦ|ਸੰਘੀ]] [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਸੰਸਦੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨਕ]] [[ਗਣਰਾਜ]] | leader_title1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name1 = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] | leader_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name2 = [[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]] | leader_title3 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | leader_title4 = [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਮੁੱਖ ਜੱਜ]] | leader_name4 = [[ਧਨੰਜਯ ਯਸ਼ਵੰਤ ਚੰਦਰਚੂੜ]] | leader_title5 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ]] | leader_name5 = [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]] | legislature = [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] | upper_house = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | lower_house = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | sovereignty_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ|ਰਾਜ]] | established_date1 = [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|15 ਅਗਸਤ 1947]] | established_event2 = [[ਗਣਰਾਜ]] | established_date2 = [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|26 ਜਨਵਰੀ 1950]] | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_footnote = {{efn|"ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{sfn|Library of Congress|2004}} }} | area_rank = 7ਵਾਂ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ਦੂਜਾ | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = ਦੂਜਾ | population_density_km2 = {{Pop density|{{Indian population clock}}|3287263|km2|disp=num|prec=1}} | population_density_sq_mi = {{Pop density|{{Indian population clock}}|1269219|sqmi|disp=num|prec=1}} | population_density_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 trillion}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ਤੀਜਾ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127ਵਾਂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 trillion}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5ਵਾਂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 139ਵਾਂ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=[[World bank]]}}</ref> | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 132ਵਾਂ | currency = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ|DST]] ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|ਦੇਖੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸੰਕੇਤ]]}} }} | drives_on = left<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = "Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | 14.2% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ|ਇਸਲਾਮ]] | 2.3% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈ]] | 1.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] | 0.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬੁੱਧ]] | 0.4% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] | 0.23% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ]] | 0.65% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਹੋਰ]]<ref name="Census2011religion" /> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''ਭਾਰਤ'''<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ''' (ਆਈਐੱਸਓ: {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->),<ref>–{{citation|title=The Essential Desk Reference |url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-512873-4|page=76}} "Official name: Republic of India.";<br />–{{citation|author=John Da Graça|title=Heads of State and Government|url=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421 |year=2017|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-65771-1|page=421}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";<br />–{{citation|author=Graham Rhind |title=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries |url=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|year=2017|publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-351-93326-1|page=302}} "Official name: Republic of India; Bharat.";<br />–{{citation|last=Bradnock|first=Robert W.|title=The Routledge Atlas of South Asian Affairs |url=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|year=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-40511-5|page=108}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";<br />–{{citation|title=Penguin Compact Atlas of the World|url=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|year=2012|publisher=[[Penguin Group|Penguin]] |isbn=978-0-7566-9859-1|page=140}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|year=1997|isbn=978-0-87779-546-9 |edition=3rd |publisher=[[Merriam-Webster]]|pages=515–516}} "Officially, Republic of India";<br />–{{citation|title=Complete Atlas of the World: The Definitive View of the Earth |url=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10 |edition=3rd|year=2016|publisher=[[DK Publishing]] |isbn=978-1-4654-5528-4|page=54}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|url=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|year= 2013|publisher=[[CQ Press]]|isbn=978-1-4522-9937-2|page=726}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। <!--PLEASE DO NOT change the lead sentence: it is the result of a talk page consensus.--> ਇਹ ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼, ਜੂਨ 2023 ਤਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706|title=Most populous nation: Should India rejoice or panic?|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-03|website=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|first=Soutik|last=Biswas}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022: Summary of Results |publisher=United Nations Department of Social and Economic Affairs |year=2022 |location=New York |pages=i}}</ref> ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ।{{sfn|Metcalf|Metcalf|2012|p=327|ps=: "Even though much remains to be done, especially in regard to eradicating poverty and securing effective structures of governance, India's achievements since independence in sustaining freedom and democracy have been singular among the world's new nations."}}<ref name=stein-arnold>{{citation|last=Stein|first=Burton|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=David|editor-link=David Arnold (historian)|title=A History of India|edition=2|publisher=Wiley-Blackwell|year = 2012|series=The Blackwell History of the World Series|quote=One of these is the idea of India as 'the world's largest democracy', but a democracy forged less by the creation of representative institutions and expanding electorate under British rule than by the endeavours of India's founding fathers – Gandhi, Nehru, Patel and Ambedkar – and the labours of the Constituent Assembly between 1946 and 1949, embodied in the Indian constitution of 1950. This democratic order, reinforced by the regular holding of nationwide elections and polling for the state assemblies, has, it can be argued, consistently underpinned a fundamentally democratic state structure – despite the anomaly of the Emergency and the apparent durability of the Gandhi-Nehru dynasty.}}</ref>{{sfn|Fisher|2018|pp=184–185|ps=: "Since 1947, India's internal disputes over its national identity, while periodically bitter and occasionally punctuated by violence, have been largely managed with remarkable and sustained commitment to national unity and democracy."}} ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|1 = The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}} }} ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਚੀਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] , [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਆਦਿ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਏ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ 55,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।<ref name="PetragliaAllchin">{{harvnb|Petraglia|Allchin|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 10]}}, "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Dyson2018p1">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 1]}}, "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present."</ref><ref name="Fisher2018p23">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 23]}}, "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago."</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਿੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Dyson2018-28a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 28]}}</ref> 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀ.ਸੀ.ਈ ਦੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Combined-2">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}</ref> 1200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ।।<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |year=2015|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2 |quote=(The Rigveda) consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref><ref name="Combined-4-Rigveda">(a) {{cite book|title=The Blackwell Companion to Hinduism|last=Witzel|first=Michael|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0-470-99868-7|editor=Gavin Flood|pages=68–70|chapter=Vedas and Upanisads|quote=It is known from internal evidence that the Vedic texts were orally composed in northern India, at first in the Greater Punjab and later on also in more eastern areas, including northern Bihar, between ca. 1500 BCE and ca. 500–400 BCE. The oldest text, the Rgveda, must have been more or less contemporary with the Mitanni texts of northern Syria/Iraq (1450–1350 BCE); ... The Vedic texts were orally composed and transmitted, without the use of script, in an unbroken line of transmission from teacher to student that was formalized early on. This ensured an impeccable textual transmission superior to the classical texts of other cultures; it is in fact something of a ''tape-recording'' of ca. 1500–500 BCE. Not just the actual words, but even the long-lost musical (tonal) accent (as in old Greek or in Japanese) has been preserved up to the present. (pp. 68–69) ... The RV text was composed before the introduction and massive use of iron, that is before ca. 1200–1000 BCE. (p. 70)|author-link=Michael Witzel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}}<br />(b) {{citation |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |pages=xviii, 10 |year=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-936009-3 |quote=A Chronology of Hinduism: ca. 1500–1000 BCE Rig Veda; ca. 1200–900 BCE Yajur Veda, Sama Veda and Atharva Veda (p. xviii); Hindu texts began with the ''Rig Veda'' ('Knowledge of Verses'), composed in northwest India around 1500 BCE (p. 10) |author-link=Wendy Doniger}}<br />(c) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA19 19]}}, "In Punjab, a dry region with grasslands watered by five rivers (hence 'panch' and 'ab') draining the western Himalayas, one prehistoric culture left no material remains, but some of its ritual texts were preserved orally over the millennia. The culture is called Aryan, and evidence in its texts indicates that it spread slowly south-east, following the course of the Yamuna and Ganga Rivers. Its elite called itself Arya (pure) and distinguished themselves sharply from others. Aryans led kin groups organized as nomadic horse-herding tribes. Their ritual texts are called Vedas, composed in Sanskrit. [[Vedic Sanskrit]] is recorded only in hymns that were part of Vedic rituals to Aryan gods. To be Aryan apparently meant to belong to the elite among pastoral tribes. Texts that record Aryan culture are not precisely datable, but they seem to begin around 1200 BCE with four collections of Vedic hymns (Rg, Sama, Yajur, and Artharva)." <br />(d) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 14–15]}}, "Although the collapse of the Indus valley civilization is no longer believed to have been due to an 'Aryan invasion' it is widely thought that, at roughly the same time, or perhaps a few centuries later, new Indo-Aryan-speaking people and influences began to enter the subcontinent from the north-west. Detailed evidence is lacking. Nevertheless, a predecessor of the language that would eventually be called Sanskrit was probably introduced into the north-west sometime between 3,900 and 3,000 years ago. This language was related to one then spoken in eastern Iran; and both of these languages belonged to the Indo-European language family. ... It seems likely that various small-scale migrations were involved in the gradual introduction of the predecessor language and associated cultural characteristics. However, there may not have been a tight relationship between movements of people on the one hand, and changes in language and culture on the other. Moreover, the process whereby a dynamic new force gradually arose—a people with a distinct ideology who eventually seem to have referred to themselves as 'Arya'—was certainly two-way. That is, it involved a blending of new features which came from outside with other features—probably including some surviving Harappan influences—that were already present. Anyhow, it would be quite a few centuries before Sanskrit was written down. And the hymns and stories of the Arya people—especially the Vedas and the later Mahabharata and Ramayana epics—are poor guides as to historical events. Of course, the emerging Arya were to have a huge impact on the history of the subcontinent. Nevertheless, little is known about their early presence."; <br /> (e) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 46–]}}, "The expansion of Aryan culture is supposed to have begun around 1500 BCE. It should not be thought that this Aryan emergence (though it implies some migration) necessarily meant either a sudden invasion of new peoples, or a complete break with earlier traditions. It comprises a set of cultural ideas and practices, upheld by a Sanskrit-speaking elite, or Aryans. The features of this society are recorded in the Vedas."</ref> ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਕਸ ਸੀ, ਰਿਗਵੇਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Combined-3">(a) {{citation|last1=Jamison|first1=Stephanie|author-link1=Stephanie W. Jamison|last2=Brereton|first2=Joel |title=The Rigveda|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2020|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-063339-4|pages=2, 4|quote=The RgVeda is one of the four Vedas, which together constitute the oldest texts in Sanskrit and the earliest evidence for what will become Hinduism. (p. 2) Although Vedic religion is very different in many regards from what is known as Classical Hinduism, the seeds are there. Gods like Visnu and Siva (under the name Rudra), who will become so dominant later, are already present in the Rgveda, though in roles both lesser than and different from those they will later play, and the principal Rgvedic gods like Indra remain in later Hinduism, though in diminished capacity (p. 4).}};<br />(b) {{citation|last=Flood|first=Gavin|author-link=Gavin Flood|editor=Gavin Flood|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice: Hindu Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4yT3DwAAQBAJ&pg=PA4|year= 2020|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-105322-1|pages=4–|chapter=Introduction|quote=I take the term 'Hinduism to meaningfully denote a range and history of practice characterized by a number of features, particularly reference to Vedic textual and sacrificial origins, belonging to endogamous social units (jati/varna), participating in practices that involve making an offering to a deity and receiving a blessing (puja), and a first-level cultural polytheism (although many Hindus adhere to a second-level monotheism in which many gods are regarded as emanations or manifestations of the one, supreme being).}};<br />(c) {{cite book|last=Michaels|first=Axel|author-link=Axel Michaels|editor=Patrick Olivelle, Donald R. Davis|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra|url=https://books.google.com/books?id=QAJCDwAAQBAJ&pg=PA86|year=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford |isbn=978-0-19-100709-5|pages=86–97|quote=Almost all traditional Hindu families observe until today at least three ''samskaras'' (initiation, marriage, and death ritual). Most other rituals have lost their popularity, are combined with other rites of passage, or are drastically shortened. Although ''samskaras'' vary from region to region, from class (''varna'') to class, and from caste to caste, their core elements remain the same owing to the common source, the Veda, and a common priestly tradition preserved by the ''Brahmin'' priests. (p 86)}}<br />(d) {{cite book|last=Flood|first=Gavin D.|title=An Introduction to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA35|year=1996|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-43878-0|page=35|quote=It is this Sansrit, vedic, tradition which has maintained a continuity into modern times and which has provided the most important resource and inspiration for Hindu traditions and individuals. The Veda is the foundation for most later developments in what is known as Hinduism.}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ ਦੁਆਰਾ ਪੱਧਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬੇਦਖਲੀ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੌਧ]] ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}</ref><ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਆਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੌਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Combined-5">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16–17]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 67]}};<br />(c) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 56–57]}};<br />(d) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA29 29–30]}}.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-6">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA28 28–29]}}; <br />(b) {{citation|author=Glenn Van Brummelen |editor=Thomas F. Glick |editor2=Steven Livesey |editor3=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|year=2014|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-45932-1|pages=46–48|chapter=Arithmetic}}</ref><ref name="Combined-7">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 20]}};<br />(b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}};<br />(c) {{citation |last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack |editor2=Sharon L. Sievers |title=Women in Asia: Restoring Women to History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|year=1999 |publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}}</ref>{{efn|"A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest."{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}} [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ।<ref name="AsherAsher2006-17">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 17]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]], ਅਤੇ ਜੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Combined-8">(a) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}; <br />(c) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}</ref> [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।<ref name="Combined-13">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}};<br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}</ref><ref name="Combined-10">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}</ref> 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-74">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 74]}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।<ref name="AsherAsher2006-267">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 267]}}</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]], 1526 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਕੇ।<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}</ref>{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106" />}}<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-11">(a) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}} <br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸ਼ਾਸਨ]] 1858 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ,<ref name="Combined-12">{{citation|last=Taylor|first=Miles|editor=Aldrish, Robert |editor2=McCreery, Cindy |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39|year=2016|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-1-5261-0088-7|pages=38–39|chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George}}</ref>{{sfn|Peers|2013|p=[https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76 76]}} ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ।<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|last2=Hay|first2=Stephen N.|last3=Bary|first3=William Theodore De|title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85|year=1988|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-06414-9|page=85|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates}}</ref> ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Marshall2001">{{citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179|quote=The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress.}}</ref><ref name="Chiriyankandath2016">{{citation|last=Chiriyankandath|first=James |title=Parties and Political Change in South Asia|url={{Google books|c4n7CwAAQBAJ|page=PA2|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-58620-3|page=2|quote=South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}: "The partition of South Asia that produced India and West and East Pakistan resulted from years of bitter negotiations and recriminations ... The departing British also decreed that the hundreds of princes, who ruled one-third of the subcontinent and a quarter of its population, became legally independent, their status to be settled later. Geographical location, personal and popular sentiment, and substantial pressure and incentives from the new governments led almost all princes eventually to merge their domains into either Pakistan or India. ... Each new government asserted its exclusive sovereignty within its borders, realigning all territories, animals, plants, minerals, and all other natural and human-made resources as either Pakistani or Indian property, to be used for its national development... Simultaneously, the central civil and military services and judiciary split roughly along religious 'communal' lines, even as they divided movable government assets according to a negotiated formula: 22.7 percent for Pakistan and 77.3 percent for India."</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation|last1=Chatterji|first1=Joya|last2=Washbrook|first2=David|chapter=Introduction: Concepts and Questions|title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora|editor1-last=Chatterji|editor1-first=Joya|editor2-last=Washbrook|editor2-first=David|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-48010-9|year=2013|quote=[[Joya Chatterji]] describes how the partition of the British Indian empire into the new nation states of India and Pakistan produced new diaspora on a vast, and hitherto unprecedented, scale, but hints that the sheer magnitude of refugee movements in South Asia after 1947 must be understood in the context of pre-existing migratory flows within the partitioned regions (see also Chatterji 2013). She also demonstrates that the new national states of India and Pakistan were quickly drawn into trying to stem this migration. As they put into place laws designed to restrict the return of partition emigrants, this produced new dilemmas for both new nations in their treatment of 'overseas Indians'; and many of them lost their right to return to their places of origin in the subcontinent, and also their claims to full citizenship in host countries.}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |access-date=15 November 2015 |archive-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073754/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |url-status=live|quote=When the British divided and quit India in August 1947, they not only partitioned the subcontinent with the emergence of the two nations of India and Pakistan but also the provinces of Punjab and Bengal. ... Indeed for many the Indian subcontinent's division in August 1947 is seen as a unique event which defies comparative historical and conceptual analysis}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation|last=Khan|first=Yasmin|author-link=Yasmin Khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|edition=2nd|location=New Haven and London|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23032-1|year=2017|orig-year=2007|page=1|quote=South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority live in the countryside, ploughing the land as landless peasants or sharecroppers, it is hardly surprising that many thousands, perhaps hundreds of thousands, did not hear the new for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may hve been the first that they knew about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India}}</ref> ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]], ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।<ref>(a) {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}};<br />(b) {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}.</ref> ਭਾਰਤ 1950 ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ]] ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਲਵਾਦੀ, [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1951 ਵਿੱਚ 361 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dyson2018-219">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 219], 262}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੀ ਨਾਮਾਤਰ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] US$64 ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ US$2,601 ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 16.6% ਤੋਂ 74% ਹੋ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ<ref name="Fisher2018-8">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 265–266]}}</ref> ਇਸਦਾ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|p=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 266]}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ।<ref name="Dyson2018-216-a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 216]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰ]] ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="kashmir-disputes">(a) {{citation |title=Kashmir, region Indian subcontinent |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |access-date=15 August 2019 |url-access=subscription |quote=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent{{nbsp}}... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |archive-date=13 August 2019 |url-status=live}};<br />(b) {{citation |last1=Pletcher |first1=Kenneth |title=Aksai Chin, Plateau Region, Asia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |access-date=16 August 2019 |url-access=subscription |quote=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |archive-date=2 April 2019}};<br />(c) {{cite encyclopedia|title=Kashmir|encyclopedia=[[Encyclopedia Americana]]: Jefferson to Latin |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 |year=2006 |isbn=978-0-7172-0139-6 |page=328 |first=C. E |last=Bosworth |quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ,<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{cite journal|last1=Narayan |first1=Jitendra |last2=John|first2=Denny|last3=Ramadas|first3=Nirupama|title=Malnutrition in India: status and government initiatives|journal=[[Journal of Public Health Policy]]|volume=40|issue=1|year=2018 |pages=126–141|issn=0197-5897 |doi=10.1057/s41271-018-0149-5|pmid=30353132|s2cid=53032234}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ।<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{cite journal|last1=Balakrishnan|first1=Kalpana|last2=Dey|first2=Sagnik|title=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017|journal=[[The Lancet Planetary Health]]|volume=3|issue=1|year=2019|pages=e26–e39|display-authors=etal |issn=2542-5196 |doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4|pmid=30528905|pmc=6358127}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੈਗਾਡਾਇਵਰਸ ਹੈ, ਚਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="IUCN-India">{{citation|title=India|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)|url=https://www.iucn.org/asia/countries/india|year=2019|access-date=21 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033802/https://www.iucn.org/asia/countries/india|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 21.7% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="ISFR" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।{{sfn|Karanth|Gopal|2005|p=374}} ==ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ== ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ '''ਭਾਰਤ''' (भारत) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੀਆ''' (''India'')। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਨਾਂ "ਇੰਡਸ" ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ [[ਭਰਤ]] ਜੋ ਕਿ [[ਮਨੂੰ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ [[ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ (ਭਾ+ਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਨਾਮ '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ''' (ہندوستان) ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਭੂਮੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬ/ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਆਰਿਆਵਰਤ]] [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਅਜਨਾਭ-ਦੇਸ]] ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ [[ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Hindustan |url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan |accessdate = 2007-06-18 |publisher = [[Encyclopædia Britannica]], Inc. |year= 2007}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sanchi2.jpg|thumb|ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ]]]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਭੀਮਬੇਟਕਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ 9000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਹਨ। ਪਰ [[ਆਰਿਆ-ਹਮਲਾ-ਸਿੱਧਾਂਤ]] ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਸਹਿਤ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਕਿ ਆਰਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਇਤਹਾਸ ਕਰੀਬ 75000 ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਵਿੜ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। 180 ਈਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਏਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਨੀ]], [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਪਾਰਥੀ]] ਅਤੇ [[ਓੜਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼]] ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਾਇਆ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]], [[ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼]], [[ਚੋਲ]], [[ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡੇ]] ਰਹੇ। ਈਸੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੰਗਮ-ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। [[ਸਤਵਾਹਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], ਹਿਸਾਬ, ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ [[ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਦਾ ਜੋਰ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਡੱਚ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]], [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਸਹਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1840 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। 1847 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸਫਲ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਣਾਰਕ ਚੱਕਰ – 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ [[ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਟਲ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰੀਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1884 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕਾਂਗਰੇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਅਲਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਆਗੂ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]], [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]], [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ [[16 ਜੂਨ]] 1946 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ (ਏ ਤੇ ਬੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਤੇ [[ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ]] ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 6 ਕਾਂਗਰਸੀ, 5 ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, 1 ਸਿੱਖ, 1 ਪਾਰਸੀ ਤੇ 1 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿਘ (ਅਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦੁਪਰਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾ। ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ – ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾਂਤਰਿਕਤਾ, ਕੇਵਲ 1975 – 77 ਨੂੰ ਛੱਡ, ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਖੰਡਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਸੁਲਝੇ ਸੀਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 1947, 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।<br /> ਭਾਰਤ ਗੁਟ-ਨਿਰਪੇਕਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰੀਕਰਣ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਥੋੜੀ ਪਲੇਟ ਹਿੰਦ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ੭ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਯੁਰੇਸ਼ਿਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਾ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਾਵਲੀ ਨੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਠੋਰ ਪਠਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਤਲੁਜ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ===ਮੌਸਮ=== ਹਿਮਾਲਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਅਰੁਣਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬ – ਪਸ਼ਚਿਮੀਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ - ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੋਟੀ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਣ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਸਰਦੀ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮੁੱਖਤਆ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਜੀਵ ਵਖਰੇਵਾਂ=== ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ੭.੬% ਥਣਧਾਰੀ, ੧੨.੬% ਪੰਛੀ, ੬.੨% ਭੁਜੰਗੀ, ੪.੪% ਜਲਥਲ-ਚੱਲ, ੧੧.੭% ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ੬.੦% ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ}} ==ਰਾਜ== {{main|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[File:Political map of India EN.svg|thumb|{{#if:{{{image-width|}}}|{{{image-width}}}|500}}px{{!}}A clickable map of the 29 states and 9 union territories of India]] [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ]] ਮਕਸਦ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ 9 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। === ਰਾਜ-ਸਾਰਣੀ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ ! ਕੋਡ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | 1 | [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AP | [[ਅਮਰਾਵਤੀ (ਰਾਜਧਾਨੀ )|ਅਮਰਾਵਤੀ]] |- | 2 | [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AR | [[ਈਟਾਨਗਰ]] |- | 3 | [[ਅਸਾਮ]] | AS | [[ਦਿਸਪੁਰ]] |- | 4 | [[ਬਿਹਾਰ]] | BR | [[ਪਟਨਾ]] |- | 5 | [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] | CG | [[ਰਾਏਪੁਰ]] |- | 6 | [[ਗੋਆ]] | GA | [[ਪਣਜੀ]] |- | 7 | [[ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ)|ਗੁਜਰਾਤ]] | GJ | [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] |- | 8 | [[ਹਰਿਆਣਾ]] | HR | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 9 | [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | HP | [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] |- | 10 | [[ਝਾਰਖੰਡ]] | JH | [[ਰਾਂਚੀ]] |- | 11 | [[ਕਰਨਾਟਕ]] | KA | [[ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] |- | 12 | [[ਕੇਰਲਾ]] | KL | [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ|ਤਿਰਵੰਦਰਮ]] ਜਾਂ [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ]] |- | 13 | [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | MP | [[ਭੋਪਾਲ]] |- | 14 | [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | MH | [[ਮੁੰਬਈ]] |- | 15 | [[ਮਨੀਪੁਰ]] | MN | [[ਇੰਫਾਲ]] |- | 16 | [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | ML | [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] |- | 17 | [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] | MZ | [[ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਆਇਜੋਲ]] |- | 18 | [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] | NL | [[ਕੋਹਿਮਾ]] |- | 19 | [[ਉੜੀਸਾ]] | OR | [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]] |- | 20 | [[ਪੰਜਾਬ]] | PB | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 21 | [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | RJ | [[ਜੈਪੁਰ]] |- | 22 | [[ਸਿੱਕਮ]] | SK | [[ਗੰਗਟੋਕ]] |- | 23 | [[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]] | TN | [[ਚੇਨੱਈ]] |- | 24 | [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] | TS | [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] |- | 25 | [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] | TR | [[ਅਗਰਤਲਾ]] |- | 26 | [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | UP | [[ਲਖਨਊ]] |- | 27 | [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] | UL | [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] |- | 28 | [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | WB | [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] |} === ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | A | [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] | [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] |- | B | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | C | [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] | [[ਦਮਨ]] |- | D | [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]] | [[ਕਵਰੱਤੀ]] |- | E | [[ਦਿੱਲੀ]] | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |- | F | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪਾਂਡੀਚਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)]] |- | G | [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] | [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] |- | H | [[ਲੱਦਾਖ]] | [[ਲੇਹ]] |} {{main|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ}} == ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ == === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ।{{Sfn|United Nations Population Division}} [[ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ,{{Sfn|Burnell|Calvert|1999}} ਇਸਦੇ ਅੱਠ ਹਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ), ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ {{Sfn|Election Commission of India}} ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Sáez|first=Lawrence|last2=Sinha|first2=Aseema|year=2010|title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91|journal=[[British Journal of Political Science]]|volume=40|issue=1|pages=91–113|doi=10.1017/s0007123409990226}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Malik|Singh|1992}} {{Sfn|Banerjee|2005}} <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532|title=Narendra Modi makes his move|last=Halarnkar|first=Samar|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950-ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ-ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ{{Sfn|Sarkar|2007}} ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Chander|2004}} ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, 1951, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1964 ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ, 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1967 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]] ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1989 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ। {{Sfn|Bhambhri|1992}} 1991 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕੱਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ|ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|title=Narasimha Rao Passes Away|date=24 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=2 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213181659/https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref> 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 1996 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ; ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ, [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, NDA ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। {{Sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} ਫਿਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੰਗਲ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ: [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂਪੀਏ)। ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਪੀਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004}} ਉਸ ਸਾਲ, [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।{{Sfn|Business Standard|2009}} [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own|date=16 May 2014|work=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=20 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032413/https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|archive-date=21 May 2014|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/droupadi-murmu-swearing-in-live-updates-8049577/|title=Droupadi Murmu Swearing-in Live: My election is the greatness of India, mother of democracy, says President Murmu|date=25 July 2022|access-date=26 July 2022|publisher=The Indian Express}}</ref> === ਸਰਕਾਰ === ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ]] ਅਧੀਨ ਹੈ - ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜੀਦਾ ਹੈ"। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ ਸੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ,{{Sfn|Pylee|2003a}} ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ "[[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ]], ਜਮਹੂਰੀ [[ਗਣਰਾਜ]]" ਕਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ]], ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਰਾਜ" ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Dutt|1998}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਅਰਧ-ਸੰਘੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Wheare|1980}} ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸੰਘੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Echeverri-Gent|2002}} {{Sfn|Sinha|2004}} ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ [[ਵਿਵਾਦ]] ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ੧੯ ੧੪ ਵਿਚ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਮਕਮਹੋਨ]] ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਤਿਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸੰਧੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਬਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ]] ਜਾਂ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ== ਭਾਰਤ ਦੀ '''ਅਕਤਸਾਦ''' ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ [[$]]੫੬੮੦੦ ਕਰੋੜ (''Gross domestic product'' ਜਾਂ GDP) ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ੧੧ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਤਸਾਦ ਹੈ। PPP ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ [[ਗਰੀਬ]] ਹੈ। ੨੭.੫% ਅਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ੮੦.੪% ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ $੨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਸਮਾਜ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੨੧ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ੭੦% ਲੋਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਦ੍ਰਵਿੜ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਹੱਟੇ, ਅਸਾਮੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ੨੩ ਕੰਮਕਾਜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ੧੬੨੫ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਜੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚੋ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ, ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦੦-੧੦੦ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਕੋਲ ਅਲੱਗ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ '''ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ 'ਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਲਾਮ ਦੇ ੧੨.੮%; ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ੨.੯%; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ੧.੯%; ਬੁੱਧ ਧਰਨ ਦੇ ੦.੮% ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ੦.੪% ਲੋਕ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੬੪ . ੮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ੭੫ . ੩% ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ . ੭% ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਅਨਪਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ੧੦੦੦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ੯੩੩ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (ਕੁਲ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ) ੩੯ . ੧% ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰ ੫੧ . ੭% ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ੨੫ . ੬% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ੧੦੦੦ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ੨੨ . ੩੨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ੨੨ . ੬੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ੮੦ . ੫ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ੧੩ . ੪ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ (੨ . ੩੩%), ਸਿੱਖ (੧ . ੮੪%), ਬੋਧੀ (੦ . ੭੬%), ਜੈਨ (੦ . ੪੦%), ਅਇਯਾਵਲਿ (੦ . ੧੨%), ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਅਹਮਦੀ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਆਦਿ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ - ਸੂਤਰਾਂ: ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਿੜਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੁਲ ੨੩ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਧੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤੋ ਦੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ . ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਥਿਆਸਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ / ਬੋਲੀ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਤਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ ਹਨ! ਕੁਲ ਮਿਲਿਆ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੬੫੨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀਂ ਹਨ। == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਖਿਪਤ ਫੌਜੀ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਦੀਵ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਥੋਹਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੌਜ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਨਾਵ ਸੰਬੰਧ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਯੁਧਦਰ (੧੯੪੭, ੧੯੬੫, ੧੯੭੧ ਅਤੇ ੧੯੯੯ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਚਲਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ੧੯੭੧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ੧੯੬੨ ਦੇ ਭਾਰਤ - ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੬੫ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ, ਸੰਨ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਲੋਂ, ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਆਪੂਰਤੀਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਫੈਲਿਆ ਇਜਰਾਇਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ੧੦, ੦੦੦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਪਕਸ਼ੀਏ ਮੰਚਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਸਿਖਰ ਬੈਠਕ ਅਤੇ G – ੮੫ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਿਆਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਰਥਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ੧੯੯੮ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣੇ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਸਮੱਝੌਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਲਾਹ (ਏਨਪੀਟੀ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਸਪਲਾਇਰਸ ਗਰੁਪ (ਏਨਏਸਜੀ) ਵਲੋਂ ਛੁੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਖ਼ਤਮ . ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰਤ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨਏਸਜੀ ਛੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੀ ਰੂਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਸਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮੱਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੈ। ਲਗਭਗ ੧ . ੩ ਮਿਲਿਅਨ ਸਰਗਰਮ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਨੌਸੇਨਾ, ਹਵਾ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਅਰੱਧਸੈਨਿਕ ਜੋਰ, ਤਟਰਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਜੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਸਾਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ੩੬ . ੦੩ ਅਰਬ ਅਮਰਿਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ (ਜਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ੧ . ੮੩ %)। ੨੦੦੮ ਦੇ ਇੱਕ SIPRI ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀਏ ਫੌਜ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ੭੨ . ੭ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ੧੧ . ੬ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਆਯਾਤਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ===ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਅੱਤਵਾਦ''' – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਸਦ]], ਤਾਜ ਹੋਟਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਏਅਰਬੇਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਮ ਜਗ੍ਹਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। * '''ਨਸ਼ੇ''' – ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ===ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦਾ''' – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋ ਹੀ ਉਲਝੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਦੇ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947-48 ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਜਬਦੀਨ ਪਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹਈ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ-ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਯੂ.ਐਨ.ਓ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notes|refs={{efn|name=remaining religions|Besides specific religions, the last two categories in the 2011 Census were "Other religions and persuasions" (0.65%) and "Religion not stated" (0.23%).}}|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{Citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=Times Of India|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{Sfnref|Times of India|2007}}|archivedate=29 ਜਨਵਰੀ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|India|ਭਾਰਤ}} * [http://raisen.nic.in/admin.htm subdivisions] {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ-20 ਦੇਸ਼]] n3n11e88z5mqozrtfkxc1uk0jnb36ru 840155 840154 2026-05-29T11:55:05Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 840155 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ | common_name = ਭਾਰਤ | native_name = <!--ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ [[WP:Manual of Style/India-related articles#Indic scripts in leads and infoboxes]].--> {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<br />{{smaller|(see [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ|ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ]])}} | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = ਲੇਟਵੇਂ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਡੂੰਘੇ ਭਗਵੇਂ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹਰੀਜੱਟਲ ਬੈਂਡ। ਚਿੱਟੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਸਪੋਕਸ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੇਵੀ-ਨੀਲਾ ਪਹੀਆ ਹੈ। | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ 24-ਸਪੋਕ ਵ੍ਹੀਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ|ਮੋਹਰ]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]"|italics=off}}<br />"I Bow to Thee, Mother"{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੀਤ ''ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'', ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਨੂੰ ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।{{sfn|Constituent Assembly of India|1950}}<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ਸਤਿਅਮੇਵ ਜਯਤੇ]]"|italics=off}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[ਜਨ ਗਣ ਮਨ]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | national_languages = ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name="Times News Network" /><ref name="NoneNtl" /><ref name="Press Trust of India" /> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਗਲੋਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | map_caption = ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ; ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | capital = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ਮੁੰਬਈ]] (ਸ਼ਹਿਰ ਉਚਿਤ) * [[ਦਿੱਲੀ]] (ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ) }} | official_languages = {{hlist |[[ਹਿੰਦੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]{{efn|[[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ XVII]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਰੀ ਹਿੰਦੀ|ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ।{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=[[Department of Official Language]] via [[Government of India]] |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਰਾਜ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ|{{nowrap|ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ}}]]<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ (ਭਾਰਤ)|ਬੋਡੋ]] | [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] | [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | [[ਹਿੰਦੀ]] | [[ਕੰਨੜ]] | [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] | [[ਕਕਬਰਕ]] | [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] | [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]] | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]] | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | [[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]] | [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]] | [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] | [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]] | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] | [[ਉਰਦੂ]] }} }} | languages_type = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | languages = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|447 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. [[Ethnologue]] lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=[[Ethnologue]] by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | government_type = [[ਸੰਘਵਾਦ|ਸੰਘੀ]] [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਸੰਸਦੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨਕ]] [[ਗਣਰਾਜ]] | leader_title1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name1 = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] | leader_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name2 = [[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]] | leader_title3 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | leader_title4 = [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਮੁੱਖ ਜੱਜ]] | leader_name4 = [[ਧਨੰਜਯ ਯਸ਼ਵੰਤ ਚੰਦਰਚੂੜ]] | leader_title5 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ]] | leader_name5 = [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]] | legislature = [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] | upper_house = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | lower_house = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | sovereignty_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ|ਰਾਜ]] | established_date1 = [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|15 ਅਗਸਤ 1947]] | established_event2 = [[ਗਣਰਾਜ]] | established_date2 = [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|26 ਜਨਵਰੀ 1950]] | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_footnote = {{efn|"ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{sfn|Library of Congress|2004}} }} | area_rank = 7ਵਾਂ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ਦੂਜਾ | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = ਦੂਜਾ | population_density_km2 = {{Pop density|{{Indian population clock}}|3287263|km2|disp=num|prec=1}} | population_density_sq_mi = {{Pop density|{{Indian population clock}}|1269219|sqmi|disp=num|prec=1}} | population_density_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 trillion}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ਤੀਜਾ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127ਵਾਂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 trillion}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5ਵਾਂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 139ਵਾਂ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=[[World bank]]}}</ref> | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 132ਵਾਂ | currency = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ|DST]] ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|ਦੇਖੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸੰਕੇਤ]]}} }} | drives_on = left<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = "Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | 14.2% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ|ਇਸਲਾਮ]] | 2.3% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈ]] | 1.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] | 0.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬੁੱਧ]] | 0.4% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] | 0.23% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ]] | 0.65% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਹੋਰ]]<ref name="Census2011religion" /> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''ਭਾਰਤ'''<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ''' (ਆਈਐੱਸਓ: {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->),<ref>–{{citation|title=The Essential Desk Reference |url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-512873-4|page=76}} "Official name: Republic of India.";<br />–{{citation|author=John Da Graça|title=Heads of State and Government|url=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421 |year=2017|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-65771-1|page=421}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";<br />–{{citation|author=Graham Rhind |title=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries |url=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|year=2017|publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-351-93326-1|page=302}} "Official name: Republic of India; Bharat.";<br />–{{citation|last=Bradnock|first=Robert W.|title=The Routledge Atlas of South Asian Affairs |url=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|year=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-40511-5|page=108}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";<br />–{{citation|title=Penguin Compact Atlas of the World|url=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|year=2012|publisher=[[Penguin Group|Penguin]] |isbn=978-0-7566-9859-1|page=140}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|year=1997|isbn=978-0-87779-546-9 |edition=3rd |publisher=[[Merriam-Webster]]|pages=515–516}} "Officially, Republic of India";<br />–{{citation|title=Complete Atlas of the World: The Definitive View of the Earth |url=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10 |edition=3rd|year=2016|publisher=[[DK Publishing]] |isbn=978-1-4654-5528-4|page=54}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|url=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|year= 2013|publisher=[[CQ Press]]|isbn=978-1-4522-9937-2|page=726}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। <!--PLEASE DO NOT change the lead sentence: it is the result of a talk page consensus.--> ਇਹ ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼, ਜੂਨ 2023 ਤਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706|title=Most populous nation: Should India rejoice or panic?|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-03|website=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|first=Soutik|last=Biswas}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022: Summary of Results |publisher=United Nations Department of Social and Economic Affairs |year=2022 |location=New York |pages=i}}</ref> ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ।{{sfn|Metcalf|Metcalf|2012|p=327|ps=: "Even though much remains to be done, especially in regard to eradicating poverty and securing effective structures of governance, India's achievements since independence in sustaining freedom and democracy have been singular among the world's new nations."}}<ref name=stein-arnold>{{citation|last=Stein|first=Burton|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=David|editor-link=David Arnold (historian)|title=A History of India|edition=2|publisher=Wiley-Blackwell|year = 2012|series=The Blackwell History of the World Series|quote=One of these is the idea of India as 'the world's largest democracy', but a democracy forged less by the creation of representative institutions and expanding electorate under British rule than by the endeavours of India's founding fathers – Gandhi, Nehru, Patel and Ambedkar – and the labours of the Constituent Assembly between 1946 and 1949, embodied in the Indian constitution of 1950. This democratic order, reinforced by the regular holding of nationwide elections and polling for the state assemblies, has, it can be argued, consistently underpinned a fundamentally democratic state structure – despite the anomaly of the Emergency and the apparent durability of the Gandhi-Nehru dynasty.}}</ref>{{sfn|Fisher|2018|pp=184–185|ps=: "Since 1947, India's internal disputes over its national identity, while periodically bitter and occasionally punctuated by violence, have been largely managed with remarkable and sustained commitment to national unity and democracy."}} ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|1 = The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}} }} ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਚੀਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] , [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਆਦਿ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਏ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ 55,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।<ref name="PetragliaAllchin">{{harvnb|Petraglia|Allchin|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 10]}}, "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Dyson2018p1">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 1]}}, "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present."</ref><ref name="Fisher2018p23">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 23]}}, "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago."</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਿੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Dyson2018-28a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 28]}}</ref> 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀ.ਸੀ.ਈ ਦੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Combined-2">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}</ref> 1200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ।।<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |year=2015|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2 |quote=(The Rigveda) consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref><ref name="Combined-4-Rigveda">(a) {{cite book|title=The Blackwell Companion to Hinduism|last=Witzel|first=Michael|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0-470-99868-7|editor=Gavin Flood|pages=68–70|chapter=Vedas and Upanisads|quote=It is known from internal evidence that the Vedic texts were orally composed in northern India, at first in the Greater Punjab and later on also in more eastern areas, including northern Bihar, between ca. 1500 BCE and ca. 500–400 BCE. The oldest text, the Rgveda, must have been more or less contemporary with the Mitanni texts of northern Syria/Iraq (1450–1350 BCE); ... The Vedic texts were orally composed and transmitted, without the use of script, in an unbroken line of transmission from teacher to student that was formalized early on. This ensured an impeccable textual transmission superior to the classical texts of other cultures; it is in fact something of a ''tape-recording'' of ca. 1500–500 BCE. Not just the actual words, but even the long-lost musical (tonal) accent (as in old Greek or in Japanese) has been preserved up to the present. (pp. 68–69) ... The RV text was composed before the introduction and massive use of iron, that is before ca. 1200–1000 BCE. (p. 70)|author-link=Michael Witzel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}}<br />(b) {{citation |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |pages=xviii, 10 |year=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-936009-3 |quote=A Chronology of Hinduism: ca. 1500–1000 BCE Rig Veda; ca. 1200–900 BCE Yajur Veda, Sama Veda and Atharva Veda (p. xviii); Hindu texts began with the ''Rig Veda'' ('Knowledge of Verses'), composed in northwest India around 1500 BCE (p. 10) |author-link=Wendy Doniger}}<br />(c) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA19 19]}}, "In Punjab, a dry region with grasslands watered by five rivers (hence 'panch' and 'ab') draining the western Himalayas, one prehistoric culture left no material remains, but some of its ritual texts were preserved orally over the millennia. The culture is called Aryan, and evidence in its texts indicates that it spread slowly south-east, following the course of the Yamuna and Ganga Rivers. Its elite called itself Arya (pure) and distinguished themselves sharply from others. Aryans led kin groups organized as nomadic horse-herding tribes. Their ritual texts are called Vedas, composed in Sanskrit. [[Vedic Sanskrit]] is recorded only in hymns that were part of Vedic rituals to Aryan gods. To be Aryan apparently meant to belong to the elite among pastoral tribes. Texts that record Aryan culture are not precisely datable, but they seem to begin around 1200 BCE with four collections of Vedic hymns (Rg, Sama, Yajur, and Artharva)." <br />(d) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 14–15]}}, "Although the collapse of the Indus valley civilization is no longer believed to have been due to an 'Aryan invasion' it is widely thought that, at roughly the same time, or perhaps a few centuries later, new Indo-Aryan-speaking people and influences began to enter the subcontinent from the north-west. Detailed evidence is lacking. Nevertheless, a predecessor of the language that would eventually be called Sanskrit was probably introduced into the north-west sometime between 3,900 and 3,000 years ago. This language was related to one then spoken in eastern Iran; and both of these languages belonged to the Indo-European language family. ... It seems likely that various small-scale migrations were involved in the gradual introduction of the predecessor language and associated cultural characteristics. However, there may not have been a tight relationship between movements of people on the one hand, and changes in language and culture on the other. Moreover, the process whereby a dynamic new force gradually arose—a people with a distinct ideology who eventually seem to have referred to themselves as 'Arya'—was certainly two-way. That is, it involved a blending of new features which came from outside with other features—probably including some surviving Harappan influences—that were already present. Anyhow, it would be quite a few centuries before Sanskrit was written down. And the hymns and stories of the Arya people—especially the Vedas and the later Mahabharata and Ramayana epics—are poor guides as to historical events. Of course, the emerging Arya were to have a huge impact on the history of the subcontinent. Nevertheless, little is known about their early presence."; <br /> (e) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 46–]}}, "The expansion of Aryan culture is supposed to have begun around 1500 BCE. It should not be thought that this Aryan emergence (though it implies some migration) necessarily meant either a sudden invasion of new peoples, or a complete break with earlier traditions. It comprises a set of cultural ideas and practices, upheld by a Sanskrit-speaking elite, or Aryans. The features of this society are recorded in the Vedas."</ref> ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-3">(a) {{citation|last1=Jamison|first1=Stephanie|author-link1=Stephanie W. Jamison|last2=Brereton|first2=Joel |title=The Rigveda|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2020|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-063339-4|pages=2, 4|quote=The RgVeda is one of the four Vedas, which together constitute the oldest texts in Sanskrit and the earliest evidence for what will become Hinduism. (p. 2) Although Vedic religion is very different in many regards from what is known as Classical Hinduism, the seeds are there. Gods like Visnu and Siva (under the name Rudra), who will become so dominant later, are already present in the Rgveda, though in roles both lesser than and different from those they will later play, and the principal Rgvedic gods like Indra remain in later Hinduism, though in diminished capacity (p. 4).}};<br />(b) {{citation|last=Flood|first=Gavin|author-link=Gavin Flood|editor=Gavin Flood|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice: Hindu Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4yT3DwAAQBAJ&pg=PA4|year= 2020|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-105322-1|pages=4–|chapter=Introduction|quote=I take the term 'Hinduism to meaningfully denote a range and history of practice characterized by a number of features, particularly reference to Vedic textual and sacrificial origins, belonging to endogamous social units (jati/varna), participating in practices that involve making an offering to a deity and receiving a blessing (puja), and a first-level cultural polytheism (although many Hindus adhere to a second-level monotheism in which many gods are regarded as emanations or manifestations of the one, supreme being).}};<br />(c) {{cite book|last=Michaels|first=Axel|author-link=Axel Michaels|editor=Patrick Olivelle, Donald R. Davis|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra|url=https://books.google.com/books?id=QAJCDwAAQBAJ&pg=PA86|year=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford |isbn=978-0-19-100709-5|pages=86–97|quote=Almost all traditional Hindu families observe until today at least three ''samskaras'' (initiation, marriage, and death ritual). Most other rituals have lost their popularity, are combined with other rites of passage, or are drastically shortened. Although ''samskaras'' vary from region to region, from class (''varna'') to class, and from caste to caste, their core elements remain the same owing to the common source, the Veda, and a common priestly tradition preserved by the ''Brahmin'' priests. (p 86)}}<br />(d) {{cite book|last=Flood|first=Gavin D.|title=An Introduction to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA35|year=1996|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-43878-0|page=35|quote=It is this Sansrit, vedic, tradition which has maintained a continuity into modern times and which has provided the most important resource and inspiration for Hindu traditions and individuals. The Veda is the foundation for most later developments in what is known as Hinduism.}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ ਉਭਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}</ref><ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਨੇ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਮੌਰੀਆ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Combined-5">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16–17]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 67]}};<br />(c) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 56–57]}};<br />(d) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA29 29–30]}}.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-6">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA28 28–29]}}; <br />(b) {{citation|author=Glenn Van Brummelen |editor=Thomas F. Glick |editor2=Steven Livesey |editor3=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|year=2014|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-45932-1|pages=46–48|chapter=Arithmetic}}</ref><ref name="Combined-7">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 20]}};<br />(b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}};<br />(c) {{citation |last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack |editor2=Sharon L. Sievers |title=Women in Asia: Restoring Women to History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|year=1999 |publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}}</ref>{{efn|"A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest."{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}} ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name="AsherAsher2006-17">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 17]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]], ਅਤੇ ਜੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Combined-8">(a) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}; <br />(c) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}</ref> [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।<ref name="Combined-13">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}};<br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}</ref><ref name="Combined-10">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}</ref> 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-74">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 74]}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।<ref name="AsherAsher2006-267">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 267]}}</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]], 1526 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਕੇ।<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}</ref>{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106" />}}<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-11">(a) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}} <br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸ਼ਾਸਨ]] 1858 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ,<ref name="Combined-12">{{citation|last=Taylor|first=Miles|editor=Aldrish, Robert |editor2=McCreery, Cindy |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39|year=2016|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-1-5261-0088-7|pages=38–39|chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George}}</ref>{{sfn|Peers|2013|p=[https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76 76]}} ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ।<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|last2=Hay|first2=Stephen N.|last3=Bary|first3=William Theodore De|title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85|year=1988|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-06414-9|page=85|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates}}</ref> ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Marshall2001">{{citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179|quote=The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress.}}</ref><ref name="Chiriyankandath2016">{{citation|last=Chiriyankandath|first=James |title=Parties and Political Change in South Asia|url={{Google books|c4n7CwAAQBAJ|page=PA2|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-58620-3|page=2|quote=South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}: "The partition of South Asia that produced India and West and East Pakistan resulted from years of bitter negotiations and recriminations ... The departing British also decreed that the hundreds of princes, who ruled one-third of the subcontinent and a quarter of its population, became legally independent, their status to be settled later. Geographical location, personal and popular sentiment, and substantial pressure and incentives from the new governments led almost all princes eventually to merge their domains into either Pakistan or India. ... Each new government asserted its exclusive sovereignty within its borders, realigning all territories, animals, plants, minerals, and all other natural and human-made resources as either Pakistani or Indian property, to be used for its national development... Simultaneously, the central civil and military services and judiciary split roughly along religious 'communal' lines, even as they divided movable government assets according to a negotiated formula: 22.7 percent for Pakistan and 77.3 percent for India."</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation|last1=Chatterji|first1=Joya|last2=Washbrook|first2=David|chapter=Introduction: Concepts and Questions|title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora|editor1-last=Chatterji|editor1-first=Joya|editor2-last=Washbrook|editor2-first=David|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-48010-9|year=2013|quote=[[Joya Chatterji]] describes how the partition of the British Indian empire into the new nation states of India and Pakistan produced new diaspora on a vast, and hitherto unprecedented, scale, but hints that the sheer magnitude of refugee movements in South Asia after 1947 must be understood in the context of pre-existing migratory flows within the partitioned regions (see also Chatterji 2013). She also demonstrates that the new national states of India and Pakistan were quickly drawn into trying to stem this migration. As they put into place laws designed to restrict the return of partition emigrants, this produced new dilemmas for both new nations in their treatment of 'overseas Indians'; and many of them lost their right to return to their places of origin in the subcontinent, and also their claims to full citizenship in host countries.}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |access-date=15 November 2015 |archive-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073754/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |url-status=live|quote=When the British divided and quit India in August 1947, they not only partitioned the subcontinent with the emergence of the two nations of India and Pakistan but also the provinces of Punjab and Bengal. ... Indeed for many the Indian subcontinent's division in August 1947 is seen as a unique event which defies comparative historical and conceptual analysis}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation|last=Khan|first=Yasmin|author-link=Yasmin Khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|edition=2nd|location=New Haven and London|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23032-1|year=2017|orig-year=2007|page=1|quote=South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority live in the countryside, ploughing the land as landless peasants or sharecroppers, it is hardly surprising that many thousands, perhaps hundreds of thousands, did not hear the new for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may hve been the first that they knew about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India}}</ref> ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]], ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।<ref>(a) {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}};<br />(b) {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}.</ref> ਭਾਰਤ 1950 ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ]] ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਲਵਾਦੀ, [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1951 ਵਿੱਚ 361 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dyson2018-219">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 219], 262}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੀ ਨਾਮਾਤਰ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] US$64 ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ US$2,601 ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 16.6% ਤੋਂ 74% ਹੋ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ<ref name="Fisher2018-8">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 265–266]}}</ref> ਇਸਦਾ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|p=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 266]}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ।<ref name="Dyson2018-216-a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 216]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰ]] ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="kashmir-disputes">(a) {{citation |title=Kashmir, region Indian subcontinent |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |access-date=15 August 2019 |url-access=subscription |quote=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent{{nbsp}}... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |archive-date=13 August 2019 |url-status=live}};<br />(b) {{citation |last1=Pletcher |first1=Kenneth |title=Aksai Chin, Plateau Region, Asia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |access-date=16 August 2019 |url-access=subscription |quote=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |archive-date=2 April 2019}};<br />(c) {{cite encyclopedia|title=Kashmir|encyclopedia=[[Encyclopedia Americana]]: Jefferson to Latin |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 |year=2006 |isbn=978-0-7172-0139-6 |page=328 |first=C. E |last=Bosworth |quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ,<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{cite journal|last1=Narayan |first1=Jitendra |last2=John|first2=Denny|last3=Ramadas|first3=Nirupama|title=Malnutrition in India: status and government initiatives|journal=[[Journal of Public Health Policy]]|volume=40|issue=1|year=2018 |pages=126–141|issn=0197-5897 |doi=10.1057/s41271-018-0149-5|pmid=30353132|s2cid=53032234}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ।<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{cite journal|last1=Balakrishnan|first1=Kalpana|last2=Dey|first2=Sagnik|title=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017|journal=[[The Lancet Planetary Health]]|volume=3|issue=1|year=2019|pages=e26–e39|display-authors=etal |issn=2542-5196 |doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4|pmid=30528905|pmc=6358127}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੈਗਾਡਾਇਵਰਸ ਹੈ, ਚਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="IUCN-India">{{citation|title=India|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)|url=https://www.iucn.org/asia/countries/india|year=2019|access-date=21 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033802/https://www.iucn.org/asia/countries/india|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 21.7% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="ISFR" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।{{sfn|Karanth|Gopal|2005|p=374}} ==ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ== ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ '''ਭਾਰਤ''' (भारत) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੀਆ''' (''India'')। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਨਾਂ "ਇੰਡਸ" ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ [[ਭਰਤ]] ਜੋ ਕਿ [[ਮਨੂੰ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ [[ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ (ਭਾ+ਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਨਾਮ '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ''' (ہندوستان) ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਭੂਮੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬ/ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਆਰਿਆਵਰਤ]] [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਅਜਨਾਭ-ਦੇਸ]] ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ [[ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Hindustan |url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan |accessdate = 2007-06-18 |publisher = [[Encyclopædia Britannica]], Inc. |year= 2007}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sanchi2.jpg|thumb|ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ]]]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਭੀਮਬੇਟਕਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ 9000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਹਨ। ਪਰ [[ਆਰਿਆ-ਹਮਲਾ-ਸਿੱਧਾਂਤ]] ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਸਹਿਤ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਕਿ ਆਰਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਇਤਹਾਸ ਕਰੀਬ 75000 ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਵਿੜ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। 180 ਈਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਏਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਨੀ]], [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਪਾਰਥੀ]] ਅਤੇ [[ਓੜਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼]] ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਾਇਆ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]], [[ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼]], [[ਚੋਲ]], [[ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡੇ]] ਰਹੇ। ਈਸੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੰਗਮ-ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। [[ਸਤਵਾਹਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], ਹਿਸਾਬ, ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ [[ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਦਾ ਜੋਰ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਡੱਚ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]], [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਸਹਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1840 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। 1847 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸਫਲ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਣਾਰਕ ਚੱਕਰ – 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ [[ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਟਲ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰੀਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1884 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕਾਂਗਰੇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਅਲਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਆਗੂ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]], [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]], [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ [[16 ਜੂਨ]] 1946 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ (ਏ ਤੇ ਬੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਤੇ [[ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ]] ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 6 ਕਾਂਗਰਸੀ, 5 ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, 1 ਸਿੱਖ, 1 ਪਾਰਸੀ ਤੇ 1 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿਘ (ਅਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦੁਪਰਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾ। ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ – ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾਂਤਰਿਕਤਾ, ਕੇਵਲ 1975 – 77 ਨੂੰ ਛੱਡ, ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਖੰਡਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਸੁਲਝੇ ਸੀਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 1947, 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।<br /> ਭਾਰਤ ਗੁਟ-ਨਿਰਪੇਕਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰੀਕਰਣ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਥੋੜੀ ਪਲੇਟ ਹਿੰਦ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ੭ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਯੁਰੇਸ਼ਿਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਾ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਾਵਲੀ ਨੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਠੋਰ ਪਠਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਤਲੁਜ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ===ਮੌਸਮ=== ਹਿਮਾਲਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਅਰੁਣਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬ – ਪਸ਼ਚਿਮੀਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ - ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੋਟੀ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਣ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਸਰਦੀ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮੁੱਖਤਆ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਜੀਵ ਵਖਰੇਵਾਂ=== ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ੭.੬% ਥਣਧਾਰੀ, ੧੨.੬% ਪੰਛੀ, ੬.੨% ਭੁਜੰਗੀ, ੪.੪% ਜਲਥਲ-ਚੱਲ, ੧੧.੭% ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ੬.੦% ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ}} ==ਰਾਜ== {{main|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[File:Political map of India EN.svg|thumb|{{#if:{{{image-width|}}}|{{{image-width}}}|500}}px{{!}}A clickable map of the 29 states and 9 union territories of India]] [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ]] ਮਕਸਦ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ 9 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। === ਰਾਜ-ਸਾਰਣੀ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ ! ਕੋਡ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | 1 | [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AP | [[ਅਮਰਾਵਤੀ (ਰਾਜਧਾਨੀ )|ਅਮਰਾਵਤੀ]] |- | 2 | [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AR | [[ਈਟਾਨਗਰ]] |- | 3 | [[ਅਸਾਮ]] | AS | [[ਦਿਸਪੁਰ]] |- | 4 | [[ਬਿਹਾਰ]] | BR | [[ਪਟਨਾ]] |- | 5 | [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] | CG | [[ਰਾਏਪੁਰ]] |- | 6 | [[ਗੋਆ]] | GA | [[ਪਣਜੀ]] |- | 7 | [[ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ)|ਗੁਜਰਾਤ]] | GJ | [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] |- | 8 | [[ਹਰਿਆਣਾ]] | HR | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 9 | [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | HP | [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] |- | 10 | [[ਝਾਰਖੰਡ]] | JH | [[ਰਾਂਚੀ]] |- | 11 | [[ਕਰਨਾਟਕ]] | KA | [[ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] |- | 12 | [[ਕੇਰਲਾ]] | KL | [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ|ਤਿਰਵੰਦਰਮ]] ਜਾਂ [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ]] |- | 13 | [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | MP | [[ਭੋਪਾਲ]] |- | 14 | [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | MH | [[ਮੁੰਬਈ]] |- | 15 | [[ਮਨੀਪੁਰ]] | MN | [[ਇੰਫਾਲ]] |- | 16 | [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | ML | [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] |- | 17 | [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] | MZ | [[ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਆਇਜੋਲ]] |- | 18 | [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] | NL | [[ਕੋਹਿਮਾ]] |- | 19 | [[ਉੜੀਸਾ]] | OR | [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]] |- | 20 | [[ਪੰਜਾਬ]] | PB | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 21 | [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | RJ | [[ਜੈਪੁਰ]] |- | 22 | [[ਸਿੱਕਮ]] | SK | [[ਗੰਗਟੋਕ]] |- | 23 | [[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]] | TN | [[ਚੇਨੱਈ]] |- | 24 | [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] | TS | [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] |- | 25 | [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] | TR | [[ਅਗਰਤਲਾ]] |- | 26 | [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | UP | [[ਲਖਨਊ]] |- | 27 | [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] | UL | [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] |- | 28 | [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | WB | [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] |} === ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | A | [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] | [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] |- | B | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | C | [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] | [[ਦਮਨ]] |- | D | [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]] | [[ਕਵਰੱਤੀ]] |- | E | [[ਦਿੱਲੀ]] | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |- | F | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪਾਂਡੀਚਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)]] |- | G | [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] | [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] |- | H | [[ਲੱਦਾਖ]] | [[ਲੇਹ]] |} {{main|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ}} == ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ == === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ।{{Sfn|United Nations Population Division}} [[ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ,{{Sfn|Burnell|Calvert|1999}} ਇਸਦੇ ਅੱਠ ਹਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ), ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ {{Sfn|Election Commission of India}} ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Sáez|first=Lawrence|last2=Sinha|first2=Aseema|year=2010|title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91|journal=[[British Journal of Political Science]]|volume=40|issue=1|pages=91–113|doi=10.1017/s0007123409990226}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Malik|Singh|1992}} {{Sfn|Banerjee|2005}} <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532|title=Narendra Modi makes his move|last=Halarnkar|first=Samar|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950-ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ-ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ{{Sfn|Sarkar|2007}} ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Chander|2004}} ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, 1951, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1964 ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ, 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1967 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]] ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1989 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ। {{Sfn|Bhambhri|1992}} 1991 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕੱਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ|ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|title=Narasimha Rao Passes Away|date=24 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=2 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213181659/https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref> 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 1996 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ; ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ, [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, NDA ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। {{Sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} ਫਿਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੰਗਲ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ: [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂਪੀਏ)। ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਪੀਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004}} ਉਸ ਸਾਲ, [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।{{Sfn|Business Standard|2009}} [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own|date=16 May 2014|work=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=20 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032413/https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|archive-date=21 May 2014|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/droupadi-murmu-swearing-in-live-updates-8049577/|title=Droupadi Murmu Swearing-in Live: My election is the greatness of India, mother of democracy, says President Murmu|date=25 July 2022|access-date=26 July 2022|publisher=The Indian Express}}</ref> === ਸਰਕਾਰ === ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ]] ਅਧੀਨ ਹੈ - ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜੀਦਾ ਹੈ"। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ ਸੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ,{{Sfn|Pylee|2003a}} ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ "[[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ]], ਜਮਹੂਰੀ [[ਗਣਰਾਜ]]" ਕਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ]], ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਰਾਜ" ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Dutt|1998}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਅਰਧ-ਸੰਘੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Wheare|1980}} ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸੰਘੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Echeverri-Gent|2002}} {{Sfn|Sinha|2004}} ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ [[ਵਿਵਾਦ]] ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ੧੯ ੧੪ ਵਿਚ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਮਕਮਹੋਨ]] ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਤਿਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸੰਧੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਬਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ]] ਜਾਂ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ== ਭਾਰਤ ਦੀ '''ਅਕਤਸਾਦ''' ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ [[$]]੫੬੮੦੦ ਕਰੋੜ (''Gross domestic product'' ਜਾਂ GDP) ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ੧੧ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਤਸਾਦ ਹੈ। PPP ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ [[ਗਰੀਬ]] ਹੈ। ੨੭.੫% ਅਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ੮੦.੪% ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ $੨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਸਮਾਜ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੨੧ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ੭੦% ਲੋਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਦ੍ਰਵਿੜ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਹੱਟੇ, ਅਸਾਮੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ੨੩ ਕੰਮਕਾਜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ੧੬੨੫ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਜੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚੋ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ, ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦੦-੧੦੦ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਕੋਲ ਅਲੱਗ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ '''ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ 'ਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਲਾਮ ਦੇ ੧੨.੮%; ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ੨.੯%; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ੧.੯%; ਬੁੱਧ ਧਰਨ ਦੇ ੦.੮% ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ੦.੪% ਲੋਕ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੬੪ . ੮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ੭੫ . ੩% ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ . ੭% ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਅਨਪਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ੧੦੦੦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ੯੩੩ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (ਕੁਲ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ) ੩੯ . ੧% ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰ ੫੧ . ੭% ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ੨੫ . ੬% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ੧੦੦੦ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ੨੨ . ੩੨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ੨੨ . ੬੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ੮੦ . ੫ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ੧੩ . ੪ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ (੨ . ੩੩%), ਸਿੱਖ (੧ . ੮੪%), ਬੋਧੀ (੦ . ੭੬%), ਜੈਨ (੦ . ੪੦%), ਅਇਯਾਵਲਿ (੦ . ੧੨%), ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਅਹਮਦੀ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਆਦਿ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ - ਸੂਤਰਾਂ: ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਿੜਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੁਲ ੨੩ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਧੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤੋ ਦੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ . ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਥਿਆਸਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ / ਬੋਲੀ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਤਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ ਹਨ! ਕੁਲ ਮਿਲਿਆ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੬੫੨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀਂ ਹਨ। == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਖਿਪਤ ਫੌਜੀ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਦੀਵ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਥੋਹਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੌਜ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਨਾਵ ਸੰਬੰਧ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਯੁਧਦਰ (੧੯੪੭, ੧੯੬੫, ੧੯੭੧ ਅਤੇ ੧੯੯੯ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਚਲਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ੧੯੭੧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ੧੯੬੨ ਦੇ ਭਾਰਤ - ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੬੫ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ, ਸੰਨ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਲੋਂ, ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਆਪੂਰਤੀਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਫੈਲਿਆ ਇਜਰਾਇਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ੧੦, ੦੦੦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਪਕਸ਼ੀਏ ਮੰਚਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਸਿਖਰ ਬੈਠਕ ਅਤੇ G – ੮੫ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਿਆਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਰਥਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ੧੯੯੮ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣੇ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਸਮੱਝੌਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਲਾਹ (ਏਨਪੀਟੀ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਸਪਲਾਇਰਸ ਗਰੁਪ (ਏਨਏਸਜੀ) ਵਲੋਂ ਛੁੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਖ਼ਤਮ . ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰਤ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨਏਸਜੀ ਛੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੀ ਰੂਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਸਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮੱਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੈ। ਲਗਭਗ ੧ . ੩ ਮਿਲਿਅਨ ਸਰਗਰਮ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਨੌਸੇਨਾ, ਹਵਾ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਅਰੱਧਸੈਨਿਕ ਜੋਰ, ਤਟਰਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਜੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਸਾਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ੩੬ . ੦੩ ਅਰਬ ਅਮਰਿਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ (ਜਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ੧ . ੮੩ %)। ੨੦੦੮ ਦੇ ਇੱਕ SIPRI ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀਏ ਫੌਜ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ੭੨ . ੭ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ੧੧ . ੬ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਆਯਾਤਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ===ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਅੱਤਵਾਦ''' – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਸਦ]], ਤਾਜ ਹੋਟਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਏਅਰਬੇਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਮ ਜਗ੍ਹਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। * '''ਨਸ਼ੇ''' – ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ===ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦਾ''' – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋ ਹੀ ਉਲਝੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਦੇ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947-48 ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਜਬਦੀਨ ਪਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹਈ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ-ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਯੂ.ਐਨ.ਓ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notes|refs={{efn|name=remaining religions|Besides specific religions, the last two categories in the 2011 Census were "Other religions and persuasions" (0.65%) and "Religion not stated" (0.23%).}}|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{Citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=Times Of India|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{Sfnref|Times of India|2007}}|archivedate=29 ਜਨਵਰੀ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|India|ਭਾਰਤ}} * [http://raisen.nic.in/admin.htm subdivisions] {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ-20 ਦੇਸ਼]] lxewplh23z9t42u6xmfcqwgwiqdip9a ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ 0 1080 840153 836572 2026-05-29T11:35:47Z Sonia Atwal 49604 /* ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ */ 840153 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = {{hlist|{{lang|pa|ਪੰਜਾਬੀ}}|{{lang|pnb|{{nq|پنجابی}}}}}} | nativename = ਪੰਜਾਬੀ | pronunciation = | states = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]] | region = [[ਭਾਰਤ]] *[[ਹਰਿਆਣਾ]] *[[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] *[[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] *[[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੰਜਾਬ]] *[[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਸਥਾਨ | ethnicity = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | speakers = 15 ਕਰੋੜ | date = 2011–2023 | ref = | familycolor = ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ | fam2 = [[ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ]] | fam3 = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ]] | fam4 = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ#ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ|ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ]] | script = {{plainlist| *[[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] <small>(ਆਧਾਰਿਕ)</small> *[[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] <small>(ਆਧਾਰਿਕ)</small> *[[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] <small>(ਇਤਿਹਾਸਕ)</small> *[[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]] *[[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}} *[[ਟਾਕਰੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}} *[[ਮਹਾਜਨੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}}} | agency = ਪੰਜਾਬ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੂਏਜ, ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਲਚਰ, ਪੰਜਾਬ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]<br/> ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ<ref>{{cite web | last=India | first=Tribune | title=Punjabi matric exam on Aug 26 | website=The Tribune | date=19 August 2020 | url=https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | access-date=18 September 2020 | archive-date=19 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200819214819/https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | url-status=live }}</ref> | nation = {{flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}}<br />{{bulleted_list|{{flag|ਪੰਜਾਬ}} {{small|(ਆਧਾਰਿਕ)}}<ref>{{Cite web |title=The Punjab Institute of Language, Art and Culture Act 2004 |url=http://punjablaws.gov.pk/laws//474.html |access-date=24 September 2022 |website=punjablaws.gov.pk |archive-date=17 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817071438/http://punjablaws.gov.pk/laws/474.html |url-status=live }}</ref>}}<br/>{{flag|ਭਾਰਤ}} <br /> {{bulleted_list|[[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | ਪੰਜਾਬ]] {{small|(ਅਧਿਕਾਰਤ)}}<ref>{{cite web |title=NCLM 52nd Report |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |publisher=NCLM |access-date=13 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=15 November 2016 |date=15 November 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | title=Punjab mandates all signage in Punjabi, in Gurmukhi script | website=The Hindu | date=21 February 2020 | url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | access-date=9 September 2020 | archive-date=22 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200222140301/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | url-status=live }}0</ref>|[[ਹਰਿਆਣਾ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}<ref>{{cite news | title=All milestones, signboards in Haryana to bear info in English, Hindi and Punjabi: Education Minister | work=The Indian Express | date=3 March 2020 | url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | access-date=9 September 2020 | archive-date=14 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200314065123/https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | url-status=live }}</ref>|[[ਦਿੱਲੀ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}<ref>{{cite news | title=Punjabi, Urdu made official languages in Delhi | work=The Times of India | date=25 June 2003 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Punjabi-Urdu-made-official-languages-in-Delhi/articleshow/43388.cms | access-date=10 September 2020 | archive-date=14 March 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210314171554/https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/punjabi-urdu-made-official-languages-in-delhi/articleshow/43388.cms | url-status=live }}</ref>|[[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] {{small|(ਵਾਧੂ, 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਬਲਾਕਾਂ ਅਤੇ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ)}}<ref name=Telegraph:1>{{cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |title=Multi-lingual Bengal |date=11 December 2012 |newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]] |access-date=25 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325232340/https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |archive-date=25 March 2018 |url-status=dead}}</ref>}} | minority = | iso1 = pa | iso2 = pan | lc1 = pan | lc2 = pnb | ld1 = ਪੰਜਾਬੀ | ld2 = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ | lingua = 59-AAF-e | image = Punjabi gurmukhi shahmukhi.png | imagescale = 0.5 | imagecaption = 'ਪੰਜਾਬੀ' [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ) | map = Geographical distribution of Punjabi language.png | mapcaption = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ। | caption = | notice = IPA | glotto = panj1256 | glottoname = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ | glottorefname = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ | glotto2 = west2386 | glottoname2 = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ<!--name as listed at Glottolog--> | glottorefname2 = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ<!--name as listed at Glottolog--> | dia1 = ''ਦੇਖੋ'' [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]] | ancestor = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ | ancestor2 = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ancestor3 = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ancestor4 = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]<ref>{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=Indian Epigraphy – A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |date=12 November 1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-535666-3 |url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC}}</ref> | ancestor5 = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]<ref>{{cite book |last1=Ollett |first1=Andrew |title=Language of the Snakes – Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |date=10 October 2017 |publisher=Univ of California Press |isbn=9780520968813 |url=https://books.google.com/books?id=CFn0DwAAQBAJ}}</ref> | ancestor6 = ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ<ref name="researchgate.net">{{cite journal |last1=Singh |first1=Sikander |title=The Origin Theories of Punjabi Language: A Context of Historiography of Punjabi Language |journal=International Journal of Sikh Studies |date=April 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/353680383}}</ref> | ancestor7 = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]] | ancestor8 = [[wikt:Old Punjabi|ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="Languages of India">{{cite book |last1=Haldar |first1=Gopal |title=Languages of India |date=2000 |publisher=National Book Trust, India |location=New Delhi |isbn=9788123729367 |page=149 |quote=The age of Old Punjabi: up to 1600 A.D. […] It is said that evidence of Old Punjabi can be found in the Granth Sahib.}}</ref><ref name="Routledge">{{cite book |author1=Christopher Shackle |author2=Arvind Mandair |title=Teachings of the Sikh Gurus : selections from the Scriptures |date=2013 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=9781136451089 |edition=First |chapter=0.2.1 – Form |quote=Surpassing them all in the frequent subtlety of his linguistic choices, including the use of dialect forms as well as of frequent loanwords from Sanskrit and Persian, Guru Nanak combined this poetic language of the Sants with his native Old Punjabi. It is this mixture of Old Punjabi and Old Hindi which constitutes the core idiom of all the earlier Gurus.}}</ref><ref name="Oxford University Press">{{cite book |last1=Frawley |first1=William |title=International encyclopedia of linguistics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195139778 |page=423 |edition=2nd}}</ref><ref name="University of California Press">{{cite book |last1=Austin |first1=Peter |title=One thousand languages : living, endangered, and lost |url=https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse |date=2008 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=9780520255609 |page=[https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse/page/115 115]}}</ref><ref name="Language in South Asia">{{cite book |author1=Braj B. Kachru |author2=Yamuna Kachru |author3=S. N. Sridhar |title=Language in South Asia |url=https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139465502 |page=[https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse/page/411 411]}}</ref> }} {{Punjabis}} '''ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: ‎'''پنجابی''', [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: '''ਪੰਜਾਬੀ''') [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼">{{cite book|last1=ਨਾਭਾ|first1=ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ|title=ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼|date=April 13, 1930|publisher=Languages Department of Punjab|location=Patiala|page=ਪੰਜਾਬੀ|accessdate=11 November 2016}}</ref> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ [[ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ|ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਦੀ [[ਮਾਂ ਬੋਲੀ]] ਹੈ। [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ]] 'ਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੰਸਾਰ|ਦੁਨੀਆਂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਉੱਘੇ [[ਭੰਗੜਾ]] [[ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦ "ਪੰਜਾਬੀ" ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਐਥਨੋਲੋਗ" 2005 (ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼) ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ 30 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ 'ਦੂਜੀ '''ਬੋਲੀ'''' ਹੈ। 2022 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 13 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|last=|first=|date=|website=http://www.censusindia.gov.in/2011census|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=}}</ref> ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ। ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੁਰ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਕਰ ਕੇ ਅਜੋਕੀ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਬੋਲੀਆਂ]] ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ, ਆਦਿ ਪਰ ਮਾਝੀ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਪੁਰਾਣੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮਾਝਾ]] ਖ਼ਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਜੋਕੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ [[ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਪਰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਰਨਾਂ ‍ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%ac%e0%a9%8b%e0%a8%b2%e0%a9%80-%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-5/|title=ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|date=2019-09-22|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=pa|access-date=2019-09-22|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923234110/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%AC%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-5/|dead-url=yes}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਰਤਾਨੀਆ|ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ [[2011]] ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਤੀਜੀ ਆਮ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cmslurl=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/us-canada-news/Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cms|access-date=11 ਨਵੰਬਰ 2015}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[1947|1947 ਈਸਵੀ]] ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਵੈਦਿਕ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਜੁਲਾਈ]], [[1951]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਾਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਵੰਡ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਕਾਲ਼ੇ ਰੰਗ ਨਾਲ਼ ਭਰਨ ਲਈ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਲਿਖਾਇਆ। === ਮੂਲ === [[File:Tilla Jogian.jpg|thumb|[[Tilla Jogian]], Jhelum District, Punjab, Pakistan, a hilltop associated with many Nath jogis (considered among compilers of earlier Punjabi works)]] ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ, ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अपभ्रंश, 'ਭਟਕਿਆ' ਜਾਂ 'ਗੈਰ-ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਬੋਲੀ') ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ<ref>{{cite book |last1=Singha |first1=H. S. |title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries) |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=166 |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&dq=punjabi+prakrit+language&pg=PA166 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121195057/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |archive-date=21 January 2017}}</ref> 600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: प्राकृत, prākṛta) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ।<ref name="Singh-2019"/><ref>{{Cite book |last=G S Sidhu |url=http://archive.org/details/panjabandpanjabi_202003 |title=Panjab And Panjabi |date=2004}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 9ਵੀਂ ਤੋਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਥ ਯੋਗੀ ਯੁੱਗ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।<ref name="Hoiberg 2000">{{Cite book|last=Hoiberg|first=Dale|url=https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&q=Punjabi+language+Nath+Saints&pg=PA214|title=Students' Britannica India|date=2000|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-0-85229-760-5|language=en|access-date=25 October 2020|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402155537/https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&q=Punjabi+language+Nath+Saints&pg=PA214|url-status=live}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਤਾਲ ਅਤਿ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।<ref name="Hoiberg 2000"/> 1317-1318 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite book |last=Murphy |first=Anne |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780429622069 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. |pages=206–207 |chapter=13: The Territorialisation of Sikh Pasts}}</ref> 10ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਮੱਧਯੁਗੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Languages of India"/><ref name="Bhatia-2013">{{cite book |last1=Bhatia |first1=Tej K. |title=Punjabi: A Cognitive-Descriptive Grammar |date=2013 |publisher=Routledge |location=London |isbn=9781136894602 |page=XXV |edition=Reprint |quote=As an independent language Punjabi has gone through the following three stages of development: Old Punjabi (10th to 16th century). Medieval Punjabi (16th to 19th century), and Modern Punjabi (19th century to Present).}}</ref><ref name="Routledge"/><ref name="Oxford University Press"/><ref name="Austin-2008"/><ref name="Language in South Asia"/> == ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ == ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ’ 1960 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 3 ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ’ 02 ਅਕਤੂਬਰ, 1960 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕੰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1960 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ,, 1962 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ 29 ਦਸੰਬਰ, 1967 ਨੂੰ 1960 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਕਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ’ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1965 ਦੇ ਐਕਟ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕੰਮ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ ਕਦੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 1967 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦੋ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 30 ਦਸੰਬਰ, 1967 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ, 1968 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਦੂਜਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 9 ਫਰਵਰੀ, 1968 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ‘ਰਾਜ ਪੱਧਰ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੁਕਮ 13 ਅਪਰੈਲ, 1968 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਏ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ (ਸੋਧ) ਐਕਟ, 2008 ਰਾਹੀਂ 1967 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ 3-ਏ ਜੋੜੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਧਾਰਾ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਖੰਭ ਕੁਤਰਨਾ, ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਠ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ (‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਦੀ ਥਾਂ) ‘ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ’ ਦਰਜ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%A6%E0%A9%9E%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੱਕ ਦਾ, ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਾਨੂੰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-22|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8-2/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-29|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ== ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ਼਼-ਨਾਲ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ]] ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵੰਡੇ ਗਏ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2012/04/%E0%A9%9E%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%98%E0%A8%B0-%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B3%E0%A9%87/|title=ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਘਰ ਗਾਲ਼ੇ|last=ਵਰਿੰਦਰ ਵਾਲੀਆ|first=|date=2012-04-28|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626213947/http://punjabitribuneonline.com/2012/04/%e0%a9%9e%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%b8%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%98%e0%a8%b0-%e0%a8%97%e0%a8%be%e0%a8%b3%e0%a9%87/|archive-date=2013-06-26|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ|(ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ)]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਢੰਗ ਹਨ।<ref name="omni">[http://www.omniglot.com/writing/punjabi.htm ਓਮਨੀਗਲੋਟ ਸਾਈਟ ਵੇਖਿਆ 16/03/2014 ਨੂੰ ]</ref> ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ [[ਹਿੰਦੀ]]-[[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ]] ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ। == ਭੂਗੋਲਿਕ ਫੈਲਾਅ == ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- ===ਪਾਕਿਸਤਾਨ === ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ 81.15% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 84.0% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਸਰੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਲਹੌਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲਹੌਰ ਦੀ 92% ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਦੀ 86% ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਸਥਾਨ ਫੈ਼ਸਲਾਬਾਦ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ 81% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। {| class="wikitable" |+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ'''<ref>{{Cite web |title=Population Census Organization |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926230905/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-date=2009-09-26 |access-date=2026-01-04 |website=www.statpak.gov.pk}}</ref> |- ! '''ਸਾਲ''' || '''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ''' || '''ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ''' || '''ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ''' |- | 1951 || 33,740,167 || 57.08% || 22,632,905 |- | 1961 || 42,880,378 || 56.39% || 28,468,282 |- | 1972 || 65,309,340 || 56.11% || 43,176,004 |- | 1981 || 84,253,644 || 48.17% || 40,584,980 |- | 1998 || 132,352,279 || 44.15% || 58,433,431 |- | 2017 || 207,685,000 || 38.78% || 80,540,000 |- |2023 |240,458,089 |36.98% |88,915,544 |} {| class="wikitable" |+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (2023)''' |- ! rowspan="2" | ਸਥਾਨ || ਬਲਾਕ || ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ || ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- ! ਪਾਕਿਸਤਾਨ | '''130,335,300''' || '''60%''' |- | 1 || [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] || 108,671,704 || 90% |- | 2 || [[ਸਿੰਧ]] || 7,592,261 || 25% |- | 3 || [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ|ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ(ਰਾਜਧਾਨੀ)]] || 1,843,625 || 86.66% |- | 4 || [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] || 12,396,085 || 30% |- | 5 || [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] || 318,745 || 2.52% |} === ਭਾਰਤ === [[File:Punjab district map.png|thumb|right|150px]] [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, [[ਜਲੰਧਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ 2021 ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ 41 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ [[ਬਾਗੜੀ]] ਅਤੇ [[ਭਟੇਲੀ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਬੰਧਿਤ "ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ" ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref name="IndiaCensus2011">{{cite web|url = https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf| title = Statement 1 : Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011| access-date = 21 March 2021}}</ref> {| class="wikitable" |+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ''' |- ! '''ਸਾਲ'''|| '''ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਬਾਦੀ'''|| '''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ'''|| ਫ਼ੀਸਦੀ |- | 1971 || 548,159,652 || 14,108,443 || 2.57% |- | 1981 || 665,287,849 || 19,611,199 || 2.95% |- | 1991 || 838,583,988 || 23,378,744 || 2.79% |- | 2001 || 1,028,610,328 || 29,102,477 || 2.83% |- | 2011 || 1,210,193,422 || 33,124,726 || 2.74% |} ==ਵਿਲੱਖਣਤਾ== ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸੁਰਾਤਮਕ ਹੋਣਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਧੁਨੀਆਂ /ਘ/, /ਝ/, /ਢ/, /ਧ/, /ਭ/ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ /ਹ/ ਧੁਨੀ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਧੁਨੀਆਂ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਆਦਿ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਕ,ਚ,ਟ,ਤ,ਪ/ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਲ਼ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਸ੍ਵਰ ੳੱਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁ੍ਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਦੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਘੋੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿਗਦੀ ਸੁਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ IPA ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟ ""/kòɽa/"" ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੀ ਡਿਗਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰ ""ਕੋੜਾ" ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ""ਕੋਹੜਾ"" ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ IPA ਵਿੱਚ ""/kóɽa/"" ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਕ੍ਰਮਪੂਰਵਕ /ਗ, ਜ, ਡ, ਬ, ਦ/ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਲ਼ ਲਗਦੇ ਅਗਲੇ ਸ੍ਵਰ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਸ੍ਵਰ ਸਹਿਤ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- /ਲਾਭ/। == ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == === ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ === ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ (ਕਹਿਲੂਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਈ ਵੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਾਂ-ਬਾਪੂ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ, ਤਾਇਆ-ਤਾਈ, ਜੇਠ-ਜੇਠਾਣੀ, ਦਿਓਰ-ਦਿਓਰਾਣੀ, ਮਾਮਾ-ਮਾਮੀ, ਮਾਸੜ-ਮਾਸੀ, ਨਾਨਾ (ਨਾਨੂ)-ਨਾਨੀ, ਕੁੜਮ-ਕੁੜਮਣੀ, ਜੀਜਾ-ਸਾਲੀ, ਧੀ-ਪੁੱਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲ਼ੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਆਪੋ ’ਚ ਜੁੜੀਆਂ ਤੰਦਾਂ|last=ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖੀ|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਬਾਗੜੀ === ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਬਾਗੜੀ’ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਰਵਾੜੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਰੂਪ ਬਾਗੜੀ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚਲੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਅਬਹੋਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਨੌਹਰ, ਭਾਦਰਾ, ਸਿਰਸਾ, ਐਲਨਾਬਾਦ, ਡੱਬਵਾਲੀ, ਰਾਣੀਆਂ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਫ਼ਤਿਆਬਾਦ, ਭੱਟੂ, ਹਿਸਾਰ, ਭੂਨਾ, ਉਕਲਾਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗੜੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ‘ਮਾਰਵਾੜ’ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਵਾੜ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਾਰੂਵਤ’ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ‘ਮਾਰੂ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਖੁਸ਼ਕ ਜਾਂ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ‘ਵਤ’ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਵਾੜ ਅਤੇ ਬਾਗੜ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਮਾਲਵੇ ਵਾਂਗ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-%e0%a8%85%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%9c%e0%a8%b8%e0%a8%a5%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a8%9a%e0%a8%be/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ|date=2018-11-24|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2018-12-15}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ== [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਨੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]], [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]], [[ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ]], [[ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕ਼ਾਦਰਯਾਰ]], [[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]], [[ਦਮੋਦਰ]] ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਕਵਿਤਾ]] ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। [[ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਸ਼ਾਨ, ਹੂਣ, ਤੁਰਕ, ਮੁਗ਼ਲ, ਮੰਗੋਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸਾਡੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ, ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸੇ, ਜੰਗਨਾਮੇ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਮਾਹੀਏ, ਢੋਲੇ, ਟੱਪੇ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਅਣਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ। [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]], [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]], [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]], [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ]], [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ]], [[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]], [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]], [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]], [[ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ]], [[ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ|ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ]], ਡਾ ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਲੇਖਕ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਦਕਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦਿਨ ਦੁੱਗਣੀ ਰਾਤ ਚੌਗਣੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਝੂਮਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ]] [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]], [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]], [[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]], [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ]], [[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ]], [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲਾ]] ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਰ ਜਮਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਆਮ ਵੇਖਣ-ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Large-sized Guru Granth Sahib manuscript that was handwritten by Pratap Singh Giani and completed in 1908 C.E. 03.jpg ਤਸਵੀਰ:Gurmukhi Script - traditional alphabet.svg|ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤਸਵੀਰ:Shahmukhi1.JPG|ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤਸਵੀਰ:Bhulay Shah.jpg|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ) ਤਸਵੀਰ:Munir niazi.gif|ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ) ਤਸਵੀਰ:Das Buch der Schrift (Faulmann) 138.jpg|ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਤਸਵੀਰ:Punjabi language sign board at hanumangarh rajasthan india.jpeg|ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ </gallery> ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== * [[ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ]] * [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] * [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] qe61vgg1ohsw2sv7rnft66osv8fh1we ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ 0 2128 840151 818271 2026-05-29T11:32:00Z Sonia Atwal 49604 /* ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ */ 840151 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਵੀਰ ਸਿੰਘ | image = Bahi Veer Singh.png | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh>{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}</ref> | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh /> | death_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | education = ਦਸਵੀਂ<ref name=Gurmukh /> | alma_mater = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ<ref name=Gurmukh /> | period = 1891 | genre = | occupation = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ | subject = | movement = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] | notableworks = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',"[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]" (1905)<ref>{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}</ref> | spouse = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ | children = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ | relatives = | awards = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)<ref name=Bhai>{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}</ref>|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)<ref name=Gurmukh /><ref name=Vir>{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}</ref>}} | website = {{URL|bvsss.org}} | portaldisp = }} {{Sikh literature}} '''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਇੰਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, (1788-1878), ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।<ref>Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.</ref> ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.</ref> [[File:Dr charan singh 1.png|thumb| Bhai Vir Singh with his father on the left, Dr. Charan Singh, and maternal grandfather, Giani Hazara Singh, on the right.]] == ਸਿੱਖਿਆ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name=Gurmukh /> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name=dog>{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}</ref> ==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]]ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}</ref> == ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ<ref name=":2" /> ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ: * [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}</ref> * [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]<ref name=":1" /> * [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref name=":1" /> * ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]<ref name=":1" /> * ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ<ref name=":1" />ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ<ref>{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911) Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}</ref> * ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> * [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> == ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਗਲਪ === #[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898) #ਬਿਜੇ ਸਿੰਘ (1899) #[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927) #ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919) #[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)<ref>{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}</ref> #ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927) #ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905) #ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ ===ਗੈਰ-ਗਲਪ=== ====ਜੀਵਨੀਆਂ==== *ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925) *[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928) *ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933) *ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936) *ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938) *ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952) *ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) === ਨਾਟਕ === * ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ ====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ==== *ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912) *ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914) *ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ<ref name=EOS>http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼</ref> *[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932) *ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940) *[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940) *ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ *ਬਨ ਜੁੱਧ *ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950) ===ਕਵਿਤਾ === #[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920) #ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921) #ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1921) #[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1922) #ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927) #ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ #ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953) #ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ #ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ #ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ #ਸਮਾਂ #ਵਾਲਵਲਾ #ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ #ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]] ==ਸਨਮਾਨ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹੋਰ== ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। [[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]] ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ‘[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।<ref name=":0" /> ===ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ=== ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:- ===ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ=== <blockquote><poem> ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ, ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ, ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ। ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’, ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ; ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ, ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ! </poem></blockquote> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]] *[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}} *''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973 *[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books] *[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }} *[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English] *[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&page=1&limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji] {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] i36w2krh68wr3p3v4vlkfyg506yi4to ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ 0 2300 840131 838170 2026-05-28T15:22:34Z Gurtej Chauhan 27423 840131 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਢ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref>। [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਮਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਪਪਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] jrd3k3h9x3um5oa9osy67euyshws77y 840132 840131 2026-05-28T15:24:46Z Gurtej Chauhan 27423 840132 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਢ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref>। [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਮਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਪਪਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ezt61wne3aq9rc91q174slntnposehm 840133 840132 2026-05-28T15:31:18Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਸੱਭਿਆਚਾਰ */ 840133 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਢ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref>। [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਮਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ketcglv9syisdjq1zy8ut8rxkpfks2n ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ 0 2765 840152 835615 2026-05-29T11:35:10Z Kuldeepburjbhalaike 18176 840152 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Baba Deep Singh fresco from Gurdwara Baba Atal, Amritsar.jpg | caption = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਫਰੈਸਕੋ ਪੇਂਟਿੰਗ | name = ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ | birth_date = {{Birth date|1682|01|26|df=yes}} | birth_place = ਪਹੂਵਿੰਡ, [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{death date and age|1757|11|13|1682|01|26|df=yes}} | death_cause = [[ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ]] | death_place = [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | known_for = {{Ubl | [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ | [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ | ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਚੱਪੜਚਿੜੀ, ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ। | 1757 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਛਾਪੇ ਦੌਰਾਨ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ। | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1757)]]<ref name="sarsa">{{cite book|url=http://m.friendfeed-media.com/6e9ec7f58014456d2d5fd015cc8af9d2974509c0|title=Dictionary of Battles and Sieges|page=400|author=Jacques, Tony|year=2006|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33536-5|access-date=15 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120848/http://m.friendfeed-media.com/6e9ec7f58014456d2d5fd015cc8af9d2974509c0|archive-date=26 June 2015|url-status=dead}}</ref> }} | office1 = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ [[ਜਥੇਦਾਰ]] | successor1 = ਸੁਧ ਸਿੰਘ | predecessor1 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ'' | termstart1 = 1706 | termend1 = 1757 | office2 = [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ|ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ]] | termstart2 = 1708 | termend2 = 1757 | successor2 = ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ | predecessor2 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ'' | military_blank1 = ਕਮਾਂਡਰ | military_data1 = [[File:Sikh Akali flag.svg|30 px]] [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]] }} {{Sikhism sidebar}} '''ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ''' (26 ਜਨਵਰੀ 1682 – 13 ਨਵੰਬਰ 1757) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ|ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ|ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤਰਨਾ ਦਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਸਨ - ਜੋ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲੀ ਬੁੱਧ ਦਲ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖੀ [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਸੀ।<ref name="Daily Excelsior.com">[https://web.archive.org/web/20040721100805/http://www.dailyexcelsior.com/01dec19/state.htm#2 Damdami Taksal opens shop to provide religious literature]. Daily Excelsior.com</ref> [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ]] ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Oberoi |first=Harjot Singh |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/constructionofre0000ober |publisher=University of Chicago Press |date=Dec 15, 1994 |isbn=9780226615929 |pages=[https://archive.org/details/constructionofre0000ober/page/330 330]}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1682 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਗਤਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜਿਓਣੀ ਸੀ। ਉਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਹੂਵਿੰਡ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Bhagata">{{cite book |last=Singh |first=Bhagat |title=A History of the Sikh Misals |year=1993 |publisher=[[Punjabi University]] |pages=241 |url=https://books.google.com/books?id=BihuAAAAMAAJ |chapter=The Shahid or Nihang Misal |oclc=622730722 |quote=Deep Singh Shahid, a Sandhu Jat and resident of the village of Pohuwind of the ''pargana'' of Amritsar, ...}}</ref> ਉਹ 1700 ਵਿੱਚ [[ਵਿਸਾਖੀ|ਵੈਸਾਖੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ''ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ'' ਜਾਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ]] (ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਦੀਖਿਆ) ਰਾਹੀਂ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਵਿੱਚ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ, ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣਾ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖੇ। [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿੱਖੀ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 1702 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] ਵਿਖੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150618195754/http://www.sikhismguide.org/babadeepsingh.aspx Shaheed Baba Deep Singh Ji]}}. SikhismGuide. Retrieved on 2017-07-09.</ref> ==ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰ== 20-22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸਿਆਣੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸੈਨਿਕ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਆਪ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅੰਦਰ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜੋਸ਼ ਭਰਦੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਆਪ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੈਕਾਰੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]], ਜ਼ਿਲ਼੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਆਪ ਜੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤਨੀਏ ਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਸਨ। =='ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ'== ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਬੀੜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ'- ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਸੀਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ==12 ਮਿਸਲਾਂ== 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਅੰਦਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ 12 ਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ 'ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ'। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ 'ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ' ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਸਦੀ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਾਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੋਲ਼ਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੁੱਟਿਆ ਬਹੁ-ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਲੂਮ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਉਂਪਰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਿਆ। ==ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ== ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਉਂਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ 1757 ਈ: ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਠਹਿਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦੇਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਅਸਹਿ ਸੱਟ ਵੱਜੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਵਨ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਕੀਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ==ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ== ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੋਹਲਵੜ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਲਕਾਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੋਹਲਵੜ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੂਹੀਏ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤਾਈ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਉਂਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਆਪ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੋਹਲਵੜ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੋਈ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮੈਦਾਨੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਇਹਨੇ ਨੂੰ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤਾਈ ਖਾਨ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਸ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੰਘ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਦੇ-ਧੱਕਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ 18 ਸੇਰ ਕੱਚੇ ਦਾ ਦੋ-ਧਾਰਾ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੁਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਅਮਾਨ ਖਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਅੱਗੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਾਂਝੇ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਮੁਗ਼ਲ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੌਣ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਘਾਉ ਲੱਗਾ, ਸੀਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵਾ ਮਣ ਦਾ ਖੰਡਾ ਵਾਹੁੰਦਿਆਂ ਲੜਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾਂ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਅੱਪੜਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਪਠਾਣ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ==ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘ == ਸੰਨ 1757 ਈ: ਨੂੰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ: *ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈਂਡ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਰਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ ==ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ== ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਗਏ। == ਮੌਤ == ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਸੀ। 1757 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 13 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ,<ref>''History of the Sikhs, Volume I'' by [[Khushwant Singh]].</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=deol>{{cite book| last = Deol| first = Harnik| title = Religion and Nationalism in India| publisher = Routledge| year = 2000| location = London and New York| isbn = 9780415201087| no-pp = true| page = The case of Punjab; 189 }}</ref> ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ।<ref>Brosius, Christiane. ''Empowering Visions: The Politics of Representation in Hindu Nationalism''. 2005, page 40.</ref> ਇਸ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਏ।[14] ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਵੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਝਟਕਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, "ਤੁਸੀਂ ਪੂਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਸਿੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 15 ਕਿਲੋ (33 ਪੌਂਡ){{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਖੰਡਾ ਦੇ ਸਟਰੋਕ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ "ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 1757 ਈ. ਦਾ ਬੰਦੀ-ਸੋਰ ਦਿਵਸ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ"।<ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/deep.html|title=Shaheed Baba Deep Singh|publisher=Santokh Singh Jagdev – Bed Time Stories-7.|access-date=2009-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602004008/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/deep.html|archive-date=2 June 2009|url-status=dead}}</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{cite book |last= Mahajan|first= Vidya Dhar |author-link=Vidya Dhar Mahajan |title= Muslim Rule in India |publisher= S.Chand |year= 1970 |location= New Delhi |no-pp= true|page= Rise and Growth of Sikh Power;240}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == [[File:Photograph of Gurdwara Sri Baba Deep Singh Shaheed within the Golden Temple complex, Amritsar, Punjab, India, April 2023.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2023]] ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]] (ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ), ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਜੇ ਵੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। == ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ == * [[ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1710)]] * [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1710)]] * [[ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1710)]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757)]] ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== *[[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book |last=McLeod |first=W. H. |author-link=W. H. McLeod |title=Popular Sikh Art |year=1991 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562791-6 |pages=38–39, 78 |url=https://books.google.com/books?id=ByXWAAAAMAAJ}} *{{cite book |last=Thāpar |first=K.S. |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |editor-link=Harbans Singh |title=The Encyclopaedia of Sikhism: A–D |volume=1 |year=2002 |publisher=[[Punjabi University]] |isbn=978-81-7380-100-6 |pages=587–588 |edition=4th |entry=DĪP SIṄGH SHAHĪD, BĀBĀ (1682-1757)}} *{{cite book |author=Gupta, Hari Ram |author-link=Hari Ram Gupta |title=History of the Sikhs. Vol. IV: The Sikh Commonwealth or Rise and Fall of Sikh Misls |year=2001 |orig-year=1982 |publisher=[[Munshiram Manoharlal]] |isbn=978-81-215-0165-1 |pages=121–124 |url=https://books.google.com/books?id=S1wwAQAAIAAJ}} *{{cite book |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom in the Sikh Tradition: Playing the "game of Love" |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-564947-5 |pages=35, 39, 42, 44, 95–9, 100, 168, 169, 197–8, 233, 264, 272 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=FI3XAAAAMAAJ}} *{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |last2=Singh |first2=Pashaura |author2-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor1-last=Raj |editor1-first=Selva J. |editor2-last=Harman |editor2-first=William P. |title=Dealing with Deities: The Ritual Vow in South Asia |year=2006 |publisher=[[State University of New York#SUNY Press|State University of New York Press]] |isbn=978-0-7914-6707-7 |pages=210–211 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ov2oltTLinkC&pg=PA210 |chapter=Vows in the Sikh Tradition}} *{{cite book |last=Chopra |first=Radhika |title=Amritsar 1984: A City Remembers |year=2018 |publisher=[[Lexington Books]] |isbn=978-1-4985-7105-0 |pages=7–8, 55, 68–69 |url=https://books.google.com/books?id=1oVuDwAAQBAJ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Baba Deep Singh|ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1682]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] izfciuxd7uhv0l5avf7lm1vo80z0dgz 840156 840152 2026-05-29T11:58:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 840156 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Baba Deep Singh fresco from Gurdwara Baba Atal, Amritsar.jpg | caption = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਫਰੈਸਕੋ ਪੇਂਟਿੰਗ | name = ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ | birth_date = {{Birth date|1682|01|26|df=yes}} | birth_place = ਪਹੂਵਿੰਡ, [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{death date and age|1757|11|13|1682|01|26|df=yes}} | death_cause = [[ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ]] | death_place = [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | known_for = {{Ubl | [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ | [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ | ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਚੱਪੜਚਿੜੀ, ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ। | 1757 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਛਾਪੇ ਦੌਰਾਨ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ। | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1757)]]<ref name="sarsa">{{cite book|url=http://m.friendfeed-media.com/6e9ec7f58014456d2d5fd015cc8af9d2974509c0|title=Dictionary of Battles and Sieges|page=400|author=Jacques, Tony|year=2006|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33536-5|access-date=15 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120848/http://m.friendfeed-media.com/6e9ec7f58014456d2d5fd015cc8af9d2974509c0|archive-date=26 June 2015|url-status=dead}}</ref> }} | office1 = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ [[ਜਥੇਦਾਰ]] | successor1 = ਸੁਧ ਸਿੰਘ | predecessor1 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ'' | termstart1 = 1706 | termend1 = 1757 | office2 = [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ|ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ]] | termstart2 = 1708 | termend2 = 1757 | successor2 = ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ | predecessor2 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ'' | military_blank1 = ਕਮਾਂਡਰ | military_data1 = [[File:Sikh Akali flag.svg|30 px]] [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]] }} {{Sikhism sidebar}} '''ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ''' (26 ਜਨਵਰੀ 1682 – 13 ਨਵੰਬਰ 1757) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ|ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ|ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤਰਨਾ ਦਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਸਨ - ਜੋ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲੀ ਬੁੱਧ ਦਲ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖੀ [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਸੀ।<ref name="Daily Excelsior.com">[https://web.archive.org/web/20040721100805/http://www.dailyexcelsior.com/01dec19/state.htm#2 Damdami Taksal opens shop to provide religious literature]. Daily Excelsior.com</ref> [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ]] ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Oberoi |first=Harjot Singh |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/constructionofre0000ober |publisher=University of Chicago Press |date=Dec 15, 1994 |isbn=9780226615929 |pages=[https://archive.org/details/constructionofre0000ober/page/330 330]}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1682 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਗਤਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜਿਓਣੀ ਸੀ। ਉਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਹੂਵਿੰਡ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Bhagata">{{cite book |last=Singh |first=Bhagat |title=A History of the Sikh Misals |year=1993 |publisher=[[Punjabi University]] |pages=241 |url=https://books.google.com/books?id=BihuAAAAMAAJ |chapter=The Shahid or Nihang Misal |oclc=622730722 |quote=Deep Singh Shahid, a Sandhu Jat and resident of the village of Pohuwind of the ''pargana'' of Amritsar, ...}}</ref> ਉਹ 1700 ਵਿੱਚ [[ਵਿਸਾਖੀ|ਵੈਸਾਖੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ''ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ'' ਜਾਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ]] (ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਦੀਖਿਆ) ਰਾਹੀਂ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਵਿੱਚ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ, ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣਾ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖੇ। [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿੱਖੀ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 1702 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] ਵਿਖੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150618195754/http://www.sikhismguide.org/babadeepsingh.aspx Shaheed Baba Deep Singh Ji]}}. SikhismGuide. Retrieved on 2017-07-09.</ref> ==ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰ== 20-22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸਿਆਣੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸੈਨਿਕ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਆਪ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅੰਦਰ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜੋਸ਼ ਭਰਦੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਆਪ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੈਕਾਰੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]], ਜ਼ਿਲ਼੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਆਪ ਜੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤਨੀਏ ਤੇ ਵਧੀਆ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਸਨ। =='ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ'== ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਬੀੜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ'- ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਸੀਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ==12 ਮਿਸਲਾਂ== 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਅੰਦਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ 12 ਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ 'ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ'। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ 'ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ' ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਸਦੀ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਾਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੋਲ਼ਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੁੱਟਿਆ ਬਹੁ-ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਲੂਮ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਉਂਪਰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਿਆ। ==ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ== ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਉਂਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ 1757 ਈ: ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਠਹਿਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦੇਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਅਸਹਿ ਸੱਟ ਵੱਜੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਵਨ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਕੀਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ==ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ== ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੋਹਲਵੜ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਲਕਾਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੋਹਲਵੜ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੂਹੀਏ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤਾਈ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਉਂਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਆਪ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੋਹਲਵੜ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੋਈ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮੈਦਾਨੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਇਹਨੇ ਨੂੰ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤਾਈ ਖਾਨ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਸ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੰਘ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਦੇ-ਧੱਕਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ 18 ਸੇਰ ਕੱਚੇ ਦਾ ਦੋ-ਧਾਰਾ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੁਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਅਮਾਨ ਖਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਅੱਗੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਾਂਝੇ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਮੁਗ਼ਲ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੌਣ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਘਾਉ ਲੱਗਾ, ਸੀਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵਾ ਮਣ ਦਾ ਖੰਡਾ ਵਾਹੁੰਦਿਆਂ ਲੜਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾਂ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਅੱਪੜਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਪਠਾਣ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ==ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘ == ਸੰਨ 1757 ਈ: ਨੂੰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ: *ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈਂਡ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਰਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ *ਬਾਬਾ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ ==ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ== ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਗਏ। == ਮੌਤ == ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਸੀ। 1757 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 13 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ,<ref>''History of the Sikhs, Volume I'' by [[Khushwant Singh]].</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=deol>{{cite book| last = Deol| first = Harnik| title = Religion and Nationalism in India| publisher = Routledge| year = 2000| location = London and New York| isbn = 9780415201087| no-pp = true| page = The case of Punjab; 189 }}</ref> ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ।<ref>Brosius, Christiane. ''Empowering Visions: The Politics of Representation in Hindu Nationalism''. 2005, page 40.</ref> ਇਸ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਏ।[14] ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਵੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਝਟਕਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, "ਤੁਸੀਂ ਪੂਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਸਿੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 15 ਕਿਲੋ (33 ਪੌਂਡ){{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਖੰਡਾ ਦੇ ਸਟਰੋਕ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ "ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 1757 ਈ. ਦਾ ਬੰਦੀ-ਸੋਰ ਦਿਵਸ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ"।<ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/deep.html|title=Shaheed Baba Deep Singh|publisher=Santokh Singh Jagdev – Bed Time Stories-7.|access-date=2009-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602004008/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/deep.html|archive-date=2 June 2009|url-status=dead}}</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{cite book |last= Mahajan|first= Vidya Dhar |author-link=Vidya Dhar Mahajan |title= Muslim Rule in India |publisher= S.Chand |year= 1970 |location= New Delhi |no-pp= true|page= Rise and Growth of Sikh Power;240}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == [[File:Photograph of Gurdwara Sri Baba Deep Singh Shaheed within the Golden Temple complex, Amritsar, Punjab, India, April 2023.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2023]] ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]] (ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ), ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਜੇ ਵੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। == ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ == * [[ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1710)]] * [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1710)]] * [[ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1710)]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757)]] == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:A watercolour painting depicting a headless Baba Deep Singh and fellow Sikh warriors shown fighting the hostile Afghan forces at the Battle of Amritsar (1757), circa 1880's.jpg|ਲਗਭਗ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757) ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਚਿੱਤਰ File:Fresco of Deep Singh from Gurdwara Baba Atal.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ File:Akali Deep Singh.jpg|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਚਿੱਤਰ File:Opening folio of a Guru Granth Sahib manuscript authored by Baba Deep Singh, currently located in Patna Sahib.png|ਹੁਣ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ File:Opening folio of a Dasam Granth manuscript authored by Baba Deep Singh.jpg|ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ </gallery> ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== *[[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book |last=McLeod |first=W. H. |author-link=W. H. McLeod |title=Popular Sikh Art |year=1991 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562791-6 |pages=38–39, 78 |url=https://books.google.com/books?id=ByXWAAAAMAAJ}} *{{cite book |last=Thāpar |first=K.S. |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |editor-link=Harbans Singh |title=The Encyclopaedia of Sikhism: A–D |volume=1 |year=2002 |publisher=[[Punjabi University]] |isbn=978-81-7380-100-6 |pages=587–588 |edition=4th |entry=DĪP SIṄGH SHAHĪD, BĀBĀ (1682-1757)}} *{{cite book |author=Gupta, Hari Ram |author-link=Hari Ram Gupta |title=History of the Sikhs. Vol. IV: The Sikh Commonwealth or Rise and Fall of Sikh Misls |year=2001 |orig-year=1982 |publisher=[[Munshiram Manoharlal]] |isbn=978-81-215-0165-1 |pages=121–124 |url=https://books.google.com/books?id=S1wwAQAAIAAJ}} *{{cite book |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom in the Sikh Tradition: Playing the "game of Love" |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-564947-5 |pages=35, 39, 42, 44, 95–9, 100, 168, 169, 197–8, 233, 264, 272 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=FI3XAAAAMAAJ}} *{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |last2=Singh |first2=Pashaura |author2-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor1-last=Raj |editor1-first=Selva J. |editor2-last=Harman |editor2-first=William P. |title=Dealing with Deities: The Ritual Vow in South Asia |year=2006 |publisher=[[State University of New York#SUNY Press|State University of New York Press]] |isbn=978-0-7914-6707-7 |pages=210–211 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ov2oltTLinkC&pg=PA210 |chapter=Vows in the Sikh Tradition}} *{{cite book |last=Chopra |first=Radhika |title=Amritsar 1984: A City Remembers |year=2018 |publisher=[[Lexington Books]] |isbn=978-1-4985-7105-0 |pages=7–8, 55, 68–69 |url=https://books.google.com/books?id=1oVuDwAAQBAJ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Baba Deep Singh|ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1682]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] e24beeuw3dmuw3x0fkkzg3qvwmm6v1j ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ 0 2809 840146 806441 2026-05-28T22:14:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840146 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ | image = File:Hari Singh Nalwa. Watercolour by a Company artist, Punjab, ca.1865.jpg | caption = ਇੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਕਲਾਕਾਰ ਵੱਲੋ 1865 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਚਿੱਤਰ। | birth_date = 1791 | death_date = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 | birth_place = [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]], [[ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ]]<ref>{{Cite web |date=2019-04-30 |title=ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/300419/hri-singh-nalwa.html |access-date=2023-02-24 |website=Rozana Spokesman}}</ref> | death_place = [[ਜਮਰੌਦ]], [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] | allegiance = [[File:Sikh Empire flag.jpg|50px]] [[ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ]] | serviceyears = 1804-1837 | awards = ਇਜ਼ਾਜ਼ੀ-ਇ-ਸਰਦਾਰੀ | spouse = ਬੀਬੀ ਰਾਜ ਕੌਰ <br> ਮਾਈ ਦੇਸਾਂ ਕੌਰ | relations = ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ(ਪਿਤਾ)<br>ਧਰਮ ਕੌਰ(ਮਾਤਾ)<br>ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ(ਪੁੱਤਰ)<br>ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ(ਪੁੱਤਰ)<br>ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ,ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ(ਪੁੱਤਰ)<br>ਚੰਦ ਕੌਰ(ਧੀ)<br>ਨੰਦ ਕੌਰ(ਧੀ) | signature = File:Persian seal of Hari Singh Nalwa.jpg | otherwork = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ <br> [[ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ|ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ }} '''ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Hari Singh Nalwa'''; 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1791 - 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837) [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ [[ਜਰਨੈਲ]], [[ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ]] ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਨ। ਉਹ [[ਕਸੂਰ ਦੀ ਜੰਗ|ਕਸੂਰ]], [[ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਿਆਲਕੋਟ]], ਅਟਕ, [[ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਮੁਲਤਾਨ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ਅਤੇ [[ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਜਮਰੌਦ]] ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ]] ਤੋਂ ਪਾਰ [[ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ|ਖੈਬਰ]] [[ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ|ਦੱਰੇ]] ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, [[ਜਮਰੌਦ|ਜਮਰੌਦ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਤਖੱਲਸ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ == # ਇਸ ਬਾਰੇ [[ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ]] ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸੂਰਬੀਰ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਸਾਨੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਮ ਜੁੜ ਕੇ ਅਤੇ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਲ ਤੋਂ ਨਲਵਾ ਪੈ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://sikhbookclub.com/Book/Jeewan-Itihaas-Hari-Singh-Nalwa-By-Baba-Prem-Singh-Hoti-Mardan|title=ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ|last=ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ|first=ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ|year=1934}}</ref> # ਮੌਲਾਨਾ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਮੁਕੰਮਲ ਤਾਰੀਖ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਲਵਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤਸਮੀਆ ਕੇ ਮੁਤੱਲਅਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨਲ ਜ਼ਮਾਨਾ ਕਦੀਮ ਮੇਂ ਏਕ ਬਹਾਦਰ ਅਰ ਸੁਜਾਤ ਰਾਜਾ ਥਾ। ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕੋ ਨਲ ਸੇ ਨਲਵਾ ਬਨਾ ਦੀਆ। ਨਲਵਾ ਸੇ ਮੁਰਾਦ, ਸ਼ੇਰ ਕੋ ਮਾਰਨੇ ਵਾਲਾ ਯਾ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹੈ। ਚੂੰਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੀ ਸ਼ੇਰ ਮਾਰੇ ਥੇ ਇਸੀ ਲੀਏ ਉਸਕਾ ਨਾਮ ਨਲਵਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੂਆ। # ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਟਰ ਐਂਨ. ਕੇ. ਸਿਨਹਾ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਲਵਾ ਉਂਪ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਰੋੜ ਕੇ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ==ਜਨਮ== [[File:Hari Singh Nalwa 22-09-03 01-48-30-421.jpg|thumb|[[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ|ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]] ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ]] ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਜਨਮ ਸੰਨ [[1791]] ਈ. ਵਿੱਚ ਉਪਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਦੇ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ਵਿਖੇ ਖੱਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਧਰਮ ਕੌਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1798 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। 1801 ਵਿੱਚ, ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲਈ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1804 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਲਸੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਉਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਿਵਾਜ ਸੀ: ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦੇਸਨ ਕੌਰ। ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ। ==[[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ]] == ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ [[ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ]] ਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਬਾਜ਼ੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਸਕਣ। ਈਸਵੀ ਸੰਨ [[1805]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਸੰਤੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਤਬ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਰਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤਬ ਦਿਖਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤਬਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ<ref>{{Cite web |title=ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B9%E0%A8%B0%E0%A9%80%20%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%A8%E0%A8%B2%E0%A8%B5%E0%A8%BE |access-date=2023-02-24 |website=punjabipedia.org}}</ref>। ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੇਰਦਿਲ ਨਾਮੀ ਰਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Herrli|2004|pp=122-123|ps=}} ==ਸਰਦਾਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ== ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ [[1807]] ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਨ ਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਿਸ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ [[1810]] ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਉਂਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗੋਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਨਵਾਬ ਮਜੱਫਰ ਖ਼ਾਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਾਮੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਡਟ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਲੜਾਈ ਦੀ ਢਿੱਲ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ [[1818]] ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਫ਼ਤਹਿ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕੀਤੇ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਗੜ ਚੁਕੇ ਮੁਲਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਆਪ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਆਪ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਘਾਲਾਂ ਘਾਲ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਤਹਿ ਪਾਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸਰ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਬਰਨਜ਼ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਸਾਹਨਤ ਅਲੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਫ਼ਲਤਾਈਆਂ ਐਸੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਨਾਮੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ [[1834]] ਈ. ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਓਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਧਾਵਿਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਵ ਸੂਬਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। [[27 ਅਪ੍ਰੈਲ]] ਸੰਨ 1834 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਅਟਕ ਤੋਂ ਬੇੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਪਾਰ ਕਰਵਾਈ। ਓਧਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤੁਰਤ-ਫੁਰਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚਮਕਨੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾ ਕੇ ਤੋਪਾਂ ਬੀੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਧੂੰਆਂਧਾਰ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਹਾਜੀ ਖਾਨ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰਦਾਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਹਸਨਵਾਲੀਏ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਪਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਮਈ 1834 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਜਿੱਤ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਚੁਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਉਂਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਾ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੱਟ ਚੁਕਾ ਅੰਗ ਮੁੜ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬ ਨੂੰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਰਾਤ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਰਕਜਈਆਂ ਹੱਥੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। [[ਪਿਸ਼ਾਵਰ]] ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉਪਰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰ ਇੱਕ ਦੀਨਾਰ (ਚਾਰ ਮਾਸੇ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ) ਜਜ਼ੀਆ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਬਿਖੜੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਫੌਜੀ ਮੁਲਕੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਧੀਆ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਮਿਲੀ। == ਫੌਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ == 1804 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਬਾਘ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਾਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਛੁਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਾਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਲਵਾ (ਟਾਈਗਰ-ਹੱਤਿਆਰਾ) ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 800 ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੀ: === ਕਸੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1807) === ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 1807 ਵਿੱਚ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਕਸੂਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਡਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਚੌਥੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। === ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1807) === ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ 7 ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 5 ਵਾਰ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਣਜੀਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੂਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਮਾਰਚ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲਾਲਪੁਰ ਅਤੇ ਝੰਗ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਕਾਲੀਆਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ। === ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1807) === ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਨ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਨਲਵਾ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ। === ਜੰਮੂ ਦੀ ਲੜਾਈ (1808) === ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ 1808 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। === ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1810) === ਨਲਵਾ ਨੇ 1810 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਕਾਰਨ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪਰ 2 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 180,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ 20 ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। === ਅਟਕ ਦੀ ਲੜਾਈ (1813) === ਅਟਕ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਬਿੰਦੂ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕਾਬੁਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਮੂਦ ਵੱਲੋਂ ਵਜ਼ੀਰ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀ ਗਈ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਆਮੂ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਬਹਿਮਮ ਸਿੰਘ ਮੱਲੀਆਂਵਾਲਾ ਨੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਅਟਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾ-ਏ-ਕਾਰਲੂਗ ਅਤੇ ਗੰਧਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣ ਗਏ। 1815 ਵਿੱਚ, ਗੰਧਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ੇਰਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਿਆ। === ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮ === ਅਟਕ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫੌਜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਰਲ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਰਾਜੌਰੀ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਮਾਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੈਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ, ਖਰਾਬ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਗਏ। [50] 1815-16 ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਗੱਦਾਰ ਰਾਜੌਰੀ ਮੁਖੀ ਦੇ ਗੜ੍ਹ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। === ਮਹਮਦਕੋਟ ਦੀ ਜਿੱਤ (1816) === ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਇਸ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 1816 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ, ਇਲਾਹੀ ਬਖਸ਼, ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸੱਤ ਪਲਟਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਮਹਿਮੂਦਕੋਟ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਆਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ 'ਤੇ ਇੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖਾਨਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। === ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ (1818) === 1818 ਤੱਕ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲੁੱਟ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। [53] ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ, 15,000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ 40,000 ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾ ਗਈ। ਧੇਨਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 10,000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ। ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ "ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ" ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। [56] ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਛੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ 1,900 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 4,000 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ 12,000 ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। === ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣ ਗਿਆ (1818) === ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਾਹ ਕਾਮਰਾਨ ਨੇ ਅਗਸਤ 1818 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਾਬੁਲ (ਆਧੁਨਿਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦਬਦਾਬਾ ਕਯਾਮ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ - ਦਬਾਅ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। === ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ === ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਨੇ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [1][2] ਉਸਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। === ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ === 1819 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਫੋਰਸ ਭੇਜੀ। ਸਿੱਖ ਮੁਹਿੰਮ ਫੋਰਸ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਦੋ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ: ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 12,000 ਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗਾਰਡ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ, [1][65] ਸਪਲਾਈ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੁਹਿੰਮ ਫੋਰਸ ਭਿੰਬਰ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਹਕੀਮ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1 ਮਈ ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਾਲਮ ਰਾਜੌਰੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਰਾਜਾ ਅਗਰਉੱਲਾ ਖਾਨ, ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇੱਕ ਫੋਰਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਭਰਾ, ਰਾਜਾ ਰਹੀਮੁੱਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ 'ਬਹਿਰਾਮ ਦੱਰੇ' (ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਦੱਰੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਰੇ) 'ਤੇ ਨੈਵੀਗੇਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰਾਜੌਰੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਬਹਿਰਾਮ ਦੱਰੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਦੁਰਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੌਜਦਾਰ ਇਸਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਪੁੰਛ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਨੇ ਢਾਕੀ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮਾਜਾ ਦੱਰੇ 'ਤੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ 23 ਜੂਨ 1819 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 5 ਜੁਲਾਈ 1819 ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜੱਬਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਬੈਰਾਜ ਅਤੇ ਕਈ ਪੈਦਲ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਸਿੱਖ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੱਬਰ ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਦੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਬੈਟਰੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਦੋ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ "ਉਥਲ-ਪੁਥਲ" ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਂਡ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ। ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੰਜਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ, ਦੁਰਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਯੁੱਧ ਹੁਨਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਅਸਰ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਜੱਬਰ ਖਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। 15 ਜੁਲਾਈ 1819 ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। === ਪਖਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1819) === ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਖਲੀ, ਦਮਤੌਰ ਅਤੇ ਦਰਬੰਦ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਖਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਮਿਲੀ। === ਮੰਗਲ ਦੀ ਲੜਾਈ (1821) === ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸਨੇ 7,000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਪਖਲੀ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬੋਸਤਾਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਤਰੈਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 25,000 ਤੋਂ 30,000 ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਬਾਇਲੀ ਫੌਜ ਮਿਲੀ। ਸਿੱਖ ਸਮੀਖਿਆ ਵਾਲੀਅਮ 23 ਵਿੱਚ 70,000 ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਅਤਿਕਥਨੀ ਹੈ।[4] ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਲਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2,000 ਸੈਨਿਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ। === ਮਨਕੇਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1822) === ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਤੋਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਮਾਨਕੇਰਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ 12 ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ। ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਟਕ, ਮਾਨਕੇਰਾ, ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ, ਸ਼ਾਹਦੇਰਾ ਵਿਖੇ 1821 ਦਾ ਦੁਸਹਿਰਾ ਮਨਾਇਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੂ ਸਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਲਾਹੌਰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਜੇਹਲਮ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪਲਟਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾਵਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਨਵਾਬ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਪੂਰਵਜ, ਨਵਾਬ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਮਾਨਕੇਰਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 12 ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ - ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਮੌਜਗੜ੍ਹ, ਫਤਿਹਪੁਰ, ਪਿੱਪਲ, ਦਰਿਆ ਖਾਨ, ਖਾਨਪੁਰ, ਝੰਡਾਵਾਲਾ, ਕਲੋਰ, ਦੁਲੇਵਾਲਾ, ਭਾਕਰ, ਡਿੰਗਾਣਾ ਅਤੇ ਚੌਬਾਰਾ - ਨਾਲ ਇੱਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਜੋ ਜਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਬਾਕੀ ਸੀ ਉਹ ਮਨਕੇਰਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨਕੇਰਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਟਿਵਾਣਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਹਨ, ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਉਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸਨ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ - ਇੱਕ ਕਾਲਮ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ - ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਕਾਲਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਕੇਰਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ; ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਲਮ ਮਾਨਕੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜ ਗਏ। ਮਨਕੇਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਨਲਵਾ ਦੀ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। [80] ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 1836 ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। === ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1823) === ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1818 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸਦੇ ਬਾਰਾਕਜ਼ਈ ਗਵਰਨਰ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ। ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਟਕ ਵਿਖੇ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਖੈਰਾਬਾਦ ਦੀ ਸਿੱਖ ਚੌਕੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀਵਾਨ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੁੱਤਰ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, 8,000 ਆਦਮੀ ਸਨ। ਕਾਬੁਲ (ਲਾਂਡਾਈ) ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਯੋਜਨਾ ਜਹਾਂਗੀਰਾ ਵਿਖੇ ਲੰਡਾਈ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਕੋੜਾ ਖੱਟਕ ਵਿਖੇ ਖਟਕ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਬੁਰਜਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈਆਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਥਾਣਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਕੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਲੰਡਾਈ ਨਦੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕੋੜਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਬੇਸ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈਆਂ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮੀਲ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਲੰਡਾਈ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੋ ਲੜਾਈਆਂ ਤਹਿ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ - ਇੱਕ ਲੰਡਾਈ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢੇ 'ਤੇ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਕਬਾਇਲੀ ਗੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਘਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਕੋੜਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਲੰਡਾਈ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਨਾ ਕਮਾਂਡਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੋਰਖਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਲ ਬਹਾਦਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਾਰਕਜ਼ਈਆਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਲੰਡਾਈ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਾਰਸ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। === ਸਿਰੀਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1824) === ਸਿਰੀਕੋਟ ਹਰੀਪੁਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਸ ਮੀਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਮਸ਼ਵਾਨੀ ਪਿੰਡ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਧਗੜ੍ਹ ਰੇਂਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਸਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਨਾਹਗਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ 1824 ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰੀਕੋਟ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਲਗਭਗ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ​​ਬੈਠਾ। 1824 ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਤਹਿ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਰਜ਼ੀ (ਲਿਖਤੀ ਪਟੀਸ਼ਨ) ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਦਸ ਅਫਗਾਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ [ਰੋਹਤਾਸ] ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੋਂ [ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ] ਗਿਆ ਅਤੇ [ਸਰਾਏ ਕਾਲਾ] ਰਾਹੀਂ ਸਿਰੀਕੋਟ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਅਫਗਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। === ਸੈਦੂ ਦੀ ਲੜਾਈ (1827) === ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈਆਂ ਦਾ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਹਿੰਦਕੀ' ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਨਵਾਲੀਆ, 4,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅਟਕ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਅਤੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਯਦ ਬਾਰੇ ਉਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੈਰਾਬਾਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਡੇਰਾ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸੱਯਦ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ, ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਬਚਾਅ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੇ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜੋ ਉਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਬਾਰਕਜ਼ਈ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੱਯਦ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੱਯਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਣ ਲਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਸੱਯਦ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਯਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫੌਜਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸੱਯਦ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਜੇਹਾਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਸੱਯਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ 14 ਫੱਗਣ (23 ਫਰਵਰੀ) 1827 ਨੂੰ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਵੇਰੇ ਦਸ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ ਅਕਬਰ, ਜਾਂ "ਰੱਬ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ" ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੋਲੇ ​​ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ, ਜਾਂ "ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਮਰ ਸੱਚ, ਪੂਰਤੀ ਪਾਵੇਗਾ" ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣ। ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੇ ਮੀਲ ਤੱਕ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਪਿੱਛਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ, ਘੁੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਉਪਕਰਣ ਲੈ ਲਏ। === ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ (1834) === ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਖੰਡਰ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਬਾਲਾ ਹਿਸਾਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸਾਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸੀ। ਮੈਸਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਫਗਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। === ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ (1837) === ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਰਚ 1837 ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨ (ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਸਨ) ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਮਰੌਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਕਦਰ, ਜਮਰੌਦ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲੜਨ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ, ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ, 600 ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਛੋਟੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਸੀ, ਪਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਝੜਪ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਾ ਦੱਸੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹੋਰ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾ ਆਉਣ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦੀ ਦੇਹ  ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਮਰੌਦ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਸੀ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁਦ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਹਾਰ ਇਸ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਹਿੰਗੀ ਪਈ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਾਂ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 5000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਿੱਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੱਕ ਖੈਬਰ ਦੱਰਾ ਸਿੱਖ ਸਰਹੱਦ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। [[File:Oil_painting_of_Hari_Singh_Nalwa_displayed_in_the_Lahore_Museum.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oil_painting_of_Hari_Singh_Nalwa_displayed_in_the_Lahore_Museum.jpg|thumb|ਲਾਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਤੇਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ।]] ==ਨਾਵਲੀ ਕੌਮ ਲੜਾਈ== ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੁੰਗੇਰ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਜਾਤ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਸਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਧਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਚਲ ਪਈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ 9 ਨਵੰਬਰ, 1821 ਦੇ ਦਿਨ, ਮੰਗਲੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ, ਪੱਖਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ, 30000 ਤਨਾਵਲੀ ਕੌਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਸਮਾਈਲ, ਇਕਬਾਲ ਬੱਟ ਅਤੇ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਮੇਘ ਸਿੰਘ ਰੂਸਾ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨੇ ਤਨਾਵਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਤੋੜ ਦਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਜੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਤਨਾਵਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਦੋ ਪਹਿਰ (6 ਘੰਟੇ) ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ 2000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਤਨਾਵਲੀ ਮਾਰੇ ਗਏ (ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ)। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਚਿੱਟੇ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੇ ਆ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਨਲਵਾ ਨੇ ਘਾਟੀ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਨੂੰ 5 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇ ਦਿਤੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਮੁਜੱਫਰਾਬਾਦ ਦੇ ਰਾਹ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਾਂਗਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਮਾਂਗਲੀ ਦੇ ਦਰ੍ਹਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਭਾਰੀ ਲਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲੁੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਐਸਾ ਵਰਤਿਆ ਕਿ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਮੀਂਹ ਹਟਿਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਛੱਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਥੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ-ਮਿੱਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ। == ਕਿਲਾ ਜਮਰੌਦ == ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ [[30 ਅਪ੍ਰੈਲ]] ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਉਂਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਲਵਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ 14 ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਖੋਹ ਲਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨ ਦੌੜ ਕੇ ਛਿਪ ਗਏ ਤਾਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਏ। ਪਰ ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਹੱਥਾ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹੋਇਆ ਦੱਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਝੱਟ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਗੁਫ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦਾ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਸਰਦਾਰ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਗੁਫ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਅਫਗਾਨ ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ। ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਉਥੇ ਹੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਨਲਵੇ ਦੇ ਲੱਗੀਆਂ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਵਾਰ ਵੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਭਾਣਾ ਵਰਤਣਾ ਸੀ, ਵਰਤ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਫੱਟੜ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਧੌਣ ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ ਅਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਸੰਤੂਲਣ ਦੇਖ ਘੋੜੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਕਿੱਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਿਆਨ ਪੂਰਬਕ ਨਲਵੇ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ਕ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਝੰਡੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਖੀਰਲੇ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗੀ। ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਭੌਰ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸੀ। ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਨਲਵਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਦ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਨੁਕਰ ਵੱਲ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਨਾਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਮੌਤ == ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸਾਹਿਬ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਵਿੱਚ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਬਣੇ ਜਮਰੌਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਿਰਾਜ ਅਲ-ਤਵਾਰੀਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੋਰਚੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਨਿਵਾਸੀ ਬਾਬੂ ਗੱਜੂ ਮੱਲ ਕਪੂਰ ਨੇ 1892 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਕਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਉਰਫ਼ ਕਾਦਰਯਾਰ]],{{sfnp|Tahir|1988|ps=}} ਮਿਸਰ ਹਰੀ ਚੰਦ ਉਰਫ਼ ਕਾਦਰਯਾਰ{{sfnp|Singh|1965|ps=}} ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ,{{sfnp|Singh|1946|ps=}} ਸਾਰੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, 1967 ਦੀ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ''ਉਪਕਾਰ'' ਦਾ ਗੀਤ ''ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਧਰਤੀ'' ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰ ਚਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1978 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ (ਅਮਰ ਚਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਾਮਿਕਸ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇਖੋ)। 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ [[ਕਪਿਲ ਸਿੱਬਲ]] ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite book|author=Prashant H. Pandya|title=Indian Philately Digest|url=https://books.google.com/books?id=g4jDBAAAQBAJ&pg=PA1|date=1 May 2013|publisher=Indian Philatelists' Forum|page=1}}</ref>[[File:Stamp_of_India_-_2013_-_Colnect_410541_-_Hari_Singh_Nalwa.jpeg|thumb|2013 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਦੀ ਮੋਹਰ]] ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਚੈਂਪੀਅਨ ਆਫ਼ ਦਾ ਖਾਲਸਾਜੀ 1791–1837, ਵਨੀਤ ਨਲੂਆ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ - ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵੰਸ਼ਜ - 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਆਲਮਾਈਟੀ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਲੀਨ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Sikh Khalsa Commander Hari Singh Nalwa's Life to be Adapted into Series and Film |url=https://www.indiawest.com/entertainment/bollywood/sikh-khalsa-commander-hari-singh-nalwas-life-to-be-adapted-into-series-and-film/article_b8937dd0-0a50-11eb-b1b5-9b4cc39b6237.html |website=[[India West]] |language=en |via=[[IANS]] |access-date=2022-11-23 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120100427/https://www.indiawest.com/entertainment/bollywood/sikh-khalsa-commander-hari-singh-nalwas-life-to-be-adapted-into-series-and-film/article_b8937dd0-0a50-11eb-b1b5-9b4cc39b6237.html |dead-url=yes }}</ref> ਨਲੂਆ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ 176ਵੀਂ ਬਰਸੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ 2013 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Hari Singh Nalwa|url=https://www.indiapost.gov.in/PDF/Stamps2013/30-04-2013.pdf|access-date=2020-04-24|website=indiapost.gov.in}}</ref> ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲਾ|ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ]] ਦਾ ਗੀਤ ''ਵਾਰ'' ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ 8 ਨਵੰਬਰ, 2022 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ 553ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 30 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ 1.5 ਮਿਲੀਅਨ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਵਿਊਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web |date=8 November 2022 |title=Sidhu Moosewala's new song 'Vaar' released on Gurpurb lauds Sikh valour; gets 1.5 million hits in 30 minutes |url=https://www.tribuneindia.com/news/trending/sidhu-moosewalas-new-song-vaar-released-on-gurpurb-lauds-sikh-valour-448852 |url-status=live |access-date=9 November 2022 |website=The Tribune}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਸਰੋਤ == {{refbegin|30em}} *{{citation |last=Allen |first=Charles |authorlink = Charles Allen (writer) |title=Soldier Sahibs |publisher=Abacus |year=2000 |isbn=0-349-11456-0 }} *{{citation |last=Caroe |first=Olaf |title=The Pathans 550BC-AD1957 |publisher=Macmillan and Co. Ltd. |year=1958 |location=London |isbn=}} *{{citation |title=The Coins of the Sikhs |last=Herrli |first=Hans |year=2004 |edition=Reprinted |publisher=Munshiram Manoharlal |location=Delhi |isbn=8121511321 }} *{{citation |title=Peshawar: Past and Present |last=Jaffar |first=S. M. |year=1945 |publisher=S. Muhammad Sadiq Khan |location=Peshawar |url=https://books.google.com/books?id=3PYQAQAAIAAJ }} *{{citation |last1=Kapur |first1=P. S. |last2=Singh |first2=S. |editor1-first=P. S. |editor1-last=Kapur |chapter=A Forward Base in the Tribal Areas |editor2-first=Singh |editor2-last=Dharam |url= |title=Maharaja Ranjit Singh |publisher=Punjabi University |location=Patiala |year=2001 |isbn=}} *{{citation |title=The Golden Temple: Past and Present |last=Kaur |first=Madanjit |origyear=First published 1983 |edition=Revised |year=2004 |publisher=Guru Nanak Dev University |location=Amritsar |url=https://books.google.com/books?id=7n_XAAAAMAAJ }} *{{citation |last=Khan |first=Mohammad Waliullah |title=Sikh Shrines in West Pakistan |publisher=Department of Archaeology Ministry of Education and Information, Government of Pakistan |year=1962 |location=Karachi |isbn=978-81-7010-301-1 |url=https://books.google.com/books?id=AlQ8AAAAMAAJ }} *{{citation |last=Madan |first=T. N. |authorlink=Triloki Nath Madan |chapter=Kashmir, Kashmiris, Kashmiriyat: An Introductory Essay |editor-last=Rao |editor-first=Aparna |title=The Valley of Kashmir: The Making and Unmaking of a Composite Culture? |publisher=Manohar |location=Delhi |year=2008 |isbn=978-81-7304-751-0}} *{{citation |last=Mathews |first=M. M. |title=An Ever Present Danger |publisher=Combat Studies Institute Press |location=Kansas |year=2010 |isbn=978-0-9841-901-3-3}} *{{citation |url=https://books.google.com/books?id=ULhgNexD92QC |title=Hari Singh Nalwa – Champion of the Khalsaji |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |publisher=Manohar |location=New Delhi |isbn=81-7304-785-5 }} *{{citation |title=The Campaigns of General Hari Singh Nalwa |last=Nayyar |first=G. S. |year=1995 |publisher=Punjabi University |location=Patiala |url=https://books.google.com/books?id=e5BHAAAAMAAJ }} *{{citation |first=Krishan Lal |last=Sachdeva |chapter=Hari Singh Nalwa – A Great Builder |editor-last=Kapur |editor-first=P. S. |title=Perspectives on Hari Singh Nalwa |year=1993 |publisher=ABS Publications |location=Jalandhar |isbn=8170720567}} *{{citation |title=General Hari Singh Nalwa |last=Sandhu |first=Autar Singh |year=1935 |publisher=Cunningham Historical Society |location=Lahore |url=http://www.apnaorg.com/books/english/hari-singh-nalwa/book.php?fldr=book }} *{{citation |last=Schofield |first=Victoria |title=Kashmir in conflict: India, Pakistan and the unending war |year=2010 |publisher=I. B. Tauris |location=London |isbn=978-1-84885-105-4}} *{{citation |title=Panjab Dian Waran (Ballads of the Panjab) |last=Singh |first=Ganda |year=1946 |publisher=Author |location=Amritsar}} *{{citation |title=Si-harfian Hari Singh Nalwa by Missar Hari Chand 'Kadiryar' |url=http://www.apnaorg.com/books/gurmukhi/se-harfiyan-qadar-yar/book.php?fldr=book |last=Singh |first=Ganda |year=1965 |publisher=Punjabi University |location=Patiala |access-date=2020-04-07 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430134950/http://apnaorg.com/books/gurmukhi/se-harfiyan-qadar-yar/book.php?fldr=book |url-status=dead }} *{{citation |last=Singh |first=Gulcharan |title=General Hari Singh Nalwa |journal=The Sikh Review |volume=24 |issue=274 |pages=36–54 |date=October 1976 |url=}} *{{citation |title=Ranjit Singh Maharaja of the Punjab |last=Singh |first=Khushwant |orig-year=First published 1962 |year=2001 |publisher=Penguin Books India |location=New Delhi |url=https://books.google.com/books?id=mz7iNAAACAAJ }} *{{citation |title=Historical Study of Maharaja Ranjit Singh's Times |last=Singh |first=Kirpal |year=1994 |publisher=National Book Shop |location=Delhi |isbn=978-81-7116-163-8}} *{{citation |last=Singhia |first=H. S. |title=The encyclopaedia of Sikhism |publisher=Hemkunt Press |year=2009 |location=New Delhi |url=}} *{{citation |last=Sufi |first=G. M. D. |title=Kashir Being a History of Kashmir From the Earliest Times to Our Own |volume=2 |publisher=Life and Light Publishers |origyear=First published 1948-1949 |year=1974 |edition=Reprinted |location=New Delhi |url=}} *{{citation |last=Tahir |first=M. Athar |title=Qadir Yar: a critical introduction |publisher=Pakistan Punjabi Adabi Board |year=1988 |location=Lahore |isbn=978-81-7010-301-1 |url=https://books.google.com/books?id=pmYyAAAAIAAJ }} *{{citation |last=Waheeduddin |first=F. S. |title=The Real Ranjit Singh |publisher=Lion Art Press |origyear=First published 1965 |edition=Second |year=2001 |location=Karachi |isbn= |url=https://books.google.com/books?id=DEnRAAAAMAAJ }} *{{citation |last=Zutshi |first=Chitralekha |title=Language of belonging: Islam, regional identity, and the making of Kashmir |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521939-5 |location=New York, NY }} {{refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == *{{cite book |first=Ram |last=Dial |chapter=Jangnama Sardar Hari Singh |editor-last=Singh |editor-first=Ganda |title=Punjab Dian Varan |year=1946 |publisher=Author |location=Amritsar |isbn=}} *{{cite book |title=Jivan-itihas Sardar Hari Singh-ji Nalua – Life of the Sikh General Hari Singh Nalua |last=Hoti Mardan |first=Prem Singh |origyear=First published 1937 |year=1950 |edition=Revised, reprinted |publisher=Lahore Book Shop |location=Amritsar}} *{{cite book |title=NWFP Gazetteers – Peshawar District |year=1931 |publisher=Punjab Government |location=Lahore}} *{{cite book |title=A Bibliography of the Punjab |last=Singh |first=Ganda |year=1966 |publisher=Punjabi University |location=Patiala}} *Niara, Gurabacana (1995). The Campaigns of Hari Singh Nalwa. Punjabi University. Publication Bureau. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.khyber.org/history/a/battle_of_jamrud_1837.shtml Battle of Jamrud (1837)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304003121/http://www.khyber.org/history/a/battle_of_jamrud_1837.shtml |date=2020-03-04 }} * [http://www.harisinghnalwa.com/legends.html Hari Singh Nalwa Foundation Trust] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1791]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1837]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ]] es5dqszt3if9zluj1volcpizmb08oki ਪਰਵਾਨ 0 12186 840147 762849 2026-05-29T07:14:39Z Dugal harpreet 17460 840147 wikitext text/x-wiki [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ([[ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]]/[[ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਸ਼ਤੋ]]: پروان) ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 5,974 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 2009 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5.6 ਲੱਖ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref>ਇਸ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚਾਰੀਕਰ]] (<small>{{Nastaliq|ur|چاریکار}}</small>) ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਬਾਦੀ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤਾਜਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ [[ਸਿਕੰਦਰ|ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ 792 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1221 ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖਵਾਰਜ਼ਮੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ]] h9bmenszch2s13ab1ufsj9528sx5umd 840148 840147 2026-05-29T07:21:15Z Dugal harpreet 17460 840148 wikitext text/x-wiki [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ([[ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]]/[[ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਸ਼ਤੋ]]: پروان) ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 5,974 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 2009 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5.6 ਲੱਖ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref>ਇਸ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚਾਰੀਕਰ]] (<small>{{Nastaliq|ur|چاریکار}}</small>) ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਬਾਦੀ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤਾਜਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ।[[File:Snow covered mountains outside of Salang tunnel in Afghanistan.jpg|thumb|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਲੰਗ ਸੁਰੰਗ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪਹਾੜ]] ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ [[ਸਿਕੰਦਰ|ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ 792 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1221 ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖਵਾਰਜ਼ਮੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ]] lsbkzeh1lr7s2ehso3vi3ghsi3s1gou 840149 840148 2026-05-29T07:24:05Z Dugal harpreet 17460 840149 wikitext text/x-wiki [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ([[ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]]/[[ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਸ਼ਤੋ]]: پروان) ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 5,974 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 2009 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5.6 ਲੱਖ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref>ਇਸ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚਾਰੀਕਰ]] (<small>{{Nastaliq|ur|چاریکار}}</small>) ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਬਾਦੀ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤਾਜਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ।[[File:Snow covered mountains outside of Salang tunnel in Afghanistan.jpg|thumb|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਲੰਗ ਸੁਰੰਗ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੇ ਪਹਾੜ]] [[File:Salang road mountain.jpg|thumb|ਸਲੰਗ ਰੋਡ ਪਹਾੜ]] ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ [[ਸਿਕੰਦਰ|ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ 792 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1221 ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖਵਾਰਜ਼ਮੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ]] fex4bmz2gfngbowoqgd2ubvf1zhmcma ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ 0 17225 840138 834434 2026-05-28T17:33:17Z Geet Arts 44962 /* ਜੀਵਨ */ 840138 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ<br /><small>{{Nastaliq|'''بشیر بدر'''}}</small> | color = #B0C4DE <!-- Image and Caption --> | image = | imagesize = 200px | caption = | pseudonym = | birth_date = {{birth date |1935|02|15|df=y}} | birth_place = [[ਅਯੋਧਿਆ]], ਭਾਰਤ | death_date = | death_place = | occupation = [[ਕਵੀ]] | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | period = | genre = [[ਗਜ਼ਲ]] | subject = [[ਇਸ਼ਕ]], [[ਫਲਸਫਾ]] | movement = | influences = | influenced = [[ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ]] | signature = Bashir_Badr_sign.jpg | website = }} '''ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ''' ([[ਉਰਦੂ]]: بشیر بدر), ਜਨਮ ਸਈਅਦ ਮਹੰਮਦ ਬਸ਼ੀਰ (سید محمد بشیر‎) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਉਰਦੂ]] [[ਸ਼ਾਇਰ]] ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਅਯੋਧਿਆ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ 1949 ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ, ਇਟਾਵਾ ਤੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.poemhunter.com/bashir-badr/biography/ poet Bashir Badr # Biography of Bashir Badr]</ref> ਇਸਨੇ [[ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐੱਮ. ਏ., ਬੀ. ਏ., ਪੀ.ਐਚ. ਡੀ. ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 17 ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੇਰਟ ਦੇ ਮੇਰਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।<ref>http://www.bashirbadr.com</ref> ਉਹ ਸ਼ਾਦੀਸੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਰਦੂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੇ [[ਉਰਦੂ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ==ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਗਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ''<ref>{{Cite web |url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.UwitNc5fufg |title=Bashir Badr Kavita Kosh |access-date=2014-02-22 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225041107/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.UwitNc5fufg |dead-url=yes }}</ref> *''ਉਜਾਲੋਂ ਕੀ ਪਰੀਆਂ'' *''ਆਸ'' *''ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੇ ਘਰੌਂਦੇ'' *''ਸਾਤ ਜਮੀਨੇ ਏਕ ਸਿਤਾਰਾ'' *''ਫੂਲੋਂ ਕੀ ਛਤਰੀਆਂ'' *''ਮੁਹੱਬਤ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ'' ==ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ== <poem> ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ ਹਮਾਰੇ ਸਾਥ ਰਹਿਨੇ ਦੋ ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਿਸ ਗਲੀ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ</poem> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== [https://archive.today/20120905153908/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0 ਕਵਿਤਾ ਕੋਸ਼] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] q9fibpcq4edb3rfpwt8e6uff2r96p1r 840139 840138 2026-05-28T17:33:57Z Geet Arts 44962 /* ਕੈਰੀਅਰ */ 840139 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ<br /><small>{{Nastaliq|'''بشیر بدر'''}}</small> | color = #B0C4DE <!-- Image and Caption --> | image = | imagesize = 200px | caption = | pseudonym = | birth_date = {{birth date |1935|02|15|df=y}} | birth_place = [[ਅਯੋਧਿਆ]], ਭਾਰਤ | death_date = | death_place = | occupation = [[ਕਵੀ]] | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | period = | genre = [[ਗਜ਼ਲ]] | subject = [[ਇਸ਼ਕ]], [[ਫਲਸਫਾ]] | movement = | influences = | influenced = [[ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ]] | signature = Bashir_Badr_sign.jpg | website = }} '''ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ''' ([[ਉਰਦੂ]]: بشیر بدر), ਜਨਮ ਸਈਅਦ ਮਹੰਮਦ ਬਸ਼ੀਰ (سید محمد بشیر‎) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਉਰਦੂ]] [[ਸ਼ਾਇਰ]] ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਅਯੋਧਿਆ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ 1949 ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ, ਇਟਾਵਾ ਤੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.poemhunter.com/bashir-badr/biography/ poet Bashir Badr # Biography of Bashir Badr]</ref> ਇਸਨੇ [[ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐੱਮ. ਏ., ਬੀ. ਏ., ਪੀ.ਐਚ. ਡੀ. ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 17 ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੇਰਟ ਦੇ ਮੇਰਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।<ref>http://www.bashirbadr.com</ref> ਉਹ ਸ਼ਾਦੀਸੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਰਦੂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਉਰਦੂ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ==ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਗਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ''<ref>{{Cite web |url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.UwitNc5fufg |title=Bashir Badr Kavita Kosh |access-date=2014-02-22 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225041107/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.UwitNc5fufg |dead-url=yes }}</ref> *''ਉਜਾਲੋਂ ਕੀ ਪਰੀਆਂ'' *''ਆਸ'' *''ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੇ ਘਰੌਂਦੇ'' *''ਸਾਤ ਜਮੀਨੇ ਏਕ ਸਿਤਾਰਾ'' *''ਫੂਲੋਂ ਕੀ ਛਤਰੀਆਂ'' *''ਮੁਹੱਬਤ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ'' ==ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ== <poem> ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ ਹਮਾਰੇ ਸਾਥ ਰਹਿਨੇ ਦੋ ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਿਸ ਗਲੀ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ</poem> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== [https://archive.today/20120905153908/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0 ਕਵਿਤਾ ਕੋਸ਼] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] lp3pttutf535lv3somsqeu2277ky97d ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ 0 56074 840130 819835 2026-05-28T15:15:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840130 wikitext text/x-wiki [[File:Golden Temple Entrance.jpg|thumb|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ]] '''ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ'''<ref>{{cite book |title=Brief History of Sikh Misls |publisher=Sikh Missionary College (Regd.) |location=Jalandhar |pages=4–5 |url=http://www.apnaorg.com/books/sikh-misls/book-1.php?fldr=book |access-date=2015-02-09 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923174415/http://www.apnaorg.com/books/sikh-misls/book-1.php?fldr=book |url-status=dead }}</ref> ਪੂਰੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ]] ਦੀ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਬੱਤ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਮੂਲ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪੂਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਸੰਘ ਵੱਜੋਂ ਇਹ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]], [[ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੀਟਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ<ref> {{citation |title= Punjab Through the Ages |last=Kakshi |first=S.R. |authorlink= |coauthors=Rashmi Pathak, S.R.Bakshi R. Pathak |year=2007 |publisher=Sarup and Son |location= |isbn=978-81-7625-738-1 |page=8 | accessdate = 2010-04-25 | url = http://books.google.com/books?id=kxtEFA5qqR8C&lpg=PA8&dq=sarbat%20khalsa&pg=PA8#v=onepage&q&f=false }}</ref> <ref>http://www.youtube.com/watch?v=wZLWXS-9EzI</ref>। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੀਟਿੰਗ 1986 ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1761 ਦੇ ਦਿਨ, ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੰਡਿਆਲੇ ਦੇ ਹੰਦਾਲੀਏ ਆਕਲ ਦਾਸ (ਹਰਭਗਤ) ਨਿਰੰਜਨੀਆ (ਜੋ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਏਜੰਟ ਸੀ), ਕਸੂਰ ਦੇ ਖੇਸ਼ਗੀ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੀਆਂ (ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤਾਂ), ਸਾਹਰਿੰਦ ਦੇ ਜੈਨ ਖ਼ਾਨ (ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ) ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] egw2yafewm8m8c3wm8z77mnlqmvy16b ਹਰਾਮ 0 57295 840145 827141 2026-05-28T22:07:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840145 wikitext text/x-wiki {{ਇਸਲਾਮ}} '''ਹਰਾਮ''' [[ਅਰਬੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਪਾਪ''। ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਆਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਹ ਕੰਮ ਜਿਸਦੀ ਅੱਲਾ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ਹਰਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Adamec 2009 102">{{cite book|last=Adamec|first=Ludwig|title=Historical Dictionary of Islam, 2nd Edition|year=2009|publisher=Scarecrow Press, Inc|location=Lanham|isbn=9780810861619|page=102}}</ref> ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਾਂ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਬੁਰਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਪਾਪੀ ਕਾਰਜ ਜੋ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ" ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ "ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖੀ ਗਈ" ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਬਰਾਨੀ ਸੰਕਲਪ חרם (ḥērem) ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ (cf. ਪਵਿੱਤਰ) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਅਰਬੀ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਰਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੁਆਰਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇਸਲਾਮੀ ਹੁਕਮਾਂ (الأحكام الخمسة ਅਲ-ʾAḥkām al-Ḵamsa) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Modarresi">{{cite book |author=Mohammad Taqi al-Modarresi |author-link=Mohammad Taqi al-Modarresi |title=The Laws of Islam |date=26 March 2016 |publisher=Enlight Press |isbn=978-0994240989 |url=http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf |access-date=22 December 2017 |ref=Modarresi |language=en |archive-date=2 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802163247/http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf |url-status=dead }}</ref>{{rp|471}} ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਜਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹਰਾਮ ਮਨਾਹੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਰਜਿਤ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਰਾਦਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋਵੇ।<ref name="Adamec 2009 102" /> ਪਾਪ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਨਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਮਿਜ਼ਾਨ (ਤਰਾਜ ਦੇ ਤਰਾਜੂ) 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਲੇ ਜਾਣਗੇ।<ref>American-Arab Message – p. 92, Muhammad Karoub – 2006</ref><ref>The Holy City: Jerusalem in the theology of the Old Testament – p. 20, Leslie J. Hoppe – 2000</ref> ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਹਦੀਸ) ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਹਰਾਮ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਨਹੀਂ।<ref>The Palgrave Handbook of Spirituality and Business – p. 142, Professor Luk Bouckaert, Professor Laszlo Zsolnai – 2011</ref> == ਸੰਖੇਪ == ਹਰਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Faruki|first=Kemal|title=Al-Ahkam Al-Khaimah: The Five Values|journal=Islamic Studies|date=March 1966|volume=5|page=43}}</ref> ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ "ਹੇ ਪੈਗੰਬਰ" ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਜੂਏ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਕਹੋ, "ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਲਾਭ - ਪਰ ਬੁਰਾਈ ਲਾਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ..." — ਸੂਰਾ ਅਲ-ਬਕਰਾ 2:219 "ਲਾਭ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ "ਪਾਪ" ਦੇ ਉਲਟ ਲਿਆ ਕੇ, ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਆਇਤ 2:219 ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰਾਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਲਾਭ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪਾਪ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਰਜਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਮ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰਮ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਵਰਜਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਸਹਾਇਤਾ।<ref>{{cite book|last=Al-Qardawi|first=Yusuf|title=The Lawful and the Prohibited in Islam|year=1999|publisher=American Trust Publications|page=22}}</ref> الأحكام الخمسة ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ, ਅਲ-ਅਹਕਾਮ ਅਲ-ਹਮਸਾ ਜਾਂ ਅਨੁਮਤੀ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਇਜਾਜ਼ਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ:<ref name="Adamec 2009 102"/><ref>{{cite book|editor-last=Gibb|editor-first=H. A. R. |title=The Encyclopaedia of Islam|year=1960|publisher=E. J. Brill|location=Leiden, The Netherlands|page=257}}</ref> # ਫ਼ਰਜ਼ / ਫਰਜ਼, ਫਰਦ/ਵਾਜਿਬ - ਲਾਜ਼ਮੀ, "ਫ਼ਰਜ਼" # مستحب, mustahabb - ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ, "ਇੱਛਤ" # مباح, ਮੁਬਾਹ - ਨਿਰਪੱਖ, "ਮਨਜ਼ੂਰ" # مكروه, ਮਕਰੂਹ - ਨਾਪਸੰਦ, "ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ" # حرام, ਹਰਾਮ - ਪਾਪੀ, "ਵਰਜਿਤ" == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਬਰਾਨੀ ਹੇਰਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ', 'ਅਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵਰਜਿਤ') ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰੀਮ (ਇੱਕ ਹਰਮ) ਅਤੇ ਇਹਰਾਮ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ), ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਬਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮੱਕਾ, ਮਦੀਨਾ ਅਤੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ (ਹਰਮ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=McAuliffe|first=Jane Dammen|title=Forbidden|journal=Encyclopaedia of the Qurʾān|date=2001|volume=2|pages=224–225}}</ref> ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਦੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ref>{{cite journal|last=Al Jallad|first=Nader|title=The concepts of al-haram in the Arab-Muslim culture: a translational and lexicographical study|journal=Language Design|year=2008|volume=10|page=80|url=http://elies.rediris.es/Language_Design/LD10/LD_10_02_Nader_Pazeado.pdf|access-date=2025-12-15|archive-date=2018-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424204855/http://elies.rediris.es/Language_Design/LD10/LD_10_02_Nader_Pazeado.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, حر-م ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ, ਹਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੁਵਿਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜਿਓਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਗਿਆਯੋਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, "ਹਰਮ" ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ 'ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਕਿੰਨੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ' ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਤਾਲਵੀ ਵਰਤੋਂ ਪੇਕਾਟੋ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ)। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜਨਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੇੜਛਾੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹਰਾਮ ਹੈ, ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਹਲਾਲ ਅਤੇ ਹਰਾਮ ਦੇ ਬਾਈਨਰੀ ਸੰਕਲਪ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਬਨ (ਮੁੰਡਾ) ਅਲ-ਹਲਾਲ ਅਤੇ ਬਿੰਤ (ਲੜਕੀ) ਅਲ-ਹਲਾਲ। ਇਹ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਅਕਸਰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੇਂ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਬਨ ਅਲ-ਹਰਮ ਜਾਂ ਬਿੰਤ ਅਲ-ਹਰਮ ਦੇ ਉਲਟ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਹਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ' ਦੇ ਸਖਤ ਅਰਥ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮਾੜੇ ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਂ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਲਾਲ ਅਤੇ ਹਰਾਮ ਪੈਸੇ (ਮਾਲ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਲ ਅਲ-ਹਰਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਪੈਸਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Al Jallad|first=Nader|title=The concepts of ''al-halal'' and ''al-haram'' in the Arab-Muslim culture: a translational and lexicographical study|journal=Language Design|year=2008|volume=10|pages=81–84}}</ref> ਹਰਾਮ ਕੀ ਹੈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਸਮੀ ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਆਂ-ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹਰਾਮ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book|editor-last=Nanji|editor-first=Azim A|title=The Muslim Almanac: A Reference Work on the History, Faith, Culture, and Peoples of Islam|year=1996|publisher=Gale Research Inc.|location=Detroit|page=273}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਭਾਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.religiousrules.com/Islamfood00table.htm Laws of Islam concerning food] * Harry Munt, “Haram,” ''Khamseen: Islamic Art History Online'', published 7 December 2021. https://sites.lsa.umich.edu/khamseen/terms/2021/haram/ 5r819wo17iwaiat0j4emqhjp13d7a5e ਸ਼ਮੀ ਕਬਾਬ 0 87435 840134 766853 2026-05-28T15:59:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840134 wikitext text/x-wiki '''ਸ਼ਮੀ ਕਬਾਬ''' ਜਾ ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਕਬਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਕਿਸਮ ਹੈ. ਇਹ ਭਾਰਤੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਪਕਵਾਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿਸਾ ਹੈ.<ref>{{cite web|title=Shami Kabab|url=http://www.fauziaskitchenfun.com/shami-kabab|website=fauziaskitchenfun.com|date=December 2015}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੋ ਤੇ ਮਸਲੇ ਹੋਏ ਮਾਸ (ਕੀਮੇ) (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੋ ਤੇ ਇਹ ਆਲੂ ਜਾ ਪਨੀਰ ਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਭੇੜ ਜਾ ਬਕਰੇ) ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਲੋਥੇ ਦਾ ਬਣਾਈਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਨੂੰ ਟੁੱਟਣ ਤੋ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚਨੇ ਦਾ ਬੇਸਨ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ.<ref>{{cite web|title=Shami Kebab Recipe|url=http://www.indianfoodforever.com/mughlai/shami-kabab.html|website=indianfoodforever.com|access-date=2016-11-29|archive-date=2016-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121013941/http://www.indianfoodforever.com/mughlai/shami-kabab.html|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.faskitchen.com/how-to-make-shami-kabab-recipe/</ref> ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ ਸਨੈਕਸ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਜਾ ਫਿਰ ਏਪੇਟਾਇਜਰ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਖਾਈਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੇਹਮਾਨਾ ਨੂੰ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਨੈਕਸ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{cite web|title=Shami Kabab, Meat or Chicken|url=http://www.mamtaskitchen.com/recipe_display.php?id=10119|author=Mamta Gupta|website=mamtaskitchen.com|publisher=Mamta Gupta and F2 Limited}}</ref><ref>{{cite web|title=Spring Shami Kabab|url=http://zabihabites.com/spring-shami-kabab/|date=12 May 2013|website=zabihabites.com|publisher=Zabiha Bites|access-date=29 ਨਵੰਬਰ 2016|archive-date=19 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219200408/http://zabihabites.com/spring-shami-kabab/|url-status=dead}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਮਬੂ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਕਚੇ ਪਿਆਜ ਦੇ ਸਲਾਦ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨੀਏ ਅਤੇ ਪੁਦੀਨੇ ਦੀ ਚਟਨੀ ਨਾਲ ਖਾਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite web|work = BBC |title = Sami Kebabs |url = http://www.bbc.co.uk/food/recipes/shami_kebabs_34462}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਈਦ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਮੋਕੇ ਤੇ ਸ਼ੀਰ ਖੁਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸੇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ==ਤਿਆਰੀ== ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਜਾ ਭੁਨੇ ਹੋਇਆ ਮੀਟ (ਚਿਕਨ ਜਾ ਮਟਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਨੇ ਦੇ ਬੇਸਨ ਤੇ ਨਾਲ ਗਰਮ ਮਸਾਲੇ (ਗਰਮ ਮਸਾਲੇ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਚੋਟੀ ਇਲਾਚੀ, ਲੋਂਗ, ਤੇਜ ਪੱਤਾ) ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਆਦੇ ਅਤੇ ਨਮਕ ਨਾਲ ਤਦ ਤਕ ਪਕਾਈਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਨਰਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ. ਕਬਾਬ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਪਿਆਜ, ਹਲਦੀ, ਪੀਸੀ ਹੋਈ ਮਿਰਚ, ਅੰਡਾ, ਬਾਰਿਕ ਕਟੀਆ ਹੋਇਆ ਹਰਾ ਧਨੀਆ, ਬਾਰਿਕ ਕਟੀ ਹੋਈ ਹਰੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਧਨੀਏ ਦੇ ਪਤੇ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਕਦੇ ਕਦੇ ਖੜੇ ਮਸਾਲੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗਰਮ ਮਸਾਲਾ ਪਾਉਡਰ ਦਾ ਵੀ ਇਸਤਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਤੋ ਬਾਦ ਪਕੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਹ ਨਾਲ ਮਸਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੇਸ਼ੇ ਦਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇ. ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਮਿਸ਼੍ਰਣ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਹੀਰੇ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਪਕੋੜੇ ਬਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੇਨ ਵਿੱਚਡੀਪ ਫ਼ਰਾਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ==ਪਰੋਸਨਾ== ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਨਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਕੇਚਅਪ, ਹੋਟ ਸੋਸ, ਚਿਲੀ ਗਾਰ੍ਲਿਕ ਸੋਸ, ਰਾਯਤਾ ਅਤੇ ਚਟਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਬਾਬ ਨੂੰ ਪਰੋਸਨ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਓਹਨਾ ਨੂੰ ਫੇਨਟੇ ਹੋਏ ਅੰਡੇ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਫ਼ਰਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵੀ ਹੈ. ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ ਨੂੰ ਪਕੇ ਹੋਏ ਚਾਵਲਾ, ਬਿਰਆਨੀ ਅਤੇ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{cite web|title=Shami Kabab Recipe|url=http://www.angelfire.com/country/fauziaspakistan/shamikabab.html|website=www.angelfire.com/country/fauziaspakistan|publisher=fauziaspakistan}}</ref><ref>{{cite web|title=Shami Kabab|url=http://indianfood.about.com/od/lambdishes/r/shamikabab.htm|date=10 December 2014|website=About.com|author=Petrina Verma Sarkar|publisher=About.com}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Chicken Shami Kebab|url=http://fortheloveofyum.wordpress.com/2011/04/01/chicken-shami-kebabs/|website=fortheloveofyum.wordpress.com|date=1 April 2015}}</ref> ==ਨਾਮਕਰਣ== [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਆਮ ਧਾਰਣਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਮੀ ਕਬਾਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਬਧ ਬਿਲਾਡ ਅਲ- ਸ਼ਾਮ (ਆਧੁਨਿਕ ਸੀਰਿਆ) ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕੀ ਬਾਵਰਚੀ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਮਧ ਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਮੀਰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਵਾ ਦੇ ਵਾਵਰਚੀ ਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕਮ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉੜਦੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮ ਤੋ ਪ੍ਰੇਰਤਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਕਸਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨਾਸ਼੍ਤੇ ਵਿੱਚ ਖਾਦਾ ਜਾਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਹੈ<ref>{{cite web|title=Shami Kebab|url=http://khadizaskitchen.com/tag/shami-kabab/|website=khadizaskitchen.com|date=23 November 2014|access-date=29 ਨਵੰਬਰ 2016|archive-date=23 ਮਾਰਚ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323170033/https://khadizaskitchen.com/tag/shami-kabab/|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ]] k96zvwa2i7lonllxalnt7w7bmxpid24 ਫਰਮਾ:Wikidata image 10 91897 840150 373002 2026-05-29T10:41:59Z Danny Benjafield (WMDE) 48017 + update to optimised template code per [[phab:T416825]] 840150 wikitext text/x-wiki {{ #if:{{NAMESPACE}}|| {{ #if:{{{1|}}} | | {{ #if:{{{2|}}} | | {{ #if:{{#property:P18}} | [[Category:No local image but image on Wikidata]] | }} }} }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> n326desue50uknjzkwwoe539x7gpcss ਸ਼ਿਬਲੀ ਸਾਦਿਕ 0 131075 840135 762185 2026-05-28T16:50:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840135 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਸ਼ਿਬਲੀ ਸਾਦਿਕ|native_name=শিবলি সাদিক|native_name_lang=bn|birth_date={{birth date|1941|01|09|df=y}}|birth_place=ਨਾਉਗਾਓ, ਬੰਗਾਲ ਅਧਿਰਾਜ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|death_date={{death date and age|df=yes|2010|01|07|1941|01|09}}|death_place=[[ਢਾਕਾ]], ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼|resting_place=ਬਨਾਨੀ ਗ੍ਰਾਵੇਆਰਡ, ਢਾਕਾ|nationality=ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ|occupation=ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸਕ੍ਰੀਨ-ਲੇਖਕ, ਡਾਇਲਾਗ-ਲੇਖਕ, ਅਦਾਕਾਰ|years_active=1973–2010|awards=ਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ (2nd time)<ref name=nfa>{{cite web|url=http://www.fdc.gov.bd/site/page/f3bb17fe-d9ad-4b61-bd8a-5824262691ad/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%AB-%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A7%E0%A7%A8|script-title=bn:জাতীয় চলচ্চিত্র পুরস্কার প্রাপ্তদের নামের তালিকা (১৯৭৫-২০১২)|language=bn|trans-title=List of the winners of National Film Awards (1975-2012)|accessdate=25 March 2019|publisher=Bangladesh Film Development Corporation|work=Government of Bangladesh|archive-date=23 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223211753/http://www.fdc.gov.bd/site/page/f3bb17fe-d9ad-4b61-bd8a-5824262691ad/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%AB-%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A7%E0%A7%A8|url-status=dead}}</ref><br />ਬਚਸਸ ਅਵਾਰਡ}}'''ਸ਼ਿਬਲੀ ਸਾਦਿਕ''' (9 ਜਨਵਰੀ 1941 - 7 ਜਨਵਰੀ 2010) ਇੱਕ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/news-detail-121422|title=Homage to filmmaker Shibli Sadik|date=12 January 2010|work=The Daily Star}}</ref> ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਬਚਸਸ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ ਸਨ। == ਕਰੀਅਰ == ਸਾਦਿਕ ਨੇ ਸਹਾਇਕ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਸਤਫ਼ੀਜ਼ੂਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ- ''ਨੋਲੋਕ,'' ''ਜਿਬਨ ਨੀਏ ਜਾਉ,'' ''ਤੀਨ ਕੰਨਿਆ,'' ''ਡੋਲਨਾ,'' ਭੇਜਾ ਚੋਖ'','' ''ਅਚੇਨਾ,'' ''ਮਾ ਮਤੀ ਦੇਸ਼,'' ਅਨੰਦ ਅਸ਼ਰੁ'','' ''ਮਾਏਰ ਅਧੀਕਰ,'' ਅਤੇ ਅੰਤੋਰ ਅੰਤੋਰ ਹਨ। 2006 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ਬਿਦੇਸ਼ੀਨੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dainikdestiny.com/index.php?view=details&type=main&cat_id=1&menu_id=22&pub_no=54&news_type_id=1&index=8&archiev=yes&arch_date=08-01-2010|date=8 January 2010|work=Daily Destiny|access-date=18 February 2016|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:শিবলী সাদিক আর নেই|archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220131338/http://www.dainikdestiny.com/index.php?view=details&type=main&cat_id=1&menu_id=22&pub_no=54&news_type_id=1&index=8&archiev=yes&arch_date=08-01-2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nayajug.com/index.php/others/%E0%A6%8F%E0%A6%87-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87/13127-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF-%E0%A7%AD-%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%8F%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A7%83%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%80|last=Nayajug|publisher=|script-title=bn:জানুয়ারি ৭: শিবলী সাদিক এর মৃত্যুবার্ষিকী}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! style="background:#B0C4DE; width:5%" |ਸਾਲ ! style="background:#B0C4DE; width:20%" | ਫ਼ਿਲਮ ! style="background:#B0C4DE; width:10%" | ਡਾਇਰੈਕਟਰ ! style="background:#B0C4DE; width:10%" | ਕਹਾਣੀਕਾਰ ! style="background:#B0C4DE; width:10%" | ਸਕਰੀਨਰਾਇਟਰ ! style="background:#B0C4DE; width:10%" | ਸੰਵਾਦ ਲੇਖਕ ! style="background:#B0C4DE; width:35%" | ਨੋਟ |- | | ''ਬਾਲਾ'' | | | | | ਸੱਯਦ ਅਵਲ (ਸਾਂਝੇ) ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ |- | | ''ਸ਼ੀਟ ਬੈਸਨੋ'' | | | | | ਪਹਿਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ (ਸਿੰਗਲ) |- | rowspan="2" | 1985 | ''ਮਹਾਂਨਾਇਕ'' | | ||| {{yes}} | |- | ''ਸੁਰੁਜ ਮੀਆਂ'' | | ||| {{yes}} | |- | 1987 | ''ਸਮਰਪਣ'' | | ||| {{yes}} | |- | 1988 | ''ਵੇਜਾ ਚੋਖ'' || {{yes}} | | | | |- | 1990 | ''ਡੋਲਨਾ'' || {{yes}}|| {{yes}} | | | '''ਜਿੱਤੀਆ''' ਵਧੀਆ ਪਟਕਥਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ |- | 1991 | ''ਅਚੇਨਾ'' || {{yes}}|| {{yes}}|| {{yes}} | | |- | 1992 | ''ਟੇਗੇ'' || {{yes}}|| {{yes}} | | | |- | 1994 | ''ਐਨਟੋਰ ਐਨਟੋਰ'' || {{yes}}|| {{yes}} | | | |- | 1996 | ''ਮੇਅਰ ਅਧਿਕਾਰ'' || {{yes}}|| {{yes}} | | | |- | 1997 | ''ਅਨੰਦ ਅਸ਼ਰੂ'' || {{yes}}|| {{yes}} | | | |- | 2006 | ''ਬਿਦੇਸ਼ੀਨੀ'' || {{yes}} | | | | ਸਰਕਾਰੀ ਗਰਾਂਟ ਫਿਲਮ ਦੁਆਰਾ ਆਖਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ |- | 2015 | ''ਸ਼ਬਨਮ'' || {{yes}} | | | | ਦੇਰ ਨਾਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਡਾਇਰੈਕਟ ਫਿਲਮ |} == ਮੌਤ == ਸਾਦਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ 7 ਜਨਵਰੀ 2010 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਨਾਨੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://archive.prothom-alo.com/detail/news/33207|date=7 January 2010|work=Prothom Alo|access-date=18 February 2016|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:চলচ্চিত্র পরিচালক শিবলী সাদিক আর নেই|archive-date=9 ਨਵੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109072154/http://archive.prothom-alo.com/detail/news/33207|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.kalerkantho.com/home/printnews/21876/2010-01-08|work=Kaler Kantho|language=bn|script-title=bn:শিবলী সাদিক আর নেই|access-date=2020-11-12|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112200151/https://www.kalerkantho.com/home/printnews/21876/2010-01-08|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|7502356}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2010]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ]] n6qxm493rp2io63cjglvg7qgxevef8k ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ 0 147330 840119 840034 2026-05-28T12:17:05Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] using [[WP:HC|HotCat]] 840119 wikitext text/x-wiki [[File:Parkash of Guru Granth Sahib.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਭਾਵ 'ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ')। ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧ ਭੋਮਨ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਫਰੈਸ਼ਕੋ। ਲਗਭਗ 1910]] {{italic title}} [[File:Guru Granth Sahib.jpg|right|300px|thumb|ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ "ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ" ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਸਦੀਵੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।]] '''ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ''' 10ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] (1666-1708) ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਾ।<ref>{{cite news |title=The making of the eternal Guru |url=http://www.hindu.com/mag/2008/10/26/stories/2008102650010100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029054436/http://www.hindu.com/mag/2008/10/26/stories/2008102650010100.htm |url-status=dead |archive-date=October 29, 2008 |work=[[The Hindu]] |date=Oct 26, 2008 }}</ref> 20 ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ (ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਘਟਨਾ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਨਰਬੁੱਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਬਾਰਡ ਦੀ ਪੋਥੀ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book | last = Singh | first = Gurbachan | author2 = Sondeep Shankar | title = The Sikhs : Faith, Philosophy and Folks | publisher = Roli & Janssen | year = 1998 | pages = [https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb/page/55 55] | isbn = 81-7436-037-9 | url = https://archive.org/details/sikhsfaithphilos0000gurb/page/55 }}</ref><ref>{{cite book |title=The Granth be Thy Guru: Guru Maneyo Granth |last=Kainth |first=Gursharan Singh |year=1999 |publisher=Daya Books |isbn=81-86030-97-2 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=j5q-57WsVTkC&q=Guru+Maneyo+Granth |chapter=3. Historical Background of Sri Guru Granth Sahib |access-date=2020-10-21 |archive-date=2022-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118183501/https://books.google.com/books?id=j5q-57WsVTkC&q=Guru+Maneyo+Granth |url-status=live }}</ref><ref name=hugh>{{cite book | last = Partridge | first = Christopher Hugh | title = Introduction to World Religions | year = 2005 | pages = 223 }}</ref><ref>{{cite news |title=Chants of Guru Maneyo Granth rend the air |url=http://www.indianexpress.com/oldStory/54307/ |publisher=[[The Indian Express]] |date=Sep 2, 2004 |access-date=January 23, 2010 |archive-date=November 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118183506/https://indianexpress.com/article/news-archive/chants-of-guru-maneyo-granth-rend-the-air/ |url-status=live }}</ref> ਅਕਤੂਬਰ, 2008 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਤੀਸਵੇਂ ਸਾਲ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |title=Guru Maneyo Granth |author=Jagmohan Singh |url=http://worldsikhnews.com/19%20March%202008/Guru%20Maniyo%20Granth.htm |publisher=World Sikh News |date=March 19, 2008 |access-date=January 23, 2010 |archive-date=February 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207033836/http://worldsikhnews.com/19%20March%202008/Guru%20Maniyo%20Granth.htm |url-status=live }}</ref> ਨਾਂਦੇੜ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਦੇਖੇ।<ref>{{cite news |title=Non-Sikh family donates van for Gurgaddi Divas fest |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20071114/punjab1.htm#6 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |date=November 14, 2007 |access-date=January 23, 2010 |archive-date=December 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216015241/http://www.tribuneindia.com/2007/20071114/punjab1.htm#6 |url-status=live }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] czu19d3i34swuj3svktz5efcnjvgk4t ਸਨੀਸ਼ਾ ਚੰਦਰਨ 0 160678 840129 733309 2026-05-28T14:25:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840129 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">ਸਨੀਸ਼ਾ ਚੰਦਰਨ</div> |- class="infobox-data role" ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿੱਤਾ | class="infobox-data role" | ਅਦਾਕਾਰਾ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਾਲ | class="infobox-data" | 2018–ਮੌਜੂਦਾ |} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸਨੀਸ਼ਾ ਚੰਦਰਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Snisha Chandran''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਸਨੀਸ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ''ਨੀਲਕਕੁਇਲ'' ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਬਾਇਲੀ ਕੁੜੀ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Neelakkuyil actress Snisha Chandran shares a fangirl moment with Singer K J Yesudas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/neelakkuyil-actress-snisha-chandran-shares-a-fangirl-moment-with-singer-k-j-yesudas/articleshow/69024351.cms |website=The Times of India}}</ref> ਇਹ ਸ਼ੋਅ 2020 ਤੱਕ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੱਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Neelakkuyil becomes the most-watched Malayalam TV show, Vanambadi slips to 4th position |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/neelakkuyil-becomes-the-most-watched-malayalam-tv-show-vanambadi-slips-to-4th-position/articleshow/70189556.cms |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neelakkuyil serial to conclude soon |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/neelakkuyil-serial-to-conclude-soon/articleshow/74656576.cms |website=The Times of India}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ ਸ਼ੋਅ ਦੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਰੀਮੇਕ ''ਨੀਲਾਕੁਇਲ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Actor Sathya makes his TV debut with Neela Kuyil |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/actor-sathya-makes-his-tv-debut-with-neela-kuyil/articleshow/67141695.cms |website=The Times of India}}</ref> 2020 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ, ਸਨੀਸ਼ਾ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਗੋਪਨ ਦੇ ਨਾਲ ''ਕਾਰਤਿਕ ਦੀਪਮ'' ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title="Playing Karthika is a complete change over for me," actress Snisha Chandran on Karthikadeepam |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/playing-karthika-is-a-complete-change-over-for-me-actress-snisha-chandran-on-karthika-deepam/articleshow/76687415.cms |website=The Times of India}}</ref> == ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ == ਉਸ ਨੂੰ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 2018 'ਤੇ ਕੋਚੀ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ'' ਵਿੱਚੋਂ 9ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Kochi Times Most Desirable Women on Television 2018 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/kochi-times-most-desirable-women-on-television-2018/articleshow/67807504.cms |website=The Times of India}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable sortable" |+ਸਨੀਸ਼ਾ ਚੰਦਰਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦੀ ਸੂਚੀ ! scope="col" | ਸਾਲ ! scope="col" | ਦਿਖਾਓ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | ਚੈਨਲ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ |- | 2018 – 2020 | ''ਨੀਲੱਕੁਇਲ'' | ਕਸਤੂਰੀ ਤੋਂ ਡਾ | ਏਸ਼ੀਆਨੈੱਟ | |- | 2018 – 2019 | ''ਨੀਲਾਕੁਇਲ'' | ਚਿੱਟੂ | ਵਿਜੇ ਟੀ.ਵੀ | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਸੀਰੀਅਲ |- | rowspan="3" | 2019 | ''ਸੰਗੀਤ ਆਰਾਧਿਆਮ ਪਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | rowspan="3" | ਏਸ਼ੀਆਨੈੱਟ | <ref>{{Cite web |title=Neelakuyil and Karuthamuthu team to visit Start Music |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/neelakuyil-and-karuthamuthu-team-to-visit-start-music/articleshow/70754496.cms |access-date=21 January 2022 |website=The Times of India}}</ref><ref name="S1">{{Cite web |title=Start Music Aaradhyam Paadum - Season 1 |url=https://www.hotstar.com/in/tv/start-music-aaradhyam-paadum/1260009140/seasons/season-1/ss-7009 |access-date=17 August 2022 |website=[[Disney+ Hotstar]] |archive-date=12 ਜੂਨ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612095700/https://www.hotstar.com/in/tv/start-music-aaradhyam-paadum/1260009140/seasons/season-1/ss-7009 |url-status=dead }}</ref> |- | ''ਏਸ਼ੀਆਨੇਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡ'' | ਮਹਿਮਾਨ | |- | ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਟਾਰਸ ਸੀਜ਼ਨ 2'' | ਮਹਿਮਾਨ | ਅੰਗ: 486<ref>{{Cite news|url=https://www.hotstar.com/in/tv/comedy-stars/1869/nithin,-sreesha,-latha-on-the-show/1100030941|title=Comedy Stars {{!}} Nithin, Sreesha, Latha on the show {{!}} S2 {{!}} E486 {{!}} 30 Nov 2019|date=30 November 2019|work=Disney+ Hotstar|access-date=27 June 2022|archive-date=27 ਜੂਨ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627042438/https://www.hotstar.com/in/tv/comedy-stars/1869/nithin,-sreesha,-latha-on-the-show/1100030941|url-status=dead}}</ref> |- | 2020 – 2022 | ''ਕਾਰਤਿਕਾ ਦੀਪਮ'' | ਕਾਰਤਿਕਾ | ਜ਼ੀ ਕੇਰਲਮ | |- | 2023 – ਮੌਜੂਦਾ | ''ਸੀਤਾ ਰਾਮ'' | ਸੀਤਾ | ਸੂਰਿਆ ਟੀ.ਵੀ | <ref name="toi.sita.ramam.2023.03.14">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/malayalam/vivek-gopan-and-snisha-chandran-starrer-sita-ramam-gains-attention/articleshow/98635076.cms|title=Vivek Gopan and Snisha Chandran starrer 'Sita Ramam' gains attention|date=14 March 2023|work=[[The Times of India]]|access-date=15 March 2023|quote=New show, 'Sita Ramam' is gaining attention with its interesting storyline. The Vivek Gopan and Snisha Chandran starrer portrays the life of a naive wife and her loving hubby.}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] eo8js00ogprutff8jg1du3e1qgy6ohp ਸਾਨੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਲੀਜ਼ਾ 0 163152 840140 748956 2026-05-28T17:55:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840140 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਨੀਆ ਸੁਲਤ ਲੀਜ਼ਾ''' ( {{Lang-bn|সানিয়া সুলতানা লিজা}} ) ਉਸਦੇ ਉਪਨਾਮ '''ਲੀਜ਼ਾ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਗੀਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਲਬਮਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਲੀਜ਼ਾ 2008 ਵਿੱਚ NTV ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਕਲੋਜ਼ ਅੱਪ-1 ਦੀ ਜੇਤੂ ਸੀ<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/showbiz/cover-story/love-my-life-liza-126985|title=Love of My Life - Liza|date=2015-08-14|work=The Daily Star|access-date=2016-09-08}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਲੀਜ਼ਾ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦੇ ਸਬਕ ਲਏ, ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਧਿਆਪਕ ਐਮਏ ਹਾਇ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੀਜ਼ਾ ਨੇ ਮੈਮਨਸਿੰਘ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਨਵਰ ਹੁਸੈਨ ਅਨੂ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖੇ। ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ ਸਿਖਾਏ। ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 2004 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨੋਟਨ ਕੁਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2009-10-12/news/73741|work=Prothom Alo|access-date=2016-09-08|language=bn|script-title=bn:ফিরলেন লিজা|archive-date=2020-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726093013/http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2009-10-12/news/73741|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.jaijaidinbd.com/?view=details&archiev=yes&arch_date=28-08-2014&type=single&pub_no=936&cat_id=3&menu_id=70&news_type_id=1&index=3|work=Jaijaidin|access-date=2016-09-08|language=bn|script-title=bn:প্রাণচঞ্চল লিজা}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/music/%E2%80%9Ci-cant-live-without-music%E2%80%9D%E2%80%A6liza-76525|title="I can't live without music"…Liza|work=The Daily Star|access-date=2015-10-04}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.prothom-alo.com/entertainment/article/451849|work=Prothom Alo|access-date=2015-02-15|language=bn|script-title=bn:নাচে-গানে লিজা!|archive-date=2016-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012204545/http://www.prothom-alo.com/entertainment/article/451849|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://bangla.bdnews24.com/glitz/article779533.bdnews|work=bdnews24.com|access-date=2014-04-29|language=bn|script-title=bn:পেশা হিসেবে গান নয়: 'ক্লোজ আপ ওয়ান তারকা|archive-date=2014-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140501224312/http://bangla.bdnews24.com/glitz/article779533.bdnews|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/music/liza-set-release-new-solo-album-110086|title=Liza set to release new solo album|work=The Daily Star|access-date=2015-07-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.banglanews24.com/cat/news/124858/url|work=banglanews24.com|access-date=2016-09-08|language=bn|script-title=bn:বহুরূপী লিজা|archive-date=2016-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914130749/http://www.banglanews24.com/cat/news/124858/url|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.mzamin.com/article.php?mzamin=28941|work=Manab Zamin|access-date=2016-09-08|language=bn|script-title=bn:সরব লিজা}}</ref> ਉਸਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਗੌਰੀਪੁਰ ਪਾਇਲਟ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕਾਮਰਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚੋਂ ਐਸਐਸਸੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਈਅਦ ਨਜ਼ਰੁਲ ਇਸਲਾਮ ਕਾਲਜ, ਮੈਮਨਸਿੰਘ ਤੋਂ HSC ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਡੈਫੋਡਿਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬੀ.ਬੀ.ਏ.<ref>{{Cite news|url=http://www.kalerkantho.com/home/printnews/312936|work=Kaler Kantho|access-date=2016-01-15|language=bn|script-title=bn:গ্র্যাজুয়েট লিজা|archive-date=2017-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226021022/http://www.kalerkantho.com/home/printnews/312936|url-status=dead}}</ref> ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਲੀਜ਼ਾ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਮਨਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ। 2004 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਉਮਰ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਜਾਤੀਓ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਕ੍ਰਿਆ ਪ੍ਰਤਿਜੋਗੀਤਾ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵਿੱਚ "ਰਨਰ-ਅੱਪ" ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਵਿੱਚ 06 ਸਾਲ (2005-2010) ਲਈ ਵੱਡੇ ਮੈਮਨਸਿੰਘ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਓ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਕ੍ਰਿਆ ਪ੍ਰੋਤੀਜੋਗਿਤਾ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ "ਚੈਂਪੀਅਨ" ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2013-01-16/news/321822|title=‘গান-খেলা দুটিই চালিয়ে যেতে চাই’|work=Prothom Alo|access-date=2013-01-16|language=bn|archive-date=2020-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630094403/http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2013-01-16/news/321822|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://archive.samakal.net/print_edition/details.php?news=21&view=archiev&y=2013&m=01&d=25&action=main&menu_type=&option=single&news_id=323513&pub_no=1299&type=|work=Samakal|access-date=2013-01-25|language=bn|script-title=bn:আগামীতে ভালো খেলার প্রস্তুতি নিয়েই মাঠে নামবো}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ntvbd.com/entertainment/331/%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A6%BE-%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%A8%E0%A6%93-%E0%A6%96%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8|work=NTV|access-date=2015-02-01|language=bn|script-title=bn:লিজা গান জানেন, ব্যাডমিন্টনও খেলেন}}</ref> ਉਸਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਉਮਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਮਦਥ - ਨਾਥ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ "ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ" ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਜਾਤੀਓ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਪੋਲੀ ਗੀਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ "ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ" ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] cs32h8v1msi5baqp58ek8tpbt5f92wd ਸ੍ਰੁਜਨਿਕਾ 0 174353 840143 729502 2026-05-28T21:11:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840143 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ਸਰੁਜਨਿਕਾ | founded_date = 1983<br>[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਉੜੀਸਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | native name = ସୃଜନିକା | native_name_lang = or | logo = | founder = ਨਿਖਿਲ ਮੋਹਨ ਪਟਨਾਇਕ, [[ਪੁਸ਼ਪਸ਼੍ਰੀ ਪਟਨਾਇਕ]] | type = | tax_id = | purpose = [[ਉੜੀਆ ਭਾਸ਼ਾ]]ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ | methods = ਬਿਗਯਾਨ ਤਰੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ | owner = | key_people = ਨਿਖਿਲ ਮੋਹਨ ਪਟਨਾਇਕ (ਸਹਿ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤੇ ਮੁਖੀ), ਪੁਸ਼ਪਸ਼੍ਰੀ ਪਟਨਾਇਕ (ਸਹਿ ਸੰਸਥਾਪਕ) | revenue = | expenses = | endowment = | footnotes = | location = [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਉੜੀਸਾ]], [[ਭਾਰਤ]] }} '''ਸਰੁਜਨਿਕਾ''' ([[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਣਮਾਲਾ|IPA]]: /{{IPA|sɔrud͡ʒɔnikaː}}/) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ']] ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ 1988-89 ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ''ਬਿਗਯਾਨ ਤਰੰਗ'' ਵਰਗੇ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 17 ਜਿਲਦਾਂ ਅਤੇ 105 ਅੰਕ ਹਨ।<ref name="uchicago">{{Cite web |title=G.C. Praharaj: Purnnacandra Odia Bhashakosha |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/praharaj/ |access-date=10 June 2017 |website=dsal.uchicago.edu |publisher=University of Chicago}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IZLwAAAAMAAJ|title=International Journal of Contemporary Sociology|publisher=Department of Sociology and Anthropology, Auburn University|year=2006}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1983<ref name="BhargavaChakrabarti2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g7crHmSeI5kC&pg=PA65|title=The Saga of Indian Science Since Independence: In a Nutshell|last=Pushpa M. Bhargava|last2=Chandana Chakrabarti|publisher=Universities Press|year=2003|isbn=978-81-7371-435-1|pages=65–}}</ref> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨਿਖਿਲ ਮੋਹਨ ਪਟਨਾਇਕ ਅਤੇ [[ਪੁਸ਼ਪਾਸ਼੍ਰੀ ਪਟਨਾਇਕ|ਪੁਸ਼ਪਸ਼੍ਰੀ ਪਟਨਾਇਕ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Mohanty2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zfLATnA1IAMC&pg=PA26|title=Encyclopaedia of Education, Culture and Children's Literature: v. 4. Children's literature and education|last=Jagannath Mohanty|publisher=Deep & Deep Publications|year=2009|isbn=978-81-8450-151-3|pages=26–}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਤਕ ਡੋਮੇਨ <ref name="SridharMishra2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DsXLDAAAQBAJ&pg=PA207|title=Language Policy and Education in India: Documents, Contexts and Debates|last=M. Sridhar|last2=Sunita Mishra|date=5 August 2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-87824-6|pages=207–}}</ref> ਅਤੇ 26 ਉੜੀਆ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਾਂ, ''ਬਿਗਯਾਨ ਤਰੰਗ'' ਦੇ ਸਾਰੇ 105 ਅੰਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਕੈਨ ਕੀਤਾ। ਸਰੁਜਨਿਕਾ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਰੁੜਕੇਲਾ ਪ੍ਰਗਤੀ ਉਤਕਲ ਸੰਘਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਓਪਨ ਐਕਸੈਸ ਟੂਓੜੀਆ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਓਪਨ [[ਬੇਰੋਕ ਰਸਾਈ|ਐਕਸੈਸ]] ਰਿਪੋਜ਼ਟਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 561 ਡਿਜੀਟਲੀ ਸਕੈਨ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Browse by Titles - OaOb |url=http://oaob.nitrkl.ac.in/view/title/ |access-date=10 June 2017 |website=oaob.nitrkl.ac.in |archive-date=28 ਨਵੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128074418/http://oaob.nitrkl.ac.in/view/title/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="GangulyBhattacharya2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qiXFDQAAQBAJ&pg=PA417|title=International Conference on Digital Libraries (ICDL) 2016: Smart Future: Knowledge Trends that will Change the World|last=Shantanu Ganguly|last2=P K Bhattacharya|last3=Projes Roy|last4=Pallavi Shukla, N Deepa|date=14 December 2016|publisher=The Energy and Resources Institute (TERI)|isbn=978-81-7993-653-5|pages=417–}}</ref> 12 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਸਰੁਜਨਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟ odiabibhaba.in ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ਡ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਪੁਰਾਲੇਖ, ਹਵਾਲਾ ਸਮੱਗਰੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ଆମକଥା {{!}} ଓଡ଼ିଆ ବିଭବ Odia Bibhaba |url=http://odiabibhaba.in/%E0%AC%86%E0%AC%AE%E0%AC%95%E0%AC%A5%E0%AC%BE/ |access-date=2017-11-12 |website=odiabibhaba.in |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113012300/http://odiabibhaba.in/%E0%AC%86%E0%AC%AE%E0%AC%95%E0%AC%A5%E0%AC%BE/ |url-status=dead }}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Odia_Wikipedians_at_Srujanika.jpg|thumb| ਸ੍ਰੁਜਨਿਕਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਖਿਲ ਮੋਹਨ ਪਟਨਾਇਕ, ਪੁਸ਼ਪਸ਼੍ਰੀ ਪਟਨਾਇਕ ਅਤੇ ਓਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਅਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਲੰਟੀਅਰ ਮੈਂਬਰ।]] 1983 ਵਿੱਚ, ਨਿਖਿਲ ਮੋਹਨ ਪਟਨਾਇਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਸ਼੍ਰੀ ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ, ਸਰੁਜਨਿਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਰੁਜਿਨਕਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਫਲਸਫਾ "ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣਾ" ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲੱਬਧ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਭਾਰਤ ਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਯਾਤਰਾ" ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਸਾਲਾ "ਬਿਗਯਾਨ ਤਰੰਗ" ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref name="nie">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/magazine/The-digital-book-binder/2013/09/01/article1757468.ece1|title=The digital book binder|last=Rath|first=Deepsha|date=1 September 2013|access-date=5 May 2015|publisher=The New Indian Express|archive-date=5 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505103213/http://www.newindianexpress.com/magazine/The-digital-book-binder/2013/09/01/article1757468.ece1|url-status=dead}}</ref> 2004 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ [[ਲਿਨਅਕਸ|ਲੀਨਕਸ]] ਅਤੇ [[ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|ਓਪਨ ਸੋਰਸ ਸੌਫਟਵੇਅਰ]], ਅਤੇ [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਉੜੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਸਥਾਨੀਕਰਨ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੂਜਨਿਕਾ ਵਿਖੇ "ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰੇਬਾਤੀ" ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਰੁੜਕੇਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਉਤਕਲ ਸੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਉੜੀਆ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰ-ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਟੂਲ ਬਨਾਉਣ ਅਤੇ ਓਪਨ ਸੋਰਸ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ "ਓਪਨ ਐਕਸੈਸ ਟੂ ਓੜੀਆ ਕਿਤਾਬਾਂ" ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref name="oaob">{{Cite web |title=Open Access to Oriya Books - Project OAOB |url=http://oaob.nitrkl.ac.in/ |access-date=5 May 2015 |archive-date=12 ਮਾਰਚ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312234643/http://oaob.nitrkl.ac.in/ |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੋਪਾਲ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਹਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਪੂਰਨਚੰਦਰ ਓੜੀਆ ਭਾਸ਼ਾਕੋਸ਼, ਸੱਤ-ਖੰਡਾਂ, 9,500-ਪੰਨਿਆਂ, ਚਾਰ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ [[ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ|ਮਹਾਂਕੋਸ਼]] ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1850 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਚੌਦਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਅਤੇ 1850 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ 13,00,000 ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ 1,300,000 ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, <ref name="tie">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/150-year-old-Odia-magazines-newspapers-digitized/articleshow/18311524.cms|title=150-year-old Odia magazines, newspapers digitized|last=Singha|first=Minati|date=3 February 2013|work=The Times of India|access-date=5 May 2015}}</ref> 1811 ਅਤੇ 1942 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉੜੀਆ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਖੰਡ ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਓਡੀਆ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਧਨਾ"। <ref name="nie1">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article67598.ece?pageToolsFontSize=100%25|title='Generously borrow words from other languages'|date=10 August 2009|access-date=5 May 2015|publisher=The New Indian Express|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111217/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article67598.ece?pageToolsFontSize=100%25|url-status=dead}}</ref> ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿਸਾਬਦਾਨ|ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਮਾਨੁਜਨ ਆਇੰਗਰ|ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਮਾਨੁਜਨ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ 'ਤੇ '''ਦਿ ਮੈਨ ਹੂ ਨਿਊ ਇਨਫਿਨਿਟੀ''' ਦਾ ਉੜੀਆ ਰੂਪਾਂਤਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref name="fuel">{{Cite web |title=Speakers presenting at FUEL GILT Conference 2014 |url=http://fuelproject.org/gilt2014/speaker |access-date=5 May 2015 |publisher=FUEL Project |archive-date=5 ਮਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505094150/http://fuelproject.org/gilt2014/speaker |url-status=dead }}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == https://odiabibhaba.in/en/compilations/srujanika-publications/ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾਕਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] nyckl1wqzc2wswlc904eh3bd033e3u9 ਸੈੱਬੀ ਜੇ 0 184326 840141 838469 2026-05-28T20:27:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840141 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੈੱਬੀ ਜੇ | image = | alt = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਤਮਿਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਕੀਲ। | caption = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਤਮਿਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਕੀਲ। | native_name = சப்பி ஜெய் | birth_date = | birth_place = [[ਆਕਲੈਂਡ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | nationality = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | citizenship = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2015–ਮੌਜੂਦ | website = https://www.instagram.com/sabbyjeyxx/ }} '''ਸਬੀਨਾ ਜੈਸਿੰਘਮ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sabina Jeyasingham'''), ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਬੀ ਜੇ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=In Love With The Shade Of You - Viva |url=https://www.viva.co.nz/article/beauty-wellbeing/in-love-with-the-shade-of-you/ |access-date=2020-08-04 |website=www.viva.co.nz |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-06-28 |title="Dark is Beautiful," and say it with pride - Model of the Fortnight |url=https://www.indiannewslink.co.nz/dark-is-beautiful-and-say-it-with-pride-model-of-the-fortnight/ |access-date=2020-11-24 |website=indiannewslink.co.nz |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ''ਕਾਰਤੀਕੇਅਨੁਮ ਕਾਨਮਲ ਪੋਨਾ ਕਢੀਲੇਯੁਮਿਨ ਦੀ'' ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਜੇਈ 2014 ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਛੋਟਾ ਮਾਡਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2021 ਵਿੱਚ, ਜੈ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਦ ਬੈਚਲਰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Community proud to see two Kiwi Asians competing in TVNZ's 'The Bachelor' show |url=https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/15237/New-Zealand/Community-proud-to-see-two-Kiwi-Asians-competing-in-TVNZs-The-Bachelor-show |access-date=2022-10-05 |website=Indian Weekender |language=en-NZ |archive-date=2022-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005224507/https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/15237/New-Zealand/Community-proud-to-see-two-Kiwi-Asians-competing-in-TVNZs-The-Bachelor-show |url-status=dead }}</ref> 2022 ਵਿੱਚ, ਉਹ TVNZ 2 ' ਤੇ ਐਕਸ ਬੈਸਟ ਥਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite web |last=Ward |first=Tara |date=2022-05-20 |title=TVNZ's new dating show has the ex-factor |url=https://thespinoff.co.nz/pop-culture/20-05-2022/tvnzs-new-dating-show-has-the-ex-factor |access-date=2022-10-05 |website=The Spinoff}}</ref> ਜੇਈ 2022 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਪੀੜਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title='Sexual violence is an epidemic': NZers want mandatory consent education |url=https://www.renews.co.nz/sexual-violence-is-an-epidemic-nzers-want-mandatory-consent-education/ |access-date=2022-10-05 |website=Re |language=en-US}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == 2022 ਵਿੱਚ, ਜੇਈ TVNZ 2 ' ਤੇ ਐਕਸ ਬੈਸਟ ਥਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਆਧਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਢੁਕਵੇਂ ਪਿਆਰ ਮੈਚਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Tara |date=2022-05-20 |title=TVNZ's new dating show has the ex-factor |url=https://thespinoff.co.nz/pop-culture/20-05-2022/tvnzs-new-dating-show-has-the-ex-factor |access-date=2022-10-19 |website=The Spinoff}}</ref> ਜੇਈ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਦ ਬੈਚਲਰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸੀਜ਼ਨ 4 ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 2021 ਵਿੱਚ TVNZ 2 ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=TVNZ+ The Bachelor New Zealand {{!}} Sabby Jey |url=https://www.tvnz.co.nz/shows/the-bachelor-new-zealand/bachelorettes/sabby-jey |access-date=2023-05-31 |website=www.tvnz.co.nz }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਬੈਚਲਰ ਸੋਲ ਮਿਓ ਗਾਇਕ, ਮੋਸੇਸ ਮੈਕੇ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦਸ ਐਪੀਸੋਡ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Meet the 18 stunning Kiwi singles hoping to make Moses their man. |url=https://www.nowtolove.co.nz/celebrity/tv/the-bachelor-nz-2021-bachelorettes-44921 |access-date=2023-05-31 |website=Now To Love |language=en}}</ref> Jey ਨੇ ਕਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੋਮੋਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ BurgerFuel ਅਤੇ Huawei ਦੇ ਨਾਲ।<ref>{{Cite web |date=2021-02-23 |title=Sabby, Shivani add diversity to 'The Bachelor' party |url=https://www.stuff.co.nz/tarana/300237290/sabby-shivani-add-diversity-to-the-bachelor-party |access-date=2023-05-31 |website=Stuff |language=en |archive-date=2021-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210626234517/https://www.stuff.co.nz/tarana/300237290/sabby-shivani-add-diversity-to-the-bachelor-party |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Radio BurgerFuel Cut Class x Johnny Hash |url=https://burgerfuel.com/nz/world-of-burgerfuel/articles/radio-burgerfuel-cut-class-x-johnny-hash |access-date=2023-05-31 |website=BurgerFuel |language=en-NZ}}</ref> ਜੇਈ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਚੇਨਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਿੱਕਲ ਮੁਰੂਗਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰਜਨੀਕਾਂਤ]] ਅਤੇ ਕਮਲ ਹਸਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=Interview: International Model Sabby Jey Makes Her Kollywood Debut! |url=https://businessofcinema.com/regionalmovies/interview-international-model-sabby-jey-makes-kollywood-debut/385395 |access-date=2020-11-24 |website=Businessofcinema.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=A Tamil actress From new zealand - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/A-Tamil-actress-From-new-zealand/articleshow/55666500.cms |access-date=2020-11-24 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਮਿਲ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ; "ਕਾਢਲ ਨਗਰਮ" ਜਿਸਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਆਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਪਕ ਅਤੇ ਹਰਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਤੀਕੇਅਨੁਮ ਕਾਨਮਲ ਪੋਨਾ ਕਧਾਲਿਅਮ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=You are being redirected... |url=https://www.browngirlmagazine.com/2018/08/new-zealand-actress-sabby-jey-on-colorism-and-accepting-yourself/ |access-date=2020-11-24 |website=www.browngirlmagazine.com |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125170458/https://www.browngirlmagazine.com/2018/08/new-zealand-actress-sabby-jey-on-colorism-and-accepting-yourself/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=New Zealand Based International Model Praises Vijay {{!}}{{!}} New Zealand Based International Model Praises Vijay |url=http://www.iflicks.in/News/2017/02/20080704/New-Zealand-Based-International-Model-Praises-Vijay.vpf |access-date=2020-11-24 |website=Iflicks |language=Tamil }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ "ਸਟ੍ਰੀਟ ਫਾਈਟਰ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਣ-ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਨਵੇਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੂਸਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=விஜய்யின் எளிமை : நேரில் பார்த்து வியந்த நியூஸிலாந்து மாடல்! |url=http://www.kollywoodmix.com/archives/2428 |access-date=2020-11-24 |language=en-US |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614055609/http://www.kollywoodmix.com/archives/2428 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੇਲ ਕੋਵਾਨ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web |title=Kiwi-Sri Lankan model, actress and businesswoman making waves |url=https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |access-date=2020-11-24 |website=Indian Weekender |language=en-NZ |archive-date=2021-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318085623/https://www.indianweekender.co.nz/Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ Sabby Jey Social Limited ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kiwi-Sri Lankan model, actress and businesswoman making waves |url=https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |access-date=2020-11-24 |website=Indian Weekender |language=en-NZ |archive-date=2021-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318085623/https://www.indianweekender.co.nz/Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |url-status=dead }}</ref> 2019 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ Fit Me Foundation ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੇਂਜ ਲਈ ਇੱਕ ਚਿਹਰੇ ਵਜੋਂ ਮੇਬੇਲਾਈਨ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=In Love With The Shade Of You - Viva |url=https://www.viva.co.nz/article/beauty-wellbeing/in-love-with-the-shade-of-you/ |access-date=2022-10-07 |website=www.viva.co.nz |language=en-US}}</ref> ਜੇਈ ਨੇ ਚਾਈਨਾ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ|ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੰਧ]] 'ਤੇ ਵੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-05-31 |title=Revealed: The former reality star hoping to woo The Bachelor |url=https://www.nzherald.co.nz/entertainment/revealed-the-former-reality-star-hoping-to-woo-the-bachelor/K3MUPAYGJKM5PRZIR7PU26TAQY/ |access-date=2023-05-31 |website=NZ Herald |language=en-NZ}}</ref> ਜੇਈ ਨੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title='Sexual violence is an epidemic': NZers want mandatory consent education |url=https://www.renews.co.nz/sexual-violence-is-an-epidemic-nzers-want-mandatory-consent-education/ |access-date=2023-05-31 |website=www.renews.co.nz |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] iv4g9odp06eiz4hwzwpy2ii8o898qob ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਨਿਯੰਤਰਣ 0 185882 840144 838476 2026-05-28T21:14:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840144 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:CNC_machine.jpg|thumb|ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜੋ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ]] [[ਤਸਵੀਰ:Wheel_Machining.jpg|thumb|ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਸੰਦ ਅਤੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ]] [[ਤਸਵੀਰ:Cnc_lathe.png|thumb|ਮੈਟਲ ਲੇਥ ਮਸ਼ੀਨ]] ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ, '''ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਨਿਯੰਤਰਣ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''[[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਅੰਕੀ ਕੰਟਰੋਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What Is A CNC Machine? {{!}} CNC Machines |url=https://cncmachines.com/what-is-a-cnc-machine |access-date=2022-02-04 |website=cncmachines.com}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡ੍ਰਿਲ, ਲੈਥ, ਮਿੱਲਾਂ, ਗ੍ਰਾਇੰਡਰ, ਰਾਊਟਰ ਅਤੇ 3 ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵਰਗੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਇੱਕ ਕੋਡਿਡ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਡ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਿੰਗ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂਅਲ ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ (ਧਾਤੂ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਲੱਕੜ, ਵਸਰਾਵਿਕ, ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰਤ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਇੱਕ ਮੋਟਰਾਈਜ਼ਡ ਮੈਨੂਵਰੇਬਲ ਟੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੋਟਰਾਈਜ਼ਡ ਮੈਨੂਵਰੇਬਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖਾਸ ਇਨਪੁਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀ-ਕੋਡ ਅਤੇ ਐਮ-ਕੋਡ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀ ਐਨ ਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ, ਅਕਸਰ, ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਏਡਿਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ (CAD) ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਿਰਮਾਣ (CAM) ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।3D ਪ੍ਰਿੰਟਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ (ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ) ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ "ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ।3D ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵੀ ਜੀ-ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੀਐਨਸੀ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਗੈਰ-ਕੰਪਿਉਟਰਡ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਹੱਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਜਾਂ ਲੀਵਰ ਵਰਗੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੈਟਰਨ ਗਾਈਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਕੈਨੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਤ ਕਰਨਾ). ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਲਾਭ ਪੂੰਜੀਗਤ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਗਤ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੈਚ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਮਸ਼ੀਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕੋਲ ਉੱਚ ਮਿਆਰ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਵਰਕਫਲੋ ਅਜੇ ਵੀ ਸੈੱਟਅੱਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੀਐਨਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਹਨ। ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਮਾਪ ਨੂੰ ਸੀਏਡੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਏਐੱਮ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ("ਪੋਸਟ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ" ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ) ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਸ਼ੀਨ ਲਈ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਲੋਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ-ਡ੍ਰਿਲ, [[ਆਰੀ]], ਟੱਚ ਪ੍ਰੋਬ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ-ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ "ਸੈੱਲ" ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਕੰਟਰੋਲਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਰੋਬੋਟਿਕ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ CAD ਡਰਾਇੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਨਿਰਧਾਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਨਿਰਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। == ਵੇਰਵਾ == ਮੋਸ਼ਨ ਕਈ ਐਕਸਿਸਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ (X ਅਤੇ Y) ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੂਲ ਸਪਿੰਡਲ ਜੋ Z (depth) ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.mmsonline.com/articles/key-cnc-concept-1the-fundamentals-of-cnc Mike Lynch, "Key CNC Concept #1—The Fundamentals Of CNC", ''Modern Machine Shop'', 4 January 1997]. Accessed 11 February 2015</ref> ਟੂਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ-ਡਰਾਈਵ ਸਟੈਪਰ ਮੋਟਰਾਂ ਜਾਂ ਸਰਵੋ ਮੋਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ, ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸਟੈਪ-ਡਾਉਨ ਗੀਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲਡ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਪਨ-ਲੂਪ ਕੰਟਰੋਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਪਾਰਕ ਧਾਤੂ-ਕਾਰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਬੰਦ-ਲੂਪ ਨਿਯੰਤਰਣ ਮਿਆਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਗੀ ਗਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈਂ। === ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ === ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕੰਟਰੋਲਰ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਕਸੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ (ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਫਟੀ ਗਲਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-ਅਕਸਰ ਵਾਧੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇੰਟਰਲਾਕਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਓਪਰੇਟਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੁਕਡ਼ੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਵੇਂ ਸੀਐਨਸੀ ਸਿਸਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਐਨਸੀ ਵਰਗੇ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਜ਼ਰ ਕੱਟਣ, [[ਵੈਲਡਿੰਗ]], ਰਗਡ਼ ਸਟਰਿੱਕ ਵੈਲਡਿੰ ਗ, ਅਲਟਰਾਸੋਨਿਕ ਵੈਲਡਿੰਗ, ਫਲੇਮ ਅਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕੱਟਣੀ, ਝੁਕਣਾ, ਕਤਾਈ, ਹੋਲ-ਪੰਚਿੰਗ, ਪਿੰਨਿੰਗ, ਗਲੂਇੰਗ, ਫੈਬਰਿਕ ਕੱਟਣੇ, ਸਿਲਾਈ, ਟੇਪ ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਪਲੇਸਮੈਂਟ, ਰੂਟਿੰਗ, ਪਿਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪਲੇਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਇੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 1940 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਨ ਜੋ ਮੋਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਸੰਦ ਜਾਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ [[ਸੁਰਾਖ਼ਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਟੇਪ|ਪੰਚਡ ਟੇਪ]] ਤੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਏ ਗਏ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite web |last=3ERP |date=2022-06-24 |title=What is CNC Milling and How Does it Work: Everything You Need to Know - 3ERP |url=https://www.3erp.com/blog/cnc-milling-everything-you-need-to-know/ |access-date=2022-06-30 |website=Rapid Prototyping & Low Volume Production |language=en-US}}</ref> ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਰਵਮਕਾਨਿਜ਼ਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਐਨਾਲਾਗ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਅੱਜ == ਹੁਣ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀਐਨਸੀ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਟਰਿੰਗ, ਹੋਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਵੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੀਐਨਸੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਮਾਣ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਬੇਸ਼ਕ, ਸੀਐਨਸੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਮ ਰੁਝਾਨ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਧੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਐਡਿਟਿਵ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ (3 ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ) ਦੇ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਘਟਾਓ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਨਾ ਹੈ -ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਐਡਿਟਿਵ ਘਟਾਓ ਨਿਰਮਾਣ (ਐਚਏਐਸਐਮ).<ref>Chang Y C, Pinilla J M, Kao J H, et al. Automated layer decomposition for additive/subtractive solid freeform fabrication[C]. 1999 International Solid Freeform Fabrication Symposium, 1999.</ref><ref>{{Cite journal|last=W. Grzesik/|date=2018|title=HYBRID ADDITIVE AND SUBTRACTIVE MANUFACTURING PROCESSES...|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/99525.pdf|journal=Journal of Machine Engineering|volume=18|issue=4|pages=5–24|doi=10.5604/01.3001.0012.7629}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੁਝਾਨ AI ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਚਕਦਾਰ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ [[ਸੈਂਸਰ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>L.C. Moreira, W. Li, X. Lu, M.E. Fitzpatrick Supervision controller for real-time surface quality assurance in CNC machining using artificial intelligence Comput. Ind. Eng., 127 (2019), pp. 158-168</ref> == ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ == {| class="wikitable" !ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ !ਵੇਰਵਾ !ਚਿੱਤਰ |- |ਮਿੱਲ |ਸਪਿੰਡਲ (ਜਾਂ ਵਰਕਪੀਸ) ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਖਾਸ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀ-ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਫੇਸ ਮਿਲਿੰਗ, ਸ਼ੋਲਡਰ ਮਿਲਿੰਗ, ਟੈਪਿੰਗ, ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੋੜਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਅੱਜ, ਸੀਐਨਸੀ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਤੋਂ 6 ਧੁਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੀਐਨਸੀ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਕਪੀਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਵਰਕਪੀਸ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੀਆਂ 3-ਧੁਰੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ। | |- |ਲੈਥ |ਵਰਕਪੀਸ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ.ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਡੈਕਸੇਬਲ ਟੂਲਸ ਅਤੇ ਡ੍ਰਿਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਟੌਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਹੱਥੀਂ ਖਰਾਦ 'ਤੇ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੀ ਐਨ ਸੀ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਜੀ-ਕੋਡ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਧੁਰੇ (X ਅਤੇ Z) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਧੁਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਉੱਨਤ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। | |- |ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕਟਰ |ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਟਾਰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨੋਜ਼ਲ ਵਿੱਚੋਂ ਗੈਸ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਪਰੈੱਸਡ ਹਵਾ) ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਗੈਸ ਰਾਹੀਂ ਨੋਜ਼ਲ ਤੋਂ ਕੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਆਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗੈਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ [[ਪਲਾਜ਼ਮਾ]] ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।ਕੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਉਣ ਲਈ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਧਾਤ ਨੂੰ ਕੱਟ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:CNC_Plasma_Cutting.ogv|thumb|ਸੀਐਨਸੀ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕੱਟਣਾ]] |- |ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਿਸਚਾਰਜ ਮਸ਼ੀਨ | (ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ.), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਪਾਰਕ ਮਸ਼ੀਨਿੰਗ, ਸਪਾਰਕ ਈਰੋਡਿੰਗ, ਬਰਨਿੰਗ, ਡਾਈ ਸਿੰਕਿੰਗ, ਜਾਂ ਵਾਇਰ ਇਰੋਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਡਿਸਚਾਰਜ (ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲੋੜੀਦਾ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਦੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਵਰਤੀ ਮੌਜੂਦਾ ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਕਪੀਸ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਡਾਈਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤਰਲ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵੋਲਟੇਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਟੂਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ "ਟੂਲ" ਜਾਂ "ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਰਕਪੀਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ, ਜਾਂ "ਵਰਕਪੀਸ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:EDMWorkpiece.jpg|thumb|ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਮਾਸਟਰ, ਹੇਠਾਂ ਬੈਜ ਡਾਈ ਵਰਕਪੀਸ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੇਲ ਜੈੱਟ (ਤੇਲ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਲੈਟ ਸਟੈਂਪਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਵਡ ਸਤਹ ਦੇਣ ਲਈ "ਡੈਪ" ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।]] |- |ਮਲਟੀ-ਸਪਿੰਡਲ ਮਸ਼ੀਨ |ਵੱਡੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਪੇਚ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਕਿਸਮ।ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਟੂਲਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਮਲਟੀ-ਸਪਿੰਡਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰੱਮ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਪਿੰਡਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਖਿਤਿਜੀ ਜਾਂ ਲੰਬਕਾਰੀ ਧੁਰੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।ਡਰੱਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡ੍ਰਿਲ ਹੈੱਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਪਿੰਡਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਲ ਬੇਅਰਿੰਗਾਂ ਤੇ ਮਾਊਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਡ੍ਰਿਲ ਹੈੱਡਾਂ ਲਈ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟੈਚਮੈਂਟ ਹਨ, ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਵਿਵਸਥਿਤ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ ਸਪਿੰਡਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। | |- |ਤਾਰ EDM |ਵਾਇਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ., ਵਾਇਰ ਬਰਨਿੰਗ ਈ. ਡੀ, ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਤਾਰ ਈ. ਡੀ ਤਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਿੱਤਲ]] ਜਾਂ [[ਜਿਸਤ|ਜ਼ਿੰਕ]]-ਪਰਤਦਾਰ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਇਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. 90 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite news|url=http://parts-badger.com/machining-types/|title=Machining Types - Parts Badger|work=Parts Badger|access-date=2017-07-07|language=en-US|archive-date=2017-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804161321/http://parts-badger.com/machining-types/|url-status=dead}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਮਸ਼ੀਨ ਇੱਕ ਸਪੂਲ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਤਾਰ ਨੂੰ ਫੀਡ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਤੀ ਗਈ ਤਾਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਮੁੜ-ਘੁਮਾਈ|ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ]] ਲਈ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=How it Works – Wire EDM {{!}} Today's Machining World |url=http://todaysmachiningworld.com/magazine/how-it-works-wire-edm/ |access-date=2017-08-25 |website=todaysmachiningworld.com |language=en-US}}</ref> | |- |ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. |ਇੱਕ ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਅਤੇ ਵਰਕਪੀਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਡਾਈਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਅਤੇ ਵਰਕਪੀਸ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਵਰਕਪੀਸ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਚੈਨਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਡਾਈਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਪਾਰਕ ਜੰਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਤਪਾਦਨ ਡਾਈ ਅਤੇ ਮੋਲਡ ਅਕਸਰ ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੱਗਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਰਮ ਫੇਰਾਈਟ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਈਪੌਕਸੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚੁੰਬਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Sinker EDM - Electrical Discharge Machining |url=http://www.qualityedm.com/sinkeredm.html |access-date=2017-08-25 |website=www.qualityedm.com |archive-date=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810070451/http://www.qualityedm.com/sinkeredm.html |url-status=dead }}</ref> | |- |ਵਾਟਰ ਜੈੱਟ ਕਟਰ |"ਵਾਟਰਜੈੱਟ", ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜੋ ਧਾਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗਰੇਨਾਈਟ|ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ]]) ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘ੍ਰਿਣਾਯੋਗ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੇਤ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਕਰਣਾਂ ਲਈ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਟਰਜੈੱਟ ਇੱਕ ਤਰਜੀਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਮਾਈਨਿੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਏਅਰੋਸਪੇਸ ਤੱਕ ਕਈ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਪਾਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੱਟਣ, ਆਕਾਰ ਦੇਣ, ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੀਮਿੰਗ ਵਰਗੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:Waterjet_cutting_machine.jpg|alt=Thibaut Waterjet cutting machine|thumb|ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਲਈ ਵਾਟਰਜੈੱਟ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ]] |- |ਪੰਚ ਪ੍ਰੈੱਸ |ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛੇਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੀਟ ਮੈਟਲ, ਪਲਾਈਵੁੱਡ, ਥਿਨ ਬਾਰ ਸਟਾਕ ਅਤੇ ਟਿਊਬਿੰਗ। ਪੰਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੀ. ਐੱਨ. ਸੀ. ਮਿੱਲ ਅਯੋਗ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਐਨਸੀ ਪੰਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸੀ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੀਟ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਰੈਮ ਸਮੱਗਰੀ ਉੱਤੇ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪੋਰਟਲ ਫਰੇਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬਾਰ ਸਟਾਕ/ਟਿਊਬਿੰਗ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:Punch_machine.jpg|thumb|ਕੰਮ 'ਤੇ ਪੰਚ ਮਸ਼ੀਨ]] |} == ਸੰਦ/ਮਸ਼ੀਨ ਕਰੈਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ == ਸੀਐਨਸੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ "ਕਰੈਸ਼" ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਸ਼ੀਨ, ਸੰਦਾਂ, ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦਾਂ ਦੇ ਝੁਕਣ ਜਾਂ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਹਾਇਕ ਕਲੈਂਪ, ਵਿਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰ, ਜਾਂ ਗਾਈਡ ਰੇਲ ਨੂੰ ਝੁਕਣ, ਡਰਾਈਵ ਪੇਚ ਤੋਡ਼ਨ, ਜਾਂ ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨੂੰ ਤਣਾਅ ਦੇ ਤਹਿਤ ਚੀਰ ਜਾਂ ਵਿਗਾਡ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਕਰੈਸ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਮਸ਼ੀਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੀ. ਐੱਨ. ਸੀ. ਟੂਲਸ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਟੇਬਲ ਜਾਂ ਟੂਲਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ "ਹੋਮਡ" ਜਾਂ "ਜ਼ੀਰੋਡ" ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹਾਰਡ ਮੋਸ਼ਨ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਡਰਾਈਵ ਵਿਧੀ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾਉਣਾ ਅਕਸਰ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਡਰਾਈਵ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਭੌਤਿਕ ਸੀਮਾ ਸਵਿੱਚਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਓਪਰੇਟਰ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੰਡਲ ਅਤੇ ਐਕਸਿਸ ਡਰਾਈਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਡ ਸੈਂਸਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਸ਼ੀਨ ਕੋਡ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਇੱਕ ਓਪਰੇਟਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਕਰੈਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਪਰੇਟਰ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਲੋਡ ਸੈਂਸਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਓਵਰਲੋਡ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਧੁਰਾ ਜਾਂ ਸਪਿੰਡਲ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਕਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਰੈਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਕਸਿਸ ਜਾਂ ਸਪਿੰਡਲ ਡਰਾਈਵ ਨੂੰ ਓਵਰਲੋਡ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਡਰਾਈਵ ਸਿਸਟਮ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਖੰਡਤਾ ਨਾਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰਾਈਵ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਰਾਈਵ ਮੋਟਰਾਂ "ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ"। ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਟਕਰਾਅ ਜਾਂ ਫਿਸਲਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਟੂਲ ਹੁਣ ਐਕਸ-ਐਕਸਿਸ ਤੇ 210 ਮਿਲੀਮੀਟਰ 'ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, 32 ਮਿਲੀਮੀਟਰ' ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਸਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ. ਅਗਲੇ ਸਾਰੇ ਟੂਲ ਮੋਸ਼ਨ X-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ-178mm ਦੁਆਰਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀ ਹੁਣ ਅਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਲੈਂਪਸ, ਵਿਜ਼ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਪਨ-ਲੂਪ ਸਟੈਪਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ ਪਰ ਬੰਦ-ਲੂਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੰਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੋਟਰ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਿਸਲਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਬੰਦ-ਲੂਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ੀਨ ਲੋਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਡਰਾਈਵ ਮੋਟਰ ਓਵਰਲੋਡ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਰਵੋ ਮੋਟਰ ਲੋਡ਼ੀਂਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਟਾਲਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਸੰਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀ ਸੈਂਸਰਾਂ (ਆਪਟੀਕਲ ਏਨਕੋਡਰ ਸਟ੍ਰਿਪ ਜਾਂ ਡਿਸਕਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਗਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਟਾਰਕ ਸੈਂਸਰ ਜਾਂ ਪਾਵਰ-ਡਰਾਅ ਸੈਂਸਰ ਅਸਧਾਰਨ ਤਣਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਡਰਾਈਵ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣਾ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੌਕ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੌਕ ਵਾਲੇ ਸੀ. ਐੱਨ. ਸੀ. ਟੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਟੈਪਰ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਟੈਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਲਤ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਟੂਲ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟੈਪਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੈਪਰ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਦਲਵਾਂ ਸਾਧਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਕਰੈਸ਼ ਜਾਂ ਸਲਿੱਪ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮੈਟਲਵਰਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਐਕਸਿਸ ਮੂਵਮੈਂਟ ਲਈ ਬੰਦ-ਲੂਪ ਫੀਡਬੈਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਲੋਜ਼ਡ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ, ਕੰਟਰੋਲਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਂ ਵਾਧੇ ਵਾਲੇ ਇੰਕੋਡਰ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਧੁਰੇ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਕੰਟਰੋਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਕਰੈਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਘਟਾਏਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2000 ਅਤੇ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਮਸ਼ੀਨ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਲਿਫਾਫੇ (ਸਾਰੇ ਧੁਰਿਆਂ, ਸਪਿੰਡਲਜ਼, ਚੱਕਸ, ਟਰਰੇਟਸ, ਟੂਲ ਹੋਲਡਰਾਂ, ਟੇਲਸਟੌਕਸ, ਫਿਕਸਚਰ, ਕਲੈਂਪਸ ਅਤੇ ਸਟਾਕ ਸਮੇਤ) ਲਈ ਅਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ 3 ਡੀ ਠੋਸ ਮਾਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਮਾਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਰੈਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Zelinski_2014-03-14">{{Citation |last=Zelinski |first=Peter |title=New users are adopting simulation software |date=2014-03-14 |url=http://www.mmsonline.com/blog/post/new-users-are-adopting-simulation-software |work=[[Modern Machine Shop]] |postscript=.}}</ref> == ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਬੈਕਲੈਸ਼ == ਸੀਐਨਸੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਦੇ ਅੰਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੋਡ ਜਨਰੇਟਰ ਇਹ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਿਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਸਾਰੇ ਕੱਟਣ ਜਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਟੀਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਡਰਾਈਵ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਇੱਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉੱਚ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਸਤ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਉਪਕਰਣ ਕਟਰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਵਰਕਪੀਸ ਗੌਜਿੰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੈਕਲੈਸ਼ ਕੱਟਣ ਦੌਰਾਨ ਐਕਸਿਸ ਮੂਵਮੈਂਟ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਿਲਿੰਗ, ਜਿੱਥੇ ਐਕਸਿਸ ਮੋਸ਼ਨ ਸਾਈਨੋਸੋਇਡਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲੀਨੀਅਰ ਇੰਕੋਡਰ ਜਾਂ ਹੱਥੀਂ ਮਾਪ ਦੁਆਰਾ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਵਿਧੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਹੀ ਹੋਣ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੀ ਸਤਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸੰਦਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੈਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕਿ ਜ਼ੀਰੋ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੀਐਨਸੀ-ਏਨਕੋਡਡ ਗਤੀ ਲਈ. ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਈਕਰੋਮੀਟਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੈਫਰੈਂਸ ਬੀਮ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਤੇ ਵਰਨੀਅਰ ਡਾਇਲ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੈਨੂਅਲ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2017}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2017)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == ਸਥਿਤੀ ਕੰਟਰੋਲ ਸਿਸਟਮ == ਅੰਕੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਟੂਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਭਾਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਿੰਗ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਓਪਨ-ਲੂਪ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਲੋਜ਼ਡ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਓਪਨ-ਲੂਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਸੰਚਾਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈਃ ਕੰਟਰੋਲਰ ਤੋਂ ਮੋਟਰ ਤੱਕ. ਇੱਕ ਕਲੋਜ਼ਡ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ, ਕੰਟਰੋਲਰ ਨੂੰ ਫੀਡਬੈਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਥਿਤੀ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕੇ, ਜੋ ਲੋਡ ਜਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਪਨ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਘੱਟ ਸਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹੈਂ। ਸਟੈਪਰ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਵੋ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੰਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਤੀ ਹੈ। === ਕਾਰਟੇਸ਼ੀਅਨ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਸ === ਜੀ ਐਂਡ ਐੱਮ ਕੋਡ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ [[ਕਾਰਟੇਜ਼ੀ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਕਾਰਟੇਜ਼ੀਅਨ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਆਮ ਪਲੇਨ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਗਰਾਫਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲੇਨ ਉੱਤੇ (ID1) ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਅਸਲ ਮਸ਼ੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ "ਘਰੇਲੂ ਸਥਿਤੀ" ਦੇਣ ਲਈ ਸਟਾਕ ਸਮੱਗਰੀ ਉੱਤੇ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਕੋਡਿੰਗ == ਜੀ-ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਰਕਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਚਾਲਾਂ ਜਾਂ ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀ-ਕੋਡ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ (%) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ "ਓ" (ਭਾਵ ਦੂਜੀ ਲਾਈਨ ਉੱਪਰ "ਓ0001"), ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਾਈਨ ਉੱ ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ (% ′) ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੱਦੇ ਹਨ। ਜੀ-ਕੋਡ ਲਈ ਫਾਰਮੈਟ ਅੱਖਰ ਜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਜੀ01। ਜੀ-ਕੋਡ ਇੱਕ ਮਿੱਲ ਅਤੇ ਲੈਥ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋਡ਼੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈਃ : [G00 ਰੈਪਿਡ ਮੋਸ਼ਨ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਿੰਗ] : [G01 ਲੀਨੀਅਰ ਇੰਟਰਪੋਲੇਸ਼ਨ ਮੋਸ਼ਨ] : [G02 ਸਰਕੂਲਰ ਇੰਟਰਪੋਲੇਸ਼ਨ ਮੋਸ਼ਨ-ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [G03 ਸਰਕੂਲਰ ਇੰਟਰਪੋਲੇਸ਼ਨ ਮੋਸ਼ਨ-ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [G04 ਡਵੈਲ (ਗਰੁੱਪ 00 ਮਿੱਲ] : [G10 ਸੈੱਟ ਆਫਸੈੱਟ (ਗਰੁੱਪ 00 ਮਿੱਲ] : [G12 ਸਰਕੂਲਰ ਪਾਕਟਿੰਗ-ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [G13 ਸਰਕੂਲਰ ਪਾਕਟਿੰਗ-ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] === ਐਮ-ਕੋਡ === [ਕੋਡ ਫੁਟਕਲ ਫੰਕਸ਼ਨ (ਐਮ-ਕੋਡ)]{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2017}}</link> . M-ਕੋਡ ਫੁਟਕਲ ਮਸ਼ੀਨ ਕਮਾਂਡਾਂ ਹਨ ਜੋ ਐਕਸਿਸ ਮੋਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ M-ਕੋਡ ਲਈ ਫਾਰਮੈਟ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ M ਅੱਖਰ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: : [M01 ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਸਟਾਪ] : [ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ M02 ਅੰਤ] : [M03 ਸਟਾਰਟ ਸਪਿੰਡਲ-ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [M04 ਸਟਾਰਟ ਸਪਿੰਡਲ-ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ] : [M05 ਸਟਾਪ ਸਪਿੰਡਲ] : [M06 ਸੰਦ ਬਦਲੋ] : [ਧੁੰਦ ਦੇ ਕੂਲੈਂਟ ਉੱਤੇ M07 ਕੂਲੈਂਟ] : [M08 ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ ਚਾਲੂ] : [M09 ਕੂਲੈਂਟ ਬੰਦ] : [M10 ਚੱਕ ਓਪਨ] : [M11 ਚੱਕ ਬੰਦ] : [M12 ਸਪਿੰਡਲ ਅੱਪ] : [M13 ਦੋਵੇਂ M03 ਅਤੇ M08 ਸਪਿੰਡਲ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਾਓ ਅਤੇ ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ] : [M14 ਦੋਵੇਂ M04 ਅਤੇ M08 ਸਪਿੰਡਲ ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ] : [M15 ਦੋਵੇਂ M05 ਅਤੇ M09 ਸਪਿੰਡਲ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ ਬੰਦ] : [M16 ਸਪੈਸ਼ਲ ਟੂਲ ਕਾਲ] : [M19 ਸਪਿੰਡਲ ਓਰੀਐਂਟੇਟ] : [M29 DNC ਢੰਗ] : [M30 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੀਸੈਟ ਅਤੇ ਰੀਵਾਈਂਡ] : [M38 ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ] : [M39 ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ] : [ਮੱਧ ਵਿੱਚ M40 ਸਪਿੰਡਲ ਗੇਅਰ] : [M41 ਘੱਟ ਗੀਅਰ ਚੁਣੋ] : [M42 ਹਾਈ ਗੀਅਰ ਚੁਣੋ] : [M53 ਰਿਟਰਾਕਟ ਸਪਿੰਡਲ] (ਸੰਦ ਸਪਿੰਨਲ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏ ਉਹ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ : [M68 ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਚੱਕ ਕਲੋਜ਼] : [M69 ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਚੱਕ ਓਪਨ] : [M78 ਟੇਲਸਟੌਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ] : [M79 ਟੇਲਸਟੌਕ ਰਿਵਰਸਸਿੰਗ] === ਉਦਾਹਰਣ === <syntaxhighlight lang="text"> % O0001 G20 G40 G80 G90 G94 G54(Inch, Cutter Comp. Cancel, Deactivate all canned cycles, moves axes to machine coordinate, feed per min., origin coordinate system) M06 T01 (Tool change to tool 1) G43 H01 (Tool length comp. in a positive direction, length compensation for the tool) M03 S1200 (Spindle turns CW at 1200RPM) G00 X0. Y0. (Rapid Traverse to X=0. Y=0.) G00 Z.5 (Rapid Traverse to z=.5) G00 X1. Y-.75 (Rapid traverse to X1. Y-.75) G01 Z-.1 F10 (Plunge into part at Z-.25 at 10in per min.) G03 X.875 Y-.5 I.1875 J-.75 (CCW arc cut to X.875 Y-.5 with radius origin at I.625 J-.75) G03 X.5 Y-.75 I0.0 J0.0 (CCW arc cut to X.5 Y-.75 with radius origin at I0.0 J0.0) G03 X.75 Y-.9375 I0.0 J0.0(CCW arc cut to X.75 Y-.9375 with radius origin at I0.0 J0.0) G02 X1. Y-1.25 I.75 J-1.25 (CW arc cut to X1. Y-1.25 with radius origin at I.75 J-1.25) G02 X.75 Y-1.5625 I0.0 J0.0 (CW arc cut to X.75 Y-1.5625 with same radius origin as the previous arc) G02 X.5 Y-1.25 I0.0 J0.0 (CW arc cut to X.5 Y-1.25 with same radius origin as the previous arc) G00 Z.5 (Rapid traverse to z.5) M05 (spindle stops) G00 X0.0 Y0.0 (Mill returns to origin) M30 (Program End) % </syntaxhighlight>ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਫੀਡ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਉਤਪਾਦ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਗਤੀ ਅਤੇ ਫੀਡ ਟੂਲ, ਮਸ਼ੀਨ ਸਪਿੰਡਲ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਇੱਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਸਹੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਫੀਡ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਲ ਔਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Citation |last=Brittain |first=James |title=Alexanderson: Pioneer in American Electrical Engineering |year=1992 |postscript=. |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-4228-X}} *   *   * {{Citation |last=Reintjes |first=J. Francis |title=Numerical Control: Making a New Technology |year=1991 |postscript=. |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-506772-9}} * {{Citation |last=Weisberg |first=David |title=The Engineering Design Revolution |url=http://www.cadhistory.net/chapters/03_MIT_CAD_Roots_1945_1965.pdf |postscript=. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707074750/http://www.cadhistory.net/chapters/03_MIT_CAD_Roots_1945_1965.pdf |archive-date=7 July 2010}} * {{Citation |last=Wildes |first=Karl L. |title=A Century of Electrical Engineering and Computer Science at MIT |url=https://archive.org/details/centuryofelectri0000wild |year=1985 |postscript=. |publisher=MIT Press |isbn=0-262-23119-0 |last2=Lindgren |first2=Nilo A.}} * ਹੈਰਿਨ, ਗੋਲਡਨ ਈ. "ਇੰਡਸਟਰੀ ਆਨਰਜ਼ ਦ ਇਨਵੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਨਸੀ", ਮਾਡਰਨ ਮਸ਼ੀਨ ਸ਼ਾਪ, 12 ਜਨਵਰੀ 1998. * ਸੀਗਲ, ਅਰਨੋਲਡ। "ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਆਫ਼ ਨਿਊਮੈਰਿਕਲੀ ਕੰਟਰੋਲਡ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲਜ਼", ''ਕੰਟਰੋਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ'', ਵਾਲੀਅਮ 3 ਅੰਕ 10 (ਅਕਤੂਬਰ 1956).&nbsp; *   * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਜੂਨ ਪਗੈਰਿਗਨ (ਵਿਨੀ ਐਡਮੰਟਨ ਅਲਬਰਟਾ ਕੈਨੇਡਾ) ਸੀਐਨਸੀ ਇਨਫੋਮੈਟਿਕ, ''ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ''. * [https://www.engtechgroup.com/cnc-machines-evolution/ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ (2018)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਕਤੂਬਰ 15,2018, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ * ਫਿਟਜ਼ਪੈਟਰਿਕ, ਮਾਈਕਲ (2019) "ਮਸ਼ੀਨ ਅਤੇ ਸੀਐਨਸੀ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ"। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline|Computer numerical control}} 2ou0ur88tyh2scdyp9plm6scsnckdbm ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ 0 192021 840142 777969 2026-05-28T20:56:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840142 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = ਲਾਲਾ | name = ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ | death_date = 1852 | employer = ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ | known_for = ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਅਦਾਲਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ | notable_works = ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ }} '''ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sohan Lal Suri;''' ਮੌਤ 1852) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|location=Patiala}}</ref> ਸੋਹਨ ਲਾਲਾ ਗਣਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਸੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ''ਵਕਈ ਨਵੀਸ'' ਜਾਂ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹੁਦਾ 1811 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 1839 ਵਿਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਅਦਾਲਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਮਾਂ 1812 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ''ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ'' ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577070|title=Harking back: Classic 'daftars' of historian Lala Sohan Lal Suri|last=Sheikh|first=Majid|date=30 August 2020|work=Dawn|access-date=26 August 2024}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਪੋਠੋਹਾਰ|ਪੋਠਵਾਰ]] ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਖੋਖਰ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1056656|title=The mysterious genius who was a double-agent|last=Sheikh|first=Majid|date=April 17, 2024|work=Dawn|access-date=April 17, 2024|location=Lahore, Pakistan}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਖਰੈਣ ''ਗੋਤਰਾ'' ਜਾਂ ''ਬਿਰਾਦਰੀ'' (ਕਬੀਲਾ) ਦਾ ਸੀ, ਸਰੀ ਇੱਕ ਉਪ-ਕਬੀਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਲਾਲਾ ਗਣਪਤ ਰਾਏ ਨੇ [[ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ|ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਮੁਨਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1771 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ [[ਚੜਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 1811-12 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਸੋਹਨ ਨੂੰ 1811 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਸੂਰੀ ਗਣਿਤ, ਅੰਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ 1836 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸਾਰਣੀ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਸੀਸ-ਸਤਲੁਜ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ, ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ। ਜਨਰਲ ਕਲਾਉਡ ਮਾਰਟਿਨ ਵੇਡ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਅਤੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੋਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਹੱਥ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਉਪਲਬਧ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਜਾਨ ਰਾਏ ਭੰਡਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ''ਖੁੱਲਾਸਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ'' । [[ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਦ ਦੀਨ|ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੂਦੀਨ ਨੇ]] ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਨਰਲ ਕਲਾਊਡ ਮਾਰਟਿਨ ਵੇਡ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। <ref name=":1" /> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੇਡ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਸੋਹਨ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਹਨ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ''ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ'' ਤੋਂ ਵੇਡ ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਨ ਨੇ ਵੇਡ ਨੂੰ ''ਤਵਾਰੀਖ'' ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਵੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਲੰਡਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite web |title='Umdat al-tawarikh. (See f199a) [manuscript] |url=https://ras.koha-ptfs.co.uk/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3192&query_desc=kw%2Cwrdl%3A%20wade |access-date=27 August 2024 |website=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |archive-date=28 ਅਗਸਤ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828011801/https://ras.koha-ptfs.co.uk/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3192&query_desc=kw,wrdl:%20wade |url-status=dead }}</ref> == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 1849 ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਮੰਗਾ ਵਿਚ 1,000 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ ''[[ਜਗੀਰ|ਜਾਗੀਰ]]'' (ਜਾਇਦਾਦ) ਦੀ ਗਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਪਿੰਡ ਮੰਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਲਾਲਾ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ, ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 1850 ਵਿੱਚ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਲ ਉਥੇ ਰਹੇ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1852]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] 3vqlrqz9u2t8zm0q4io2u15jldtjxg9 ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ 0 194798 840136 792560 2026-05-28T17:05:04Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and training" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1279040532|Omkarnath Thakur]]" 840136 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | honorific_prefix = [[Pandit]] | background = solo_singer | name = Omkarnath Thakur | image = Omkarnath Thakur 1997 stamp of India.jpg | image_size = | alt = | caption = Pandit Omkarnath Thakur | birth_name = Omkarnath thakur | alias = | birth_date = {{birth date|df=yes|1897|06|24}}<ref name=pr>{{cite web |title=AIR Archives: Pt Omkarnath Thakur |url=http://prasarbharati.gov.in/Archives/AIR+Archives/Pt+Omkarnath+Thakur.htm |publisher=[[Prasar Bharati]] }}</ref> | birth_place = Jahaj, Khambhat (Gujarat) [[Baroda State]], [[Bombay Presidency]], [[British Raj|British India]] (present-day [[Gujarat]], [[India]]) | origin = | death_date = {{death date and age|df=yes|1967|12|29|1897|06|24}}<ref name=all/> | death_place = [[Bombay]], [[Maharashtra]], [[India]] (present-day [[Mumbai]]) | genre = [[Hindustani classical music]] | years_active = 1918–1960s | label = | website = | occupations = Professor, musicologist, composer | instruments = singing, israj, mridangam, harmonium | associated_acts = [[Vishnu Digambar Paluskar]] }} [[ਪੰਡਿਤ]] '''ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ''' (24 ਜੂਨ 1897-29 ਦਸੰਬਰ 1967) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ, ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ। ਉਹ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲੇ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਫੈਕਲਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡੀਨ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤਾਂਜਲੀ ਭਾਗ 1 ਤੋਂ 6 ਤੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਦਾ ਜਨਮ 1897 ਵਿੱਚ ਬਡ਼ੌਦਾ ਰਿਆਸਤ (ਮੌਜੂਦਾ ਆਨੰਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਖੰਭਾਤ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ) ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮਹਾਸ਼ੰਕਰ ਠਾਕੁਰ ਨੇ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ [[ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਨਾਨਾਸਾਹੇਬ ਪੇਸ਼ਵਾ]] ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੌਰੀਸ਼ੰਕਰ ਠਾਕੁਰ ਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਡ਼ੌਦਾ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਮਨਾਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 200 ਘੋਡ਼ਸਵਾਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ 1900 ਵਿੱਚ ਭਰੂਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਫੌਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਸਨਿਆਸੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਘਰ ਚਲਾਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਕਈ ਅਜੀਬ ਨੌਕਰੀਆਂ, ਮਿੱਲਾਂ, [[ਰਾਮ ਲੀਲਾ|ਰਾਮਲੀਲਾ]] ਮੰਡਲੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। &nbsp;ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="wa258" /> ਉਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਉਪਕਾਰੀ [[ਪਾਰਸੀ]] ਸ਼ਾਹਪੁਰਜੀ ਮੰਚੇਰਜੀ ਡੂੰਗਾਜੀ ਨੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ [[ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ । ਠਾਕੁਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।<ref name="wa259" /> ਆਖਰਕਾਰ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1918 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ,ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੂਸਕਰ(ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 1931 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਤਾਲੀਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ।<ref name="all">{{Cite web |title=Omkarnath Thakur |url=http://www.allmusic.com/artist/omkarnath-thakur-mn0001830095 |publisher=Allmusic}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਦਾ ਜਨਮ 1897 ਵਿੱਚ ਬੜੋਦਾ ਰਿਆਸਤ (ਮੌਜੂਦਾ ਆਨੰਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਖੰਭਾਤ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ) ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮਹਾਸ਼ੰਕਰ ਠਾਕੁਰ ਨੇ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ [[ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਨਾਨਾਸਾਹੇਬ ਪੇਸ਼ਵਾ]] ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੌਰੀਸ਼ੰਕਰ ਠਾਕੁਰ ਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੀ,ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੋਦਾ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਮਨਾਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 200 ਘੁੜਸਵਾਰ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ 1900 ਵਿੱਚ ਭਰੂਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਨਿਆਸ ਲੈ ਸਕਣ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਚਲਾਉਣਾ ਪਿਆ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰ ਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤਿਆ ਜਿਵੇਂ-ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ , [[ਰਾਮ ਲੀਲਾ|ਰਾਮਲੀਲਾ]] ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="wa258" />&nbsp; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਮਕਾਰ ਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮੀਰ [[ਪਾਰਸੀ]] ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸ਼ਾਹਪੁਰਜੀ ਮੰਚੇਰਜੀ ਡੂੰਗਾਜੀ ਨੇ ਸਾਲ 1909 ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਲੁਸਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ [[ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ਤੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਓਮਕਾਰ ਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।<ref name="wa259" /> ਆਖਰਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1918 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਪਲੂਸਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਾਲ, 1931 ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਲੁਸਕਰ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ , ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref name="all">{{Cite web |title=Omkarnath Thakur |url=http://www.allmusic.com/artist/omkarnath-thakur-mn0001830095 |publisher=Allmusic}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਨੂੰ 1916 ਵਿੱਚ ਪਲੁਸਕਰ ਦੇ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੀ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ|ਅਲੀ ਬਖਸ਼]] ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਖਾਨ, ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਨ1919 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਰੂਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ, ''ਗੰਧਰਵ ਨਿਕੇਤਨ'' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਭਰੂਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ''[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]'' ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=27 December 1992 |title=Omkarnath Thakur |url=http://www.kamat.com/database/articles/omkarnath_thakur.htm |publisher=Kamat, The Times of India, Bombay}}</ref> ਠਾਕੁਰ ਨੇ 1933 ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ [[ਬੇਨੀਤੋ ਮੁਸੋਲੀਨੀ|ਬੇਨੀਤੋ ਮੁਸੋਲਿਨੀ]] ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਇੰਦਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਸੇ ਸਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡੀਨ ਸਨ।<ref name="all">{{Cite web |title=Omkarnath Thakur |url=http://www.allmusic.com/artist/omkarnath-thakur-mn0001830095 |publisher=Allmusic}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.allmusic.com/artist/omkarnath-thakur-mn0001830095 "Omkarnath Thakur"]. </cite></ref> ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗੀਤ, ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੁਲਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ।<ref>{{Cite encyclopedia|title=Thakur, Omkarnath|publisher=[[Macmillan Publishers]]|location=London}}</ref><ref>{{Cite book|location=Cambridge}}</ref> ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਨੇ 1954 ਤੱਕ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਅਤੇ 1963 ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Padma Awards |url=http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php?start=0&award_year=1955&state=&field=3&p_name=&award=All |access-date=6 December 2009 |publisher=[[Ministry of Communications and Information Technology (India)|Ministry of Communications and Information Technology]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=SNA: List of Akademi Awardees – Music – Vocal |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm#HindustaniMusicVocal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=30 May 2015 |access-date=6 December 2009 |publisher=[[Sangeet Natak Akademi]]}}</ref> ਉਹ 1963 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1963 ਵਿੱੱਚ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1954 ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 1965 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੌਰਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="all">{{Cite web |title=Omkarnath Thakur |url=http://www.allmusic.com/artist/omkarnath-thakur-mn0001830095 |publisher=Allmusic}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.allmusic.com/artist/omkarnath-thakur-mn0001830095 "Omkarnath Thakur"]. </cite></ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1967]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1897]] ixgrbksqzv6pshuigv7wt397dke600o ਕਥਕਲੀ 0 194922 840137 828157 2026-05-28T17:24:41Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343280886|Kathakali]]" 840137 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਨਾਚ|image=File:Kathakali -Play with Kaurava.jpg|alt=|caption=|genre=[[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ]]|signature=|inventor=|year=}} '''''ਕਥਕਲੀ''''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀਃNauthakali) ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਮੰਚ|ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਥਕਲੀ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ''ਅੱਤਾਕਥਾ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨਾ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ [[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਪਾਠ ਦੇ ''ਨਵਰਸ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਕਅੱਪ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਰਲ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ।<ref name="Lochtefeld2002p359">{{cite book|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch |url-access=registration|year=2002|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-3179-8 |page=359 }}</ref><ref name="claus2003p332">{{cite book|author1=Peter J. Claus|author2=Sarah Diamond|author3=Margaret Ann Mills|title=South Asian Folklore: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC |year=2003|publisher=Routledge |isbn=978-0-415-93919-5 |pages=332–333 }}</ref><ref name="zarrilli17">{{cite book|author=Phillip B. Zarrilli|title=Kathakali Dance-drama: Where Gods and Demons Come to Play|url=https://archive.org/details/kathakalidancedr0000zarr |url-access=registration|year=2000|publisher=Routledge |isbn=978-0-415-13109-4 |pages=xi, 17–19 }}</ref> ਇਹ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜ [[ਕੇਰਲ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਿਆਲਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਕਲੀ ਦਾ ਕੇਰਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾ ਨਾਲ ਨੇੜਲਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਤੀਆਟਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਮ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Kathakali_BNC.jpg|thumb|ਕਥਕਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੱਠ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।]] == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == ਕਥਕਲੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਸ਼ੈਲੀ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੀ. ਈ. ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਤਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਕਾਲੀਕਟ ਦੇ ਜ਼ਮੋਰਿਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਟਕ) ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪਹਿਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਥਕਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ, ਵੋਕਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਥਕਲੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਥਲੈਟਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Lochtefeld2002p359" /> ਕਥਕਲੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਿੰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਲਾ ਰੂਪ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਵੇਰਵੇ ਹਿੰਦੂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੱਠਵਾਦੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Lochtefeld2002p359" /><ref name="zarrilli191">{{cite book|author=Phillip B. Zarrilli|title=Kathakali Dance-drama: Where Gods and Demons Come to Play|url=https://archive.org/details/kathakalidancedr0000zarr |url-access=registration|year=2000|publisher=Routledge |isbn=978-0-415-13109-4 |pages=[https://archive.org/details/kathakalidancedr0000zarr/page/22 22]–25, 191 }}</ref> ਕਥਕਲੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ|ਪੁਰਾਣਾਂ]] ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਵੋਕਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਕਥਕਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] ਦੁਆਰਾ।<ref name="daugherty52">{{Cite journal|last=Daugherty|first=Diane|year=2005|title=The Pendulum of Intercultural Performance: Kathakalī King Lear at Shakespeare's Globe|journal=Asian Theatre Journal|publisher=Johns Hopkins University Press|volume=22|issue=1|pages=52–72|doi=10.1353/atj.2005.0004}}</ref> ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਈਸਾਈ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 July 2011 |title=Kathakali makes Christian debut |url=https://www.deccanherald.com/archives/kathakali-makes-christian-debut-2429628}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਕਥਕਲੀ ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਰਿਸ਼ੀ [[ਭਰਤਮੁਨੀ|ਭਰਤ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਤ ਭੇਦ ਹਨ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 200 ਬੀ. ਸੀ. ਅਤੇ 200 ਈ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ 500 ਬੀ. ਸੀ ਅਤੇ 500 ਈ. ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।{{Sfn|Natalia Lidova|2014}}{{Sfn|Tarla Mehta|1995}}{{Sfn|Wallace Dace|1963}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 6000 ਛੰਦਾਂ ਹਨ ਜੋ 36 ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ।{{Sfn|Natalia Lidova|2014}}{{Sfn|Emmie Te Nijenhuis|1974}} ਪਾਠ, ਨਤਾਲੀਆ ਲਿਡੋਵਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ([[ਸ਼ਿਵ]]) ਰਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਭਾਵ, ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ, ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ, ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਦਮ,ਖੜੇ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ-ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਥਕਲੀ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।{{Sfn|Natalia Lidova|2014}}{{Sfn|Kapila Vatsyayan|2001}} ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।<ref name="mog17">{{Cite web |last=Coormaraswamy and Duggirala |year=1917 |title=The Mirror of Gesture |url=https://archive.org/stream/cu31924012568535#page/n5/mode/2up |publisher=Harvard University Press |page=4}}; Also see chapter 36</ref> ਕਥਕਲੀ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋਨਸ ਅਤੇ ਰਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ 500 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। [[ਕੇਰਲ]] ਵਿੱਚ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਕਥਕਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ। ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਥਕਲੀ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Mahinder Singh|year=1972|title=Kathakali|url=https://books.google.com/books?id=Vs8-AQAAIAAJ|journal=Interscæna, Acta Scænographica|publisher=Scénografický ústav v Praze|volume=2|pages=1–17}}</ref> === ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਲਿੰਕਃ ਕੁਟੀਆਟਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨੱਟਮ ਅਤੇ ਕੂਥੂ === ਫ਼ਾਰਲੇ ਰਿਚਮੰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਥਕਲੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਟੀਆਟਮ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ) ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ''[[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]]'' ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਂਚ ਅੰਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਚਮੰਡ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ''[[ਕੁਟਿਅੱਟਮ|''ਕੁਟੀਆਟਮ'']]'', "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਥੀਏਟਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਕਲਾ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ''ਕੁਟੀਆਟਮ'', ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਥੇ ਜੋ [[ਸ਼ਿਵ]] ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ''[[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]]'' ਵਿੱਚ "ਆਦਰਸ਼" ਵਜੋਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਾਪ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ 500 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="richmond95" /> ਜ਼ਰੀਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ''[[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]]'' ਕਥਕਲੀ ਦਾ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਹੈ। ''''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨੱਟਮ'''' ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਾਚ-ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲੀਕਟ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਨਵਦਨ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="richmond317" /> ਰਵਾਇਤੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਟਾਰੱਕਰਾ ਥਾਮਪੁਰਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀਰਾ ਕੇਰਲ ਵਰਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੇ ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨੱਟਮ'' ਮੰਡਲੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਟਾਰੱਕਰਾ ਥਾਮਪੁਰਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨੱਟਮ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਲਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮਨੱਟਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਾਟਕ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ''[[ਰਾਮਾਇਣ]]''<nowiki/>' ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ''ਰਾਮਾਇਣ'' ਤੋਂ ਥੋੜੇ ਵਖਰੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 'ਕਥਕਲੀ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।<ref name="richmond317" /> ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਅਸ਼ਟਾਪਡਿਆਟਮ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਵੀ ਜੈਦੇਵ ਦੀ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਚਰਵਾਹੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗਊ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।{{Sfn|D. Appukuttan Nair, Ayyappa K. Paniker|1993}} ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਕਈ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਡੀਯੇਟੂ, ਥੇਅਮ ਅਤੇ ਪਦਯਾਨੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੋਰੱਟੂ ਨਡਕਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਤਮਿਲ ਥਰੂਕੂਥੂ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ''ਕਲਾਰੀਪੈਯੱਟੂ'' ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟ ਨੇ ਵੀ ਕਥਕਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="ClausDiamond2003p331" /> ਲਿੰਕਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ''ਕਥਕਲੀ'' ਮੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨੱਟਮ", ਕੁਟੀਅੱਟਮ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿੱਥੇ ਡਾਂਸਰ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ''ਕਥਕਲੀ'' ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਾਂਸਰ-ਅਦਾਕਾਰ ਨੂੰ ਉੱਤਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੋਕਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ' ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ। ''ਕਥਕਲੀ'' ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="richmond317" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ]] 1bitruso79jgr9uj7z3jrykqkudnej4 ਝੋਕ ਹਰੀਹਰ 0 204628 840126 839555 2026-05-28T12:33:16Z Jagmit Singh Brar 17898 840126 wikitext text/x-wiki '''ਝੋਕ ਹਰੀਹਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 242 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਝੋਕ ਹਰੀ ਹਰ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152003 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਕੈਨਾਲ ਕਲੋਨੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Jhoke Hari Har Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Jhoke-Hari-Har |access-date=2026-05-16 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> {{Stub}} hanrpbfdjsxe7movnlt7hus3est61k7 840127 840126 2026-05-28T12:33:33Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] using [[WP:HC|HotCat]] 840127 wikitext text/x-wiki '''ਝੋਕ ਹਰੀਹਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 242 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਝੋਕ ਹਰੀ ਹਰ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152003 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਕੈਨਾਲ ਕਲੋਨੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Jhoke Hari Har Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Jhoke-Hari-Har |access-date=2026-05-16 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] odjrgn37ebl7t7eanfigilp5o0c6ojn ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਟੀਚਰ (ਫ਼ਿਲਮ) 0 204635 840124 839610 2026-05-28T12:32:26Z Jagmit Singh Brar 17898 Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ਨੂੰ [[ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਟੀਚਰ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 839610 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Music Teacher | image = Music Teacher (film).jpg | caption = Film poster | director = Sarthak Dasgupta | writer = {{plainlist| * Sarthak Dasgupta * [[Gaurav Sharma (producer)|Gaurav Sharma]] (dialogue) }} | screenplay = | story = | based_on = | producer = Sarthak Dasgupta | starring = {{plainlist| * [[Manav Kaul]] * [[Divya Dutta]] * [[Neena Gupta]] }} | narrator = | cinematography = Kaushik Mandal | editing = | music = '''Original Composition:'''<br>[[R.D. Burman]]<br>'''Music Re-created By:'''<br>[[Rochak Kohli]] | studio = {{plainlist| * [[Saregama India]] * [[Yoodlee Films]] }} | distributor = [[Netflix]] | released = {{Film date|2019|04|19|df=yes}} | runtime = 101 minutes | country = India | language = Hindi | budget = | gross = }}'''''ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ''''' 2019 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਥਕ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਲਿਖਤ ਫਿਲਮ ਹੈ।<ref name="april2019">{{Cite tweet|user=seewhatsnext}}</ref><ref name="thedailydot">{{Cite web |date=23 April 2019 |title=Netflix's 'Music Teacher' is another lifeless melodrama about an emotionally illiterate man |url=https://www.dailydot.com/upstream/music-teacher-netflix-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423235212/https://www.dailydot.com/upstream/music-teacher-netflix-review/ |archive-date=23 April 2019 |access-date=12 August 2019 |website=The Daily Dot}}</ref><ref name="thereviewgeek">{{Cite web |title=Music Teacher – Netflix Film Review |url=https://www.thereviewgeek.com/musicteacher-filmreview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814085152/https://www.thereviewgeek.com/musicteacher-filmreview/ |archive-date=14 August 2019 |access-date=14 August 2019 |website=The Review Geek}}</ref> == ਕਿੱਸਾ == ਬੇਨੀ ਮਾਧਵ ਸਿੰਘ ([[ਮਾਨਵ ਕੌਲ]]) ਇੱਕ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਜੋ ਸੋਲਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਾੜੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਉਰਮੀ ([[Niharika Dutt|ਨਿਹਾਰਿਕਾ ਦੱਤ]]) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ([[ਨੀਨਾ ਗੁਪਤਾ]]) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸ ਦੇ ਕੁਆਰੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਕਾਰਣ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਕਈ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਜੋਨਾਈ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਦਾਸ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗੁਆਂਢੀ, ਗੀਤਾ ([[ਦਿੱਵਿਆ ਦੱਤਾ|ਦਿਵਿਆ ਦੱਤਾ]]), ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਫਲੈਸ਼ਬੈਕ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਨੀ ਜਯੋਤਸਨਾ "ਜੋਨਾਈ" ਰੇ ([[Amrita Bagchi|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਗਚੀ]]) ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਪਰ ਬੇਨੀ ਜਿੰਨੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋਨਾਈ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੇਨੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉੱਭਰਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੋਲਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੇਨੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੰਬਈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਓਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਜੋ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਬੇਨੀ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਜੋਨਾਈ ਦਾ ਮੁੰਬਈ ਜਾਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰੇਗਾ। ਟੁੱਟੇ ਹੋਇਆ ਦਿਲ ਲਈ ਕੇ ਜੋਨਾਈ ਮੁੰਬਈ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ, ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਬੇਨੀ ਜੋਨਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕੁਆਰੇਪਣ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਸਤ ਕਰੀਅਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਈਰਖਾ, ਗੁੱਸੇ, ਸੋਗ ਅਤੇ ਇਕੱਲਤਾ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਉਜਾੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਗੀਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੋਨਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਬੇਨੀ ਨੂੰ "ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ" ਜੋਨਾਈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੇਨੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਓਂਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੇਨੀ ਜੋਨਾਈ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਮਿਤੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੀਤਾ ਬੇਨੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋਨਾਈ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਜੋਨਾਈ ਨੂੱ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਨੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨ ਰੂਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕਦੀ ਅਤੇ ਅਜੀਬ, ਬੇਨੀ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੋਨਾਈ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਮੰਦਭਾਗੇ ਰਸਤੇ ਬਾਰੇ ਰੋਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਸਹਿਜ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋਨਾਈ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਨ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। == ਅਦਾਕਾਰ == * ਬੇਨੀ ਮਾਧਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਮਾਨਵ ਕੌਲ]] * ਗੀਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਵਿਆ ਦੱਤਾ|ਦਿਵਿਆ ਦੱਤਾ]] * ਮਾਧਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਨੀਨਾ ਗੁਪਤਾ]] * ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਗਚੀ-ਜਯੋਤਸਨਾ ਰੇ ਉਰਫ ਜੋਨਾਈ * ਉਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਹਾਰਿਕਾ ਲਾਇਰਾ ਦੱਤ * ਨਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤਪਾਲ ਸ਼ਰਮਾ <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox album | name = Music Teacher | type = Soundtrack | artist = [[R.D. Burman]] & [[Rochak Kohli]] | recorded = 2019 | label = [[Saregama]] | producer = [[Rochak Kohli]] }} ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਰੋਚਕ ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਦੋ ਕਲਾਸਿਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਜੋ ਗੀਤ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਏ ਸਨ ਉਹ ਸਨ ਫਿਲਮ ਘਰ ਦੇ ''ਫਿਰ ਵਹੀ ਰਾਤ'' ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਰਿਮਝਿਮ ਗਿਰੇ ਸਾਵਨ। ਮੂਲ ਸੰਗੀਤ [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੰਬਰ ਸਿਰਲੇਖ ਗੀਤਕਾਰ ਗਾਇਕ/ਗਾਇਕਾ ਲੰਬਾਈ 1. "ਰਿਮਝਿਮ ਗਿਰੇ ਸਾਵਨ" ਯੋਗੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪਾਪੋਨ 4:44 2. "ਫਿਰ ਵਹੀ ਰਾਤ" ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਪਾਪੋਨ 3. "ਸੰਭਾਲ ਰੱਖੀਆਂ" ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸੈਣੀ ਜੁਬਿਨ ਨੌਟਿਆਲ (ਪੁਰਸ਼ ਸੰਸਕਰਣ) 4. "ਸੰਭਾਲ ਰੱਖੀਆਂ" ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸੈਣੀ ਨੀਤੀ ਮੋਹਨ (ਔਰਤ ਸੰਸਕਰਣ) 5. "ਇਕ ਮੋੜ" ਅਧੀਸ਼ ਵਰਮਾ ਨੀਤੀ ਮੋਹਨ (ਮਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ) 6. "ਇਕ ਮੋੜ" ਅਧੀਸ਼ ਵਰਮਾ ਪਾਪੋਨ 4:19 (ਪੁਰਸ਼ ਸੰਸਕਰਣ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 87tldu0k9f8nqb4wx7821hje3jsx9r1 ਬਾਜ਼ਾਰ (1949 ਫ਼ਿਲਮ) 0 204637 840123 839657 2026-05-28T12:31:55Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 840123 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Bazaar | image = Bazaar 1949.jpg | alt = | caption = | director = [[K. Amarnath]] | writer = [[Qamar Jalalabadi]] | screenplay = [[K. Amarnath]] | story = [[K. Amarnath]] | producer = M. R. Navalkar | starring = [[Shyam (actor)|Shyam]] <br> [[Nigar Sultana (actress)|Nigar Sultana]] <br> [[Yakub (actor)|Yakub]] <br>[[Gope (actor)|Gope]] | cinematography = M. R. Navalkar | editing = Vasant Borkar | music = Shyam Sunder<br>[[Husnlal Bhagatram]] | studio = Madhukar Pictures | distributor = Madhukar Pictures | released = {{Film date|1949|||df=y}} | runtime = | country = India | language = Hindi }}'''''ਬਾਜ਼ਾਰ''''' ਸਾਲ 1949 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ-ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੇ. ਅਮਰਨਾਥ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬੈਨਰ ਮਧੁਕਰ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਕੇ. ਅਮਰਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਗੀਤ ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ [[ਹੁਸਨ ਲਾਲ ਭਗਤ ਰਾਮ|ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="upperstall">{{Cite web |last=Karan Bali |date=22 August 2022 |title=Bazaar (1949 film) - a film review |url=https://upperstall.com/film/bazar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=11 June 2024 |website=Upperstall.com website}}</ref><ref name="FilmIndia">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=May 1948|title=Bazaar Review (page 102)|url=https://archive.org/details/filmindia194915unse/page/n101/mode/2up?view=theater|journal=Filmindia|volume=15|issue=5|page=102|ref=Internet archive}}</ref> == ਪਲਾਟ == ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਕਵੀ, ਪਰਵਾਨਾ, ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਜੱਗੂ ਨਾਲ ਘਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਜਿਪਸੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗੂ ਇੱਕ ਜਿਪਸੀ ਡਾਂਸਰ, ਕੋਯਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਚੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਜਗੂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖੰਨਾ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਦੇ ਖੰਨਾ ਨਾਲ ਖੇਹਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਿਜਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਡਾਂਸਰ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਪਰਵਾਨਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਕੱਦ-ਕਾਠੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਰਵਾਨਾ, ਜਗੂ ਅਤੇ ਕੋਯਲ ਨੂੰ ਖੰਨਾ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ-ਡਾਉਨ ਪਡ਼ਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਨਾਲ ਖੰਨਾ ਥੀਏਟਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਟੀਮ ਆਪਣਾ ਥੀਏਟਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਖੰਨਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਪਰਵਾਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਤਾਬ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਖੰਨਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਰਵਾਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੰਨਾ, ਪਰਵਾਨਾ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕਬੂਲਨਾਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਪਰਵਾਨਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. == ਅਦਾਕਾਰ == * ਸ਼ਿਆਮ<ref name="upperstall">{{Cite web |last=Karan Bali |date=22 August 2022 |title=Bazaar (1949 film) - a film review |url=https://upperstall.com/film/bazar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=11 June 2024 |website=Upperstall.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKaran_Bali2022">Karan Bali (22 August 2022). [https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ "Bazaar (1949 film) - a film review"]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/film/bazar/ the original] on 6 October 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 June</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="FilmIndia">{{Cite journal|last=Patel|first=Baburao|date=May 1948|title=Bazaar Review (page 102)|url=https://archive.org/details/filmindia194915unse/page/n101/mode/2up?view=theater|journal=Filmindia|volume=15|issue=5|page=102|ref=Internet archive}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="Internet_archive">Patel, Baburao (May 1948). [https://archive.org/details/filmindia194915unse/page/n101/mode/2up?view=theater "Bazaar Review (page 102)"]. ''Filmindia''. '''15''' (5): 102.</cite></ref> * [[ਨਿਗਾਰ ਸੁਲਤਾਨਾ]]<ref name="upperstall" /> * ਯਾਕੂਬ<ref name="FilmIndia" /> * ਗੋਪੇ<ref name="upperstall" /> * [[ਕੁੱਕੂ ਮੋਰੇ|ਕੁਕੁ]] == ਸੰਗੀਤ == ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ [[ਹੁਸਨ ਲਾਲ ਭਗਤ ਰਾਮ|ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ]] ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੀਤ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ। * ''ਜ਼ਰਾ ਸੁਨ ਲੋ ਹਮ ਅਪਨੇ ਪਿਆਰ ਕਾ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ''<ref name="upperstall">{{Cite web |last=Karan Bali |date=22 August 2022 |title=Bazaar (1949 film) - a film review |url=https://upperstall.com/film/bazar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=11 June 2024 |website=Upperstall.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKaran_Bali2022">Karan Bali (22 August 2022). [https://web.archive.org/web/20221006234705/https://upperstall.com/film/bazar/ "Bazaar (1949 film) - a film review"]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/film/bazar/ the original] on 6 October 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 June</span> 2024</span>.</cite></ref> * "ਯੇ ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਕਾ ਬਾਜ਼ਾਰ" * "ਸ਼ਹੀਦ ਤੁਮਕੋ ਮੇਰਾ ਸਲਾਮ" <ref name="upperstall" /> * "ਛੱਲਾ ਦੇ ਜਾ ਨਿਸ਼ਾਨੀ" * "ਓ ਜਾਨੇਵਾਲੇ ਚਾਂਦ ਜ਼ਰਾ ਮਸਕੁਰਾਕੇ" * "ਪੀ ਆਏ ਆ ਕਰ ਚਲ ਭੀ ਦਿਏ" * "ਸਾਜਨ ਕੀ ਗਲੀਆਂ ਛੋੜ ਚਲੇ" <ref name="upperstall" /> * "ਅਯ ਮੁਹੱਬਤ ਉਨਸੇ ਮਿਲਨੇ ਕਾ ਬਹਾਨਾ ਬਨ ਗਯਾ" <ref name="upperstall" /> * "ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਸੇ ਦੂਰ ਵੋ" == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] ltpm0c5x6pcqadcmb6o7uxwj200z739 ਕੈਂਥੜੀ 0 204644 840120 839907 2026-05-28T12:25:33Z Harvinder Chandigarh 10026 840120 wikitext text/x-wiki [[File:Kainthri , a village of Solan district ,Himachal Pradesh ,India.jpg|thumb|ਕੈਂਥੜੀ ]] '''ਕੈਂਥੜੀ ''' ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੋਲਨ]] ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੋਰੋਂ]] ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਪਿੰਡ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸੋਲਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 185.67 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। [[ਕੁਮਾਰਹੱਟੀ]] ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ==ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ == ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹਨ । ਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰੋਕਲੀ , ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਟਮਾਟਰ ਮੱਖ ਹਨ। == ਆਬਾਦੀ == [[2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ]] ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਂਥੜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 475 ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਲਗਭਗ 90 ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 252 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 223 ਔਰਤਾਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਲਗਭਗ 86.08 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 885 ਸੀ ਜੋ ਹਿਮਾਚਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ 972 ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/21941-kainthri-himachal-pradesh.html</ref> ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਆਬਾਦੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਰਪੰਚ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਕਸੌਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। == ਆਵਾਜਾਈ == ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਬੱਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਕੈਂਥੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਗਭਗ 5 ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == == <gallery> File:Broccoli cultivation in village Kainthri , H.P, India.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੋਕਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ File:Capsicum cultivation in Kainthri village , Solan , Himachal Pradesh.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ। File:Peasant Girls , in forest area of Kainthri village , Solan , Himachal Pradesh.jpg|ਕੈਂਥਰੀ ਪਿੰਡ, ਸੋਲਨ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਕੁੜੀਆਂ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html](https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html) ਕੈਂਥਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] spru2mb2af3rm8982sljwm3p17s4fsi 840121 840120 2026-05-28T12:26:08Z Harvinder Chandigarh 10026 840121 wikitext text/x-wiki [[File:Kainthri , a village of Solan district ,Himachal Pradesh ,India.jpg|thumb|ਕੈਂਥੜੀ ]] '''ਕੈਂਥੜੀ ''' ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੋਲਨ]] ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੋਰੋਂ]] ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਪਿੰਡ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸੋਲਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 185.67 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। [[ਕੁਮਾਰਹੱਟੀ]] ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ==ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ == ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹਨ । ਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰੋਕਲੀ , ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਟਮਾਟਰ ਮੱਖ ਹਨ। == ਆਬਾਦੀ == [[2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ]] ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਂਥੜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 475 ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਲਗਭਗ 90 ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 252 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 223 ਔਰਤਾਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਲਗਭਗ 86.08 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 885 ਸੀ ਜੋ ਹਿਮਾਚਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ 972 ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/21941-kainthri-himachal-pradesh.html</ref> ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਆਬਾਦੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਰਪੰਚ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਕਸੌਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। == ਆਵਾਜਾਈ == ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਬੱਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਕੈਂਥੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਗਭਗ 5 ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == == <gallery> File:Broccoli cultivation in village Kainthri , H.P, India.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੋਕਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ File:Capsicum cultivation in Kainthri village , Solan , Himachal Pradesh.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ। File:Peasant Girls , in forest area of Kainthri village , Solan , Himachal Pradesh.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ, ਸੋਲਨ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਕੁੜੀਆਂ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html](https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html) ਕੈਂਥਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] o12jppawzi6jewiew3a7cdlsc6ws7yu 840128 840121 2026-05-28T14:08:26Z Harvinder Chandigarh 10026 840128 wikitext text/x-wiki [[File:Kainthri , a village of Solan district ,Himachal Pradesh ,India.jpg|thumb|ਕੈਂਥੜੀ ]] '''ਕੈਂਥੜੀ ''' ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੋਲਨ]] ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੋਰੋਂ]] ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਪਿੰਡ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸੋਲਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 185.67 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। [[ਕੁਮਾਰਹੱਟੀ]] ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ==ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾ == ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਛੋਟੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹਨ । ਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰੋਕਲੀ , ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਟਮਾਟਰ ਮੱਖ ਹਨ। == ਆਬਾਦੀ == [[2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ]] ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਂਥੜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 475 ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਲਗਭਗ 90 ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 252 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 223 ਔਰਤਾਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਲਗਭਗ 86.08 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 885 ਸੀ ਜੋ ਹਿਮਾਚਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ 972 ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/21941-kainthri-himachal-pradesh.html</ref> ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਆਬਾਦੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਰਪੰਚ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਕਸੌਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। == ਆਵਾਜਾਈ == ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਬੱਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਕੈਂਥੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਗਭਗ 5 ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Broccoli cultivation in village Kainthri , H.P, India.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੋਕਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ File:Capsicum cultivation in Kainthri village , Solan , Himachal Pradesh.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ। File:Peasant Girls , in forest area of Kainthri village , Solan , Himachal Pradesh.jpg|ਕੈਂਥੜੀ ਪਿੰਡ, ਸੋਲਨ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਕੁੜੀਆਂ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html](https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html) ਕੈਂਥਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਲਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 5db1okw9wosps9ymf54leu1nmiyo74e ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ 0 204647 840122 840104 2026-05-28T12:26:48Z Jagmit Singh Brar 17898 840122 wikitext text/x-wiki ਸਰਦਾਰ '''ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ''' (ਜਨਮ 15 ਸਤੰਬਰ 1939, [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ) ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ 1990 ਤੋਂ 1996 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="nom">{{Cite web |title=Nominated Members of the Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/nominated_member.pdf |publisher=Rajya Sabha Secretariat}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਬਟਾਲਾ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ 207 ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੈ। == ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ "ਕਿਸਾਨ ਮਿੱਤਰ ਸੰਘ" ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜੋ "ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਅਨ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ, "ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ" (BKU) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ (KCC) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ। 1967 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ|ਜਨ ਸੰਘ]] ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚੋਣ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਚੋਣ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। [[ਕੈਰੋਂ]] ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਪੰ. ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਮਾਨ ਨੇ 1968 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਖੁਰਾਕ ਨਿਗਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕੀਟ ਯਾਰਡ [[ਬਟਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ, FCI ਦੁਆਰਾ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣਾ। 1969 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਖੰਡ ਮਿੱਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੇ। 1972 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ [[ਗੰਨਾ|ਗੰਨੇ]] ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰੇਕ ਪਿੜਾਈ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ। 1974 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਣਕ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਨਲ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਬਿਜਲੀ ਬਿਜਲੀ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1975 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਅਤੇ ਉ ਨ੍ਹਾਂਦੇ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ "ਲੇਖੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਮੋਰਚਾ" (ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਕਾਇਆ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1976 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੁਕਸ ਵਾਲੇ [[ਟਰੈਕਟਰ|ਟਰੈਕਟਰਾਂ]] ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ (ਟਰੈਕਟਰ ਮੋਰਚਾ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ [[ਡੀਜ਼ਲ|ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ]] ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੂਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1979 ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1979 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਵਿਲ ਕਾਂਝਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਚਾਰਗਾਹ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਹ 1989 ਤੱਕ ਸੂਬਾ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੰਨਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ 1981 ਦੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ 16 [[ਰੁਪਿਆ|ਰੁਪਏ]] ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 28 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਬੀਕੇਯੂ ਅਤੇ ਸ਼ੇਤਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ (ਸ਼੍ਰੀ [[ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ) ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ 1984 ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਨਲ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਚ 1984 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ [[ਰਾਜ ਭਵਨ, ਪੰਜਾਬ|ਰਾਜ ਭਵਨ]] (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ) ਨੂੰ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੇ [[ਲੱਖ|ਲੱਖਾਂ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (ਕਬਜ਼ਾ) ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ 1 ਤੋਂ 7 ਮਈ ਤੱਕ ਕਣਕ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਕਣਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੱਧਰੀ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ (ਕੇ.ਸੀ.ਸੀ.) ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਲਮੇਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਗਿਣਤੀ 17 ਹੈ। 1985 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ (1985-1988) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1986 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ [[ਲੱਖ|ਲੱਖਾਂ]] [[ਰੁਪਿਆ|ਰੁਪਏ]] ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਏ। ਉਸਨੇ ਨਹਿਰੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟਰੀਜ਼ ਦੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨਿੰਗ ਦੇ ਬਕਾਏ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਵੀ ਕਰਵਾਈ। 3.50 ਰੁਪਏ।&nbsp;1989 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1989-1990 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ, ਪੀਐਸਈਬੀ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="">{{Cite web |title=Nominated Members of the Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/nominated_member.pdf |publisher=Rajya Sabha Secretariat}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rajya Sabha |url=http://www.rajyasabha.nic.in/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160829001143/http://www.rajyasabha.nic.in/ |archive-date=29 August 2016 |access-date=15 June 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/pre_member/1952_2003/m.pdf}}</ref><ref name=/> ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 118 ਤਾਰਾਬੱਧ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਤਾਰਾਬੱਧ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ।<ref>{{Cite web |title=Question Search: Member Wise Search Form |url=http://164.100.47.4/newrsquestion/Search_MemWise.aspx |publisher=Rajya Sabha Secretariat}}</ref> ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ: # ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ|ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਨੂੰ]], ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਜ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੇ 72% ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤ, ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਾਪਦੰਡਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। # ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ [[ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ|ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ ਨੂੰ]] ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਫਲੋਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜੋੜ ਸਕਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਉਪਜ ਤੋਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ। # ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। 1995 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਈ ਗਈ ਜ਼ੋਨਲ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਕਣਕ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਕਣਕ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਅਣ-ਐਲਾਨੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="rsnew159">{{Cite web |title=Rajya Sabha |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/privileges_digest/PRIV-159.pdf}}</ref> ਉਹ 1995 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। == ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == 1997 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ [[ਵਾਹਗਾ]] ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਮਾਰਗ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ। 1998 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 15 ਅਗਸਤ 1998 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਸਾਹਿਬ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣ ਲੈਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਕਿ ਉਹ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ। 2000 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ (MSP) ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2001 ਦੌਰਾਨ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ|WTO]] ਦੇ ਲਾਭਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੁਆਰਾ WTO 'ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2002 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 2003 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ (ਕਾਂਗਰਸ ਜਿਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ) ਵਿਰੁੱਧ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬਕਾਏ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ]] [[ਦੀਨਾਨਗਰ|ਦੀਨਾ ਨਗਰ]] ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੀ.ਸੀ. ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦਫਤਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਘਿਰਾਓ ਕਰਕੇ ਲਗਾਤਾਰ 16 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 800 ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਕਾਏ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ। ਉਸਨੇ ਮਈ 2003 ਵਿੱਚ [[ਡਾਕਾਰ|ਡਕਾਰ]], ਸੇਨੇਗਲ ਵਿਖੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ 'ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਫੋਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੇਸੀਸੀ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਾਨ ਰੈਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2003 ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ, ਝੋਨਾ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਖਰੀਦ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬਕਾਏ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੈਪਟਨ [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। 2004 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2005 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕੁੰਜੀ - ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ" ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ 16-18 ਮਈ 2005 ਤੱਕ ਸੇਂਟ ਲੁਈਸ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫੋਰਮ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਬ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਨੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਖਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭੂਮੀ ਸੀਮਾ ਕਾਨੂੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੁਦ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੂੰ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਫਜ਼ੂਲ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਕਤ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ 'ਤੇ ਵੀ ਖਰੀਦ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੂਮੀ ਸੀਮਾ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਠੋਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ [[ਕੇਰਲ|ਕੇਰਲਾ]] ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਸੰਮੇਲਨ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗੀ। 2012 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਨੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਕਿਸਾਨ-ਪੱਖੀ ਪਹੁੰਚ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਹੁਨਰ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਏਜੰਟਾਂ (ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਅਦਾਇਗੀ) ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਹਿਲੂ 'ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਮ ਭੇਜੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਿੱਚ ਐਫਡੀਆਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਸਾਨ-ਪੱਖੀ ਕਦਮ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬੀਕੇਯੂ ਦਾ ਬੈਜ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜੈ ਰਾਮ ਰਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਰੇਗਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵਜੋਂ ਮਨਰੇਗਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2014 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ (2014 ਚੋਣਾਂ) 'ਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਨੌਰ, ਪਾਣੀਪਤ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ। ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਕੇਯੂ ਅਤੇ ਕੇਸੀਸੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ (2015) ਐਸਐਸ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਐਮਪੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 2014 ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਕੇਯੂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ (ਤਿੰਨ ਵਾਰ) ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ (ਸ਼. ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਪਤਾਨ ਸਿੰਘ ਸੋਲੰਕੀ) ਨੂੰ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਸੌਂਪਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਕੇਯੂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਈਡਿੰਗ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। 2016/2017 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਕੇਯੂ ਨੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿਸਾਨ-ਪੱਖੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। 2017 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਕੇਸੀਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅੰਦੋਲਨ "ਜੋ ਵੱਡਾ ਕਿਆ ਵੋ ਨਿਭਾਨਾ ਪੜੇਗਾ" ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਕੇਸੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਖੂੰਜੇ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ 2020 ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਸਨ ਜੋ 1991 ਤੋਂ ਲੰਬਿਤ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/agriculture/farm-reforms-pending-in-india-since-1991-china-implemented-long-back-eac-pm-chief/articleshow/96798256.cms?from=mdr|title=Farm reforms pending in India since 1991; China implemented long back: EAC-PM chief|date=2023-01-06|work=The Economic Times|access-date=2026-05-28|issn=0013-0389}}</ref> ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ 1991 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸਖ਼ਤ 9ਵਾਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। CACP ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਣਜ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। NCF (ਸਵਾਨੀਨਾਥਨ ਕਮਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ "ਖੇਤੀਬਾੜੀ" ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਵਾਰਥੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 12.1.2021 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ 4 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਦੇ ਆਗੂ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਲਾਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦ ਕੁਮਾਰ ਜੋਸ਼ੀ, ਸ਼ੇਤਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅਨਿਲ ਘਨਵਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2021-01-12 |title=Supreme Court stays farm laws, names four-member committee to hear all stakeholders; farmers reject move, to go ahead with kisan parade |url=https://frontline.thehindu.com/dispatches/supreme-court-stays-farm-laws-names-four-member-committee-to-hear-all-stakeholders-farmers-reject-move-to-go-ahead-with-kisan-parade/article33561409.ece |access-date=2026-05-28 |website=Frontline |language=en}}</ref> ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਗਠਿਤ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ 14.1.2021 ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡਰਾਇਆ-ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੁਣੇ ਗਏ ਝੂਠੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ BKU ਦੇ ਆਪਣੇ ਧੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। 2025 ਤੱਕ, ਉਸਦਾ ਧੜਾ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੀਕੇਯੂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |title=Bku Bhartiya Kisan – Facebook |url=https://www.facebook.com/bku.bhartikisanunion |website=[[Facebook]]}} * {{Cite web |title=NOMINATED MEMBERS OF THE RAJYASABHA |url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/practice_procedure/book2.asp}} * {{Cite journal|last=Mukherji|first=Partha Nath|date=1 January 1998|title=The Farmers' Movement in Punjab: Politics of Pressure Groups and Pressure of Party Politics|journal=Economic and Political Weekly|volume=33|issue=18|pages=1043–1048|jstor=4406728}} * <nowiki>http://www.downtoearth.org.in/content/farmers-split-merits-dunkel-proposals</nowiki>[dead link] *   *   * {{Cite web |title=BKU mahapanchayat at Kurukshetra today – Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/bku-mahapanchayat-at-kurukshetra-today/559005/}} * [https://archive.today/20130123001747/http://www.financialexpress.com/old/ie/daily/19970524/14450833.html] * [https://archive.today/20130122160547/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19980818/23051334.html] * {{Cite web |date=8 January 2004 |title=BKU honours Amarinder |url=http://www.hindu.com/2004/08/02/stories/2004080207650300.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040804082824/http://www.hindu.com/2004/08/02/stories/2004080207650300.htm |archive-date=4 August 2004 |website=[[The Hindu]] |pages=03}} * https://web.archive.org/web/20120513045257/http://www.chiefkhalsadiwan.com/gurdas.htm * {{Cite web |title=Wheat selling below support price, puts govt in a quandary – Livemint |url=http://www.livemint.com/2008/10/06235658/Wheat-selling-below-support-pr.html?d=1}} * {{Cite web |title=India Will Be Importing Millions Of Tons Of Wheat In 2009 – Market Skeptics |url=http://www.marketskeptics.com/2009/04/india-will-be-importing-millions-of.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527143152/http://www.marketskeptics.com/2009/04/india-will-be-importing-millions-of.html |archive-date=27 May 2012 |access-date=16 May 2012}} * http://www.docstoc.com/docs/68498100/Commodity-Market-Project-Report * {{Cite web |title=Punjab Agricultural University PAU Ludhiana Punjab |url=http://www.punjabcolleges.com/30364-indiacolleges-Punjab-Agricultural-University-(PAU)-Ludhiana/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518005625/http://www.punjabcolleges.com/30364-indiacolleges-Punjab-Agricultural-University-(PAU)-Ludhiana/ |archive-date=18 May 2012 |access-date=16 May 2012}} * {{Cite web |title=Farmers demand single national policy for land acquisition |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-09-19/news/27570574_1_land-acquisition-farmers-demand-national-policy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305051558/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-09-19/news/27570574_1_land-acquisition-farmers-demand-national-policy |archive-date=5 March 2016}} * [https://archive.today/20130218070955/http://www.rajivgandhi.in/website/page168-8.htm] * [https://web.archive.org/web/20111015165346/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PDACO440.pdf USAID] * https://web.archive.org/web/20160304080835/http://www.columbia.edu/~sr793/doc/VVakulabharanam.pdf * {{Cite web |title=Discussion Regarding Problems Faced By Farmers Raised By Shri ... on 22 November, 2001 |url=http://indiankanoon.org/doc/1391970/}} * {{Cite journal|last=Lindberg|first=Staffan|year=1995|title=Farmers' movements and cultural nationalism in India: An ambiguous relationship|url=http://lup.lub.lu.se/record/697265|journal=Theory and Society|volume=24|issue=6|pages=837–868|doi=10.1007/BF00994067}} * {{Cite web |title=Downloads – Market, Development & Privatization – E-Library |url=http://www.safhr.org/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=138&Itemid=581}} * https://web.archive.org/web/20060511204358/http://www.egfar.org/documents/02_-_Meetings/Conferences/GFAR_2003/GFAR2003-00-02.en.pdf [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] pdv08se0b80y7v7lj8dzjjncs7ffl4l ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ (ਫ਼ਿਲਮ) 0 204660 840125 2026-05-28T12:32:27Z Jagmit Singh Brar 17898 Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ਨੂੰ [[ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਟੀਚਰ (ਫ਼ਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 840125 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਟੀਚਰ (ਫ਼ਿਲਮ)]] jk8bx8pmjgwklknu9si9mmq2slz5nwk